संत जनाबाई

१. प्रस्तावना: दास्यभावातून साकारलेले भक्तीचे दालन

महाराष्ट्राच्या भक्ती परंपरेत वारकरी संप्रदायाने सर्व घटकांतील संतांना आणि भक्तांना ईश्वराच्या दारात समान स्थान मिळवून दिले. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी भागवत धर्माचा पाया रचला, संत नामदेव महाराजांनी त्याचा भारतभर विस्तार केला आणि याच भक्तीच्या मळ्यात अनेक संतांनी आपल्या प्रासादिक वाङ्मयाने लोकसंस्कृती समृद्ध केली. या अथांग परंपरेत संत जनाबाईंचे स्थान अतिशय जिव्हाळ्याचे, भावस्पर्शी आणि आदराचे मानले जाते. ज्या काळात सर्वसामान्य स्त्रियांना आणि विशेषतः दासी म्हणून जीवन जगणाऱ्या व्यक्तीला स्वतःचे विचार मांडण्याचे कोणतेही सामाजिक साधन नव्हते, त्या काळात जनाबाईंनी आपल्या उत्कट भक्तीतून आणि प्रासादिक ओव्यांमधून मराठी साहित्यात अढळ स्थान निर्माण केले.

जनाबाईंनी देवाची आराधना करण्यासाठी प्रपंच किंवा लौकिक कामे सोडली नाहीत, तर घरकाम करत असतानाच परमार्थाचा सहज आणि सुंदर मार्ग चोखाळला. दळण दळणे, कांडण करणे, अंगण झाडणे, सडासंमार्जन करणे आणि शेणाच्या गोवऱ्या थापणे यांसारख्या अत्यंत साध्या घरकामांतून त्यांनी विठ्ठलाची अखंड उपासना केली. ईश्वराला कुठे दूर अरण्यात किंवा तीर्थक्षेत्रांत शोधण्याऐवजी, आपल्या दैनंदिन कष्टात आणि घामाच्या प्रत्येक थेंबात त्यांनी पांडुरंगाचा अनुभव घेतला. दास्यभावाची सेवा आणि वात्सल्याची ओढ यांचा अनोखा संगम त्यांच्या संपूर्ण जीवनात दिसून येतो.

संत जनाबाईंचे जीवन म्हणजे भक्ती, समर्पण आणि मानवी कष्टांचे एक अप्रतिम रूप आहे. संतांच्या संगतीत राहून त्यांनी जीवनाचे आध्यात्मिक मर्म सहजपणे जाणले. पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या प्रांगणात होणाऱ्या नामघोषात त्यांचे मन सदैव तल्लीन राहिले. त्यांच्या काव्यात केवळ भक्तीचा उद्घोष नाही, तर तत्कालीन लोकजीवनाचे, दैनंदिन श्रमांचे आणि एका कष्टकरी स्त्रीच्या अंतर्मनाचे खरेखुरे दर्शन घडते. म्हणूनच वारकरी संप्रदायात जनाबाईंचे नाव आजही अत्यंत आदराने आणि प्रेमाने घेतले जाते.

२. जन्म, घराणे आणि बालपण

परंपरेनुसार संत जनाबाईंचा जन्म १३ व्या शतकात गोदावरी काठच्या गंगाखेड (जिल्हा परभणी) येथे झाला, असे मानले जाते. गंगाखेड हे गोदावरीच्या तीरावरील प्राचीन व पवित्र क्षेत्र म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या वडिलांचे नाव दमा आणि आईचे नाव करुंड होते. हे कुटुंब सात्त्विक वृत्तीचे आणि विठ्ठलभक्त होते. घरातील साध्या आणि धार्मिक वातावरणामुळे लहानपणापासूनच जनाबाईंच्या मनावर विठ्ठल भक्तीचे संस्कार झाले.

परंपरेनुसार जनाबाई लहान असतानाच त्यांच्या आई-वडिलांचे छत्र हरपले. परंपरेनुसार बालपणी जनीला पंढरपूरला आणून विठ्ठलभक्त दामाशेट यांच्या स्वाधीन केले, अशी कथा सांगितली जाते. दामाशेट हे संत नामदेव महाराजांचे वडील होते. आई-वडिलांच्या मायेला पारख्या झालेल्या जनीला दामाशेट आणि गोणाई यांच्या घरात मायेचा भक्कम आधार मिळाला.

पंढरपूर हे विठ्ठलभक्तीचे माहेरघर मानले जाते. अशा पवित्र भूमीत आणि त्यातही एका विठ्ठलभक्त कुटुंबात जनाबाईंचे बालपण सुरू झाले. नामदेवांच्या घरातील धार्मिक वातावरणामुळे त्यांच्या अंतःकरणातील ईश्वरी ओढ अधिकच वृद्धिंगत झाली.

३. नामदेवांच्या घरी आगमन आणि जीवनप्रवास

दामाशेट यांच्या घरी आल्यानंतर जनाबाई त्या कुटुंबाचा एक अभिन्न भाग बनल्या. नामदेवांच्या घरात त्या केवळ एक दासी म्हणून राहिल्या नाहीत, तर घरातील प्रत्येक व्यक्तीशी त्यांचे स्नेहाचे नाते जोडले गेले. परंपरेनुसार गोणाई, दामाशेट, नामदेव आणि त्यांच्या परिवाराने जनीला कुटुंबातील सदस्याप्रमाणेच जवळ केले. जनाबाईंनीही घरातील सर्व लहान-मोठी कामे अत्यंत आपुलकीने आणि श्रद्धेने स्वतःच्या अंगावर घेतली.

परंपरेनुसार नामदेवांच्या घरी संतांचा सत्संग घडत असे. अशा सत्संगात जनाबाईंचे विचार आणि भक्ती अधिक प्रगल्भ होत गेली. नामदेवांच्या कीर्तनांचा, त्यांच्या अभंगरचनांचा आणि विठ्ठल नामाच्या जयघोषाचा परिणाम जनाबाईंवर सतत होत राहिला.

परंपरेनुसार जनाबाईंनी संत नामदेवांना आपल्या जीवनात गुरुस्थानी मानले, आणि नामदेवांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांची भक्ती बहरली. मालक आणि सेविका असा कोणताही कृत्रिम भेद न ठेवता, नामदेवांच्या सहवासातून त्यांनी आत्मज्ञानाचा आणि परमार्थाचा मार्ग चोखाळला. नामदेवांच्या भक्तीतील उत्कटता जनाबाईंनी आपल्या आचरणात आणि अभंगांत पूर्णपणे उतरवली. नामदेवांच्या विठ्ठलप्रेमाने जनाबाईंच्या संपूर्ण जीवनाला एक नवी दिशा दिली. संत नामदेव महाराज यांच्या सहवासातून त्यांना भक्तीची प्रचिती आली.

४. दैनंदिन कामात भक्ती: कष्टाला परमार्थाची जोड

नामदेवांच्या विस्तीर्ण कुटुंबात दररोज कामांचा मोठा व्याप असे. पहाटेच्या प्रहरी उठून जात्यावर धान्य दळणे, कांडण करणे, अंगण झाडून सडासंमार्जन करणे, नदीवरून पाण्याचे हंडे वाहून आणणे, गोठ्यातील शेण काढणे आणि शेणाच्या गोवऱ्या थापणे ही सर्व कामे जनाबाई न कंटाळता पार पाडत असत. शरीर कष्टांत गुंतलेले असतानाही त्यांचे मन मात्र सदैव पंढरीच्या पांडुरंगाच्या चरणी लीन असे.

परंपरेनुसार जनाबाई या घरकामाला कधीही त्रासदायक मानत नव्हत्या. त्यांनी प्रत्येक कष्टाला ईश्वराची पूजा मानले. जात्याच्या घरघराटात त्यांना विठ्ठलाचा नाद ऐकू येई. कष्टाच्या प्रत्येक क्षणात ईश्वराचे स्मरण कसे ठेवावे, याचा आदर्श जनाबाईंनी समाजापुढे ठेवला.

अभंगांतून अशी भावना व्यक्त होते की, जनीच्या या निर्मळ भक्तीमुळे आणि कष्टांमुळे साक्षात पांडुरंग तिच्या मदतीला धावून येत असे. जात्यावर दळताना भगवंताने तिच्या सोबतीला जात्याची खुंटी धरावी, केर काढताना झाडू हातात घ्यावा आणि शेण वेचताना पाठीवर पाटी घ्यावी, अशा अनेक प्रेमळ भावना जनाबाईंच्या अभंगांतून आणि लोकपरंपरेतून मांडल्या गेल्या आहेत. भक्त आणि ईश्वर यांचे नाते केवळ औपचारिक पूजेपुरते मर्यादित नसून, दैनंदिन श्रमात सामावलेले आहे, ही शिकवण वारकरी परंपरेत या प्रसंगांतून अधोरेखित होते. ईश्वराने आपल्या भक्ताची सेवा करावी, ही कल्पना केवळ दास्यभक्तीच्या उत्कटतेतूनच जन्माला येऊ शकते.

५. गोवऱ्यांचा प्रसंग: कणाकणात उमटलेला विठ्ठल नाद

संत जनाबाईंच्या चरित्रात गोवऱ्यांचा प्रसंग वारकरी भाविकांमध्ये अत्यंत श्रद्धेने सांगितला जातो. परंपरेनुसार एकदा जनाबाईंनी गोठ्यातील शेण वेचून, अंगणात गोवऱ्या थापल्या आणि त्या सुकवण्यासाठी उन्हात ठेवल्या. त्याच वेळी शेजारच्या एका स्त्रीनेही आपल्या गोवऱ्या जवळच वाळवण्यासाठी रचल्या होत्या.

संध्याकाळच्या वेळी गोवऱ्या गोळा करताना त्या शेजारीण स्त्रीने सर्व गोवऱ्यांवर आपला दावा सांगितला आणि जनाबाईंवर गोवऱ्या चोरल्याचा आळ आणला. त्यावरून मोठा वाद निर्माण झाला. शेवटी हा वाद मिटवण्यासाठी गावातील मंडळींसमोर नेण्यात आला. दोन्हीकडील गोवऱ्या दिसायला सारख्याच असल्याने यातील नेमक्या जनीच्या गोवऱ्या कोणत्या, असा पेच पंचांसमोर आणि गावातील मंडळींसमोर निर्माण झाला.

परंपरेनुसार जनाबाईंनी अत्यंत शांतपणे आणि नम्रतेने सांगितले की, ज्या गोवरीला कानाला लावल्यानंतर त्यातून विठ्ठल नामाचा नाद ऐकू येईल, ती गोवरी दासी जनीची समजावी. गावातील लोकांनी आणि पंचांनी जेव्हा गोवऱ्या कानाला लावून पाहिल्या, तेव्हा जनाबाईंनी थापलेल्या प्रत्येक गोवरीतून विठ्ठल विठ्ठल असा गजर ऐकू येत असल्याचे दिसून आले, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. या घटनेने जमलेल्या सर्वांनाच आश्चर्याचा धक्का बसला. खरा भाव आणि निष्काम श्रम ईश्वराशी कसे एकरूप होतात, हे दर्शवणारा हा प्रसंग मानला जातो.

६. विठ्ठलाचा सोन्याचा हार आणि शूळाची आख्यायिका

जनाबाईंच्या जीवनातील आणखी एक कसोटीचा प्रसंग म्हणजे विठ्ठलाचा सोन्याचा हार आणि शूळाची आख्यायिका मानली जाते. परंपरेनुसार पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरातून देवाची सोन्याची मौल्यवान एकावळी आणि वस्त्र गायब झाल्याचे पुजाऱ्यांच्या निदर्शनास आले. मंदिरातील मौल्यवान वस्तू चोरीला गेल्याने सर्वत्र खळबळ उडाली. तपास करत असताना हा हार जनाबाईंच्या झोपडीत आढळला, अशी कथा परंपरेत येते.

त्यामुळे जनाबाईंवर चोरीचा गंभीर आळ आला. तत्कालीन व्यवस्थेनुसार त्यांना शूळावर चढवण्याची कठोर शिक्षा सुनावण्यात आली. चंद्रभागेच्या वाळवंटात जनीला शूळापाशी नेण्यात आले. संपूर्ण गाव आणि पंच हा प्रसंग पाहत होते. मृत्यू समोर उभा असतानाही जनाबाईंचा देवावरील विश्वास तसूभरही ढळला नाही. त्यांनी अत्यंत शांत चित्ताने पांडुरंगाचा धावा केला.

परंपरेनुसार जनाबाईंच्या अढळ आणि निष्पाप भक्तीपुढे तो लोखंडी शूळ वितळला आणि त्याचे पाण्यात रूपांतर झाले, अशी कथा भाविक सांगतात. ईश्वरावर अढळ श्रद्धा ठेवणाऱ्या भक्ताचे रक्षण संकटसमयी कसे होते, असा भाव या आख्यायिकेमागे व्यक्त केला जातो. या प्रसंगानंतर जनाबाईंची निष्पाप वृत्ती आणि भक्तीचा मोठेपणा सर्वांच्या लक्षात आला.

७. अभंगरचना आणि स्त्री-जाणिवांचे प्रकटीकरण

संत जनाबाईंचे मराठी साहित्यातील स्थान अत्यंत मोलाचे आहे. त्यांनी विपुल अभंगांची निर्मिती केली. त्यांच्या अभंगांमध्ये केवळ आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान नाही, तर एका कष्टकरी स्त्रीचे प्रत्यक्ष अनुभव, तिची सुख-दुःखे आणि मनातील तीव्र भावना उमटलेल्या दिसतात, असा भाव अभ्यासकांच्या मते दिसून येतो.

त्यांच्या काव्यात वात्सल्य, करुणा, आर्तता आणि भक्तीचा अनोखा मिलाफ आढळतो. जनाबाईंच्या अभंगांचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची भाषा अत्यंत साधी, प्रासादिक आणि घरगुती आहे. रोजच्या वापरातील वस्तू, कामे आणि निसर्गातील रूपके यांच्या माध्यमातून त्यांनी गहन अध्यात्म सोपे करून सांगितले. जनाबाईंच्या दळिता-कांडिता या विषयावरील अभंगात कामाच्या प्रत्येक क्षणी ईश्वराचे स्मरण कसे घडते, याचे सुंदर चित्रण आढळते. तसेच पक्षी आणि पिल्लांच्या वात्सल्याच्या रूपकावरील अभंगात त्यांनी विठ्ठलाच्या मातृत्वाची अनोखी व्याख्या मांडली आहे. यांसारखे निवडक अभंग आपण आपल्या साइटवरील निवडक अभंग संग्रहात वाचू शकता.

महाराष्ट्रातील संत परंपरेत स्त्री संतांचे योगदान मोठे आहे. संत मुक्ताबाई यांच्याप्रमाणेच संत जनाबाईंचे कार्यही अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. स्त्री संत परंपरेचा विचार करताना संत मुक्ताबाई यांच्या विचारांमधील तात्विक आणि ज्ञानमार्गी बैठक दिसते, तर जनाबाईंच्या अभंगांत लोकजीवनाशी आणि दास्यभक्तीशी जोडलेली भावनिक आत्मीयता प्रत्ययास येते. दोघींनीही मराठी भक्ती परंपरेला वैचारिक आणि भावनिक दृष्टीने अत्यंत समृद्ध केले आहे. दासी म्हणून जगणाऱ्या स्त्रीचा अनुभव आणि तिचा आत्मसन्मान जनाबाईंच्या साहित्यातून स्वाभाविकपणे व्यक्त होतो.

८. नाममुद्रा: 'दासी जनी' आणि 'जनी म्हणे'

संत जनाबाईंनी आपल्या बहुतांश अभंगांच्या शेवटी 'दासी जनी' किंवा 'जनी म्हणे' या नाममुद्रांचा वापर केला आहे. तत्कालीन समाजात 'दासी' हा शब्द सामाजिक दुय्यमतेचा मानला जात असला, तरी भक्तीच्या प्रांगणात जनाबाईंनी तो एका अलौकिक सन्मानाने आणि अधिकाराने मिरवला.

त्यांच्या दृष्टीने जगाची दासी असण्यापेक्षा प्रत्यक्ष पांडुरंगाची आणि संत नामदेवांची दासी असण्यात त्यांना समाधान वाटत होते, असा भाव दिसतो. ईश्वराशी संवाद साधताना त्या कधी लाडिक हट्ट धरतात, तर कधी मातेच्या अधिकाराने विठ्ठलाशी हितगुज करतात. देवाला जाब विचारण्याचे आणि त्याच्याशी हक्काने बोलण्याचे स्वातंत्र्य त्यांच्या अभंगांत दिसते. त्यामुळे अभ्यासकांच्या मते 'दासी जनी' ही नाममुद्रा केवळ लीनतेचे किंवा समर्पणाचे प्रतीक न राहता, भक्तीतील स्वातंत्र्याचे आणि अधिकाराचे रूप दर्शवते. आपल्या आराध्याशी इतक्या मोकळेपणाने संवाद साधणारी संत कवयित्री म्हणून जनाबाईंचे वेगळेपण अभ्यासकांच्या मते अधोरेखित होते.

९. पंढरपूर येथील समाधी परंपरा

आपले संपूर्ण आयुष्य विठ्ठलभक्तीत, नामस्मरणात आणि संतांच्या सेवेत व्यतीत केल्यानंतर संत जनाबाईंनी पंढरपूर येथे समाधी घेतली, अशी परंपरा आहे.

पंढरपूर येथील श्री विठ्ठल मंदिराच्या पहिल्या पायरीजवळ, म्हणजेच नामदेव पायरी आणि महाद्वार परिसरामध्ये संत जनाबाईंचे समाधीस्थान मानले जाते. विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी येणारे वारकरी आणि भाविक या महाद्वारापाशी नतमस्तक होतात. काही भाविकांच्या परंपरेनुसार जनाबाईंचे मूळ गाव असलेल्या गंगाखेड (जिल्हा परभणी) येथेही त्यांचे समाधी स्मारक मानले जाते; त्यामुळे पंढरपूर आणि गंगाखेड अशा दोन्ही ठिकाणी त्यांची स्मारके श्रद्धास्थाने म्हणून पूजली जातात. पंढरपूरच्या वारीचा महिमा आणि संतांची मांदियाळी अनुभवण्यासाठी आपण आषाढी वारी परंपरा हा लेखही वाचू शकता.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन