॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ पारंपारिक भक्तीरसपूर्ण गवळणी
कृष्णलीला

भक्तीरसपूर्ण गवळणी

संतश्रेष्ठ एकनाथ महाराज आणि वारकरी संतांनी रचलेल्या सुमधुर भक्तीरसपूर्ण गवळणी आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
त्रिभंगी देहुडा ठाण मांडुनिया माये ।
कल्पद्रुमातळी वेणु वाजवीत आहे ॥१॥
गोविंदु वो माये गोपाळु वो ।
सबाह्य अभ्यंतरी अवघा परमानंदु वो ॥धृ॥
सांवळे सगुण सकळा जिवांचे जीवन ।
घनानंदमूर्ति पाहता हारपले मन ॥२॥
शून्य स्थावर जंगम व्यापूनि राहिला अकळ ।
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलु सकळ ॥३॥
हे माते, कल्पवृक्षाच्या खाली तीन ठिकाणी बाकदार (त्रिभंगी) असा सुंदर पवित्रा घेऊन श्रीकृष्ण वेणू (बासरी) वाजवत आहे. तो गोविंद आणि गोपाळ बाहेर आणि आत सर्वत्र केवळ परमानंद रूप भरून राहिला आहे. सर्व जीवांचे जीवन असलेला तो सावळ्या रूपातील सगुण श्रीकृष्ण एवढा आनंदमयी आहे की, त्याला पाहताच माझे मन हरपून गेले. तो अकलनीय विठ्ठल शून्य, चराचर, स्थावर आणि जंगम या सर्वांमध्ये व्यापून राहिला आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
योगिया मुनिजनां ध्यानी ।
ते सुख आसनी शयनी ॥१॥
हरिसुख फावले रे ॥धृ॥
गोकुळीच्या गौळिया ।
गोपि गोधना सकळा ॥२॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठले ।
ते सुख सवंगडिया दिधले ॥३॥
जे परमसुख योगी आणि मुनिजनांना केवळ ध्यानात मिळते, तेच हरीचे सुख गोकुळातील गवळ्यांना, गोपींना आणि गोधनांना (गाईंना) उठताना, बसताना आणि झोपताना सहज प्राप्त झाले आहे. रखुमादेवीचा पती असलेल्या त्या विठ्ठलाने ते अद्भुत सुख आपल्या सर्व सवंगड्यांना (मित्रांना) सहज देऊन टाकले आहे.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
तुजवीण एकली रे कृष्णा न गमे राती ।
तंव तुवा नवल केले वेणु घेऊनि हाती ।
आलिये तेचि सोय तुझी ओळखिली गती ॥१॥
नवल हे वालभ रे कैसे जोडले जिवा ।
दुसरे दुरी ठेले प्रीति केला रिघावा ॥२॥
पारु रे पारु रे कान्हा झणे करिसी अव्हेरु ।
तू तंव हृदयीचा होसी चैतन्य चोरु ।
बापरखुमादेवीवरु विठो करी का अंगिकारु ॥३॥
गोपी श्रीकृष्णाला म्हणते, "हे कृष्णा, तुझ्याविना मला रात्र एकटीला अजिबात करमत नाही. त्यातच तू हातात वेणू घेऊन एक नवल केलेस, ज्याच्या नादाने मी तुझ्याच मार्गाने धावत आले. हे प्रियकरा, आपल्या जीवांचे हे कसे नाते जोडले गेले आहे की मनातील इतर सर्व भाव दूर झाले असून फक्त तुझ्या प्रीतीनेच तिथे प्रवेश केला आहे. हे कान्हा, आता माझा अव्हेर करू नकोस. तू माझ्या हृदयात राहणारा चैतन्य चोर आहेस, म्हणून रखुमादेवीचा वर असलेला विठ्ठल माझा अंगीकार का करत नाही?"
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
लक्ष लावुनि अंतरी । कृष्णा पाहती नरनारी ।
लावण्यसागरु हरि । परमानंदु ॥१॥
छंदे छंदे वेणु वाजे ।त्रिभुवनी घनु गाजे ।
उतावेळ मन माझे । भेटावया ॥धृ॥
ब्रह्मविद्येचा पुतळा । गाई राखितो गोवळा ।
श्रुति नेणवे ते लीळा । वेदां सनकादिका ॥२॥
भूतग्रामीचा परेशु । तापत्रयाचा करी नाशु ।
आड धरुनि गोपवेषु । वत्सें राखे ॥३॥
रासक्रीडा वृंदावनी खेळे । इंदुदन मेळे ।
उद्धरी यदुकुळे । कुळदीपके ॥४॥
निवृत्ति दासाचा दातारु । बापरखुमादेवीवरु ।
भक्तां देतो अभयकरु । क्षणक्षणांमाजि ॥५॥
सर्व नर-नारी अंतःकरणात लक्ष लावून त्या लावण्यसागर आणि परमानंदरूप श्रीहरीला पाहत आहेत. श्रीकृष्णाची बासरी मधुर छंदाने वाजत असून तिचा नाद त्रिभुवनात मेघासारखा गाजत आहे, त्यामुळे त्याला भेटण्यासाठी माझे मन अत्यंत उतावीळ झाले आहे. जो साक्षात ब्रह्मविद्येचा पुतळा आहे, तो येथे गोपाळ होऊन गाई राखत आहे; ज्याची लीला वेद, श्रुती आणि सनकादिकांनाही समजत नाही. सर्व प्राणिमात्रांचा ईश्वर आणि त्रिविध तापांचा नाश करणारा तो हरी गोपाळाचा वेष घेऊन वासरे राखत आहे. वृंदावनात तो चंद्रमुखी गोपींच्या मेळ्यात रासक्रीडा खेळत असून यदुकुळाचा उद्धार करत आहे. संत निवृत्तीनाथांचा दात असलेला तो रखुमादेवीचा पती विठ्ठल भक्तांना प्रत्येक क्षणी अभय देत आहे.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
यातिकुळ माझे गेले हारपोनि ।
श्रीरंगावांचुनी आनु नेंणे ॥१॥
किती वो शिकवाल मज वेळोवेळा ।
मी तया गोवळा रातलिये ॥२॥
अष्टभोग भोगणे माते नाही चाड ।
भक्तिप्रेम गोड लेईले गे माये ॥३॥
बापरखुमादेवीवरु जीवींचा जिव्हाळा ।
कांही केलिया वेगळा नव्हे गे माये ॥४॥
श्रीकृष्णाच्या प्रेमात पडल्यामुळे माझे जाती-कुळ सर्व हरवून गेले आहे आणि आता मला श्रीरंगाशिवाय दुसरे काहीही सुचत नाही. हे सख्यांनो, तुम्ही मला वारंवार कितीही समजावून सांगितले तरी काही उपयोग नाही, कारण मी त्या गोपाळाच्या प्रेमात रंगून गेले आहे. मला जगातील अष्टभोगांची कोणतीही आवड नाही, मी केवळ भक्ती आणि प्रेमाचा गोड अलंकार अंगावर चढवला आहे. रखुमादेवीचा पती विठ्ठल माझ्या जीवाचा जिव्हाळा बनला आहे, तो आता कोणत्याही उपायाने माझ्यापासून वेगळा होऊ शकत नाही.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
माझ्या कान्हाचे तुम्ही नाव भरी घ्यावो ।
हृदयी धरोनि यासी खेळावया न्यावो ॥१॥
भक्तांकारणे येणे घेतलीसे आळी ।
दहा गर्भवास सोसिले वनमाळी ॥२॥
कल्पनेविरहित भलतया मागे ।
अभिमान सांडुनी दीनापाठी लागे ॥३॥
शोषिली पुतना येणे तनू मोहियेले तरु ।
आळी न संडी बापरखुमादेविवरु ॥४॥
माझ्या कान्हाचे नाव तुम्ही मुखाने आवडीने घ्या आणि त्याला हृदयात धरून खेळवायला न्या. या वनमाळी श्रीकृष्णाने केवळ भक्तांच्या ओढीपोटी हट्ट धरला आणि दहा वेळा गर्भवास (अवतार) सोसला. तो कोणत्याही कल्पनेच्या पलीकडे जाऊन भक्तांच्या मागे धावतो आणि स्वतःचा अभिमान सोडून दीनांच्या पाठीशी उभा राहतो. ज्याने लहानपणीच पूतना मावशीचे प्राण शोषून घेतले आणि आपल्या स्पर्शाने झाडांनाही मोहित केले, तो रखुमादेवीचा पती विठ्ठल भक्तांचा लडिवाळ हट्ट कधीही सोडत नाही.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
घनु वाजे घुणघुणा । वारा वाहे रुणझुणा ।
भवतारकु हा कान्हा वेगी भेटवा का ॥१॥
चांद वो चांदणे । चांपे वो चंदनु ।
देवकी नंदनुविण नावडे वो ॥२॥
चंदनाची चोळी । माझे सर्व अंग पोळी ।
कान्हो वनमाळी वेगी भेटवा का ॥३॥
सुमनाची सेज । सितळ वो निकी ।
पोळे आगिसारिखी वेगी विझवा का ॥४॥
तुम्ही गातसां सुस्वरे । ऐकोनि द्यावी उत्तरे ।
कोकिळे वर्जावे तुम्ही बाइयांनो ॥५॥
दर्पणी पाहाता । रुप न दिसे वो आपुले ।
बापरखुमादेवीवरे विठ्ठले मज ऐसे केले ॥६॥
आकाशात मेघ घुमघुम करत आहेत आणि वारा रुणझुण वाहत आहे; अशा वेळी या संसारसागरातून तारणाऱ्या कान्हाची मला तातडीने भेट घडवून आणा. चंद्राचा प्रकाश, चांदणे, चाफा आणि चंदन यांपैकी काहीही मला त्या देवकीपुत्राशिवाय गोड वाटत नाही. श्रीकृष्णाच्या विरहामुळे शीतल चंदनाची चोळीसुद्धा माझ्या अंगाची आग करत आहे. फुलांची अत्यंत मऊ आणि शीतल शेजही मला अग्नीसारखी पोळत आहे, ही विरहाची आग लवकर विझवा. हे कोकिळे, तू मधुर स्वरात गात आहेस, पण मला आता ते सहन होत नाही, सख्यांनो तिला थांबवा. आरशात पाहताना आता मला माझे स्वतःचे रूप दिसत नाही, तर त्यात विठ्ठलच दिसतो; रखुमादेवीच्या पतीने मला संपूर्णपणे स्वतःचे वेड लावून असे करून टाकले आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
पांवया छंदे तल्लीन गोविंदे ।
नाचती आनंदे गोपाळ कैसे ॥१॥
यमुनेच्या तीरी गाई चारी हरी ।
गोपाळ गजरी आनंदले ॥२॥
ठायीं ठायीं मातु पे द्या पै नाचतु ।
वाकुल्या दावितु हरी छंदे ॥३॥
गायी ठाती उभ्या विसरल्या माया ।
हाकितु लवलाह्या कृष्णहरी ॥४॥
ज्ञानदेवा जीवी कृष्ण चिरंजीवी ।
गोपाळ रंजवी प्रेमभक्तां ॥५॥
बासरीच्या मधुर सुरात तल्लीन होऊन गोविंद कसा नाचत आहे आणि त्याच्यासोबत गोपाळही किती आनंदाने थिरकत आहेत ते पाहा. यमुनेच्या तीरावर श्रीहरी गाई चारीत असून सर्व गोपाळ आनंदाने जल्लोष करत आहेत. ठिकठिकाणी श्रीकृष्ण सवंगड्यांसोबत नाचत आहे आणि गोड खोड्या करत त्यांना वाकुल्या दाखवत आहे. बासरीचा नाद ऐकून गाई आपले वासरू आणि चारा विसरून स्तब्ध उभ्या राहिल्या आहेत आणि कृष्ण हरी त्यांना प्रेमाने हाकारत आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, माझ्या जीवात हा कृष्ण चिरकाल राहणारा असून तो आपल्या प्रेमळ भक्तांना आणि गोपाळांना नेहमी आनंदी ठेवतो.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
जीवीचिया जीवा । प्रेमभावाचिया भावा ।
तुज वांचून केशवा । अनु नावडे ॥१॥
जीवे अनुसरलिये । अजुनी का नये ।
वेगी आणावा तो सये । प्राण माझा ॥२॥
सौभाग्यसुंदरु । लावण्यसागरु ।
बापरखुमादेवीवरु । श्रीविठ्ठलु ॥३॥
माझ्या जीवाच्या जीवा आणि माझ्या खऱ्या प्रेमभावाच्या स्वरूपा, हे केशवा, तुझ्याशिवाय मला जगात काहीही आवडत नाही. मी तुला मनापासून शरण आले आहे, तरी तू अजून का आला नाहीस? हे सखे, जो माझा प्राण आहे, त्या श्रीकृष्णाला लवकर माझ्याकडे घेऊन ये. तो कसा आहे? तर तो परम सौभाग्यशाली, लावण्यसागर आणि रखुमादेवीचा प्रिय पती साक्षात श्रीविठ्ठल आहे.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
पंढरपुरीचा निळा लावण्याचा पुतळा ।
विठो देखियेला डोळा बाईये वो ॥१॥
वेधले वो मन तयाचिया गुणी ।
क्षणभर न विसंबे विठ्ठलरुक्मिणी ॥२॥
पौर्णिमेचे चांदणे क्षणक्षणां होय उणे ।
तैसे माझे जिणे एक विठ्ठलेवीण ॥३॥
बापरखुमादेविवरु विठ्ठलुचि पुरे ।
चित्त चैतन्य मुरे बाई ये वो ॥४॥
हे सखे, पंढरपूरचा तो शामवर्ण, लावण्यमयी पुतळा असलेला विठ्ठल मी डोळे भरून पाहिला आहे. त्याच्या दिव्य गुणांनी माझे मन संपूर्णपणे वेधून घेतले आहे, आता मला क्षणभरही विठ्ठल-रुक्मिणीचा विसर पडत नाही. पौर्णिमेचे चांदणे जसे हळूहळू कमी होत जाते, तसेच विठ्ठलाशिवाय माझे जीवन क्षणोक्षणी नीरस आणि क्षीण होत चालले आहे. मला आता फक्त रखुमादेवीचा पती विठ्ठलच हवा आहे, त्याच्या चरणीच माझे चित्त आणि चैतन्य लीन झाले आहे.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
सावळे परह्म आवडे या जीवा ।
मने मन राणिवा घर केले ॥१॥
काय करु सये सांवळे गोवित ।
आपे आप लपत मन तेथे ॥धृ॥
बापखुमादेविवरु सांवळी प्रतिमा ।
मने मनी क्षमा एक झाले ॥३॥
ते सावळ्या रूपातील परब्रह्म माझ्या जीवाला अत्यंत आवडते. माझ्या मनाने त्याच्या सावळ्या रूपालाच आपले घर मानून तिथेच राज्य सुरू केले आहे. हे सखे, मी काय करू? त्या सावळ्या श्रीकृष्णाने मला असे गुंतवून ठेवले आहे की माझे मन आपोआप त्याच्यामध्येच जाऊन लपून बसते. रखुमादेवीचा पती विठ्ठल ही जी सावळी सुंदर मूर्ती आहे, तिच्याशी माझे मन एवढे एकरूप झाले आहे की तिथे आता कोणताही वेगळेपणा उरलेला नाही.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
काय सांगू तूते बाई काय सांगू तूते ॥धृ॥
जात होते यमुने पाणिया वातेत भेतला सांवला ।
दोईवल तोपी मयुल पुछाची खांद्यावली कांबला ॥१॥
तेणे माझी केली तवाली मग मी तिथुन पलाली ।
पलता पलता घसलून पलली । दोईची घागल फुतली ॥२॥
माझे गुलघे फुतले मग मी ललत बथले ।
तिकुन आले शालंगपाणी मला पोताशीं धलिले ॥३॥
मला पोताशीं धलिले माझे समाधान केले ।
निवृत्तीचे कृपे सुख हे ज्ञानदेवा लाधले ॥४॥
(लडिवाळ गवळणीच्या भाषेत) "हे सखे, मी तुला काय सांगू? मी यमुनेवर पाणी आणायला जात होते, तर वाटेत मला तो सावळा कृष्ण भेटला. त्याच्या डोक्यावर मयूरपिंभाची टोपी होती आणि खांद्यावर काळी घोंगडी होती. त्याने माझी थट्टा-मस्करी सुरू केली, म्हणून मी तिथून पळाले; पण पळताना माझा पाय घसरला आणि मी पडले, ज्यामुळे माझ्या डोक्यावरची घागर फुटली. माझे गुडघेही फुटले आणि मी रडत बसले. तेवढ्यात तिथून श्रीहरी आले आणि त्यांनी मला प्रेमाने पोटाशी धरले, माझे सांत्वन केले." संत ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात, निवृत्तीनाथांच्या कृपेने हे परमसुख मला लाभले आहे.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
गाई चालील्या वनाप्रती ।
सवे पे द्या चाले सांगाती ॥धृ॥
वळी गोवळीया कान्होबा ।
यमुने पाण्या नेई तु बा ॥१॥
पावया छंदे परतल्या गायी ।
विसरल्या चारा तल्लीन ठायी ॥२॥
ज्ञानदेव सवे सवंगडी लाठा ।
गायी हाकितो गोधना तटा ॥३॥
सर्व गाई वनाकडे चरण्यासाठी चालल्या असून त्यांच्यासोबत सवंगडी आणि गोपाळ चालले आहेत. गवळ्यांचा राजा असलेला कान्होबा गाईंना वळवून यमुनेच्या तीरावर पाणी पिण्यासाठी घेऊन जात आहे. श्रीकृष्णाच्या बासरीचा मधुर नाद ऐकून गाई वनातून परत फिरल्या आणि चारा खाण्याचे विसरून त्या नादात तल्लीन झाल्या. संत ज्ञानेश्वर म्हणतात, मी श्रीकृष्णाचा लाडका सवंगडी होऊन त्याच्यासोबत गाई वळवत यमुनेच्या तीराकडे चाललो आहे.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
नवल देखिले कृष्णरूप बिंब ।
सांवळी स्वयंभ मूर्तिं हरीची॥१॥
मन निवाले समाधान जाले ।
कृष्णरूपे बोधले मन माझें॥२॥
बापरखुमादेविवरू सांवळा सर्व घटी ।
चित्त चैतन्या मिठी घालीत खेवो॥३॥
मी श्रीकृष्णाच्या रूपाचे एक अद्भुत बिंब पाहिले आहे, ती साक्षात श्रीहरीची स्वयंभू अशी सावळी मूर्ती आहे. ते रूप पाहताच माझे मन शांत झाले आणि मला पूर्ण समाधान मिळाले; माझे मन आता कृष्णरूपाच्या ज्ञानातच स्थिरावले आहे. रखुमादेवीचा पती विठ्ठल सर्व भूतमात्रांच्या हृदयात सावळ्या रूपाने व्यापून राहिला असून, तो माझ्या चित्ताला आणि चैतन्याला प्रेमाने मिठी मारत आहे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
परब्रम्ह निष्काम तो हा गौळिया घरी ।
वाक्या वाळे अंदु कृष्ण नवनीत चोरी ॥१॥
म्हणती गौळणी हरीची पाउले धरा ।
रांगत रांगत येतो हरी हा राजमंदिरा ॥२॥
लपत छपत येतो हरी हा राजभुवनी ।
नंदासी टाकूनि आपण बैसे सिंहासनी ॥३॥
सांपडला देव्हारी यासी बांधा दाव्यांनी ।
शंख चक्र गदा पद्म शारंगपाणी ॥४॥
बहुता कष्टें बहुता पुण्यें जोडले देवा ।
अनंत पवाडे तुमचे न कळती मावा ॥५॥
नामा म्हणे केशवा अहो जी तुम्ही दातारा ।
जन्मोजन्मी द्यावी तुमची चरणसेवा ॥६॥
जो साक्षात निष्काम परब्रह्म आहे, तो या गवळ्याच्या घरी जन्माला येऊन पायात वाळे आणि कडे लेवून लोण्याची चोरी करत आहे. गवळणी म्हणतात, "या हरीची पावले पकडा, हा रांगत रांगत राजमंदिरात येतो." हा हरी लपत-छपत राजवाड्यात येतो आणि थेट नंदाला बाजूला करून स्वतः सिंहासनावर बसतो. असा हा शंख, चक्र, गदा, पद्म हाती असलेला शारंगपाणी देव्हार्‍यात सापडला आहे, याला आता दोरीने बांधून ठेवा. अनेक कष्टांनी आणि मोठ्या पुण्याने हा देव आपल्याला लाभला आहे; देवा, तुझ्या लीळा आणि माया अनंत आहेत, त्या कुणालाही समजत नाहीत. संत नामदेव महाराज म्हणतात, "हे केशवा, तूच आमचा मोठा दाता आहेस, मला जन्मोजन्मी फक्त तुझी चरणसेवा दे."
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
यशोदे घराकडे चाल मला जेवू घाल ॥धृ॥
साध्या गव्हांची पोळी लाटी । मला पुरण पोळी करून दे मोठी ।
नाही अडवीत गुळासाठी । मला जेवू घाल ॥१॥
तूप लावून भाकर करी । वांगे भाजून भरीत करी ।
वर कांद्याची कोशिंबिरी । मला जेवू घाल ॥२॥
आई ग खडे साखरेचे खडे । लवकर मला करून दे वडे ।
बाळ स्फुंदस्फुंदोनी रडे । मला जेवू घाल ॥३॥
आई लहानच घे गे उंडा । लवकर भाजुन दे मांडा ।
लांब गेल्या गाईच्या झुंडा । मला जेवू घाल ॥४॥
आई मी खाईन शिळा घांटा ।दह्याचा करून दे मठ्ठा ।
नाही माझ्या अंगी ताठा । मला जेवू घाल ॥५॥
भाकर बरीच गोड झाली । भक्षुनी भूक हारपली ।
यशोदेने कृपा केली । मला जेवू घाल ॥६॥
आई मी तुझा एकुलता एक । गाई राखितो नऊ लाख ।
गाई राखून झिजलीं नख । मला जेवू घाल ॥७॥
नामा विनवी केशवासी । गाई राखितो वनासी ।
जाऊन सांगा यशोदेशी । मला जेवू घाल ॥८॥
बालकृष्ण यशोदा मातेला लडिवाळपणे म्हणतो, "आई, घराकडे चल आणि मला जेवायला घाल. साध्या गव्हाची पोळी नको, मला मोठी पुरणपोळी करून दे. मी गुळासाठी हट्ट धरणार नाही, फक्त मला जेवू घाल. मला तूप लावलेली भाकर, वांग्याचे भरीत आणि त्यावर कांद्याची कोशिंबीर करून दे. खडीसाखरेचे खडे घालून मला लवकर वडे करून दे, तुझे बाळ भुकेने रडत आहे. पिठाचा लहानच उंडा घे आणि मला मांडा (खाण्याचा एक प्रकार) भाजून दे, कारण गाईंचे कळप आता खूप दूर निघून गेले आहेत. मला कोणताही ताठा (अभिमान) नाही, मी शिळा घाटा आणि दह्याचा मठ्ठाही आनंदाने खाईन. यशोदेने मातेने कृपा करून भाकर दिली, ती खूप गोड लागली आणि माझी भूक भागली. आई, मी तुझा एकुलता एक मुलगा असून तुझ्या नऊ लाख गाई राखतो, गाई राखता राखता माझी नखे झिजली आहेत, आता मला लवकर जेवू घाल." संत नामदेव म्हणतात, वनात गाई राखणाऱ्या या केशवाला मी विनंती करतो की यशोदेला सांगा, मला जेवू घाल.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
गेलिया वृंदावना तेथे देखिला कान्हा ।
संवगडियामाजी उभा ध्यान लागले मना ॥१॥
हरिनाम गोड झाले काय सांगों गे माय ।
गोपाळ वाहती पावे मन कोठे न राहे ॥२॥
त्याचे मुख साजिरे वो कुंडले चित्त चोरे ।
सांडुनी अमृत धनी लुब्धलीं चकोरे ॥३॥
सांडुनी ध्रुvमंडळ आली नक्षत्रमाळा ।
कौस्तुभा तळवटी वैजयंती शोभे गळा ॥४॥
सांडुनी मेघराजु कटिसूत्रीं तळपे विजू ।
भुलला चतुराननू तया नव्हे उमजू ॥५॥
सांडुनी लक्ष्मी निज गोपाळासी बोले गुज ।
अचोज हा चोजवेना ब्रम्हांदिका सहज ॥६॥
वांजट धीट मोठी ऐसी कवण असे खिळू ।
भेदली हरिचरणी पायी मुरडी वांकी सोज्वळू ॥७॥
त्याचे पायींची नेपुरे वाजती वो गंभीरे ।
लुब्धलीया पक्षयाती धेनु पाचारी स्वरे ॥८॥
आणिक एक नवल कैसे स्वर्गीं देव झाले पिसे ।
ब्रम्हादिक उच्छिष्ठालागी देखा जळी झाले मासे ॥९॥
आणिक एक नवल परी करी घेऊनि शिदोरी ।
सवंगड्या वांटितसे नामया स्वामी मुरारी ॥१०॥
वृंदावनात गेल्यावर तिथे सवंगड्यांच्या मध्ये उभा असलेला कान्हा पाहिला आणि त्याचे रूप पाहून माझ्या मनाला त्याचे ध्यान लागले. हरीचे नाव एवढे गोड झाले आहे की काय सांगावे! गोपाळ पावा (बासरी) वाजवत आहेत आणि माझे मन आता कुठेही स्थिर राहत नाही. श्रीकृष्णाचे मुख अत्यंत सुंदर असून कानातील कुंडले चित्त चोरून घेतात; जणू चकोर पक्षी अमृताचा त्याग करून त्याच्या मुखाकडे आकर्षित झाले आहेत. त्याच्या गळ्यात कौस्तुभ मणी आणि वैजयंती माळ अशी शोभत आहे, जणू ध्रुवमंडळ सोडून नक्षत्रांची माळच गळ्यात आली आहे. त्याच्या कमरेच्या सुवर्ण पट्ट्यावरून असे वाटते की जणू मेघांचा राजा सोडून तिथे वीज चमचमत आहे; त्याचे हे रूप पाहून साक्षात ब्रह्मदेवही भुलून गेला आहे. साक्षात लक्ष्मी विष्णूचे रूप सोडून गोपाळाशी गुपिते बोलत आहे; हे अद्भूत रूप ब्रह्मदेवालाही सहज उमजत नाही. त्याच्या पायातील सुंदर वाळे आणि पैंजण (नेपुरे) गंभीर आवाजात वाजत आहेत, ज्याच्या नादाने मोहित होऊन तो गाईंना हाकारत आहे. आणखी एक नवल म्हणजे, स्वर्गातील देवही श्रीकृष्णाच्या प्रेमात वेडे झाले आहेत आणि ब्रह्मदेव त्याच्या उच्छिष्टासाठी (उष्ट्या अन्नासाठी) पाण्यात मासे झाले आहेत. नामदेवांचा स्वामी असलेला तो मुरारी हातात शिदोरी घेऊन आपल्या सर्व सवंगड्यांना आनंदाने वाटत आहे.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
कान्होबा निवडी आपुली गोधने ॥धृ॥
पांच पांच पोळ्या तीन भाकरी । दीड कानवला एक पुरी ।
आम्हा धाडिले वैल्या दुरी । आमची ठकवून खाल्ली शिदोरी ॥१॥
परियेसी शारंगधरा । तुझा बैल चुकला मोरा ।
सांगू गेलो तुझ्या घरा । पाठी लागला तुझा म्हातारा ॥२॥
परियेसी हृषीकेशी ।गाई म्हशीचे दुध पिशी ।
वासरे प्याली म्हणून सांगशी । उद्या ताक नाही आम्हासी ॥३॥
कान्होबा ओढाळ तुझ्या गाई । होत्या नव्हत्या कळंबा ठायीं ।
शिव्या देती तुझी आई ॥४॥
विष्णुदास नामा साहे । देवा तूचि बाप माये ।
अखंड माझे हृदयी राहे ॥५॥
गोपाळ श्रीकृष्णाला खोडकरपणे म्हणतात, "कान्होबा, तू तुझ्या गाई बाजूला कर. आमच्या पाच-पाच पोळ्या, तीन भाकर्‍या, दीड कानवला आणि एक पुरी घेऊन तू आम्हाला लांब राखायला पाठवून दिलेस आणि आमची सगळी शिदोरी एकट्यानेच फस्त केलीस. हे शारंगधरा ऐक, तुझा बैल आमच्या कळपात चुकून आला होता, ते तुझ्या घरी सांगायला गेलो तर तुझा म्हातारा (नंदराज) आमच्या पाठीवर धावून आला. हे हृषीकेशी, तू सर्व गाई-म्हशींचे दूध स्वतःच पितोस आणि आम्हाला सांगतोस की वासरे दूध प्यायली, त्यामुळे उद्या आम्हाला ताकही मिळणार नाही. कान्हा, तुझ्या गाई खूप ओढाळ (इतर शेतात जाणाऱ्या) आहेत, त्या कळंबाच्या झाडापाशी गेल्या आहेत आणि लोक तुझ्या आईला शिव्या घालत आहेत." नामदेव महाराज म्हणतात, "हे देवा, तूच माझा माता-पिता आहेस, तू अखंड माझ्या हृदयात राहा."
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
रात्र काळी घागर काळी ।
यमुनाजळे ही काळी वो माय ॥१॥
बुंथ काळी बिलवार काळी ।
गळा मोती एकावळी काळी वो माय ॥२॥
मी काळी कांचोळी काळी ।
कांस कांसिली ते काळी वो माय ॥३॥
एकली पाणीया नवजाय साजणी ।
वे पाठवा मूर्ति सांवळी वो माय ॥४॥
विष्णुदास नाम्याची स्वामिणी काळी ।
कृष्णमूर्ति बहु काळी वो माय ॥५॥
गवळण आपल्या मातेला किंवा सखीला म्हणते, "हे माते, रात्रही काळी आहे आणि माझी पाण्याचे घागरही काळी आहे, तसेच यमुनेचे पाणीही काळे दिसत आहे. माझी ओढणी (बुंथ) काळी आहे, हातातील बांगड्या काळ्या आहेत आणि गळ्यातील मोत्यांची एकावळी माळही काळी भासत आहे. मी स्वतः काळी आहे, माझी चोळी काळी आहे आणि मी नेसलेले वस्त्रही काळेच वाटत आहे. अशा या काळ्या अंधारात मी एकटी यमुनेवर पाणी आणायला जाणार नाही; सखे, माझ्यासोबत त्या श्रीकृष्णाची सावळी मूर्ती पाठवून दे." नामदेव महाराज म्हणतात, माझी स्वामिनी राधा आणि ती कृष्णमूर्ती दोघेही अत्यंत सुंदर सावळ्या-काळ्या रंगाचे आहेत.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
तळवे तळहात टेकीत । डाव्या गुडघ्याने रांगत ।
रंगणी रंगनाथ । तो म्यां देखिला सये ॥१॥
गवळण जसवंती पै सांगे । आले या कृष्णाचेनि मागे ।
येणे येणे वो श्रीरंगे । नवनीत माझे भक्षिले ॥२॥
एक्या हाती लोण्याचा कवळु ।मुख माखिले अळुमाळु ।
चुंबन देता येतो परिमळु । नवनीताचा गे सये ॥३॥
येणे माझे कवाड उघडिले । येणे शिंके हो तोडिले ।
दह्यादुधाते भक्षिले । उलंडिले ताकाते ॥४॥
ऐse जरी मी जाणते । यमुनापाणिया नव जाते ।
धरूनि खांबासी बांधिते । शिक्षा लाविते गोविंदा ॥५॥
ऐसा पुराण प्रसिद्ध चोर । केशव नाम्याचा दातार ।
पंढरपुरी उभा विटेवर । भक्त पुंडलिकासाठी ॥६॥
मला पोताशीं धलिले माझे समाधान केले ।
निवृत्तीचे कृपे सुख हे ज्ञानदेवा लाधले ॥४॥
हे सखे, हाताचे तळवे जमिनीवर टेकून आणि डाव्या गुडघ्याने रांगणारा तो रंगनाथ श्रीकृष्ण मी अंगणात प्रत्यक्ष पाहिला आहे. यशोदा माता गवळणींना सांगते की, मी या कृष्णाच्या मागे आले आहे; यानेच माझे लोणी चोरून खाल्ले आहे. त्याच्या एका हातात लोण्याचा गोळा असून त्याचे मुख लोण्याने माखलेले आहे; त्याला चुंबन घेताना मुखातून ताश्या लोण्याचा सुवास येतो. गवळणी म्हणतात, याने माझे कवाड उघडले, शिंके तोडले, सगळे दही-दूध खाऊन टाकले आणि ताक जमिनीवर ओतून दिले. "जर मला हे आधी माहीत असते तर मी यमुनेवर पाणी आणायला न जाता या गोविंदाला खांबाला बांधून चांगली शिक्षा केली असती." नामदेव महाराज म्हणतात, असा हा पुराणात प्रसिद्ध असलेला चोर आणि आमचा दाता केशव पंढरपुरात भक्त पुंडलिकासाठी विटेवर उभा आहे. (शेवटच्या ओळीत ज्ञानदेवांच्या ओळीचा संदर्भ असून) हरीने मला पोटाशी धरून माझे पूर्ण समाधान केले आहे.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
बाळ सगुण गुणाचे तान्हें गे । बाळ दिसते गोजिरवाणे गे ।
काय सांगता गाऱ्हाणे गे । गोकुळीच्या नारी ॥१॥
श्रीरंग माझा वेडा गे । याला नाही दुसरा जोडा गे ।
तुम्ही याची संगत सोडा गे । गोकुळीच्या नारी ॥२॥
पांच वर्षांचे माझे बाळ गे । अंगणी माझ्या खेळे गे ।
का लटकाच घेता आळ गे । गोकुळीच्या नारी ॥३॥
सांवळा गे चिमणा माझा गे । गवळणींत खेळे राजा गे ।
तुम्ही मोठ्या ढालगजा गे । गोकुळीच्या नारी ॥४॥
तुम्ही खाऊन लोण्याचा गोळा गे । आळ घेता या गोपाळा गे ।
तुम्ही ठाईंच्या वोढाळा गे । गोकुळीच्या नारी ॥५॥
तुम्ही लपवुनी याची गोटी गे । लागता गे याचे पाठी गे ।
ही एवढीच रीत खोटी गे । गोकुळीच्या नारी ॥६॥
तुम्ही लपवूनि याचा भवरा गे । धरूं पाहता शारंगधरा ।
तुम्ही बारा घरच्या बारा गे । गोकुळीच्या नारी ॥७॥
हा ब्रह्मविधीचा जनीता गे । तुम्ही याला धरूं पाहता गे ।
हा कैसा येईल हाता गे । गोकुळीच्या नारी ॥८॥
नामा म्हणे यशोदेसी गे । हा तुझा हृषिकेशी गे ।
किती छळितो आम्हांसी गे ।गोकुळीच्या नारी ॥९॥
यशोदा माता गोकुळातील गवळणींना म्हणते, "हे गोकुळातील नारींनो, माझे बाळ अत्यंत गुणी, लहान आणि गोजिरवाणे आहे; तुम्ही विनाकारण त्याचे काय गार्‍हाणे सांगत आहात? माझा श्रीरंग भोळा आहे, त्याला जगात दुसरा तोड नाही; जर तो तुम्हाला त्रास देतो तर तुम्ही त्याची संगत सोडून द्या. माझे बाळ अवघ्या पाच वर्षांचे असून ते माझ्याच अंगणात खेळत असते, मग तुम्ही त्याच्यावर हा खोटा आळ का आणत आहात? माझा सावळा चिमणा तुमच्यामध्ये खेळणारा राजा आहे, उलट तुम्हीच मोठ्या चतुर आणि ढोंगी आहात. तुम्हीच लोण्याचा गोळा खाता आणि आळ मात्र या निष्पाप गोपाळावर आणता. तुम्हीच त्याची खेळायची गोटी लपवून त्याच्या पाठी लागता, तुमची ही रीत अत्यंत वाईट आहे. तुम्ही त्याचा भोवरा लपवून त्या शारंगधराची खोडी काढता. जो साक्षात ब्रह्मदेवाचा जनिता (निर्माता) आहे, त्याला तुम्ही पकडू पाहता, तो तुमच्या हाताला कसा येईल?" नामदेव महाराज म्हणतात, गवळणी यशोदेला उलट म्हणतात की, "हा तुझा हृषिकेशी आम्हाला किती छळतो आहे ते तुझे तुलाच माहीत नाही!"
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
प्रातकाळी प्रहरा रात्रीं उठिल्या गौळणी बाळा । घुसळण मांडियेले घरोघरी सकळा ।
नित्यानंदे परमानंदे गाती गोपाळा । सह्स्रापरी कैशा गाती मदन सांवळा ॥१॥
घुम घुम करिती घुम घुम करिती डेरे घुमती । आनंदल्या गौळणी छंदे छंदे डोलती ॥ धृ० ॥
एक म्हणती साजणी तुम्ही लपवा गे लोणी । नकळे नकळे वो बाई कृष्णाची करणी ।
कोणीकडून हा गे येईल सखये चक्रपाणी । खास खांदूनि तुम्ही आता लपवा दुधाणी ॥२॥
बोलता चालता इतुक्यामध्ये हरी आला । कवणेंही नाही देव दृष्टि देखिला ।
सूक्ष्म रूप धरूनि डेर्यामध्ये प्रवेशला । वरच्यावरी देव लोणी खाऊनिया गेला ॥३॥
उन्हवणी शिळवणी घालिती परते लोणी यावेना । काय झाले टोणे सासूबाई कळेना ॥४॥
हा हा गे बायांनो तुमचे जाणते चाळे । यश्वदेच्या मुला नेऊनि देतसां गोळे ।
उगेंचि मग पाहता आता फिरगे निराळे । मारी ठोसरे दोन्ही गाल्होरे घेतले ॥५॥
डेर्यामधुनी मार माझा जगज्जीवन पाहे । नामा म्हणे धन्य धन्य वर्णूं मी काये ॥६॥
पहाटेच्या वेळी रात्रीचा एक प्रहर उरला असताना सर्व गवळणी उठल्या आणि त्यांनी घरोघरी दही घुसळायला सुरुवात केली. त्या अत्यंत आनंदाने गोपाळ श्रीकृष्णाचे गुणगान हजारो प्रकारांनी गात आहेत. दही घुसळताना ताकाचे डेरे घुमघुम असा आवाज करत आहेत आणि आनंदी झालेल्या गौळणी त्या तालावर डोलत आहेत. एक गवळण म्हणते, "सखे, लोणी लपवून ठेव, कारण या कृष्णाची करणी अगाध आहे. हा चक्रपाणी कुठून येईल काही सांगता येत नाही, म्हणून दुधा-लोण्याची भांडी नीट लपवा." असे बोलत असतानाच कुणाच्याही नकळत तिथे श्रीहरी आला; त्याने अत्यंत सूक्ष्म रूप धारण करून डेऱ्यात प्रवेश केला आणि वरच्या वर सर्व लोणी खाऊन तो निघून गेला. गवळणी नंतर म्हणतात, "ताकात गरम किंवा गार पाणी घालूनही आता लोणी वर येत नाही, सासूबाई काय जादू झाली आहे काही कळत नाही!" सासू म्हणते, "बायांनो, तुमचे हे चाळे मला ठाऊक आहेत, तुम्ही स्वतःच यशोदेच्या मुलाला लोण्याचे गोळे नेऊन देता आणि आता कसे अजाणते सोंग घेत आहात?" नामदेव महाराज म्हणतात, डेऱ्यामधून माझा जगज्जीवन हरी हे सर्व कौतुक पाहत आहे, मी त्याचे काय वर्णन करू, तो धन्य आहे!
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
गड्यांनो राजा की रे झाला । कृष्ण सिंहासनी बैसला ॥धृ॥
पांवा मोहरी घोंगडी । आम्ही खेळू यमुने थडी ।
नाचा पाऊला देहुडी । कृष्ण आमुचा की रे गडी ॥२॥
खेळू हुतुतू हुंबरी । थडक हाणों टिरीवरी ।
आता चालिला दळभारी । आमुचा यशोदेचा हरी ॥३॥
कुस्ती खेळता कासाविसी । शेंबुड खरकटे नाकाशी ।
कडे घेऊ सावकाशी । आता बहु भितो यासी ॥४॥
आम्ही तुम्ही सवे जाऊ । गाई वळावया जाऊ ।
त्याचे मानेत बुक्या देऊ । जवळी जाvयासी भिऊ ॥५॥
नामा म्हणे चला जाऊ । हात जोडूनी उभे राहूं ।
पाया पडून मागून घेऊ । जनी वनी तोचि कृष्णची ध्याऊ ॥६॥
गोपाळ आनंदाने ओरडत आहेत, "मित्रांनो, आपला कृष्ण आता राजा झाला आहे आणि तो सिंहासनावर बसला आहे! हातात पावा (बासरी), मोहरी आणि खांद्यावर घोंगडी घेऊन आम्ही यमुनेच्या तीरावर खेळू आणि डोलत नाचू, कारण कृष्ण हा आमचा जिवलग मित्र आहे. आम्ही तिथे हुतुतू आणि हुंबरीसारखे खेळ खेळू; आमचा यशोदेचा हरी आता संपूर्ण गोपाळांच्या सैन्यासह सज्ज झाला आहे. खेळता खेळता कुस्तीत दम लागला किंवा नाकाला शेंबूड-खरकटे आले तरी आम्ही एकमेकांना सांभाळून कडेवर घेऊ; आता आम्ही त्याला खूप भितो (आदर करतो). आम्ही सर्वजण एकत्र गाई वळवायला जाऊ; जर तो आमच्याशी लडिवाळ खोडी करेल तर आम्ही त्याच्या मानेवर बुक्क्या मारू, पण त्याच्या जवळ जाण्यास आम्हाला धास्तीही वाटते." नामदेव महाराज म्हणतात, "चला आपण सर्वजण त्याच्यासमोर हात जोडून उभे राहू, त्याच्या पाया पडून आशीर्वाद मागू आणि वनात व जनात फक्त त्या श्रीकृष्णाचेच ध्यान करू."
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
हाती घेऊनिया काठी । शिकविते श्रीपती ।
यमुनेची माती । खासी का का का का ॥१॥
हरी तू खोडी नको करू माझ्या बा बा बा ॥धृ॥
धांऊनिया धरिला करी । बैसविला मांडिवरी ।
मुख पसरोनि करी । आ आ आ ॥२॥
विष्णुदास नामा म्हणे । मरोनिया जन्मा येणे ।
कृष्ण सनातन पाहूं । या या या या ॥३॥
यशोदा माता हातात काठी घेऊन बालकृष्णाला (श्रीपतीला) धाक दाखवत शिकवत आहे, "हरी, तू यमुनेची माती का खातोस? हे माझ्या बाळा, तू अशी खोडी अजिबात करू नकोस." तिने धावत जाऊन त्याचा हात धरला, त्याला आपल्या मांडीवर बसवले आणि मुख उघडायला लावून सांगितले, "कर आ आ आ!" जेव्हा हरीने मुख उघडले तेव्हा त्यात संपूर्ण ब्रह्मांड दिसले. नामदेव महाराज म्हणतात, जन्म-मरणाच्या फेर्‍यातून मुक्त होऊन त्या सनातन विठ्ठल-कृष्णाचे रूप डोळे भरून पाहण्यासाठी तुम्ही सर्वजण लवकर या.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
रूपे श्यामसुंदर निलोत्पल गाभा । सखीये स्वप्नीं शोभा देखियेली ॥१॥
नेत्र विशाळ भाळ दंत हिरया ज्योती । बाइये मदनमूर्ति देखियेला ॥२॥
शंख चक्र गदा शोभती चहूं करी । सखीये गरुडावरी देखियेला ॥३॥
शयन शेषापृष्ठीं नभी परमेष्ठी । गंगा वामांगुष्ठी देखियेला ॥४॥
पीतांबर कटीतटी दिव्य चंदन उटी । सखीये जगजेठी देखियेला ॥५॥
विचारीता मानसी नये जो व्यक्तीसी । नामा केशवेसी लुब्धोनी ठेला ॥६॥
गवळण आपल्या सखीला सांगते, "हे सखे, मी स्वप्नात अत्यंत सुंदर शामवर्ण, नीलकमळासारखी कांती असलेल्या श्रीकृष्णाची शोभा पाहिली आहे. त्याचे डोळे विशाळ आहेत, कपाळ भव्य आहे आणि त्याचे दात हिऱ्यासारखे चमकत आहेत, अशी साक्षात मदनमूर्ती मी पाहिली. त्याच्या चारही हातांत शंख, चक्र, गदा आणि पद्म शोभत असून तो गरुडावर आरूढ झालेला दिसला. तो शेषनागाच्या पाठीवर शयन करणारा, आकाशात परमेष्टी रूपाने राहणारा आणि ज्याच्या डाव्या पायाच्या अंगठ्यातून गंगा प्रकट झाली आहे, असा तो नारायण मी पाहिला. त्याच्या कमरेला पीतांबर असून अंगाला दिव्य चंदनाची उटी लावली आहे; असा तो जगाचा मालक (जगजेठी) मी स्वप्नात पाहिला." नामदेव महाराज म्हणतात, ज्याचे रूप मनात विचार करूनही पूर्णपणे स्पष्ट होत नाही, अशा त्या केशवाच्या रूपात माझे मन संपूर्णपणे लुब्ध (मोहित) झाले आहे.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
ऐकुनी वेणुचा नाद । लागला नामाचा छंद ॥१॥
निघाली लगबग पाण्याला । रिकामा घेवोनीया डेरा ।
गिरधर गोविंद गोविंद ॥२॥
निघाली धेनु चाराया । वासरे करोनिया गोळा ।
वाजवी पावा गोविंद ॥३॥
नामा म्हणे अहो केशवराज । नाम घ्या श्री कृष्ण गोविंद ।
गवळणी झाल्या मती मंद ॥४॥
श्रीकृष्णाच्या बासरीचा (वेणूचा) मधुर नाद ऐकून सर्व गोपाळांना आणि गवळणींना फक्त हरीच्या नामाचा छंद लागला आहे. गवळणी बासरीच्या नादाने एवढ्या मोहाexternal गोड झाल्या की त्या डोक्यावर पाण्याचा रिकामा डेरा (घागर) घेऊनच गडबडीने यमुनेकडे धावल्या आणि मुखाने 'गिरधर गोविंद गोविंद' असा जप करू लागल्या. सर्व वासरे गोळा करून गाई वनात चरण्यासाठी निघाल्या आहेत आणि तिथे गोविंद आनंदाने पावा वाजवत आहे. नामदेव महाराज म्हणतात, "हे केशवराजा, जे कोणी 'श्रीकृष्ण गोविंद' असे नाव घेतात, त्यांचे मन शांत होते; त्या बासरीच्या नादाने गोकुळातील गवळणींची मती पूर्णपणे गुंग झाली आहे."
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
कृष्णा तुला मी ताकीद करते , कुणाच्या घरी कधी जाऊ नको ।
गवळ्याघरी बोभाट उठला , माठ दह्याचे घेऊ नको तू फोडू नको ॥१॥
रागीट तुझा पिता नंद मार तयाचा खाऊ नको ॥२॥
आली गौळण कपटी राधा, तिच्या घरात तू जाऊ नको ॥३॥
पाळण्यात घालूनी झोके देते, आता मुला, तू रडू नको ॥४॥
वरद्या वांकड्या पे द्या सुदामा, ह्यांच्या डावामध्ये खेळू नको ॥५॥
नामा म्हणे पतित पावना, ह्यांच्या नामा तू विसरू नको ॥६॥
यशोदा माता बालकृष्णाला समजावत म्हणते, "कृष्णा, मी तुला ताकीद देते की तू कधीही कुणाच्याही घरी जाऊ नकोस. सर्व गवळ्यांच्या घरी तुझा बोभाट (तक्रार) सुरू झाला आहे, त्यांचे दह्याचे माठ तू अजिबात घेऊ नकोस आणि फोडू नकोस. तुझे वडील नंदराज खूप रागीट आहेत, त्यांचा मार तू खाऊ नकोस. ती कपटी राधा गवळण तुझ्या तक्रारी घेऊन आली आहे, तिच्या घरात तू पाऊलही टाकू नकोस. मी तुला पाळण्यात घालून झोके देते, आता माझ्या बाळा तू रडू नकोस. हे वरद्या, वाकड्या, सुदामा हे सर्व सवंगडी खोडकर आहेत, त्यांच्या डावात (खेळात) तू खेळू नकोस." नामदेव महाराज म्हणतात, हे पतित पावना श्रीकृष्णा, तुझ्या या भक्तांचे नाव तू कधीही विसरू नकोस.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
वृंदानी वेणू कवणाचा माये वाजे ।
वेणुनादे गोवर्धनु गाजे ।
पुच्छ पसरुनि मयूर विराजे ।
मज पाहता भासती यादवराजे ॥१॥
तृण चारा चरूं विसरली ।
गाई व्याघ्र एके ठायीं जालीं ।
पक्षीं कुळे निवांत राहिली ।
वैरभाव समूळ विसरली ॥२॥
यमुना जळ स्थिर स्थिर वाहे ।
रविमंडळ चालता स्तब्ध होye ।
शेषकूर्म वराह चकित राहे ।
बाळा स्तन देऊ विसरली माये ॥३॥
ध्वनी मंजुळ मंजुळ उमटती ।
वांकी रुणझुण रुणझुण वाजती ।
देव विमानी बैसोनि स्तुती गाती ।
भानुदासा फावली प्रेमभक्ति ॥४॥
हे माते, वृंदावनात हा कोणाचा वेणू (बासरी) वाजत आहे? या वेणूच्या नादाने संपूर्ण गोवर्धन पर्वत गाजत आहे. मोर आपले पिसारा पसरून आनंदाने नाचत आहेत आणि मला तर त्यात साक्षात यादवराज श्रीकृष्ण उभा असलेला दिसत आहे. बासरीचा नाद एवढा अद्भुत आहे की गाई चारा चरण्याचे विसरल्या आहेत; गाई आणि वाघ आपला नैसर्गिक वैरभाव संपूर्णपणे विसरून एकाच ठिकाणी शांत उभे राहिले आहेत. सर्व पक्षी शांत झाले आहेत. यमुनेचे पाणी वाहण्याचे थांबून स्थिर झाले आहे, आकाशामध्ये सूर्यदेवही स्तब्ध झाले आहेत. शेषनाग, कासव आणि वराह हे सर्व चकित झाले असून, माता आपल्या बाळाला स्तनपान देण्याचेही विसरून गेली आहे. बासरीचे अत्यंत मंजुळ ध्वनी उमटत असून पायातील वाळे रुणझुण वाजत आहेत; स्वर्गातील देव विमानात बसून या श्रीकृष्णाची स्तुती गात आहेत. संत भानुदास म्हणतात, या मधुर वेणूनादामुळे मला हरीची परम प्रेमभक्ती लाभली आहे.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
यशोदे कृष्णाला सांगावे ।
गोकुळी रहावे का जावे ॥धृ॥
अवघ्या मिळोनी गौळणी ।
जात होत्या मथुरा बाजारी ।
उभा हा कृष्ण वाटेवरी ॥१॥
अनया गवळी करी धंदा ।
त्याचीच गवळण मी राधा ।
जावूनी नंदासी सांगावे ॥२॥
पे द्या सुदामाची जोडी ।
बळीभद्र त्याचा गडी ।
याला बाई उखळासी बांधावे ।
देव हा विधीचा जनिता ।
भानुदास चरणी ठेवी माथा ।
प्रभुच्या चरणासी लागावे ॥३॥
गवळणी यशोदा मातेला म्हणतात, "यशोदे, तू तुझ्या कृष्णाला नीट समजावून सांग, त्याने गोकुळात राहावे की इथून निघून जावे ते ठरव! आम्ही सर्व गवळणी मिळून मथुरेच्या बाजारात दूध-दही विकायला जात होतो, तर हा कृष्ण वाटेतच आमचा रस्ता अडवून उभा राहिला आहे. अनया गवळ्याची मी पत्नी राधा आहे, आमची ही अडवणूक थांबवण्यासाठी आता थेट नंदाला जाऊन सांगितले पाहिजे. त्याच्यासोबत सुदामा, पेंद्या आणि त्याचा भाऊ बलराम (बळीभद्र) यांची जोडी आहे; यशोदे, या कृष्णाला आता उखळाला बांधून ठेवले पाहिजे." संत भानुदास म्हणतात, जो साक्षात ब्रह्मदेवाचा जनिता (उत्पन्नकर्ता) आहे, त्याच्या चरणावर मी माझा माथा ठेवतो आणि सर्वांनी या प्रभूच्या चरणी लीन व्हावे.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
गौळणी गाऱ्हाणे सांगती यशोदेसी ।
दही दूध खाऊनिया पळुनी जातो हृषीकेशी ॥१॥
लाडका हा कान्हा बाई तुझा तुला गोड वाटे ।
याच्या खोडी सांगू किती महीपत्र सिंधु आटे ॥२॥
मेळवोनि गोपाळ घरांमध्ये शिरे कान्हा ।
धरुं जाता पळुनि जातो यादवांचा राणा ॥३॥
ऐसे मज याने पिसे लावियेले सांगू काई ।
एका जनार्दनी कायावाचामने पायी ॥४॥
सर्व गवळणी यशोदेकडे येऊन कृष्णाचे गाऱ्हाणे सांगतात, "यशोदे, हा तुझा हृषिकेशी आमचे सगळे दही-दूध खाऊन पळून जातो. तुझा हा लाडका कान्हा तुला खूप गोड वाटतो, पण याच्या खोड्या एवढ्या आहेत की त्या सांगता सांगता पृथ्वीवरील समुद्रही आटून जाईल! तो आपल्यासोबत सर्व गोपाळांचा मेळा घेऊन आमच्या घरात शिरतो आणि त्याला पकडायला गेले की हा यादवांचा राणा चपळाईने पळून जातो. या सावळ्या कृष्णाने मला असे वेड (पिसे) लावले आहे की मी काय सांगू!" संत जनार्दन स्वामींचे शिष्य (किंवा एका जनार्दनी परंपरेतील भाव) म्हणतात, मी काया, वाचा आणि मनाने या हरीच्या चरणी लीन झालो आहे.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
माझा कृष्ण देखिला काय ।
कोणी तरी सांगा गे ॥धृ॥
हाती घेऊनिया फूल ।
अंगणी रांगत आले मूल ।
होते सारवित मी चूल ।
कैसी भूल पडियेली ॥१॥
माथां शोभे पिंपळपान ।
मेघवर्ण ऐसा जाण ।
त्याला म्हणती श्रीभगवान ।
योगी ध्यान विश्रांती ॥२॥
संगे घेऊनि गोपाळ ।
बाळ खेळे आळुमाळ ।
पायी पोल्हारे झळाळ ।
गळा माळ वैजयंती ॥३॥
एका जनार्दनी माय ।
घरोघरांप्रती जाय ।
कृष्णा जाणावे ते काय ।
कोणी सांगा गे ॥४॥
यशोदा माता किंवा विव्हळ झालेली गवळण विचारते, "सख्यांनो, माझा कृष्ण तुम्ही कुठे पाहिला का? कोणीतरी मला सांगा. तो हातात एक सुंदर फूल घेऊन अंगणात रांगत आला होता; मी माझी चूल सारवत (सारवण करत) होते, पण मला अशी काही भूल पडली की तो कुठल्या कुठे निघून गेला. त्याच्या कपाळावर/डोक्यावर सोन्याचे पिंपळपान शोभत आहे आणि त्याचा रंग घनश्यामासारखा (मेघासारखा) आहे; ज्याला सर्व संतांनी 'श्रीभगवान' म्हटले आहे आणि जो मोठ्या योग्यांच्या ध्यानाची विश्रांती आहे, तोच माझा बाळ आहे. तो आपल्यासोबत गोपाळांना घेऊन लडिवाळपणे खेळतो; त्याच्या पायातील पैंजण झळकत आहेत आणि गळ्यात वैजयंती माळ शोभत आहे." संत एकनाथ महाराज (एका जनार्दनी) म्हणतात, ही माता कृष्णाच्या शोधात घरोघरी फिरत आहे; त्या कृष्णाचे अगाध रूप कसे जाणावे, कोणीतरी मला सांगा.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
नानापरी समजाविते परी न राहे श्रीहरी ।
दहींभात कालवोनि दिला वेगी झडकरी ।
कडेवरी घेऊनिया फिरले मी दारोदारी ॥१॥
राधे राधे राधे राधे घेई शामसुंदरा ।
नेई आता झडकरी आपुलिया मंदिरा ॥धृ॥
क्षणभरी घरी असता करी खोडी शारंगपाणी ।
खेळावया बाहेरी जाता आळ घेती गौळणी ।
थापटोनि निजविता पळोनि जातो राजद्वारा ॥२॥
राधा घेऊनि हरिला त्वरे जात मंदिरी ।
हृदयमंचकी पहुडविला श्रीहरी ।
एका जनार्दनी हरीला भोगी राधा सुंदरी ॥३॥
यशोदा माता म्हणते, "मी या श्रीहरीला अनेक प्रकारे समजावून सांगते, तरी तो घरी अजिबात राहत नाही. मी त्याला लगेच दही-भात कालवून दिला आणि त्याला कडेवर घेऊन मी दारोदारी फिरत आहे. ती म्हणते, 'हे राधे, तू या शामसुंदराला तुझ्याकडे घे आणि त्याला लवकर तुझ्या घरी घेऊन जा.' हा शारंगपाणी क्षणभर जरी घरात राहिला तरी खूप खोड्या करतो; खेळायला बाहेर गेला की गवळणी उगाच आळ घेतात आणि मी जर त्याला थोपटून झोपवायला गेले तर तो गुपचूप पळून राजवाड्यात निघून जातो." राधा त्या हरीला घेऊन आनंदाने आपल्या घरी जाते आणि आपल्या हृदयवजा शेजेवर त्या श्रीहरीला निजवून घेते. संत एकनाथ म्हणतात, अशी ही सुंदरी राधा हरीच्या प्रेमाचा परमानंद भोगत आहे.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
तुझे श्रीमुख सुंदर ।
कुसुम शुभकांति नागर ।
कासे पीतांबर मनोहर ।
पाहुनी भुल पडली करुणाघना ॥१॥
मुरली नको वाजवुं मनमोहना ॥धृ॥
सर परता होय माघारा ।
देहभाव बुडाला सारा ।
नाही संसारासी थारा ।
भेदभ्रम गेला कमलनयना ॥२॥
ध्वनि मंजुळ ऐकिली कानी ।
सर्व सुखां झाली धनी ।
एका जनार्दनी ध्यानी मनी ।
एकपणा जगज्जीवना ॥३॥
"हे करुणाघना श्रीकृष्णा, तुझे मुख अत्यंत सुंदर आहे, तुझी कांती फुलासारखी मऊ आणि तेजस्वी आहे. तुझ्या कमरेचा तो मनोहर पीतांबर पाहून माझ्या मनाला भुल पडली आहे. हे मनमोहना, आता तू तुझी बासरी (मुरली) वाजवू नकोस, कारण तिचा नाद ऐकून आमचे देहभान हरपून जाते. हे कमलनयना, तू आमच्यापासून जरा दूर हो, कारण तुझा वेणूनाद ऐकल्यामुळे आमचा सगळा देहभाव बुडून गेला आहे; आता आम्हाला संसारात मन लागत नाही आणि मनातील सर्व भेद व भ्रम दूर झाले आहेत." बासरीचे ते मंजुळ ध्वनी कानात पडताच आमचे मन सर्व सुखांचे स्वामी झाले आहे. संत एकनाथ म्हणतात, माझ्या ध्यानात आणि मनात आता फक्त तो जगज्जीवन हरी एकरूप होऊन राहिला आहे.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
कशी जाऊ मी वृंदावना ।
मुरली वाजवी कान्हा ॥धृ॥
पैलतीरी हरी वाजवी मुरली ।
नदी भरली यमुना ॥१॥
कांसे पितांबर कस्तुरी टिळक ।
कुंडल शोभे काना ॥२॥
काय करु बाई कोणाला सांगू ।
नामाची सांगड आणा ॥३॥
नंदाच्या हरीने कौतुक केले ।
जाणे अंतरीच्या खुणा ॥४॥
एका जनार्दनी मनी म्हणा ।
देवमहात्म्य कळेना कोणा ॥५॥
गवळण व्याकुळ होऊन म्हणते, "मी वृंदावनात पाणी आणायला कशी जाऊ? कारण तिथे कान्हा अत्यंत मधुर सुरात मुरली वाजवत आहे. यमुनेच्या पलीकडच्या तीरावर श्रीहरी मुरली वाजवत आहे आणि इकडे यमुनेची नदी प्रेमाने पूर्ण भरून वाहत आहे. त्याच्या कमरेला पीतांबर असून कपाळावर कस्तुरीचा टिळा आहे आणि कानात सुंदर कुंडले शोभत आहेत. हे सखे, आता मी काय करू आणि कोणाला सांगू? मला नदी पार करण्यासाठी विठ्ठलाच्या (किंवा हरीच्या) नामाचीच सांगड (होडी) आणून द्या. नंदाच्या हरीने हे सर्व अद्भूत कौतुक केले असून तो प्रत्येकाच्या अंतरीच्या खुणा पूर्णपणे जाणतो." संत एकनाथ म्हणतात, तुम्ही मनापासून हरीचे नाम घ्या, कारण या देवाचे महात्म्य कोणालाही पूर्णपणे कळू शकत नाही.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
भुलविले वेणुनादे ।
वेणु वाजविला गोविंदे ॥१॥
पांगुळले यमुनाजळ ।
पक्षी राहिले निश्चळ ॥२॥
तृणचरे लुब्ध झालीं ।
पुच्छ वाहुनिया ठेलीं ॥३॥
नाद न समाये त्रिभुवनी ।
एका भुलला जनार्दनी ॥४॥
गोविंद श्रीकृष्णाने जी सुंदर बासरी वाजवली, त्या वेणूनादाने संपूर्ण सृष्टीला भुलवून टाकले आहे. यमुनेचे वाहते पाणी स्तब्ध (पांगुळले) झाले आहे आणि आकाशातील पक्षी आपले पंख मिटून निश्चळ झाले आहेत. वनातील सर्व हरीण आणि गाई (तृणचरे) चारा चरण्याचे विसरून व कान टवकारून तिथेच खिळून राहिले आहेत. बासरीचा तो अथांग नाद त्रिभुवनात मावेनासा झाला असून, संत एकनाथ (एका जनार्दनी) म्हणतात, माझे मन या नादात संपूर्णपणे भुलून गेले आहे.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
चला बाई वृंदावनी रासक्रीडा पाहु ।
नंदाचा बाळ येणे केला नवलाऊ ॥१॥
कल्पनेची सासु इचा बहुताचि जाचुं ।
देहभाव ठेऊनी पायी ब्रह्मपदी नाचूं ॥२॥
सर्व गर्व सोडूनी बाई चला हरीपाशी ।
द्वैतभाव ठेवुनि पायी हरिरुप होसी ॥३॥
एका जनार्दनी विश्वव्यापक हा देव ।
एक एक पाहता अवघे स्वप्नवत वाव ॥४॥
गवळणी म्हणतात, "सख्यांनो, चला आपण वृंदावनात जाऊन ती दिव्य रासक्रीडा पाहू या; नंदाच्या बाळाने तिथे एक अद्भुत कौतुक (नवलाऊ) केले आहे. या जगात कल्पनेची सासू आपल्याला खूप त्रास देते, पण आपण आपला देहभाव श्रीकृष्णाच्या चरणी अर्पण करून थेट ब्रह्मपदात नाचू या. आपला सर्व अहंकार (गर्व) सोडून आपण त्या श्रीहरीपाशी जाऊ या; आपला द्वैतभाव गळून पडताच आपण आपोआप हरिरूप होऊ." संत एकनाथ म्हणतात, हा देव संपूर्ण विश्वात व्यापक आहे; त्याच्याशिवाय जगातील इतर गोष्टी पाहणे म्हणजे केवळ स्वप्नासारखे भास आहे.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
अधरी धरुनि वेणु ।
वाजविला कुणी नेणुं ॥१॥
प्रातकाळी तो वनमाळी ।
घेऊनि जातो धेनु ॥२॥
उभी मी राहे वाट मी पाहे ।
केव्हां भेटेल मम कान्हु ॥३॥
एका जनार्दनी वाजविला वेणु ।
ऐकता मन झाले तल्लीनु ॥४॥
आपल्या ओठांवर वेणू (बासरी) धरून त्या सावळ्याने असा काही सूर छेडला आहे की तो ऐकून मनाला वेगळीच समाधी लागते. तो वनमाळी श्रीकृष्ण पहाटेच्या वेळी आपल्या गाईंना (धेनूंना) घेऊन वनात जातो. मी दारात उभी राहून दररोज त्याची वाट पाहत असते की माझा कान्हा मला केव्हा भेटेल. संत एकनाथ म्हणतात, त्या गोविंदाने वाजवलेली बासरी ऐकताच माझे मन पूर्णपणे त्याच्यामध्ये तल्लीन झाले आहे.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
तुझ्या मुरलीचा ध्वनी ।
अकल्पित पडिला कानी ।
विव्हळ झाले अंतःकरणी ।
मी घरधंदा विसरले ॥१॥
अहा रे सांवळीया कैशी ।
वाजविली मुरली ॥धृ॥
मुरली नोहे केवळ बाण ।
तिने हरीला माझा प्राण ।
संसार केला दाणादीन ।
येуनि हृदयी संचरली ॥२॥
तुझ्या मुरलीचा सूर तान ।
मी विसरले देहभान ।
soडोनि धरिले रान ।
मी वृंदावनी गेले ॥३॥
एका जनार्दनी गोविंदा ।
पतितपावन परमानंद ।
तुझ्या नामाचा मज धंदा ।
वृत्ति तंव पदीं निवर्तली ॥४॥
"हे सावळ्या कृष्णा, तू ही कशी बासरी वाजवलीस? तुझ्या मुरलीचा तो मधुर ध्वनी अचानक माझ्या कानावर पडला आणि माझे अंतःकरण विव्हळ झाले; मी माझा घरचा सगळा धंदा विसरून गेले. ही नुसती बासरी नसून जणू प्रेमाचा बाण आहे, जिने माझा प्राणच हरण करून घेतला आहे; तिने माझ्या संसाराचा सगळा विचार दूर करून माझ्या हृदयात प्रवेश केला आहे. तुझ्या बासरीचे ते सूर आणि ताना ऐकून मी माझे देहभान विसरले, आपले घर सोडून मी थेट वृंदावनाचे रान धरले आहे." संत एकनाथ म्हणतात, हे पतितपावना परमानंद गोविंदा, मला आता फक्त तुझ्याच नामाचा छंद लागला असून माझी वृत्ती तुझ्या चरणी लीन झाली आहे.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
मुरली मनोहर रे माधव ॥धृ॥
श्रीवत्सलांछन हृदयी विलासन ।
दीन दयाघन रे ॥१॥
सुरनर किन्नर नारद तुंबर ।
गाती निरंतर रे ॥२॥
एका जनार्दनी त्रिभुवनमोहन ।
राखीतो गोधन रे ॥३॥
हातात मुरली घेतलेला तो मनोहर माधव अत्यंत सुंदर आहे. ज्याच्या हृदयावर श्रीवत्साचे लांछन (चिन्ह) शोभत आहे आणि जो दीनांवर दया करणारा कृपाघन आहे, असा तो देव आहे. त्याचे गुणगान स्वर्गातील देव, मानव, किन्नर तसेच नारद आणि तुंबर ऋषी अखंडपणे गात असतात. संत एकनाथ म्हणतात, असा हा संपूर्ण त्रिभुवनाला भुलवणारा (त्रिभुवनमोहन) श्रीकृष्ण येथे गाईंचे धन (गोधन) राखत आहे.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
दुडीवरी दुडी गौळणी साते निघाली ।
गौळणी गोरस म्हणों विसरली ॥१॥
गोविंदु घ्या कोनी दामोदरु घ्या गे ।
तंव तंव हांसती मथुरेच्या गे ॥२॥
दुडीयामाझारी कान्होंबा झाला भारी ।
उचंबळे गोरस सांडे बाहेरी ॥३॥
एका जनार्दनी सबलस गौळणी ।
ब्रह्मानंदु न समाये मनी ॥४॥
डोक्यावर दह्या-दुधाच्या घागरी (दुडीवर दुडी) घेऊन गवळणी मथुरेच्या बाजारात निघाल्या आहेत; पण श्रीकृष्णाच्या प्रेमात त्या एवढ्या दंग झाल्या आहेत की 'दूध घ्या, दही घ्या' असे म्हणण्याऐवजी 'कोणी गोविंद घ्या, कोणी दामोदर घ्या' असे ओरडत आहेत. त्यांचे हे बोलणे ऐकून मथुरेच्या वाटेवरील लोक हसत आहेत. त्या घागरींच्या मध्ये कान्होबा स्वतः प्रकट झाला आहे (भारी झाला आहे), ज्यामुळे घागरींमधील दूध-दही आनंदाने उचंबळून बाहेर सांडत आहे. संत एकनाथ म्हणतात, या सर्व गवळणी भगवंताच्या प्रेमाने पूर्ण भरल्या असून त्यांच्या मनातील ब्रह्मानंद आता गगनात मावेनासा झाला आहे.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
खांद्यावरी कांबळी हातामधीं काठी ।
charितसे धेनु सांवळा जगजेठी ॥१॥
राधे राधे राधे राधे मुकुंद मुरारी ।
वाजवितो वेणु कान्हा श्रीहरी ॥२॥
एक एक गौळणी एक एक गोपाळा ।
हाती धरुनि नाचती रासमंडळा ॥३॥
एका जनार्दनी रासमंडळ रचिले ।
जिकडे पाहे तिकडे अवघें ब्रह्म कोंदले ॥४॥
खांद्यावर काळी घोंगडी (कांबळी) आणि हातात काठी घेऊन तो सावळ्या रंगाचा जगाचा मालक (जगजेठी) श्रीकृष्ण वनात गाई चारीत आहे. 'राधे राधे' असा जप करत तो मुकुंद मुरारी कान्हा मधुर वेणू वाजवत आहे. वृंदावनात एक-एक गवळण आणि एक-एक गोपाळ एकमेकांचे हात धरून रासमंडळात आनंदात नाचत आहेत. संत एकनाथ म्हणतात, श्रीकृष्णाने हे जे अद्भुत रासमंडळ रचले आहे, तिथे आता जिकडे पाहावे तिकडे साक्षात परब्रह्मच भरून राहिले आहे.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
गौळणी म्हणती यशोदेला ।
कोठे गे सावळा ।
का रथ शृंगारिला ।
सांगे वो मजला ।
अक्रुर उभा असे बाई गे साजनी ॥१॥
या नंदाच्या अंगणी ।
मिळाल्या गौळणी ॥धृ॥
बोले नंदाची पट्टराणी ।
सद्गदीत होऊनि ।
मथुरेसी चक्रपाणी ।
जातो गे साजणी ।
विव्हळ झाले मन वचन ऐकोनि ॥२॥
अक्रुरा चांडाळा ।
तुज कोनी धाडिला ।
का घाता करु आलासी ।
वधिशी सकळा ।
अक्रुरा तुझे नाम तैशीच करणी ॥३॥
रथीं चढले वनमाळी ।
आकांत गोकुळी ।
भूमि पडल्या व्रजबाळी ।
कोण त्या सांभाळी ।
नयनींच्या उदकांने भिजली धरणी ॥४॥
देव बोले अक्रुरासी ।
वेगे हांकी रथासी ।
या गोपींच्या शोकासी ।
न पहावे मजसी ।
एका जनार्दनी रथ गेला निघोनि ॥५॥
गोकुळातील सर्व गवळणी गोळा होऊन यशोदेला विचारत आहेत, "आई, तुझा तो सावळा कृष्ण कुठे आहे? हा रथ का सजवला आहे ते आम्हाला सांग. वाटेत अक्रूर रथ घेऊन उभा आहे." नंदाच्या अंगणात सर्व गवळणी अत्यंत चिंतेने एकत्र आल्या आहेत. तेव्हा नंदाची पट्टराणी यशोदा सद्गदित अंतःकरणाने म्हणाली, "हे सख्यांनो, आपला चक्रपाणी कृष्ण आता अक्रूरासोबत मथुरेला चालला आहे." हे ऐकताच सर्व गवळणींचे मन अत्यंत विव्हळ झाले. त्या अक्रूराला रागवून म्हणतात, "हे अक्रूरा, तू अत्यंत क्रूर आहेस, तुला इथे कोणी पाठवले? तू आमचा घात करायला आलास का? तुझे नाव अक्रूर (क्रूर नसलेला) असले तरी तुझी करणी मात्र अत्यंत क्रूर आहे." जेव्हा कृष्ण रथावर बसला, तेव्हा संपूर्ण गोकुळात आकांत झाला; सर्व गवळणी जमिनीवर कोसळल्या. त्यांच्या डोळ्यांतील अश्रूंनी गोकुळाची धरणी भिजून गेली. शेवटी श्रीकृष्णाने अक्रूराला सांगितले, "अक्रूरा, रथ वेगाने पुढे चालव, मला या गोपींचे दुःख आता पाहावत नाही." संत एकनाथ म्हणतात, बघता बघता तो रथ गोकुळातून निघून गेला.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
गौळणी सांगती गाऱ्हाणी ।
रात्री आला चक्रपणी ।
खाऊनी दही दूध तूप लोणी ।
फोडिली अवघी विरजणी ।
हा गे बाई कोणासी आवरेना ॥१॥
यशोदे बाळ तुझा तान्हा ।
कोठवर सोसू धिंगाणा ॥धृ॥
दुसरी आली धांवत ।
याने बाई काय केली मात ।
मुखाशीं मुखचुंबन देत ।
गळ्यामधी हात घालीत ।
धरुं जाता सांपडेना ॥२॥
तिसरी आली धांऊनि ।
म्हणे गे बाई काय केली करणी ।
पतीची दाढ़ी माझी वेणी ।
दोहीसी गांठ देऊनी ।
गांठ बाई कोणासी सुटेना ॥३॥
मिळोनि अवघ्या गौळणी ।
yeती नंदाच्या अंगणी ।
जातो आम्ही गोकुळ सोडोनी ।
आमुच्या सुना घेऊनी ।
हे बाई आम्हांसी पहावेना ॥४॥
ऐशीं ऐकता गाऱ्हाणी ।
यशोदानयनी आले पाणी ।
कृष्णा खोडी दे टाकुनी ।
एका जनार्दनी चरणी ।
प्रेम तया आवरेना ॥५॥
गवळणी एकत्र येऊन यशोदेला कृष्णाच्या खोड्या सांगतात, "रात्रीच्या वेळी हा चक्रपाणी आमच्या घरात आला, त्याने आमचे दही, दूध, तूप, लोणी सगळे खाऊन टाकले आणि विरजणाचे माठही फोडून टाकले. हा कृष्ण कोणालाही आवरत नाही; यशोदे, तुझा हा लहान बाळ किती धिंगाणा घालतो, आम्ही तो कुठपर्यंत सहन करायचा?" दुसरी गवळण धावत येऊन म्हणाली, "याने माझ्या घरात येऊन काय अघटित केले; तो थेट माझ्या जवळ आला, मला मिठी मारली आणि त्याला पकडायला गेले तर तो हातात सापडलाच नाही!" तिसरी गवळण धावत येऊन म्हणाली, "याने तर कमालच केली, मी झोपले असताना माझ्या पतीची दाढी आणि माझी वेणी या दोघांना एकत्र गाठ मारून दिली, ती गाठ सुटता सुटेना!" सर्व गवळणी म्हणतात, "आम्ही आता गोकुळ सोडून आमच्या सुनांना घेऊन निघून चाललो आहोत, कारण हा त्रास आम्हाला सहन होत नाही." ही सर्व गार्‍हाणी ऐकून यशोदेच्या डोळ्यात पाणी आले आणि तिने कृष्णाला सांगितले की, "बाळा, आता या खोड्या सोडून दे." संत एकनाथ म्हणतात, या बाललीळेतील प्रेम कोणालाही आवरता येत नाही.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
ऐक ऐक सखये बाई नवल मी सांगु काई ।
त्रैलोक्याचा धनी तो हा यशोदेसी म्हणतो आई ॥१॥
देवकीने वाहिला यशोदेने पाळिला ।
पांडवांचा बंदीजन होऊनियं राहिला ॥२॥
ब्रह्मांडाची सांठवण योगीयाचे निजधन ।
चोरी केली म्हणऊनी उखळासी बंधन ॥३॥
सकळ तीर्थें जया चरणी सुलभ हा शूळपाणी ।
राधिकेसी म्हणे तुझी करीन वेणीफणी ॥४॥
शरण एका जनार्दनी कैवल्याचा मोक्षदानी ।
गाई गोप गोपीबाळा मेळविले आपुलेपणी ॥५॥
संत एकनाथ महाराज म्हणतात, "हे सखे, मी तुला एक मोठे नवल सांगतो ते ऐक. जो संपूर्ण त्रैलोक्याचा मालक आहे, तो येथे लहान बाळ होऊन यशोदा मातेला 'आई' म्हणून हाक मारत आहे! ज्याला देवकीने जन्म दिला आणि यशोदेने प्रेमाने वाढवले, तोच पुढे भक्तिकडे ओढला जाऊन पांडवांचा सारथी आणि सेवक (बंदीजन) बनला. ज्याच्या पोटात संपूर्ण ब्रह्मांड साठवलेले आहे आणि जो मोठ्या योग्यांचे मूळ धन आहे, त्याला साध्या लोण्याची चोरी केली म्हणून यशोदेने उखळाला बांधून ठेवले! ज्याच्या चरणी सर्व तीर्थे वास करतात आणि ज्याला साक्षात शिवजी (शूळपाणी) शरण जातात, तो येथे प्रेमापोटी राधिकेला म्हणतो की, मी तुझी वेणीफणी (केस विंचरणे) करतो! अशा या मोक्ष देणाऱ्या श्रीकृष्णाला मी शरण आलो आहे, ज्याने गोकुळातील सर्व गाई, गोपाळ आणि गोपींना आपल्या प्रेमाने स्वतःचे करून घेतले."
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
आवरी आवरी आपुला हरी ।
दुर्बळाची केली चोरी ।
घरा जावयाची उरी ।
कृष्णें ठेविली नाही ॥१॥
गौळणी उतावेळी ।
आली यशोदेजवळी ।
आवरी आपुला वनमाळी ।
प्रळय आम्हां दिधला ॥२॥
कवाड भ्रांतीचे उघडिले कुलुप मायेचे मोडिले ।
शिंके अविद्येचे तोडिले ।
बाई तुझिया कृष्णें ॥३॥
होती क्रोधांची अर्गळा ।
हळूचि काढिलीसे बळा ।
होती अज्ञानाची खिळा ।
तीहि निर्मूळ केली ॥४॥
डेरा फोडिला दंभाचा ।
त्रिगुण तिवईस ठाव कैसा ।
प्रंपंच सडा हा ताकाचा ।
केला तुझिया कृष्णें ॥५॥
अहंकार होता ठोंबा ।
उपडिला धुसळखांबा ।
तोहि टाकिला स्वयंभा ।
बाई तुझिया कृष्णें ॥६॥
संचित हे शिळे लोणी ।
याचि केली धूळीधाणी ।
संकल्प विकल्प दुधाणी ।
तीही फोडिली कृष्णें ॥७॥
प्रारब्ध हे शिळे दही ।
माझे खादले गे बाई ।
क्रियमाण दुध साई ।
तींही मुखीवोतिली ॥८॥
द्वेष रांजण सगळे ।
स्पर्शे होती हात काळे ।
होते कामाचे ते पाळे ।
तेहि फोडिले कृष्णें ॥९॥
सुचित दुश्चित घृत घागरी ।
लोभे भरल्या अहोत्या घरी ।
त्याही टाकिल्या बाहेरी ।
तुझिया कृष्णें ॥ १० ॥
कल्पनेची उतरंडी ।
याची केली फोडाफोडी ।
होती आयुष्याची दुरडी ।
तेही मोडिली कृष्णें ॥ ११ ॥
पोरे ग अचपळ आमुची ।
संगती धरली या कृष्णाची ।
मिळणी मिळाली तयाची ।
संसाराची शुद्धी नाही ॥ १२ ॥
ऐशी वार्ता श्रवनी पडे ।
मग मी धांवोनि आले पुढे ।
होते द्वैताचे लुगडे ।
तेही फिटोनि गेले ॥ १३ ॥
आपआपणा विसरणे ।
कृष्णस्वरुपीं मिळाले ।
एका जनार्दनी केले ।
बाई नवल चोज ॥ १४ ॥
(हा एक अत्यंत सुंदर आध्यात्मिक रूपक असलेला अभंग आहे) गवळणी यशोदेला म्हणतात, "यशोदे, तू तुझ्या हरीला आवर, याने आमच्या सर्व गोष्टींची चोरी केली आहे आणि आता आम्हाला संसारात परत जाण्याची कोणतीही जागा (उरी) ठेवली नाही. तुझ्या या कृष्णाने आमच्या मनातील भ्रमाचे (भ्रांतीचे) कवाड उघडले, मायेचे कुलूप तोडले आणि अज्ञानाचे (अविद्येचे) शिंके तोडून टाकले आहेत. आमच्या मनातील क्रोधाचा अडसर त्याने हळूच काढून टाकला आणि अज्ञानाचा खिळा मुळापासून उपटून टाकला. त्याने आमच्या दंभाचा (अहंकाराचा) डेरा फोडून टाकला, ज्यामुळे त्रिगुणांना आता जागा उरली नाही; आमचा हा संसाराचा प्रपंच त्याने ताकासारखा उडवून दिला. आमच्या मनातील अहंकाराचा खांब त्याने उपटून फेकला. आमचे जे संचित कर्मरूपी लोणी होते, त्याची त्याने धूळीधाणी केली आणि मनातील संकल्प-विकल्पांची भांडी फोडून टाकली. आमचे प्रारब्ध कर्मरूपी शिळे दही त्याने खाऊन टाकले आणि क्रियमाण कर्माचे दूध-साय स्वतःच्या मुखात ओतून घेतले. द्वेषाचा जो रांजण होता, तो त्याने नष्ट केला. कल्पनेची जी उतरंड होती, तिची त्याने पूर्ण फोडाफोड केली. आमची मुले (इंद्रिये) या कृष्णाच्या संगतीत अशी रंगली आहेत की त्यांना आता संसाराची कोणतीही शुद्ध उरली नाही." संत एकनाथ म्हणतात, हे सर्व जेव्हा मी कानाने ऐकले आणि पुढे आले, तेव्हा माझ्या मनातील द्वैताचे वस्त्र गळून पडले आणि माझे मन पूर्णपणे कृष्णस्वरूपात विलीन झाले; हा एक मोठा चमत्कार आहे.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
गोकुळी चोरी करितो चक्रपाणी ।
गौळणी yeउनी सांगती गाऱ्हाणी ।
येणे माझे भक्षिले दही दूध लोणी ।
पळोनिया येथे आला शारंगपाणी वो ॥१॥
आवरी आवरी यशोदे आपुला कान्हा ।
याच्या खोडी किती सांगु जाणा ।
याचे लाघव न कळे चतुरानना ।
यासी पाहता मन नुरे मीपणा वो ॥२॥
एके दिवशीं मी आपुले मंदिरी ।
मंथन करिता देखिला पुतनारी ।
जवळी येवोनि रवीदंड धरी ।
म्हणे मी घुसळितो तु राहे क्षणभरी वो ॥३॥
परवा आमुचे घरासी आला ।
संगे घेउनी गोपाळांचा मेळा ।
नाचले ऐकत धरे पाहे अचला ।
धरूं जाता तो पळोनिया गेला वो ॥४॥
aise बहु लाघव केले येणे ।
किती सांगावे तुज गाऱ्हाणे ।
एका जनार्दनी परब्रह्मा तान्हें ।
यासी ध्याता खुंटले येणे जाणे वो ॥५॥
गवळणी म्हणतात, "यशोदे, हा चक्रपाणी गोकुळात चोरी करतो आहे आणि आमचे दही, दूध, लोणी खाऊन तो गुपचूप तुझ्याकडे येऊन बसला आहे. तू तुझ्या या कान्हाला आवर; याच्या खोड्या ब्रह्मदेवालाही समजत नाहीत; याला पाहताच माणसाच्या मनातील मीपणा (अहंकार) नष्ट होतो. एक दिवस मी माझ्या घरात दही घुसळत होते, तर हा पूतनेचा नाश करणारा कृष्ण तिथे आला; त्याने माझ्या हातातील रवी धरली आणि म्हणाला, 'तू बाजूला हो, क्षणभर मी दही घुसळतो!' परवा तो आपल्या सर्व गोपाळांना घेऊन माझ्या घरी आला आणि वाद्यांच्या तालावर नाचू लागला, त्याला पकडायला गेले तर तो लगेच पळून गेला." संत एकनाथ म्हणतात, या सावळ्या परब्रह्माने गोकुळात अशा अनेक लीळा केल्या आहेत; त्याचे ध्यान केले की माणसाचे जन्म-मरणाचे फेरे कायमचे खुंटतात.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
नंदनंदन मुरलीवाला ।
याच्या मुरलीचा वेध लागला ॥१॥
प्रपंच धंदा नाठवे काही ।
मुरलीचा नाद भरला हृदयी ॥२॥
पती सुताचा विसर पडिला ।
याच्यामुरलीचा छंद लागला ॥३॥
स्थावर जंगम विसरुनि गेले ।
भेदभाव हारपले ॥४॥
समाधि उन्मनी तुच्छ वाटती ।
मुरली नाद ऐकता मना विश्रांती ॥५॥
एका जनार्दनी मुरलीचा नाद ।
ऐकता होती त्या सदगद ॥६॥
त्या नंदपुत्राच्या बासरीचा (मुरलीचा) आम्हांला असा काही वेध लागला आहे की, आता आम्हाला संसाराचा कोणताही प्रपंच किंवा कामे सुचत नाहीत. तो बासरीचा नाद आमच्या हृदयात संपूर्णपणे भरून राहिला आहे. आम्हाला घरचे लोक, पती, मुले सर्वांचा विसर पडला आहे. जगातील चराचर, स्थावर आणि जंगम या गोष्टींचा विसर पडून मनातील सर्व भेद संपले आहेत. मोठ्या योग्यांची समाधी आणि उन्मनी अवस्थाही या नादापुढे तुच्छ वाटते, कारण मुरलीचा नाद ऐकताच मनाला परम विश्रांती मिळते. संत एकनाथ म्हणतात, त्या कृष्णाच्या मुरलीचा नाद एवढा अलौकिक आहे की तो ऐकताच सर्व गोपी आणि भक्त प्रेमाने सद्गदित होतात.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
कृष्णमूर्ती होय गे कळो आली सोयं गे ।
प्राणाचाही प्राण पाहता सुख सांगुं काय गे ॥१॥
तुळशी माळ गळा गे कस्तुरीचा टिळा गे ।
अर्धांगी रुक्मिणी विंझणे वारित गोपी बाळा गे ॥२॥
पीतांबराची कास गे कसिली सावकाश गे ।
नारद तुंबर गायन करिती पुढे निजदास गे ॥३॥
भक्त कृपेची माय गे ओळखिली विठाई गे ।
एका जनार्दनी विटे जोडीयेले पाय गे ॥४॥
"हे सखे, मला आता त्या कृष्णमूर्तीचे खरे स्वरूप आणि त्याची प्राप्तीचा मार्ग समजला आहे. तो माझ्या प्राणाचाही प्राण असून त्याला पाहिल्यावर जे सुख मिळते, त्याचे वर्णन मी काय करू! त्याच्या गळ्यात तुळशीची माळ आहे, कपाळावर कस्तुरीचा टिळा आहे; त्याच्या एका बाजूला साक्षात रुक्मिणी माता उभी आहे आणि गोपी त्याला प्रेमाने वारा घालत आहेत. त्याने कमरेला सुंदर पीतांबर नेसला आहे; त्याच्या समोर देवर्षी नारद आणि तुंबर ऋषी अखंड गायन करत असून त्याचे भक्त लीन झाले आहेत." संत एकनाथ म्हणतात, भक्तांवर कृपा करणारी हीच माझी विठू माउली आहे, जिच्या चरणांशी मी माझे दोन्ही पाय जोडून (शरण येऊन) विटेवर उभा असलेला पाहिला आहे.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
कृष्णाला भुलविले गोपीने ॥धृ॥
यशोदे तुझा हा कान्हा राहीना ।
मी मारीन क्रोधाने ॥१॥
नंदजी तुमचा कृष्ण लाडका ।
हाका मरितो मोठ्याने ॥२॥
वेताटी घेउनी नावेंत बैसला ।
वांचविले देवाने ॥३॥
एका जनार्दनी पूर्ण कृपेने ।
नाही ऐकिले मातेने ॥४॥
गोपी म्हणतात, "यशोदे, तुझ्या या कान्हाला गोपींनी आपल्या प्रेमाने भुलवले आहे, पण हा आता घरात अजिबात राहत नाही; जर याने जास्त खोडी केली तर मी रागाने याला मार देईन! हे नंदराजा, तुमचा हा लाडका कृष्ण वनात जाऊन मोठ्याने हाका मारतो. तो हातात काठी (वेताटी) घेऊन यमुनेच्या नावेत जाऊन बसला आहे, त्याला देवानेच (नारायणानेच) संकटातून वाचवले आहे." संत एकनाथ म्हणतात, भगवंताच्या पूर्ण कृपेचे हे जे बोलणे आहे, ते यशोदा मातेने आधी कौतुकाने ऐकले नव्हते, पण आता तिला त्याची प्रचिती येत आहे.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
कसा मला टाकुनी गेला राम ॥धृ॥
रामाविण जीव व्याकुळ होतो ।
सुचत नाही काम ॥१॥
रामाच्या विण मज चैन पडेना ।
नाही जीवासी आराम ॥२॥
एका जनार्दनी पाहुनी डोळा ।
स्वरुप तुझे घनःश्याम ॥३॥
विरहाने व्याकुळ झालेली गवळण किंवा भक्त म्हणतो, "हा राम (श्रीकृष्ण) मला असा एकटा टाकून कुठे निघून गेला आहे? त्याच्याशिवाय माझा जीव अत्यंत व्याकुळ होत असून मला कोणतेही काम सुचत नाही. त्या रामाशिवाय माझ्या मनाला क्षणभरही चैन पडत नाही आणि माझ्या जीवाला कुठेही आराम मिळत नाही." संत एकनाथ म्हणतात, हे घनश्यामा श्रीकृष्णा, डोळे भरून तुझे ते सुंदर स्वरूप पाहिल्याशिवाय आमच्या जीवाला शांतता लाभणार नाही.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
तुझी संगती नाही कामाची ।
मी सुंदरा कोवळ्या मनाची ।
मज दृष्टी होईल साची ।
मग तुझी घेइन चर्या ॥१॥
कसे वेड लाविले कान्हों गोवळिया ॥धु॥
माझा वंश आहे मोठ्याचा ।
तुं तंव यातीहीन गौळ्याचा ।
ऐक्य जालीया नांवरुपाचा ।
ठावचि पुसलिया ॥२॥
तुझ्या अंगेची घुरट घाणी ।
तनु काय दिसती वोंगळवाणी ।
मुरली वाजविसी मंजुळवाणी ।
मनमोहन कान्हया ॥३॥
तुझ्या ठिकाणी अवगुण मोठा ।
चोरी करुनी भरिसी पोटा ।
व्रजनारी सुंदरा चावटा ।
अडविसी अवगुणीया ॥४॥
सर्व सुखाची कृष्णसंगती ।
वेणुनादे गाई गोप वेधती ।
एका जनार्दनी हरिरुपी रमती ।
त्या व्रज सुंदरीया ॥५॥
गवळण श्रीकृष्णाशी लडिवाळ भांडण करताना वरवर म्हणते, "हे कान्हा, तुझी संगत काही कामाची नाही; मी अत्यंत सुकुमार आणि कोवळ्या मनाची आहे. मला जर तुझी खरी दृष्टी लाभली तरच मी तुझ्या रूपाचा स्वीकार करेन; हे गोपाळा कान्हा, तू मला हे कसे वेड लावले आहेस? माझा वंश खूप मोठ्या कुळातील आहे आणि तू तर साध्या गवळ्याचा मुलगा आहेस; जर आपली एकरूपता झाली तर समाजातील माझ्या नावाचा ठावठिकाणाच पुसून जाईल! तुझ्या अंगाला गाई-वासरांचा वास येतो आणि तुझे रूप वरवर साधे दिसते; पण जेव्हा तू तुझी मधुर मुरली वाजवतोस, तेव्हा तू साक्षात मनमोहन कान्हा बनतोस! तुझ्यामध्ये एक मोठा अवगुण आहे की तू सर्वांच्या घरची चोरी करून स्वतःचे पोट भरतोस आणि वाटेत जाणाऱ्या सुंदर व्रजनारींना अडवून त्यांची मस्करी करतोस." संत एकनाथ म्हणतात, वरून जरी गवळणी असे भांडत असल्या, तरी श्रीकृष्णाची संगत हीच सर्व सुखाचे मूळ आहे; त्याच्या बासरीच्या नादाने गाई, गोप आणि त्या व्रजसुंदरी पूर्णपणे हरिरूपात रमून गेल्या आहेत.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
जोधने चाराया जातो शारंगपाणी ।
मार्गीं भेटली राधिका गौळणी ।
कृष्ण दान मागे निरी आसडोनी ।
तंव ती देखिली यशोदा जननी ॥१॥
यशोदा म्हणे नाटका हृषीकेशी ।
परनारीसी कैसा रे झोंबसी ।
येरु रुदत सांगतो मातेपाशी ।
माझा चेंडु लपविला निरिपाशीं ॥२॥
राधिका म्हणे यशोदे परियेसी ।
चेंडु नाही नाही वो मजपाशी ।
परि हा लटिका लबाड हृषीकेशी ।
निरी आसडिता चेंडु पडे धरणीसी ॥३॥
यशोदा म्हणे चाळका तुम्ही नारी ।
मार्गीं बैसता क्षण एक मुरारी ।
एका जनार्दनी विनवी श्रीहरी ।
नाम घेता पातके जाती दुरी ॥४॥
गोधने (गाई) राखण्यासाठी वनात जात असताना वाटेत त्या शारंगपाणी श्रीकृष्णाला राधा गवळण भेटली. कृष्णाने तिच्याकडे अडवणूक करून दुधा-लोण्याचे दान मागितले; तेवढ्यात तिथून यशोदा माता येताना दिसली. यशोदा आपल्या मुलाला रागवून म्हणाली, "हे नाटकी हृषिकेशी, तू वाटेत परक्या स्त्रीची अशी अडवणूक का करतोस?" तेव्हा चतुर कृष्णाने खोटेच रडण्याचे सोंग घेऊन आईला सांगितले, "आई, या राधेने माझा खेळायचा चेंडू तिच्या वस्त्राच्या पदरात लपवून ठेवला आहे!" राधा यशोदेला म्हणाली, "यशोदे ऐक, माझ्यापाशी कोणताही चेंडू नाही; हा तुझा हृषिकेशी अत्यंत लबाड आणि खोटा आहे." पण जेव्हा कृष्णाने तिचा पदर हलवला, तेव्हा चेंडू जमिनीवर पडला! यशोदा हसून म्हणाली, "तुम्ही गवळणीही चतुर आहात आणि हा माझा मुरारीही खोडकर आहे." संत एकनाथ म्हणतात, अशा या श्रीहरीच्या चरणी मी विनंती करतो; त्याचे नुसते नाव जरी मुखाने घेतले तरी माणसाची सर्व पातके दूर निघून जातात.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
पाहिला नंदाचा नंदन । तेणे वेधियेले मन ।।१।।
मोर मुकुट पीतांबर । काळ्या घोंगडीचा भार ।।२।।
गोधने चारी आनंदे नाचत । करी काला दहिभात ।।३।।
एका जनार्दनी लडिवाळ बाळ तान्हे ।
गोपाळांशी खेळे कान्हा कुंजवना ।।४।।
मी नंदाचा पुत्र श्रीकृष्ण डोळे भरून पाहिला आहे आणि त्याने माझे मन पूर्णपणे वेधून घेतले आहे. त्याच्या डोक्यावर मयूरपिंभाचा मुकुट असून अंगावर पिवळा पीतांबर आहे आणि खांद्यावर काळ्या घोंगडीचे वजन (भार) त्याने लडिवाळपणे घेतले आहे. तो वनात गाई चारीत आनंदाने नाचत आहे आणि सर्व गोपाळांना एकत्र करून दही-भाताचा गोड काला करत आहे. संत एकनाथ म्हणतात, असा हा सर्वांचा लाडका कान्हा कुंजवनात सर्व गोपाळांसोबत आनंदाने खेळत आहे.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
रडते माझे बाळ तान्हे ।
समजाविता राहीना ॥धृ॥
नानापरी समजाविते ।
मागील ते खाया देते ।
थापटोनी निजविते ।
तरी हा उगा राहीना ॥१॥
नानापरी करितो छंद ।
रडतो हा स्फुंद स्फुंद ।
नेत्रावाटे वाहे बुंद ।
रडता हा राहीना ॥२॥
पोटी धरुनिया दम ।
सर्वाअंगी सुटला घाम ।
एका जनार्दने प्रेम यशोदेसी माईना॥३॥
यशोदा माता व्याकुळ होऊन म्हणते, "माझे हे लहान बाळ कृष्ण सारखे रडत आहे, मी त्याला कितीही समजावून सांगितले तरी तो शांत होत नाही. मी त्याला अनेक प्रकारे समजवते, त्याला खाण्यासाठी आवडीच्या गोष्टी देते आणि थोपटून झोपवण्याचा प्रयत्न करते, तरी तो रडायचा थांबत नाही. तो नाना प्रकारचे हट्ट (छंद) करत असून स्फुंदून स्फुंदून रडत आहे; त्याच्या डोळ्यांतून अश्रूंचे थेंब वाहत आहेत. मी त्याला प्रेमाने आपल्या पोटाशी धरले आहे, रडून रडून त्याच्या संपूर्ण अंगाला घाम सुटला आहे." संत एकनाथ म्हणतात, आपल्या बाळाचे हे रूप पाहून यशोदा मातेच्या मनातील मातृप्रेम हृदयात मावेनासे झाले आहे. संत तुकाराम महाराज कृत अभंग
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
कान्हया रे जगजेठी । देई भेटी एकवेळा ॥१।।
काय मोकलिले वनी । सावजांनी वेढिले ॥धृ॥
येथवरी होता संग । अंगे अंग लपविले ॥२॥
तुका म्हणे पाहिले मागे । एवढया वेगे अंतरला ॥३॥
संत तुकाराम महाराज गवळणीच्या विरहाच्या भूमिकेतून म्हणतात, "हे जगाच्या मालका कान्हाय्या, तू मला एकदा तरी येऊन दर्शन (भेट) दे. तू मला या संसारात (वनात) एकटे का सोडून दिलेस, जिथे मला काम-क्रोधादी विकारांनी (सावजांनी) घेरले आहे? आतापर्यंत तू माझ्या सोबत होतास आणि आता अचानक तू स्वतःचे रूप माझ्यापासून का लपवून ठेवले आहेस?" तुकाराम महाराज म्हणतात, मी जेव्हा मागे वळून पाहिले, तेव्हा तो सावळा कृष्ण एवढ्या वेगाने माझ्यापासून दूर निघून गेला होता की माझा जीव व्याकुळ झाला.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
आंत हरि बाहेर हरि । हरिने घरी कोंडिले ॥१॥
हरिने कामा घातला चिरा । वित्तvरा मुकविले ॥धृ॥
हरिने जीवे केली साटी । पाडिली तुटी सकळासी ॥२॥
तुका म्हणे वेगळा नव्हे । हरि भोवे भोंवताला ॥३॥
गवळण आपल्या मनाची अवस्था सांगताना म्हणते, "आता मला आतही हरी दिसतो आणि बाहेरही हरीच दिसतो; या हरीने मला माझ्याच हृदयात कोंडून ठेवले आहे. या हरीने माझ्या संसाराच्या सर्व कामांना पूर्णविराम (चिरा) दिला आहे आणि जगातील संपत्ती व वैभवाचा (वित्तवरा) मला विसर पाडला आहे. या हरीने माझ्या जीवाशीच नाते जोडले असून जगातील इतर सर्व नातेसंबंधांमध्ये त्याने दुरावा (तुटी) आणला आहे." तुकाराम महाराज म्हणतात, हा हरी आता माझ्यापासून क्षणभरही वेगळा होत नाही, तो सतत माझ्या अवतीभवतीच फिरत असतो.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
कोणी एकी भुलली नारी । विकिता गोरस घ्या म्हणे हरी ॥१॥
देखिला डोळा बैसला मनी । तोचि वदनी उच्चारी ॥धृ॥
आपुलियाचा विसर भोळा । गोविंद कळा कौतुके ॥२॥
तुका म्हणे हांसे जन । नाही कान तठायीं ॥३॥
श्रीकृष्णाच्या प्रेमात पडलेली गोकुळातील एक गवळण एवढी भुलून गेली आहे की, बाजारात दूध-दही (गोरस) विकताना ती 'दूध घ्या' असे म्हणण्याऐवजी 'कोणी हरी घ्या, कोणी हरी घ्या' असे ओरडत आहे! तिने ज्या सावळ्या हरीला डोळ्यांनी पाहिले, तो तिच्या मनात असा काही बसला आहे की तिच्या मुखातून फक्त त्याचेच नाव निघत आहे. गोविंद कबा कौतुकाने ती स्वतःला आणि तिच्या संसाराला पूर्णपणे विसरून गेली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तिचे हे वेडेपण पाहून जगातील लोक जरी तिला हसत असले, तरी तिचे लोकांच्या बोलण्याकडे अजिबात लक्ष (कान) नाही, ती हरीच्या सुखात मग्न आहे.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
हरिने माझे हरिले चित्त । भार वित्त विसरले ॥१॥
आता कैसी जाऊ घरा । नव्हे बरा लौकिक ॥धृ॥
पारखियांसी सांगता गोष्टी । घरची कुटी खातील ॥२॥
तुका म्हणे निवांत राही । पाहिले पाही परतोनी ॥३॥
गवळण म्हणते, "या सावळ्या हरीने माझे चित्त पूर्णपणे चोरून (हरून) घेतले आहे, त्यामुळे मी माझ्या घराचा भार आणि संपत्ती सर्व काही विसरून गेले आहे. आता मी या अवस्थेत माझ्या घरी परत कशी जाऊ? कारण लोकात माझी मोठी नाचक्की (लौकिक वाईट) होईल. जर मी ही माझ्या मनाची अवस्था परक्या लोकांना सांगायला गेले तर ते माझी थट्टा करतील आणि घरात गेले तर घरचे लोक मला मारतील (कुटी खातील)." तुकाराम महाराज म्हणतात, "हे सखे, तू आता सर्व काळजी सोडून शांत (निवांत) राहा आणि मनापासून फक्त त्याच श्रीहरीचे स्वरूप पाहत राहा."
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
हरी तुझी कांति रे सांवळी । मी रे गोरी चांपेकळी ।
तुझ्या दर्शने होईन काळी । मग हे वाळी जन मज ॥१॥
उगला राहे न करी चाळा । तुज किती सांगों रे गोवळा ।
तुझा खडबड कांबळा । अरे नंदबाळा आलगटा ॥धृ॥
तुझिये अंगी घुरट घाणी । बहु खासी दुध तुप लोणी ।
घरिचे बाहेरिल आणोनी । मी रे चांदणी सकुमार ॥२॥
मज ते हांसतील जन । धिःकारिती मज देखोन । अंगी
तुझे देखोनि लक्षण । मग विटंबणा होइल रे ॥३॥
तुज लाज भय शंका नाही । मज तंव सज्जन पिशुन व्याही ।
आणीक मात बोलूं काही । कैसी भीड नाही तुज माझी ॥४॥
वचन मोडी नेदी हात । कळले न साहे ची मात ।
तुकयास्वामी गोपीनाथ । जीवन्मुक्त करूनि भोगी ॥५॥
गवळण श्रीकृष्णाशी लडिवाळपणे रुसून म्हणते, "हे हरी, तुझा रंग सावळा आहे आणि मी तर चाफ्याच्या कळीसारखी गोरीपान आहे; तुझ्या सततच्या भेटीमुळे मीही सावळ्या रंगाची (काळी) होईन आणि मग जगातील लोक मला नाव ठेवतील! अरे नंदबाळा, तू शांत राहा, माझ्याशी असे चाळे करू नकोस; तुझी ती कांबळी (घोंगडी) खूप खडबडीत आहे, ती मला लावू नकोस. तुझ्या अंगाला गाई-वासरांचा वास येतो आणि तू दिवसभर दूध, तूप, लोणी चोरून खातोस; मी तर अत्यंत सुकुमार चांदणीसारखी आहे. लोक मला तुझ्यासोबत पाहून हसतील आणि माझा धिःकार करतील, ज्यामुळे माझी विटंबना होईल. तुला समाजाची कोणतीही लाज, भय किंवा शंका नाही; पण मला मात्र माझे नातेवाईक आणि समाजाची भीती वाटते. तू माझे एकही ऐकत नाहीस आणि माझा हात सोडत नाहीस." तुकाराम महाराज म्हणतात, हा गोपीनाथ श्रीकृष्ण वरून जरी असा खोडकर वाटत असला, तरी तो आपल्या भक्तांना सर्व संसारातून जीवन्मुक्त करून आपल्या प्रेमाचा आनंद देतो.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
गाई गोपाळ यमुनेचे तटी । ती पाणिया मिळोनि जगजेठी ।
चेंडू चौगुणा खेळती वाळवंटी । चला चला म्हणती पाहूं दृष्टी वो ॥१॥
ऐशा गोपिका त्या कामातुरा नारी । चित्त विव्हळ देखावया हरी ।
मिस पाणियाचे करितील घरी । बारा सोळा मिळोनि परस्परी वो ॥धृ॥
चिरे चोळिया त्या धुता विसरती । ऊर्ध्व लक्ष लागले कृष्णमूर्ती ।
कोणा नाठवे कोण कुळ याती । जालीं तटस्थ सकळ नेत्रपाती वो ॥२॥
दंतधावनाचा मुखामाजी हात । वाद्यें वाजती नाइके जनमात ।
करी श्रवण कृष्णवेणुगीत । स्वामी तुकयाचा पुरवील मनोरथ वो ॥३॥
यमुनेच्या वाळवंटात सर्व गाई आणि गोपाळांसह तो जगाचा मालक (जगजेठी) श्रीकृष्ण खेळायला आला आहे; ते सर्वजण तिथे चेंडूचा खेळ खेळत आहेत. हे पाहण्यासाठी गोकुळातील सर्व गोपी एकत्र येऊन म्हणतात, 'चला आपण डोळे भरून तो खेळ पाहू या.' त्या श्रीकृष्णाचे रूप पाहण्यासाठी गवळणींचे चित्त एवढे व्याकुळ झाले आहे की, त्या घरी 'पाणी आणायला जाते' असे खोटेच कारण (मिस) काढून बारा-सोळा जणी एकत्र मिळून यमुनेकडे धावत आहेत. यमुनेवर कपडे धुताना त्या कपडे धुण्याचेही विसरून गेल्या आहेत, कारण त्यांचे संपूर्ण लक्ष त्या कृष्णमूर्तीकडे लागले आहे; त्या वेळी कोणालाही आपले कुळ किंवा जात आठवत नाही, सर्वजणी डोळे न मिटता स्तब्ध (तटस्थ) उभ्या राहिल्या आहेत. दात घासताना हात मुखातच राहिला आहे, आजूबाजूला लोक काय बोलत आहेत याचे त्यांना भान नाही; त्या केवळ श्रीकृष्णाच्या बासरीचे सूर ऐकण्यात मग्न झाल्या आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा हा हरी भक्तांचे सर्व मनोरथ पूर्ण करणारा आहे.
॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना
बाळपणी हरी । खेळे मथुरेमाझारी ।
पायी घागरिया सरी । कडदोरा वांकी ।
मुख पाहे माता । सुख न माये चित्ता ।
धन्य मानव संचिता । वोडवले आजि ॥१॥
बाळ चांगले वो । बाळ चांगले वो ।
म्हणता चांगले । वेळ लागे तया बोले ।
जीवापरीस ते वाल्हें । मज आवडते ॥धृ॥
मिळोनिया याती । ती नारी कुमारी बहुती ।
नाही आठv त्या चित्ती । देहभाव काही ।
विसरल्या घरे । तान्ही पारठी लेकुरे ।
धाक सांडोनिया येरे । तान भूक नाही ॥२॥
एकी असतील घरी । चित्त तयापासीं परी ।
वेगी करोनि वोसरी । तेथे जाऊ पाहे ।
लाज सांडियेली वोज । नाही फजितीचे काज ।
सुख सांडोनिया सेज । तेथे धाव घाली ॥३॥
वेधेल्या बाळा । नर नारी या सकळा ।
बाळा खेळवी अबला । त्याही विसरल्या ।
कुमर कुमारी । नाही भाव हा शरीरी ।
दृष्टी न फिरे माघारी । तया देखता हे ॥४॥
वैरभाव नाही । आप पर कोणी काही ।
शोक मोह दुःख ठायीं । तया निरसलीं ।
तुका म्हणे सुखी । केलीं आपणासारिखीं ।
स्वामी माझा कवतुकी । बाळवेषें खेळे ॥५॥
बालपणी श्रीकृष्ण गोकुळ-मथुरेत खेळत आहे; त्याच्या पायात पैंजण, कमरेला सोन्याचा साखळी (कडदोरा) आणि वाळे शोभत आहेत. त्याचे ते सुंदर मुख पाहून यशोदा मातेच्या हृदयात आनंद मावेनासा झाला आहे; गोकुळातील मानवांचे कोणते मोठे पूर्वपुण्य आज फळाला आले आहे कोण जाणे! हे बाळ एवढे सुंदर आहे की त्याला 'चांगले' म्हणता म्हणताही मनाला आनंद होतो; ते मला माझ्या जीवापेक्षाही जास्त आवडते. गोकुळातील सर्व लहान-मोठ्या स्त्रिया आणि कुमारिका एकत्र येऊन त्याच्याकडे धावत आहेत, त्या वेळी त्यांना आपल्या देहभावाचा विसर पडला आहे. त्या आपली घरे, तान्ही मुले सर्व विसरून, समाजाचा धाक सोडून भुकेची तहान विसरून तिथे जात आहेत. ज्या स्त्रिया घरात आहेत, त्यांचे चित्तही त्या कृष्णापाशीच आहे; त्या घरातील कामे घाईघाईने उरकून तिथे जाण्याचा प्रयत्न करत आहेत. त्यांनी लोकलाज सोडली आहे आणि आपल्या सुखाची शेज सोडून त्या कृष्णाकडे धाव घेत आहेत. त्या बालकृष्णाने गोकुळातील सर्व नर-नारींना असे काही वेड लावले आहे की, त्याला खेळवताना त्या स्वतःला विसरून गेल्या आहेत. त्याला पाहताना कोणाचीही दृष्टी तिथून मागे फिरत नाही. तिथे कोणामध्येही वैरभाव उरलेला नाही, आपले-परके असा भेद संपला असून, मनातील सर्व शोक, मोह आणि दुःख नष्ट झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या या कौतुकी स्वामीने बालवेष धारण करून गोकुळातील सर्व लोकांना स्वतःसारखेच परमानंद रूप करून सुखी केले आहे.
॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना
स्वये सुखाचे झाले अनुभव । एक एकीपाशीं सांगतील भाव ।
अवघ्यां अवघा हा कैसा नवलाव । सर्वसाक्ष तेथेचि त्याचा जीव वो ॥१॥
आपआपणाशीं करिती नवल । परि वादावाद न संडिती बोल ।
एका मेघःश्यामे जलधर वोल । रसीं उताविळ हृदय सखोल वो ॥धृ॥
एक विषय तो सकळाचा हरि । त्याच्या आवडीने आवडी इतरी ।
अंध बहिर हे प्रेत लोका चारी । उनकी कीर्ति गाइली पुराणांतरी वो ॥२॥
स्तुति पराविया मुखे रुचिकर । प्रीतिपात्राच्या गौरवी आदर ।
परस्परे हे सादरा सादर । योग सज्जनाच्या सुखा नाही पार वो ॥३॥
भक्तिvल्लभ न तुटे चराचरी । आप्त अनाप्त हे ऐशी ठेवी उरी ।
दुरी जवळी संचिता ऐसे धरी । रंगा रंगा ऐसे होणे लागे हरी वो ॥४॥
तुका लाधला हे उच्छिष्ट भोजन । आला बाहेरी प्रेमे वोसंडून ।
पडिले कानी त्या जीवाचे जतन । धरियेले एकाभावे हृदयी चरण वो ॥५॥
गवळणींना आत्मसुखाचा जो अनुभव आला आहे, त्याविषयी त्या एकमेकींशी आपापले भाव सांगत आहेत; हा सर्व गोकुळात एक मोठा चमत्कार झाला आहे, कारण प्रत्येकाचा जीव आता त्या सर्वसाक्षी कृष्णाच्या ठिकाणीच जडला आहे. त्या आपापसात हरीच्या लीळांबद्दल आश्चर्य व्यक्त करत आहेत; त्या मेघशाम श्रीकृष्णाच्या प्रेमाच्या रसात त्यांचे अंतःकरण पूर्णपणे न्हाऊन निघाले आहे. सर्वांच्या आवडीचा मुख्य विषय आता फक्त तो श्रीहरीच बनला आहे; त्याच्या आवडीपुढे जगातील इतर सर्व गोष्टी फिक्या वाटत आहेत. ज्यांनी हरीला ओळखले नाही, ते जणू जिवंत प्रेतासारखे आहेत; पण ज्यांनी हरीचे प्रेम अनुभवले, त्यांची कीर्ती पुराणांमध्ये गाईली गेली आहे. संत सज्जनांच्या या दिव्य भेटीच्या आणि हरीच्या सुखाला जगात पार नाही. तो भक्तांचा कैवारी चराचरात व्यापून राहिला असून, जो जसा भाव ठेवतो, त्याला तो तसाच जवळ किंवा दूर भासतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला या गोपींच्या प्रेमरूपी अन्नाचे (उच्छिष्टाचे) भोजन लाभले आहे, ज्यामुळे माझे मन प्रेमाने ओसंडून वाहत आहे; मी एकाच भावनेने त्या श्रीहरीचे चरण माझ्या हृदयात घट्ट धरून ठेवले आहेत.
॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना
आजि नवल मी आले येणे राणे । भेटी अवचिती नंदाचिया कान्हें ।
गोवी सांगती वो सकळ ही जन । होते संचित आणियेले तेणे वो ॥१॥
गेले होउनि न चले आता काही । साद घालिता जवळी दुजे नाही ।
अंगी जडला मग उरले ते काई । आता राखता गुमान भले बाई वो ॥धृ॥
बहुत कामे मज नाही आराणूक । एक सारिता तो पुढे उभे एक ।
आजि मी टाकोनि आले सकळिक । तंव रचिले आणिक कवतुक वो ॥२॥
चिंता करिता हरिली नाराणे । अंगसंगे मिनता दोघेजणे ।
सुखे निर्भर जालिये त्याच्या गुणे । तुका म्हणे खुंटले येणे जाणे वो ॥३॥
गवळण म्हणते, "आज एक मोठे नवल झाले; मी या वनात आले असता मला अचानक नंदाच्या कान्हाची भेट झाली. सर्व लोक म्हणतात की, आपल्या पूर्वपुण्याच्या संचितामुळेच ही भेट घडून आली आहे. आता जे व्हायचे ते झाले आहे, तिथे आता कोणाचे काही चालत नाही; मी जेव्हा त्याला साद (हाक) मारली, तेव्हा त्याच्याशिवाय तिथे दुसरे कोणीही नव्हते. तो माझ्या अंगांगात असा जडला आहे की आता माझ्यामध्ये माझा वेगळा काही अंश उरलाच नाही; त्यामुळे आता लोकलाज बाळगण्यात काही अर्थ नाही. मला घरात खूप कामे होती, एक काम संपवले की दुसरे समोर उभे राहायचे; पण आज मी ती सर्व कामे सोडून इथे आले, तर या कान्हाने इथे दुसरेच प्रेमाचे कौतुक रचून ठेवले आहे! माझी संसाराची सर्व चिंता त्या नारायणाने हरण करून घेतली असून, मी त्याच्या स्वरूपाशी संपूर्णपणे एकरूप झाले आहे." तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा प्रकारे हरीशी एकरूप झाल्यामुळे गवळणींचे जन्म-मरणाचे फेरे कायमचे संपले आहेत.
॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना
होते बहुत हे दिवस मानसी । आजि नवस हे फळले नवसी ।
व्हावी भेटी ते झाली गोविंदासीं । आता सेवा करीन निश्चयेसीं वो ॥१॥
स्थिर स्थिर मजचि साहे करा । बहु कष्ट सोसिल्या येरझारा ।
येथे आड मज न साहावे वारा । देऊनि कपाट आले ते दुसरे वारा वो ॥धृ॥
मूळ सत्ता हे सायासाची जोडी । नेदी वेगळे होऊ एकी घडी ।
नाही लौकिक स्मरला आवडी । आता येणे काळे या लोभे वेडी वो ॥२॥
उदयीं उदय साधिला अवकाश । निश्चिंतीने निश्चिंती सावकाश ।
धरिये गोडी बहुत आला रस । तुका म्हणे हा मागुता न ये दिवस वो ॥३॥
गवळण म्हणते, "माझ्या मनात खूप दिवसांपासून जी सुप्त इच्छा होती, ती आज नवसाच्या फळासारखी पूर्ण झाली आहे; मला आज प्रत्यक्ष गोविंदाची भेट झाली असून, आता मी निश्चय करून त्याचीच अखंड सेवा करणार आहे. संसाराच्या अनेक येरझार्‍या आणि कष्ट सोसल्यानंतर आता माझे मन हरीच्या चरणी स्थिर झाले आहे; आता मला हरीच्या आणि माझ्यामध्ये जगाचा वाराही नको आहे, मी संसाराची सगळी दारे कायमची बंद करून आले आहे. हे हरीचे प्रेम अनेक प्रयत्नांनी लाभलेली मोठी ठेव आहे, आता मी त्याला एका क्षणासाठीही स्वतःपासून वेगळे होऊ देणार नाही; मला आता जगाची (लौकिकाची) कोणतीही आठवण उरलेली नाही, मी त्याच्या प्रेमात पूर्णपणे वेडी झाली आहे. माझ्या आयुष्यात हा आनंदाचा मोठा उदय झाला असून, मला परम शांतता लाभली आहे; मला या प्रेमाची एवढी गोडी लागली आहे की, मला त्यात मोठा रसास्वाद मिळत आहे." तुकाराम महाराज म्हणतात, असा हा भाग्याचा दिवस आयुष्यात पुन्हा पुन्हा येत नाही, म्हणून गोपी हरीच्या प्रेमात न्हाऊन निघाल्या आहेत.
॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना
आजि का वो तू दिससी दुश्चिती । म्हणीये काम न लगे तुझ्या चित्ती ।
दिले ठेवू ते विसरसी हाती । नेणों काय बैसला हरि चित्ती वो ॥१॥
सर सर परती जालीस आता भांड । कैसे दाखविसी जगासी या तोंड ।
व्याली माय ते लाजविली रांड । नाही थार दो ठायीं जाला खंड वो ॥धृ॥
होते तैसे ते उमटले वरी । बाह्य संपादणी अंतरींची चोरी ।
नाही मर्यादा निःसंग बावरी । मन हे गोविंदीं देह काम करी वो ॥२॥
नाही करीत उत्तर कोणासवे । पराधीन भोजन दिले खावे ।
नाही अचळ सावरावा ठावे । देखों उदासीन तुझे देहभावं वो ॥३॥
कोठे नेणों हा फावला एकांत । सदा किलकिल भोंवती बहुत ।
दोघे एकवाटा बोलावया मात । नाही लाज धरिली दिला हात वो ॥४॥
करी कवतुक खेळ खेळे कान्हा । दावी लाघव भांडवी सासासुना ।
परा भक्ति हे शुद्ध तुम्ही जाणा । तुका म्हणे ऐसे कळो यावे जना वो ॥५॥
एक सखी दुसऱ्या गवळणीला विचारते, "सखे, आज तू एवढी विचारांत (दुश्चित्त) का दिसत आहेस? तुझे कोणत्याही कामात लक्ष लागत नाही, हातात दिलेली वस्तू तू कुठे ठेवलीस हेही विसरून जातेस; कोण जाणे, तो हरी तुझ्या चित्तात येऊन बसला आहे की काय! तू जगाची लाज सोडली आहेस आणि लोकांचे बोलणे ऐकत नाहीस. तुझ्या मनातील हरीचे प्रेम आता चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत आहे; वरून जरी तू संसाराचे नाटक करत असलीस, तरी आतून हरीने तुझे चित्त चोरले आहे! तू मर्यादा सोडून वेडी झाली आहेस, तुझे मन गोविंदापाशी आहे आणि देह मात्र इथे नुसती कामे करत आहे. तू कोणाशीही नीट बोलत नाहीस, जे काही अन्न मिळेल ते गुपचूप खातेस आणि तुझा देहभाव संपूर्णपणे उदासीन झाला आहे. तुला त्या कान्हाचा कुठे एकांत मिळाला कोण जाणे, जिथे तू त्याला आपले मन देऊन आलीस!" तुकाराम महाराज म्हणतात, हा कान्हा गोकुळात असे अनेक कौतुकाचे खेळ खेळतो आणि सासू-सुनांना आपापसात भांडायला लावतो; पण गवळणींची ही अवस्था म्हणजे साक्षात पराभक्तीचे शुद्ध रूप आहे, हे जगातील लोकांनी समजून घेतले पाहिजे.
॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना
भरिला उलंडूनि रिता करी घट । मीस पाणियाचे गोविंदाची चट ।
चाले झडझडां उसंतूनि वाट । पाहे पाळतूनि उभा तोचि नीट वो ॥१॥
चाळा लावियेले गोप गोपीनाथें । जाणे आवडीचे रूप जेथे तेथे ।
दावी बहुतांच्या बहुवेषपंथें । गुणातीते खेळ मांडियेला येथे वो ॥धृ॥
मनी आवडे ते करावे उत्तर । काही निमित्ताचा पाहोनि आधार ।
उगा राहे का मारिसी कंकर । मात वाढविसी उत्तरा उत्तर वो ॥२॥
धरिली खोडी दे टाकोनिया मागे । न ये विनोद हा कामा मशीं संगे ।
मिठी घालीन या जीवाचिया त्यागे । नाही ठाउकी पडिलीं तुझी सोंगे वो ॥३॥
सुख अंतरींचे बाह्य ठसठसी । म्हणे विनोद हा काय सोंग यासी ।
तुज मज काय सोयरीक ऐसी । नंदानंदन या थोरपणे जासी रे ॥४॥
करी कारण ते कळो नेदी कोणा । सुख अंतरींचे बाह्य रंग जाना ।
मन मिनले रे तुका म्हणे मना । भोग अंतरींचा पावे नारायणा वो ॥५॥
गवळण यमुनेवर पाणी आणण्याचे निमित्त (मीस) करून घरातून निघते; ती भरलेला घागर मुद्दाम रिकामा करते जेणेकरून तिला पुन्हा गोविंदाला भेटायला जाता येईल. ती वाटेने घाईघाईने चालली आहे आणि तो कान्हाही वाटेत एका झाडामागे लपून तिच्याकडेच पाहत उभा आहे. या गोपीनाथाने सर्व गोपींना असा काही चाळा (वेड) लावला आहे की, तो प्रत्येकाच्या आवडीनुसार अनेक वेष धारण करून त्यांना दर्शन देतो; या गुणातीत देवाने गोकुळात हा मोठा प्रेमाचा खेळ मांडला आहे. गवळण कान्हाला खोडकरपणे म्हणते, "अरे कान्हा, तू शांत राहा, मला असा खडा (कंकर) का मारतोस आणि विनाकारण माझ्याशी बोलणे का वाढवतोस? तुझी ही खोडी आता मागे सोड, तुझी ही सोंगे मला चांगली ठाऊक आहेत; जर तू मला जास्त त्रास दिलास तर मी तुझ्या चरणी माझा जीव देऊन टाकीन!" गवळणीचे हे अंतरीचे सुख बाहेर चेहऱ्यावर स्पष्ट झळकत आहे; ती वरून जरी रागवत असली तरी आतून हरीच्या सुखात दंग आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा माणसाचे मन मनापासून त्या परमात्म्याशी एकरूप होते, तेव्हा त्याला अंतरीचा खरा परमानंद प्राप्त होतो आणि तो थेट नारायणाला जाऊन मिळतो.
॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना
नका काही उपचार माझ्या शरीरा । करू न साहती बहु होतो उबारा ।
मनोजन्य व्यथा वेध झाला अंतरा । लवकरी आणा नंदाचिया कुमरा वो ॥१॥
खिया वेशिया तुम्ही प्राणवल्लभा । निवेदिला भाव आर्तभूत या लोभा ।
उमटली अंगी वो सांवळी प्रभा । साच हे अवस्था कळे मज माझ्या क्षोभा वो ॥धृ॥
नये कळो नेदावी हे दुजियासि मात । घडावा तयासि उत्कंठा एकांत ।
एकाएकी साक्षी येथे आपुले चित्त । कोण्या काळे होइल नेणों भाग्य उदित वो ॥२॥
स्वाद सीण देहभान निद्रा खंडन । पाहिले तटस्थ उन्मळित लोचन ।
अवघें वोसाऊन उरले ते चरण । तुका म्हणे दर्शनापे आले जीवन वो ॥३॥
श्रीकृष्णाच्या विरहाने व्याकुळ झालेली गवळण आपल्या सख्यांना म्हणते, "माझ्या शरीराला आता जगातील कोणतेही उपचार किंवा औषधे लावू नका, ते मला सहन होत नाहीत; माझ्या अंगाची आग होत आहे. माझ्या मनात आणि अंतकरणात त्या हरीचा तीव्र वेध लागला आहे; सख्यांनो, जर मला वाचवायचे असेल तर त्या नंदाच्या पुत्राला (कृष्णाला) लवकर माझ्याकडे घेऊन या. हे माझ्या प्राणप्रिय सख्यांनो, मी माझ्या मनातील सर्व आर्त भाव तुमच्यासमोर उघडा केला आहे; आता माझ्या अंगावरही त्या श्रीकृष्णाचीच सावळी प्रभा (प्रकाश) दिसू लागली आहे, माझी ही अवस्था केवळ विरहाच्या तीव्रतेमुळे झाली आहे. माझी ही अवस्था दुसऱ्या कोणा परक्या माणसाला कळू देऊ नका; मला फक्त त्या हरीचा एकांत हवा आहे. माझे चित्त आता फक्त त्याचेच साक्षी झाले आहे; माझे भाग्य कधी उजळणार आणि तो मला कधी भेटणार कोण जाणे! मला आता कशाचीही चव उरलेली नाही, माझी झोप उडाली आहे आणि माझे डोळे फक्त त्याचीच वाट पाहत उघडे राहिले आहेत; माझे सर्व काही संपले असून आता फक्त त्याचे चरणच माझ्या मनात उरले आहेत." तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा गोपींच्या दर्शनासाठी साक्षात भगवंताचे जीवन (कृपा) धावून येते.
॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना
पडिली भुली धांवते सैराट । छंद गोविंदाचा चोजविते वाट ।
मागे सांडोनि सकळ बोभाट । वंदीं पदांबुजेठेवुनि ललाट वो ॥१॥
कोणी सांगा या गोविंदाची शुद्धी । होते वहिले लपाला आता खांदीं ।
कोठे आड आली हे देहबुद्धी । धांवा आळवी करुणा कृपानिधी वो ॥धृ॥
मागे बहुतांचा अंतरला संग । मुळे जयाचिया तेणे केला त्याग ।
पैल पाहाता ते हरपले अंग । खुंटली वाट नाहींसे झाले जग वो ॥२॥
शोके वियोग घडला सकळाचा । गेल्या शरण हा अन्याय आमुचा ।
केला उच्चार रे घडल्या दोषांचा । झाला प्रगट स्वामी तुकयाचा वो ॥३॥
गवळण हरीच्या विरहाने वेडी होऊन सैराट धावत आहे; तिला फक्त गोविंदाचा छंद लागला असून ती वनात त्याचीच वाट शोधत फिरत आहे. तिने जगाचा सर्व बोभाट (निंदा) मागे टाकला असून, तिला फक्त हरीच्या चरणकमळांवर आपले कपाळ ठेवायचे आहे. ती वनातील झाडांना आणि वेलींना विचारत आहे, "मला कोणीतरी माझ्या गोविंदाचा पत्ता (शुद्धी) सांगा; तो आत्ताच इथे एका झाडाच्या मागे लपला होता. माझी ही देहबुद्धी कुठून आड आली कोण जाणे, ज्यामुळे तो मला दिसेनासा झाला; हे करुणा आणि कृपेच्या सागरा श्रीकृष्णा, तू धावून ये!" हरीच्या विरहामुळे तिला आता जगातील कोणाचाही संग नकोसा झाला आहे; जिकडे पाहावे तिकडे तिला फक्त हरीचेच रूप दिसते, इतर सर्व जग तिच्यासाठी नाहीसे झाले आहे. गवळणी हरीच्या विरहाच्या शोकात संपूर्णपणे बुडून त्याला शरण गेल्या आहेत; त्यांनी आपल्या मनातील सर्व भाव प्रकट करताच, तुकाराम महाराजांचा स्वामी असलेला तो श्रीकृष्ण त्यांच्यासमोर प्रत्यक्ष प्रगट झाला आहे.
॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना
काय उणे का करिशील चोरी । किती सांगों तुज नाइकसी हरी ।
परपरता तू पळोनि जासी दुरी । अनावर या लौकिका बाहेरी वो ॥१॥
माया करुणा हे करिते बहुत । किती सोसूं या जनांचे आघात ।
न पुरे अवसरु हे चि नित्यानित्य । तूचि सोडवी करूनि स्थिर चित्त वो ॥धृ॥
बहुत कामे मी गुंतलिये घरी । जासी डोळा तू चुकवूनि हरी ।
करिता लाग न येत चपळभरी । नाही सायासाची उरो दिली उरी वो ॥२॥
तुज म्हणीये मी न संगे अनंता । नको जाऊ या डोळिया परता ।
न लगे जोडी हे तुजविण आता । तुकयास्वामी कान्होबा गुणभरिता वो ॥३॥
गवळण श्रीकृष्णाला लडिवाळपणे म्हणते, "हे हरी, तुझ्याकडे कशाची कमतरता (उणे) आहे की तू आमच्या घरी येऊन अशी चोरी करतोस? मी तुला कितीही सांगितले तरी तू माझे ऐकत नाहीस आणि आमचे नुकसान करून लांब पळून जातोस; तुझ्या या खोड्यांमुळे आमचा हा संसाराचा लौकिक आता लोकांमध्ये आवरता आवरेनासा झाला आहे. मी तुझ्यावर एवढी माया आणि करुणा करते, तरी तू आम्हाला लोकांचे बोलणे (आघात) खायला लावतोस. मी घरात अनेक कामांमध्ये गुंतलेली असते, आणि तू माझी नजर चुकवून गुपचूप निघून जातोस; तू एवढा चपळ आहेस की माझ्या हातात कधीच सापडत नाहीस. हे अनंता श्रीकृष्णा, मी तुला विनंती करते की तू माझ्या डोळ्यांपासून कधीही दूर जाऊ नकोस; मला आता तुझ्याशिवाय जगातील कोणत्याही नात्याची किंवा गोष्टीची जोड नको आहे." तुकाराम महाराज म्हणतात, असा हा गुणांनी भरलेला कान्हा भक्तांच्या मनाला वेड लावणारा आहे.
॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना
घाली कवाड टळली वाड राती । कामे व्यापिलीं का पडिली दुश्चित्ती ।
कोणे लागला गे सदैवेचे हाती । आजि शून्य शेजे नाही दिसे पती वो ॥१॥
बोले दूतिकेशीं राधा हे वचन । मशीं लाघव दाखवी नारायण ।
म्हणे कोमळ परी बहु गे निर्गुण । याशीं न बोले कळला मज पूर्ण वो ॥धृ॥
धाडिले गरुडा आणिले हनुमंता । तैं पाचारिले होउनि येई वो सीता ।
लाजिन्नली रूप न यe पालटिता । झाला भीमकी आपण राम सीता वो ॥२॥
सत्यभामा दान करी नारदासी । तैं कळला वो मज हृषीकेशी ।
तुळे घालिता न ये कनक वो रासी । सम तुके एक पान तुळसी वो ॥३॥
मज भुली पडली कैशापरी । आम्हां भोगूनि म्हणे मी ब्रम्हचारी ।
दिली वाट यमुने माये खरी । तुम्हा आम्हां न कळे अद्यापवरी वो ॥४॥
जाणे जीवींचे सकळ नारायण । असे व्यापूनि परी न दिसे लपून ।
राधा संबोखिली प्रीती आलिंगून । तुका म्हणे येथे भावचि कारण वो ॥५॥
(हा अभंग श्रीकृष्णाच्या विविध अवतारांमधील लीळांचे आणि राधिकेच्या संवादाचे रूपक आहे) राधा आपल्या दूतीला (सखीला) म्हणते, "रात्र खूप झाली आहे, मी घराचे कवाड बंद केले आहे; पण माझे मन हरीच्या विचाराने दुश्चित्त झाले आहे, माझी शेज आज त्याच्याशिवाय शून्य वाटत आहे. हा नारायण माझ्याशी किती अद्भूत लीळा (लाघव) दाखवतो; तो वरून अत्यंत कोमळ वाटतो, पण आतून मात्र तो अलिप्त (निर्गुण) आहे, हे मला आता पूर्णपणे कळाले आहे. जेव्हा त्याने गरुडाला पाठवून हनुमंताला बोलावले, तेव्हा त्याने सीतेचे रूप घेऊन दर्शन दिले; तो स्वतःच राम आणि सीता बनला! जेव्हा सत्यभामेने गर्वाने नारदांना श्रीकृष्णाचे दान केले आणि त्याला परत मिळवण्यासाठी सोन्याने तोलले, तेव्हा सोन्याच्या राशींनीही त्याचे वजन झाले नाही; पण जेव्हा रुक्मिणीने भक्तीने तुळशीचे एक पान ठेवले, तेव्हा हा हृषिकेशी बरोबर तोलला गेला! हा कृष्ण आमच्याशी एवढ्या लीळा करतो की, तो संपूर्ण सृष्टीचा आनंद भोगूनही स्वतःला 'ब्रह्मचारी' म्हणवतो! यमुनेनेही त्याला लहानपणीच वाट दिली होती; त्याचे हे रूप अद्याप कोणालाही पूर्णपणे कळाले नाही." तुकाराम महाराज म्हणतात, हा नारायण प्रत्येकाच्या मनातील भाव पूर्णपणे जाणतो; त्याने राधेशी प्रेमाने आलिंगन देऊन तिचे सांत्वन केले, कारण देवाच्या दरबारात फक्त मनाचा खरा भावच कारणीभूत असतो.
॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना
धरिला पालव न सोडी माझा येणे । काही करिता या नंदाचिया कान्हें ।
एकली न येते मी ऐसे काय जाणे । कोठे भरले या अवघड राणे रे ॥१॥
सोडी पालव जाऊ दे मज हरी । वेळ लागला रे कोपतील घरी ।
सासू दारुण सासरा आहे भारी । तुज मज सांगता नाही उरी रे ॥धृ॥
Sखिया वेशिया होतिया । तुज फावले रे फांकता तयासी ।
होते अंतर तर सांपडते कैसी । एकाएकी अंगी जडलासी रे ॥२॥
ऐसी भागली हे करिता उत्तर । शक्ति मावळल्या आसुडिता कर ।
स्वामी तुकयाचा भोगिया चतुर । भोग भोगी त्यांचा राखे लोकाचार वो ॥३॥
गवळण श्रीकृष्णाला खोडकरपणे विनवणी करताना म्हणते, "या नंदाच्या कान्हाने वाटेत माझा पदर (पालव) धरला आहे आणि तो काही केल्या सोडत नाही; जर मला माहीत असते की हा वाटेत असा रस्ता अडवून उभा असेल, तर मी या अवघड रानात कधीही एकटी आले नसते! हे हरी, माझा पदर सोड आणि मला घरी जाऊ दे; मला खूप उशीर झाला असून घरी सासू आणि सासरे माझ्यावर खूप रागावतील आणि आपल्या दोघांबद्दल समाजात वाईट बोलले जाईल. जेव्हा माझ्या इतर सख्या इथे होत्या, तेव्हा तू लपून बसला होतास आणि आता त्या निघून गेल्यावर तुला एकांत मिळाला म्हणून तू माझा हात धरला आहेस; तू अचानक माझ्या अंगांगात असा जडला आहेस की मला सुटका करून घेता येत नाही!" असे उत्तर देता देता ती गवळण हरीच्या प्रेमात पूर्णपणे थकून (भागून) गेली आणि तिची स्वतःची शक्ती मावळली. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा स्वामी श्रीकृष्ण अत्यंत चतुर असून तो भक्तांना आपल्या प्रेमाचा सुखद अनुभवही देतो आणि जगाचा लोकाचारही व्यवस्थित राखतो.
॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना
हरिरता चपळा नारी । लागवरी न रिघती ॥१॥
अवघ्या अंगे सर्वोत्तम । भोगी काम भोगता ॥धृ॥
वाचा वाच्यत्वासि न ये । कोठे काय करावे ॥२॥
तुका म्हणे देवा ऐशा । देवपिशा उदारा ॥३॥
ज्या गवळणी आणि भक्त त्या श्रीहरीच्या प्रेमात रमत आहेत (हरिरता), त्या अत्यंत चतुर आणि भाग्यवान आहेत; संसारातील इतर सांसारिक गोष्टींच्या मोहात त्या कधीही अडकत नाहीत. तो सर्वोत्तम परमात्मा आपल्या भक्तांना सर्व बाजूंनी आपल्या प्रेमाचा आणि आनंदाचा अनुभव देत असतो. या परमसुखाचे वर्णन करण्यासाठी माणसाची वाणी (वाचा) अपुरी पडते; तिथे शब्दांत काही सांगता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा प्रकारे हरीच्या प्रेमात वेड्या झालेल्या (देवपिशा) भक्तांवर देव अत्यंत उदार होऊन आपल्या आनंदाची पूर्ण पाखर करतो.
॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना
कोणी सुना कोणी लेंकी । कोणी एकी स्वतंता ॥१॥
अवघियांची जगनिंद । झाली धिंद सारखी ॥धृ॥
अवघ्या अवघ्या चोरा । विना वरा मायबापा ॥२॥
तुका म्हणे करा सेवा । आले जीवावरी तरी ॥३॥
गोकुळातील गवळणींमध्ये कोणी कोणाची सून आहे, कोणी कोणाची मुलगी (लेंकी) आहे, तर कोणी स्वतंत्र आहे; पण श्रीकृष्णाच्या वेडामुळे त्या सर्वजणी आपले नाते विसरून एकत्र आल्या आहेत. जगातील लोक जरी त्यांची निंदा करत असले, तरी त्यांच्यासाठी लोकांचे बोलणे आता सारखेच झाले आहे; त्यांना समाजात होणाऱ्या बदनामीची (धिंद) कोणतीही पर्वा नाही. त्या सर्वजणी आपल्या माता-पित्यांचा आणि पतीचा (वराचा) विचार सोडून त्या चित्तचोर श्रीकृष्णाच्या प्रेमात लीन झाल्या आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, "हे मना, आता जर हरीच्या प्रेमाचा हा प्रसंग तुझ्या जीवावर बेतला असेल (म्हणजे पूर्ण समर्पण झाले असेल), तर तू जगाची परवा न करता अखंडपणे फक्त त्या परमात्म्याचीच सेवा कर."