संत जनाबाई

🔷 १. प्रस्तावना: दास्यभावातून प्रकटलेले परमोच्च ब्रह्म

मराठी संत परंपरेमध्ये आणि विशेषतः वारकरी संप्रदायामध्ये **संत जनाबाई** यांचे स्थान अतिशय अढळ आणि भावस्पर्शी आहे. ज्या काळात स्त्रियांना आणि त्यातल्या त्यात दासी म्हणून जगणाऱ्या व्यक्तीला समाजात मानाचे स्थान नव्हते, त्या काळात जनाबाईंनी केवळ आपल्या निस्सीम भक्तीच्या जोरावर साक्षात परमेश्वराला आपले ऋणी करून सोडले.

जनाबाईंनी देवाची भक्ती करण्यासाठी प्रपंच किंवा कामे सोडली नाहीत, तर घरकाम करता करताच परमार्थाचे सर्वोच्च शिखर गाठले. दळताना, कांडताना, केर काढताना आणि शेणाच्या गोवऱ्या थापताना त्यांच्या मुखात विठ्ठलाचे नाव असायचे. त्यांची ही आर्तता पाहून साक्षात विठू माऊली पंढरपूर सोडून जनीच्या घरकामात मदत करायला धावून येत असे, हा इतिहास थक्क करणारा आहे.

🔷 २. बालपण आणि नामदेव महाराजांच्या घरी आगमन

संत जनाबाईंचा जन्म परभणी जिल्ह्यातील गोदावरी नदीच्या तीरावर असलेल्या **'गंगाखेड'** या गावी एका गरीब कुटुंबात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव 'दमा' आणि आईचे नाव 'करुंड' असे होते. हे दांपत्य पंढरीच्या विठ्ठलाचे निस्सीम भक्त होते. जनी लहान असतानाच त्यांच्या आई-वडिलांचे छत्र हरपले.

मृत्यूअगोदर वडिलांनी जनीला पंढरपूरला आणले आणि विठ्ठलभक्त **संत नामदेव महाराज** यांचे वडील दामाशेट्टी यांच्या स्वाधीन केले. तेव्हापासून जनी नामदेवांच्या घरात एक कौटुंबिक सदस्य आणि 'दासी' म्हणून राहू लागली. नामदेवांच्या घरातील वातावरण पूर्णपणे विठ्ठलमय होते, त्यामुळे जनीवरही भक्तीचे आणि संतांच्या संगतीचे अप्रतिम संस्कार झाले. तिने नामदेवांनाच आपले मोठे भाऊ, गुरू आणि सर्वस्व मानले.

🔷 ३. 'विठ्ठलाची जनी': दैनंदिन कष्ट आणि भक्तीची सांगड

नामदेवांच्या घरी जनीचे काम पहाटेपासून सुरू व्हायचे. घरात विस्तीर्ण कुटुंब असल्याने दळण दळणे, कांडण करणे, केर-कचरा काढणे, नदीवरून पाणी आणणे, गोठ्यातील शेण काढणे आणि गोवऱ्या थापणे ही सर्व कामे जनीला एकटीलाच करावी लागायची. परंतु, जनी या कष्टांना कधीही त्रासली नाही.

तिने प्रत्येक कष्टाला विठ्ठलाची सेवा मानले. जेव्हा ती जात्यावर दळण दळायला बसायची, तेव्हा जात्याच्या घरघराटातूनही तिला विठ्ठलाचाच नाद ऐकू यायचा. काम करता करता तिच्या अंतःकरणातून सहज रसाळ ओव्या आणि अभंग बाहेर पडायचे. तिची ही निष्पाप आणि निष्काम सेवा पाहून साक्षात पंढरीचा राणा तिच्यावर पुत्रवत प्रेम करू लागला.

🔷 ४. जनीचे दळण आणि चक्रपाणी विठ्ठलाची चाकरी

संत जनाबाईंची भक्ती इतकी थोर होती की, जनीला कष्टाची कामे करताना त्रास होऊ नये म्हणून साक्षात विठोबा पंढरपूरचे मंदिर सोडून तिच्यासाठी धावून यायचा. पहाटेच्या वेळी जनी जेव्हा जात्यावर दळण दळायला बसायची, तेव्हा पांडुरंग स्वतः तिच्या सोबतीला जात्याची खुंटी पकडून दळू लागायचा.

देव जनीसोबत काम करताना इतके दंग व्हायचे की, ते स्वतःचे देवपण विसरून जनीला मदत करायचे. जनी केर काढायला लागली की देव झाडू हातात घ्यायचे, जनी शेणी वेचायला लागली की देव पाठीवर पाटी घेऊन शेण गोळा करायचे. एका दासीसाठी त्रिभुवनाचा मालक एवढी हलकी कामे करतो, हे केवळ आणि केवळ जनीच्या शुद्ध, निष्पाप प्रेमामुळेच शक्य झाले होते.

🔷 ५. विलक्षण प्रसंग: गोवऱ्यांमधून उमटलेला 'विठ्ठल' नाद

एकदा जनीने घरात वेचलेल्या शेणाच्या गोवऱ्या (शेणी) उन्हात सुकवण्यासाठी थापल्या होत्या. त्याच वेळी शेजारच्या एका स्त्रीनेही आपल्या गोवऱ्या तिथेच सुकवायला ठेवल्या. संध्याकाळी गोवऱ्या गोळा करताना त्या शेजारीण स्त्रीने जनीशी भांडण उकरून काढले आणि म्हणाली, "या सर्व गोवऱ्या माझ्या आहेत, जनीने माझ्या गोवऱ्या चोरल्या!"

हा वाद थेट संत नामदेव आणि गावच्या पंचांसमोर गेला. पंचांनी जनीला विचारले, "जनी, तुझ्या आणि तिच्या गोवऱ्या सारख्याच दिसतात, मग यातील तुझ्या गोवऱ्या कोणत्या हे तू कसे सिद्ध करणार?"

त्यावर जनी अत्यंत शांतपणे म्हणाली, "ज्या गोवरीला तुम्ही कानाला लावाल आणि ज्यातून 'विठ्ठल विठ्ठल' असा आवाज येईल, ती गोवरी दासी जनीची!" पंचांनी जेव्हा गोवऱ्या कानाला लावून पाहिल्या, तेव्हा खरोखरच जनीने थापलेल्या प्रत्येक गोवरीच्या कणाकणातून साक्षात विठ्ठल नामाचा गजर ऐकू येत होता! हा चमत्कार पाहून संपूर्ण पंढरपूर नगरी जनीच्या भक्ती चरणी नतमस्तक झाली.

"विठोबाचे राज्य आम्हा नित्य दिवाळी ।
जनी म्हणे विठोबाने माझी शेणी गोळा केली ॥"

🔷 ६. विठ्ठलाचा सोन्याचा हार आणि जनीवरील आळ

जनाबाईंच्या आयुष्यात एक अत्यंत कठीण आणि कसोटीचा प्रसंग आला. एकदा रात्री जनीच्या घरात काम करून थकलेला पांडुरंग तिच्याच झोपडीत झोपी गेला. पहाटे घाईघाईने मंदिरात परत जाताना देव आपली सोन्याची 'एकावळी' (सोन्याचा मौल्यवान हार) आणि पीतांबर चुकून जनीच्या झोपडीतच विसरून गेले.

सकाळी मंदिरात देवाचा सोन्याचा हार गायब असल्याचे पाहून पुजाऱ्यांमध्ये एकच खळबळ उडाली. शोध घेत असताना तो हार जनीच्या झोपडीत सापडला. लोकांनी जनीवर चोरीचा आळ आणला. त्या काळच्या कायद्यानुसार जनीला **'शूळावर'** चढवण्याची (फाशीची) शिक्षा सुनावण्यात आली. चंद्रभागेच्या वाळवंटात जनीला शूळापाशी नेण्यात आले.

मृत्यू समोर असतानाही जनी घाबरली नाही. तिने विठ्ठलाचा धावा केला आणि "धstate गाई विठू माऊली..." हा अभंग गायला. आणि काय आश्चर्य! जनीच्या अथांग भक्तीमुळे तो लोखंडी शूळ साक्षात पाण्यात विरघळल्यासारखा वितळला आणि त्याचे रूपांतर एका सुंदर पाण्याच्या झऱ्यात झाले. भगवंताने आपल्या लाडक्या जनीचे प्राण स्वतः धावून येऊन वाचवले.

🔷 ७. संत जनाबाईंचे साहित्यिक योगदान आणि स्त्री-जाणिवा

संत जनाबाईंची अभंग रचना अत्यंत प्रासादिक, भावमधुर आणि थेट मनाला भिडणारी आहे. त्यांच्या नावावर सुमारे ३०० पेक्षा जास्त अभंग प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी केवळ विठ्ठलभक्तीवरच नाही, तर संत नामदेवांचे चरित्र, ज्ञानेश्वरांचे महात्म्य, कृष्णलीला आणि हरिश्चंद्र आख्यान यांवरही अप्रतिम लेखन केले आहे.

जनाबाईंच्या साहित्यात तत्कालीन स्त्रीच्या मनातील भावना, सुख-दुःखे आणि आत्मसन्मान स्पष्टपणे जाणवतो. त्या साक्षात ईश्वरालाही हक्काने रागावू शकत होत्या. त्यांच्या अभंगातील 'दासी जनी' ही नाममुद्रा नम्रतेचे प्रतीक असली, तरी त्यांचे विचार अत्यंत क्रांतिकारी आणि स्वतंत्र होते. त्यांचे काही लोकप्रिय अभंग खालीलप्रमाणे आहेत:

🔷 ८. पंढरपूर महाद्वार येथील समाधी सोहळा

आपल्या अथांग आणि भावमधुर भक्तीने विठ्ठलाला सदैव आपल्या पाठीशी ठेवणाऱ्या या महान संत कवयित्रीने इ.स. १३५० मध्ये (आषाढ कृष्ण त्रयोदशीला) आपला देह सोडला. असे म्हटले जाते की, संत नामदेव महाराजांच्या संपूर्ण समाधी सोहळ्याच्या वेळीच जनाबाईंनीही समाधी घेतली.

संत जनाबाईंचे समाधी स्थळ पंढरपूर येथील श्री विठ्ठल मंदिराच्या **महाद्वाराच्या पायरीपाशी** (संत चोखामेळा यांच्या समाधीजवळ) आहे. विठ्ठलाच्या दर्शनाला जाणारा प्रत्येक वारकरी जनीच्या या पवित्र पायरीला मनोभावे स्पर्श करून पुढे जातो. "जनीच्या पायी माझी मिरासी" असे म्हणत लाखो भाविक आजही तिच्या चरणी लीन होतात.

📚 ९. संत जनाबाई यांच्यावरील प्रमुख मराठी पुस्तके

दासी जनीचे चरित्र, तिची वाङ्मय संपदा आणि स्त्री संत परंपरेतील तिचे स्थान समजून घेण्यासाठी खालील पुस्तके अत्यंत उपयुक्त आहेत: