संत निळोबा महाराज

१. प्रस्तावना: उत्तरकालीन वारकरी परंपरा

महाराष्ट्राच्या भक्ती परंपरेत वारकरी संप्रदायाचा इतिहास प्रदीर्घ आणि समृद्ध राहिला आहे. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव आणि संत एकनाथ यांच्यानंतर संत तुकाराम महाराजांच्या काळापर्यंत भक्तीचा हा प्रवाह संपूर्ण महाराष्ट्रात विस्तारला. या परंपरेत संत तुकाराम महाराजांनंतरच्या कालखंडात होऊन गेलेल्या संतांमध्ये संत निळोबा महाराज (निळोबाराय) यांचे नाव आदराने घेतले जाते.

निळोबा महाराज हे उत्तरकालीन वारकरी संत होते. त्यांनी तुकोबांच्या वाङ्मयीन आणि आध्यात्मिक परंपरेचा वारसा पुढे नेला, असे मानले जाते. व्यावहारिक जीवनात कुलकर्ते पदाची जबाबदारी सांभाळणाऱ्या निळोबांचे मन पुढे प्रापंचिक व्यवहारातून निवृत्त होऊन परमार्थ साधनेकडे वळले. त्यांच्या साहित्यातून प्रकट झालेली ईश्वरभक्ती आणि समर्पण वारकरी परंपरेचा महत्त्वाचा भाग मानली जाते.

२. जन्म, पार्श्वभूमी आणि कुलकर्ते पद

संत निळोबा महाराजांचा काळ १७ व्या शतकातील मानला जातो. त्यांचा जन्म अहिल्यानगर (पूर्वीचे अहमदनगर) जिल्ह्यातील पारनेर तालुक्यातील पिंपळनेर या गावी झाला. त्यांचे घराणे पाठक कुटुंबातील होते आणि ते पिंपळनेर गावचे कुलकर्णी होते, असा उल्लेख चरित्रात येतो.

त्या काळी गावच्या कुलकर्ते पदाकडे गावचा महसूल सांभाळणे, शेतजमिनींचे हिशोब ठेवणे आणि शासकीय कागदपत्रांचे व्यवस्थापन करणे अशा जबाबदाऱ्या असत. निळोबांनी आपल्या वडिलांनंतर हे पद सांभाळले. मोडी लिपी, हिशोब आणि व्यवहार याविषयीची जाण त्यांना होती, असे सांगितले जाते.

गावात सन्माननीय स्थान आणि कौटुंबिक स्थैर्य असतानाही त्यांचे अंतर्मन केवळ व्यावहारिक हिशोबात रमले नाही. लौकिक कर्तव्यांचे पालन करत असतानाच त्यांच्या मनात आंतरिक साधनेची ओढ निर्माण होत गेली.

३. वैराग्याकडे वाटचाल

चरित्रात येते की पुढे निळोबा महाराज संसारातून विरक्त झाले. जीवनातील नश्वरतेची जाणीव आणि प्रापंचिक संकटांचा अनुभव यामुळे त्यांच्या मनात वैराग्य निर्माण झाले, असे मानले जाते.

केवळ व्यावहारिक यशाने माणसाच्या अंतःकरणाची तृप्ती होत नाही, या विचाराने त्यांनी कुलकर्ते पदाच्या व्यवहारातून हळूहळू लक्ष काढून घेतले. संसारातील आसक्ती कमी होत गेल्यावर त्यांनी आपले चित्त ईश्वराच्या चिंतनात लावले. येथूनच त्यांच्या आध्यात्मिक प्रवासाला नवी दिशा मिळाली.

४. तुकोबांचा ध्यास आणि देहू वारी

विरक्त वृत्ती धारण केल्यानंतर निळोबा महाराजांचे लक्ष संत तुकाराम महाराजांच्या अभंगांकडे आणि कीर्तीकडे वेधले गेले. तुकोबांचे विचार आणि त्यांची प्रासादिक वाणी यामुळे निळोबांच्या मनात त्यांच्याविषयी आदर निर्माण झाला.

वारकरी परंपरेत संत तुकाराम महाराजांचे सदेह वैकुंठगमन असे सांगितले जाते. प्रत्यक्ष तुकोबांची भेट होणे शक्य नसतानाही निळोबांच्या मनात तुकोबांनाच सद्गुरू मानण्याचा दृढ भाव निर्माण झाला.

या ध्यासापोटी त्यांनी देहू नगरीची वारी सुरू केली, असा उल्लेख चरित्रात आढळतो. इंद्रायणीच्या तीरावर आणि देहू परिसरातील शांत जागांमध्ये बसून ते नामस्मरण करत असत. आपल्या गुरूकडून अनुग्रह मिळावा, ही एकच आंतरिक तळमळ त्यांच्या मनी होती.

५. नारायणपूर येथील अनुष्ठान (परंपरेनुसार)

देहू येथील वास्तव्यानंतर निळोबा महाराज पुरंदर नजीक असलेल्या नारायणपूर (नारायणेश्वर क्षेत्र) येथे गेले, असे चरित्रात नमूद आहे. तेथे त्यांनी एकांतात बसून कठोर अनुष्ठान सुरू केले.

परंपरेनुसार असे सांगितले जाते की, तुकोबांचा अनुग्रह प्राप्त व्हावा या एकाच ध्यासाने त्यांनी तेथे अन्नपाण्याचा त्याग करून निष्ठापूर्वक जप आणि ध्यान केले. कोणत्याही लौकिक सुखाची अपेक्षा न ठेवता गुरूकृपेसाठी केलेली ही साधना त्यांच्या चरित्रातील महत्त्वाची घटना मानली जाते.

वारकरी परंपरेत संतांची गुरुनिष्ठा कशी असावी, याचे उदाहरण म्हणून निळोबांच्या या अनुष्ठानाचा उल्लेख केला जातो.

६. स्वप्न-अनुग्रहाची परंपरा (परंपरेनुसार)

नारायणपूर येथील अनुष्ठानानंतर घडलेल्या प्रसंगाविषयी वारकरी परंपरेत एक श्रद्धापूर्वक आख्यायिका सांगितली जाते. परंपरेनुसार, अत्यंत क्षीण अवस्थेत असताना निळोबांना स्वप्नात संत तुकाराम महाराजांचे दर्शन झाले.

त्या स्वप्नात तुकोबांनी निळोबांवर कृपा करून त्यांना 'राम कृष्ण हरी' या मंत्राचा उपदेश केला आणि कवित्व स्फुरण्याचा आशीर्वाद दिला, असे सांगितले जाते. या अनुग्रहानंतर निळोबांची साधना पूर्णत्वास गेली आणि त्यांच्या अंतःकरणात अभंगरचनेची प्रेरणा जागृत झाली, असा वारकरी संप्रदायाचा समज आहे.

हा प्रसंग परंपरेमध्ये गुरु-शिष्य नात्यातील अदृश्य अनुग्रहाचे रूप म्हणून आदराने सांगितला जातो.

७. अभंगरचना आणि नाममुद्रा

अनुग्रहाच्या या परंपरेनंतर संत निळोबा महाराजांच्या मुखातून प्रासादिक पदांची आणि अभंगांची निर्मिती सुरू झाली. त्यांच्या रचनांमध्ये आर्तता, शरणागती आणि ईश्वराप्रती असलेली अनन्य भक्ती स्पष्टपणे जाणवते.

संत निळोबा महाराजांनी मुख्यत्वे श्रीकृष्ण चरित्र आणि श्रीकृष्णाच्या बाललीलांवर विपुल पदांची रचना केली. वारकरी संप्रदायात गोकुळाष्टमीच्या उत्सवात त्यांची पदे विशेष आवडीने गायली जातात. याशिवाय त्यांनी भागवत एकादश स्कंधावर आधारित पदांची रचनाही केली, असे चरित्रात नमूद आहे.

त्यांच्या बहुतांश अभंगांच्या आणि पदांच्या शेवटी 'निळा' किंवा 'निळा म्हणे' अशी नाममुद्रा आढळते. त्यांची भाषा प्रासादिक असून सर्वसामान्यांच्या हृदयाला भिडणारी आहे. संतांच्या अशा निवडक रचना वाचण्यासाठी आपण आमच्या निवडक अभंग पानाला भेट देऊ शकता.

८. पिंपळनेर आणि समाधी परंपरा

आपल्या आयुष्याचा उत्तरार्ध संत निळोबा महाराजांनी आपल्या जन्मभूमीत म्हणजेच पिंपळनेर (जिल्हा अहिल्यानगर) येथे व्यतीत केला. तेथे त्यांनी विठ्ठल नामाचा गजर करत कीर्तन आणि साधनेचे कार्य अविरत चालू ठेवले.

वारकरी परंपरेनुसार पिंपळनेर येथेच त्यांनी समाधी घेतली. आजही दरवर्षी वैशाख महिन्यात पिंपळनेर येथे संत निळोबा महाराजांचा समाधी सोहळा भाविकांच्या उपस्थितीत साजरा केला जातो. परिसरातील दिंड्या आणि वारकरी या दिवशी पिंपळनेर येथे दर्शनासाठी येतात.

वारकरी परंपरेतील पालखी सोहळा आणि भक्ती मार्गाविषयी अधिक जाणून घेण्यासाठी आषाढी वारी हा लेख वाचता येईल.

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१०. पुढील वाचन