वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे स्वामी)

१. प्रस्तावना: दत्त संप्रदायातील संन्यासी

वासुदेवानंद सरस्वती, म्हणजे टेंबे स्वामी, हे एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला होऊन गेलेले दत्त संप्रदायातील संन्यासी आणि ग्रंथकार होते. कोकणातील माणगाव येथे जन्मलेले वासुदेवशास्त्री पुढे संन्यास घेऊन पायी भ्रमण करत राहिले आणि संस्कृत व मराठी भाषांत त्यांनी विपुल रचना केली.

दत्तभक्तांच्या श्रद्धेनुसार ते दत्तावतार मानले जातात. हा लेख ऐतिहासिक नोंदी आणि संस्थानांनी दिलेली माहिती यांच्या आधारे त्यांच्या जीवनातील प्रमुख टप्पे सांगतो; श्रद्धेवर आधारित प्रसंग तसे स्पष्ट नोंदवले आहेत. वारकरी संतांपेक्षा त्यांची परंपरा वेगळी असली, तरी दत्तभक्तीचा प्रवाह महाराष्ट्राच्या संतसाहित्यात जुना आहे, म्हणून हे चरित्र संत साहित्य विभागात आहे.

२. जन्म आणि बालपण

वासुदेवांचा जन्म श्रावण वद्य पंचमी, शके १७७६ (१३ ऑगस्ट १८५४) रोजी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील माणगाव येथे झाला. वडील गणेशभट्ट आणि आई रमाबाई. टेंबे घराणे अग्निहोत्री कऱ्हाडे ब्राह्मण असून घरात दत्तोपासना होती, असे चरित्रांत येते.

बालपणीच त्यांची स्मरणशक्ती आणि अभ्यासातील गती लक्षात आली, असे चरित्रात सांगितले जाते. वेदाध्ययन, शास्त्रे, ज्योतिष आणि कर्मकांड यांचे शिक्षण त्यांनी लहान वयात घेतले आणि पुढे इतरांनाही शिकवले, अशी नोंद आहे. त्यांच्या अभ्यासाच्या वयाबद्दल मिळणारे आकडे चरित्रांनुसार थोडे वेगळे आढळतात.

३. विवाह आणि माणगाव येथील दत्तमंदिर

सुमारे १८७५ मध्ये त्यांचा विवाह अन्नपूर्णाबाई यांच्याशी झाला. गृहस्थाश्रमात असताना त्यांनी अग्निहोत्र उपासना आणि गायत्री पुरश्चरण केले, असे सांगितले जाते. भक्तांच्या श्रद्धेनुसार त्यांना दत्तप्रभूंचा साक्षात्कार आणि आज्ञा होत असे; हा भाग श्रद्धेचा आहे आणि स्वतंत्र ऐतिहासिक नोंदीने सिद्ध करता येत नाही.

सन १८८३ मध्ये त्यांनी माणगाव येथे दत्तमंदिर उभारले. पुढील काही वर्षे ते तेथे उपासनेत राहिले. सन १८८९ मध्ये माणगाव सोडून त्यांनी तीर्थयात्रा सुरू केली, असे चरित्रांत येते. आज माणगाव दत्तमंदिर संस्थान या ठिकाणाची देखभाल करते.

४. पत्नीचे निधन आणि संन्यास

सन १८९१ मध्ये गोदावरीकाठी गंगाखेड येथे त्यांच्या पत्नी अन्नपूर्णाबाई यांचे आजाराने निधन झाले, असे चरित्रात येते. त्यानंतर चौदाव्या दिवशी त्यांनी संन्यास घेतला, असे सांगितले जाते.

पुढे उज्जैन येथे नारायणानंद सरस्वती यांच्याकडून त्यांनी शास्त्रोक्त दंडग्रहण केले आणि त्यांना वासुदेवानंद सरस्वती हे नाव मिळाले. संन्यास घेतल्यानंतर वाहनाचा वापर न करता पायी प्रवास करण्याचा त्यांचा नियम होता, असे चरित्रांत नोंदवले आहे.

५. पायी भ्रमण आणि चातुर्मास

संन्यासानंतर त्यांनी भारतातील अनेक तीर्थक्षेत्रांत पायी प्रवास केला. त्यांनी एकूण २३ चातुर्मास केले, असे सांगितले जाते. त्यांत काशी, बदरी-केदार प्रदेश, द्वारका, नृसिंहवाडी आणि गरुडेश्वर या ठिकाणांचा उल्लेख चरित्रांत येतो. प्रत्येक ठिकाणचा नेमका क्रम आणि वर्ष याबद्दल स्रोतांत एकवाक्यता नाही.

चातुर्मासात एका ठिकाणी राहून उपासना, अध्ययन आणि ग्रंथलेखन करण्याची संन्यासपरंपरा आहे. टेंबे स्वामींनी याच काळात अनेक ग्रंथ रचले, असे संस्थानांच्या माहितीत येते.

६. ग्रंथरचना

त्यांनी संस्कृत आणि मराठीत मोठ्या प्रमाणात रचना केली, असे सांगितले जाते. काही चरित्रलेखांत एकूण श्लोक-ओव्यांचा आकडा सुमारे पाऊण लाख असा दिला जातो; हा आकडा अंदाजित मानावा.

त्यांच्या प्रसिद्ध ग्रंथांत द्विसाहस्री गुरुचरित्र (संस्कृत, गुरुचरित्रावर आधारित), दत्तपुराण, दत्तमाहात्म्य आणि सप्तशती गुरुचरित्रसार यांची नावे येतात. गुरुचरित्र हा मराठी दत्तभक्तिपर ग्रंथ पारायणासाठी वापरला जातो; त्याचा संक्षिप्त सार नित्य वाचनासाठी त्यांनी तयार केला, असे सांगितले जाते.

घोरकष्टोद्धारण स्तोत्र आणि करुणात्रिपदी या रचना त्यांच्या नावाने भक्तांत लोकप्रिय आहेत. शिक्षात्रयम् हा साधकांसाठीचा संस्कृत ग्रंथ आणि सत्यदत्त पूजा हा पूजाविधी यांचाही उल्लेख त्यांच्या कार्यात केला जातो. या रचनांचा मूळ मजकूर येथे दिलेला नाही; तो प्रकाशित ग्रंथातून किंवा संस्थानाच्या आवृत्तीतून वाचावा.

७. उपदेशाची मुख्य सूत्रे

त्यांच्या शिकवणीविषयीच्या लेखांत काही सूत्रे वारंवार येतात: स्वधर्माचे आचरण, सात्त्विक आहार, नित्य उपासना, गुरूंवर निष्ठा, वेदान्ताचे श्रवण-मनन आणि मातापित्यांची सेवा. ही सूत्रे परंपरेतील संकलनातून आलेली असून स्वामींच्या स्वतंत्र शब्दांतील उतारे येथे दिलेले नाहीत.

उपदेशाचे कोणते शब्द स्वामींचे आणि कोणते नंतरच्या संकलकांचे, हे ठरवण्यासाठी त्यांच्या प्रकाशित ग्रंथांचा थेट अभ्यास उपयुक्त ठरतो.

८. शिष्यपरंपरा आणि दत्तक्षेत्रे

त्यांच्या परंपरेतील व्यक्ती म्हणून वामनराव गुळवणी महाराज (पुणे), श्रीरंग अवधूत महाराज (नारेश्वर), नानामहाराज तराणेकर आणि सीतारामबुवा टेंबे यांची नावे चरित्रलेखांत घेतली जातात. शिष्य-अनुयायांची यादी स्रोतानुसार बदलते, म्हणून ही यादी अंतिम मानू नये.

पीठापूर आणि कारंजा ही दत्तभक्तांची श्रद्धास्थाने प्रकाशात आणण्यात त्यांचा हातभार होता, असे काही लेख सांगतात; या दाव्यासाठी इतर स्रोतांची खातरजमा करणे योग्य ठरेल.

९. गरुडेश्वर येथील निर्वाण आणि समाधी

त्यांचा तेविसावा चातुर्मास गुजरातमधील नर्मदाकाठच्या गरुडेश्वर येथे झाला, असे सांगितले जाते. आषाढ शुद्ध प्रतिपदा, शके १८३६ (१९१४) रोजी तेथे त्यांचे निर्वाण झाले. इंग्रजी तारखेबाबत स्रोतांत मतभेद आहेत: काही स्रोत २४ जून १९१४ सांगतात, तर काही २४ जुलै १९१४. आषाढ महिन्याच्या गणनेनुसार जून हा अंदाज अधिक जुळतो, पण नेमकी तारीख संस्थानाच्या नोंदीतून तपासावी.

चरित्रानुसार त्यांचा देह नर्मदेच्या प्रवाहात अर्पण करण्यात आला आणि गरुडेश्वर येथे नर्मदातीरी त्यांचे समाधी मंदिर आहे. तेथे दत्तमंदिरही असून भक्त दर्शनासाठी जातात. माणगाव आणि गरुडेश्वर ही दोन्ही ठिकाणे त्यांच्या स्मृतीशी जोडलेली मुख्य क्षेत्रे आहेत.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन