संत नरहरी सोनार

१. प्रस्तावना: कर्म, निष्ठा आणि समन्वयाचा मार्ग

महाराष्ट्राच्या भक्ती परंपरेत विविध व्यवसाय आणि जीवनपद्धती सांभाळणाऱ्या संतांचे मोठे योगदान राहिले आहे. या संतमांदियाळीत संत नरहरी सोनार यांचे स्थान वैशिष्ट्यपूर्ण मानले जाते. ते पंढरपुरात राहत असताना आपल्या सुवर्णकार व्यवसायात अत्यंत कुशल कारागीर म्हणून परिचित होते.

त्यांच्या चरित्राचा महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची सुरुवातीची अनन्य शिवभक्ती आणि त्यानंतर घडलेला विठ्ठलदर्शनाचा प्रसंग होय. शैव आणि वैष्णव परंपरांमधील भेदातीत तत्त्वाचा स्वीकार त्यांनी स्वतःच्या साधनेतून केला, असा विचार वारकरी परंपरेत सांगितला जातो.

आपल्या रोजच्या व्यावहारिक कर्मालाच ईश्वराची सेवा मानून जगणाऱ्या संतांमध्ये नरहरी महाराजांचे नाव आदराने घेतले जाते. त्यांनी आपल्या व्यवसायातील साधनांची रूपके वापरून रचना केली, असे सांगितले जाते.

२. जन्म आणि सुवर्णकार व्यवसाय

संत नरहरी सोनार यांचा काळ साधारणपणे १३ व्या ते १४ व्या शतकाचा मानला जातो. त्यांचे घराणे पूर्वापार तीर्थक्षेत्र पंढरपूर येथे वास्तव्यास होते, असा उल्लेख चरित्रात आढळतो. त्यांनी आपल्या कुटुंबाकडून सोन्याचे व चांदीचे नक्षीदार अलंकार घडवण्याची कला आत्मसात केली होती.

सुवर्णकार म्हणून त्यांची ख्याती पंढरपूर आणि आसपासच्या परिसरात पसरलेली होती. ते दागिन्यांच्या घडणावळीत अतिशय पारंगत होते आणि लोकांचा त्यांच्या प्रामाणिकपणावर मोठा विश्वास होता, असे सांगितले जाते. कोणत्याही प्रकारची फसवणूक न करता आपल्या कौशल्याने उपजीविका करणे हा त्यांचा नियम होता.

३. शिवभक्ती आणि पंढरपूरची परंपरा

पंढरपूर हे विठ्ठलभक्तीचे प्रमुख केंद्र असले तरी नरहरी सोनार हे मूळचे भगवान शिवाचे अनन्य उपासक होते, असे चरित्रात नमूद आहे. मल्लिकार्जुन (शिव) हे त्यांचे आराध्य दैवत मानले जाते.

परंपरेनुसार असे सांगितले जाते की, त्यांची आपल्या इष्टदैवतावर इतकी निष्ठा होती की ते विठ्ठल मंदिराकडे सहजतेने जात नसत.

त्या काळात वेगवेगळ्या देवतांच्या उपासकांमध्ये अनेकदा तात्विक भेद चर्चिले जात असत. मात्र संतांच्या जीवनात अशा भेदांच्या पलीकडे जाऊन सर्वव्यापी ईश्वराची अनुभूती कशी येते, हे नरहरी सोनारांच्या पुढील चरित्रातून स्पष्ट होते.

४. करदोड्याचा प्रसंग (परंपरेनुसार)

संत नरहरी सोनार यांच्या चरित्रातील प्रसिद्ध प्रसंग एका भक्ताच्या नवसाशी जोडलेला आहे. पंढरपूर येथे आलेल्या एका भाविकाचा नवस पूर्ण झाल्यामुळे त्याने विठ्ठलमूर्तीसाठी सोन्याचा करदोडा (कमरपट्टा) घडवण्याचा संकल्प केला होता, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.

उत्कृष्ट कारागीर म्हणून भाविकाने नरहरी सोनारांशी संपर्क साधला. परंपरेनुसार नरहरींनी सांगितले की ते स्वतः मंदिरात जाऊन मूर्तीचे माप घेणार नाहीत; भाविकाने स्वतः किंवा पुजाऱ्यांच्या साहाय्याने विठ्ठलमूर्तीच्या कंबरेचे माप आणून द्यावे. त्यानुसार भाविकाने दिलेले माप घेऊन नरहरींनी सुबक करदोडा तयार केला.

परंतु मंदिरात नेऊन करदोडा अर्पण करताना तो कंबरेला सैल पडला, असा उल्लेख येतो. भाविकाने तो पुन्हा नरहरींकडे आणला असता त्यांनी तो योग्य प्रमाणात कमी केला. पुन्हा मंदिरात नेल्यावर तो अचानक लहान भरला. असे दोन-तीन वेळा घडल्यामुळे अचूक कारागिरी असणारे नरहरीही आश्चर्यचकित झाले, असे चरित्रात सांगितले जाते.

५. हरि-हर ऐक्याचा अनुभव (परंपरेनुसार)

शेवटी त्या भाविकाच्या विनंतीवरून नरहरी सोनार स्वतः मंदिरात जाऊन मूर्तीचे माप घेण्यास तयार झाले. मात्र आपल्या शिवभक्तीमुळे त्यांनी डोळ्यांवर पट्टी बांधून मंदिरात प्रवेश करण्याचे ठरवले, अशी कथा सांगितली जाते.

डोळ्यांवर पट्टी बांधलेल्या अवस्थेत जेव्हा त्यांनी गाभाऱ्यात विठ्ठलमूर्तीला कंबरेपाशी स्पर्श केला, तेव्हा त्यांना पितांबराऐवजी व्याघ्रांबराचा स्पर्श झाल्याचे जाणवले. त्यांनी हात वर नेले असता रुद्राक्षांच्या माळा आणि मस्तकावर जटांचा स्पर्श झाल्याचे त्यांना वाटले, असे चरित्रात सांगितले जाते.

आपल्या उपास्य शिवाचे रूप समोर असल्याच्या भावनेने जेव्हा त्यांनी डोळ्यांवरील पट्टी काढली, तेव्हा प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर विटेवर उभी असलेली विठ्ठलमूर्ती दिसली. पुन्हा डोळे मिटून स्पर्श केल्यास शिवरूपाची अनुभूती आणि उघड्या डोळ्यांनी पाहिल्यास विठ्ठल रूप, असा अनुभव त्यांना आला, असे सांगितले जाते. शिव आणि विष्णू हे एकाच मूळ तत्त्वाची दोन रूपे आहेत, असा भाव या परंपरेत सांगितला जातो.

६. कर्म आणि भक्तीचा मेळ

या अनुभवानंतर संत नरहरी सोनार वारकरी संतांच्या मांदियाळीत सामील झाले, असे सांगितले जाते. त्यांनी आपला सुवर्णकार व्यवसाय कधीही सोडला नाही, उलट व्यवसायातील प्रत्येक क्रियेला भक्तीचे साधन बनवले.

सोन्याचा दागिना घडवताना लागणारी फुंकणी, सोन्याचा मणी आणि चिमटा या साधनांना त्यांनी साधनेची रूपके दिली, असे अभ्यासक सांगतात.

समकालीन संतांबद्दल वाचण्यासाठी संत गोरा कुंभार आणि संत चोखामेळा यांची पाने पाहता येतील.

७. अभंग आणि नाममुद्रा

संत नरहरी सोनार यांच्या रचनांमध्ये सुवर्णव्यवसायाशी जोडलेली आध्यात्मिक रूपके आढळतात, असे अभ्यासक सांगतात.

त्यांच्या बहुतांश अभंगांच्या शेवटी 'नरहरी' किंवा 'नरहरी सोनार' अशी नाममुद्रा आढळते, असे अभ्यासक सांगतात. त्यांच्या अभंगांची भाषा सर्वसामान्यांना सहज समजेल अशी साधी आहे.

संतांच्या अशा निवडक प्रासादिक रचना वाचण्यासाठी आपण आमच्या निवडक अभंग पानाला भेट देऊ शकता.

८. समाधी आणि वारसा

वारकरी परंपरेनुसार संत नरहरी सोनार यांची समाधी पंढरपूर येथील विठ्ठल मंदिर परिसरात मानली जाते. तीर्थक्षेत्र पंढरपुरात येणारे अनेक भाविक या समाधीस्थळाचे आदराने दर्शन घेतात.

शैव आणि वैष्णव उपासनांमधील ऐक्याचा भाव नरहरी सोनारांच्या चरित्रातून सांगितला जातो. वारीच्या परंपरेविषयी वाचण्यासाठी आषाढी वारी पान पाहा.

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१०. पुढील वाचन