संत नरहरी सोनार

🔷 १. प्रस्तावना: कला आणि कडक निष्ठेचे सुवर्णसंगम

मраठी संत परंपरेमध्ये आणि विशेषतः वारकरी संप्रदायामध्ये **संत नरहरी सोनार** यांचे चरित्र अतिशय रंजक, चमत्कारिक आणि डोळ्यांत अंजन घालणारे आहे. ज्या काळात समाजामध्ये 'शैव' (शिवभक्त) आणि 'वैष्णव' (विष्णू/विठ्ठलभक्त) यांच्यामध्ये प्रचंड मोठे वाद आणि मतभेद होते, त्या काळात नरहरी सोनारांच्या आयुष्यात घडलेल्या एका अलौकिक प्रसंगाने हा वाद कायमचा मिटवून टाकला.

नरहरी सोनार हे आपल्या कलेमध्ये अत्यंत निपुण होते. ते सोन्या-चांदीचे दागिने घडवण्याचे काम करायचे. सुरुवातीला ते पंढरपुरातच राहूनही विठ्ठलाच्या मंदिराकडे ढुंकूनही पाहत नसत. पण जेव्हा पांडुरंगाने त्यांची परीक्षा घेतली, तेव्हा त्यांना समजले की सृष्टीचा चालक एकच आहे. त्यांच्या या भक्ती प्रवासाचा हा पूर्वार्ध अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

🔷 २. जन्म, कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि सुवर्णकलेतील निपुणता

संत नरहरी सोनार यांचा जन्म विठ्ठलाची पंढरी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या **'पंढरपूर'** याच नगरीत एका सोनार (सुवर्णकार) समाजात झाला. त्यांचे घराणे पूर्वापार पंढरपुरातच राहत होते. नरहरी महाराज लहानाचे मोठे होताना त्यांनी आपल्या वडिलांकडून सोन्याचे दागिने अत्यंत नक्षीदार आणि सुंदर रीतीने घडवण्याची कला आत्मसात केली.

त्यांच्या हाताला विलक्षण जादू होती. त्यांनी घडवलेले दागिने पाहण्यासाठी आणि खरेदी करण्यासाठी दूरदूरवरून श्रीमंत लोक, राजे-रजवाडे आणि जहागीरदार पंढरपुरात येत असत. ते आपल्या व्यवसायात अत्यंत प्रामाणिक होते. कोणाचीही फसवणूक न करता, कष्टाची कमाई करणे हाच त्यांचा बाणा होता.

🔷 ३. कट्टर शिवभक्ती आणि विठ्ठल दर्शनाचा नकार

व्यवसायाने सोनार असले तरी नरहरी महाराज हे अत्यंत **कट्टर आणि कडक शिवभक्त** होते. त्यांचे आराध्य दैवत 'मल्लिकार्जुन' (भगवान शिव) हे होते. त्यांची शिवावर इतकी अढळ आणि एकनिष्ठ भक्ती होती की, ते पंढरपुरात राहूनही कधीही विठ्ठल मंदिराच्या कळसाकडेही पाहत नसत.

त्यांची अशी धारणा होती की शिव सोडून इतर कोणत्याही देवाचे दर्शन घेणे म्हणजे पाप आहे. विठ्ठल मंदिराच्या बाजारातून जाताना ते स्वतःच्या डोळ्यांवर पट्टी किंवा हात ठेवून जायचे, जेणेकरून विठ्ठलाची मूर्ती किंवा मंदिर त्यांना दिसणार नाही. पंढरपूरचे लोक त्यांना समजावण्याचा प्रयत्न करायचे की "विठ्ठल आणि शिव एकच आहेत," पण नरहरी महाराज आपल्या निष्ठेपासून तसूभरही हलत नसत. त्यांच्या या कडक निष्ठेची परीक्षा घेण्यासाठी स्वतः पांडुरंगाने एक मोठी लीला रचली.

🔷 ४. सावकाराची नवसपूर्ती आणि करदोड्याचे आव्हान

एकदा पंढरपूरमध्ये एक अतिशय श्रीमंत विठ्ठलभक्त सावकार आला. त्याचा एक नवस पूर्ण झाला होता, म्हणून त्याने पांडुरंगाच्या मूर्तीसाठी सोन्याचा एक अतिशय सुंदर आणि मौल्यवान **'करदोडा' (कमरपट्टा)** बनवण्याचे ठरवले. त्याने पंढरपुरातील लोकांकडे चौकशी केली की, "या नगरीत सर्वात उत्कृष्ट आणि हुशार सोनार कोण आहे, जो देवासाठी अचूक दागिना घडवू शकेल?" सर्वांनी एका सुरात 'नरहरी सोनार' यांचे नाव सुचवले.

तो सावकार भरपूर सोने घेऊन नरहरी महाराजांच्या दुकानावर आला. त्याने आपली इच्छा सांगितली आणि सोन्याचे माप दिले. नरहरी महाराजांनी सांगितले, "मी दागिना नक्कीच बनवून देईन, पण माप घेण्यासाठी मी स्वतः मंदिरात येणार नाही. तुम्ही स्वतः विठ्ठलाच्या कमेरचे अचूक माप घेऊन या, मी त्यानुसार हुबेहूब करदोडा तयार करतो." सावकाराने होकार दिला आणि मंदिराच्या पुजाऱ्यांच्या मदतीने विठ्ठलमूर्तीचे माप घेऊन तो नरहरींकडे आला.

🔷 ५. सुवर्ण करदोडा लहान-मोठा होण्याचा चमत्कार

सावकाराने दिलेल्या मापाप्रमाणे नरहरी सोनारांनी आपल्या अफाट कौशल्याने सोन्याचा अत्यंत देखणा, नक्षीदार आणि रत्नांनी मढवलेला करदोडा तयार केला. सावकार तो दागिना घेऊन मोठ्या आनंदाने मंदिरात गेला आणि पुजाऱ्यांनी तो विठ्ठलाच्या कंबरेला बांधण्याचा प्रयत्न केला. पण काय आश्चर्य! तो करदोडा विठ्ठलाच्या कंबरेला **'चार बोटे मोठा'** झाला. तो सैल पडत होता.

सावकार तो करदोडा घेऊन परत नरहरींकडे आला आणि म्हणाला, "महाराज, करदोडा मोठा झाला आहे, कृपया तो नीट करून द्या." नरहरींनी तो कापून अचूक मापाचा केला. सावकार पुन्हा मंदिरात गेला, पण यावेळी तो करदोडा विठ्ठलाच्या कंबरेला **'चार बोटे लहान'** पडू लागला! सावकार पुन्हा धावत नरहरींकडे आला. असे दोन-तीन वेळा घडले. कधी तो मोठा व्हायचा, तर कधी लहान. नरहरी महाराज चक्रावून गेले. ते म्हणाले, "माझ्या हाताचे माप कधीही चुकत नाही. मग विठ्ठलाच्या बाबतीत असे का होत आहे?"

"डोळे बांधूनि गेला देवळापाशी ।
हात लावी कंबरेसी विठ्ठलाच्या ॥"

🔷 ६. डोळ्यांवर पट्टी आणि गाभाऱ्यात प्रवेश

शेवटी तो सावकार कंटाळला आणि नरहरी सोनारांना विनवणी करू लागला, "महाराज, माझा नवस अपूर्ण राहू देऊ नका. कृपया तुम्ही स्वतः मंदिरात चालून मूर्तीचे अचूक माप घ्या, तरच हा तिढा सुटेल." नरहरी सोनार मोठ्या धर्मसंकटात पडले. त्यांची कट्टर शिवभक्ती त्यांना विठ्ठलाचे तोंड पाहू देण्यास नकार देत होती.

त्यावर नरहरी महाराजांनी एक अजब तोडगा काढला. ते म्हणाले, "ठीक आहे, मी मंदिरात येईन. पण मी माझ्या डोळ्यांवर **घट्ट काळी पट्टी बांधून** येईन. मी विठ्ठलाचे रूप पाहणार नाही. केवळ हाताने स्पर्श करून कंबरेचे माप घेईन!" सावकार आणि पुजाऱ्यांनी ही अट मान्य केली. नरहरी महाराजांच्या डोळ्यांवर पट्टी बांधण्यात आली आणि त्यांना हाताला धरून विठ्ठलाच्या मुख्य गाभाऱ्यात, साक्षात विठ्ठलाच्या मूर्तीसमोर उभे करण्यात आले. नरहरींनी आपले हात विठ्ठलाच्या कंबरेकडे नेले, पण तिथे त्यांचा स्पर्श होताच त्यांच्या पायाखालची जमीनच सरकली!

🔷 ७. हरी-हर ऐक्याचा साक्षात्कार आणि डोळ्यांवरील पट्टी गळाली

डोळ्यांवर पट्टी बांधून जेव्हा नरहरी सोनारांनी विठ्ठलाच्या मूर्तीला स्पर्श केला, तेव्हा त्यांना कंबरेला पितांबराऐवजी 'व्याघ्रांबर' (वाघाचे चामडे) जाणवले. त्यांनी हात थोडे वर नेले, तर विठ्ठलाच्या गळ्यात तुळशीच्या माळेऐवजी 'रुद्राक्षांच्या माळा' आणि 'सर्पांचा हार' लागला! त्यांनी मूर्तीच्या मस्तकाला हात लावला, तर तिथे विठ्ठलाच्या मुकुटाऐवजी शंकराच्या 'जटा' आणि कपाळावर 'तिसरा डोळा' जाणवला.

नरहरी सोनार मनोमन आनंदित झाले आणि ओरडले, "अरे, हा तर माझा लाडका शिवशंभू, मल्लिकार्जुन आहे! तुम्ही लोकांनी मला खोटे सांगितले की हा विठ्ठल आहे." या आनंदाच्या भरात त्यांनी आपल्या डोळ्यांवरील पट्टी झटकन सोडून दिली. पण डोळे उघडून पाहतात, तर समोर डोक्यावर मुकुट, कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभा असलेला साक्षात विठ्ठलच दिसत होता!

चक्रात पडलेल्या नरहरींनी पुन्हा डोळे बांधले आणि स्पर्श केला; पुन्हा त्यांना शिवरूपाचा स्पर्श झाला. डोळे उघडले की विठ्ठल आणि डोळे मिटले की शिव! या अद्भूत लीलेने नरहरी सोनारांचा अहंकार आणि भेद गळून पडला. त्यांना उमजले की शिव आणि विष्णू (विठ्ठल) हे वेगवेगळे नसून एकाच परब्रह्माची दोन रूपे आहेत. ते विठ्ठलाच्या चरणी कोसळले आणि ढसाढसा रडू लागले.

🔷 ८. सुवर्ण व्यवसायातून परमार्थ आणि महासमाधी

या दिव्य साक्षात्कारानंतर संत नरहरी सोनार हे पूर्णपणे वारकरी संप्रदायात सामील झाले. त्यांनी आपला सोनारकीचा व्यवसाय सोडला नाही, तर दुकानात काम करता करताच ते विठ्ठल भजनात दंग राहू लागले. "हात कामे देव चित्ते" हा विचार त्यांनी आयुष्यभर पाळला. सोन्याची फुंकणी, सुवर्णमणी, चिमटा या सर्व व्यावसायिक साधनांना त्यांनी देवाचे रूप दिले.

संत ज्ञानेश्वर आणि नामदेवांच्या अथांग संकीर्तन चळवळीत त्यांनी मोठे योगदान दिले. आपला संपूर्ण आयुष्यभर पंढरपुरात राहून हरी-हर ऐक्याचा प्रसार करणाऱ्या या महान संताने इ.स. १३१३ मध्ये माघ वद्य तृतीयेला पंढरपुरातच महासमाधी घेतली. त्यांचे समाधी स्थळ पंढरपूरच्या श्री विठ्ठल मंदिराच्या महाद्वाराजवळ असून, आजही भाविक तिथे नतमस्तक होतात.

📚 ९. संत नरहरी सोनार यांच्यावरील प्रमुख मराठी पुस्तके

नरहरी सोनारांचे चरित्र, सुवर्णकलेचे अध्यात्म आणि शैव-वैष्णव ऐक्य समजून घेण्यासाठी खालील पुस्तके अत्यंत उपयुक्त आहेत: