कलौ श्रुतिपथावनेऽत्रितनयोऽवतीर्ण: स्वयम् ॥
करात्तसुकमण्डलु: कुमतखण्डने दण्डभृत् ।
पदप्रणतवत्सलो जयति वासुदेवो यति: ॥
दत्त संप्रदायाच्या पावन परंपरेमध्ये १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि २० व्या शतकाच्या प्रारंभी होऊन गेलेले साक्षात दत्तावतार म्हणजे परमहंस परिव्राजकाचार्य श्रीमत् वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे) स्वामी महाराज होय. कडक धर्माचरण, उग्र वैराग्य, अलौकिक स्मरणशक्ती, अगाध विद्वत्ता आणि अत्यंत कनवाळू अंतःकरण यांचा अद्वैत संगम स्वामी महाराजांच्या व्यक्तिमत्त्वात पाहायला मिळतो. त्यांनी संपूर्ण भारतखंडात अनवाणी पायांनी भ्रमण करून सनातन वैदिक धर्माची पुनर्स्थापना केली आणि श्रीदत्त उपासनेचा महन्मंगल दीप प्रज्वलित ठेवला.
📊 श्री टेंबे स्वामी महाराज: संक्षिप्त जीवनपट
👶 जन्म, बालपण आणि अगाध वेदाभ्यास
कोकणातील सावंतवाडी जवळील माणगाव येथे अत्यंत सात्विक व दत्तोपासक गणेशभट्ट व रमाबाई टेंबे या दांपत्याच्या पोटी वासुदेवांचा जन्म झाला. बालपणापासूनच वासुदेवांची बुद्धिमत्ता अगाध आणि कुशाग्र होती. एकपाठी असणाऱ्या वासुदेवाने वयाच्या अवघ्या १२ व्या वर्षी ऋग्वेद संहिता, पद, क्रम, घन इत्यादींचे संपूर्ण अध्ययन करून 'दशग्रंथी ब्राह्मण' म्हणून नावलौकिक मिळवला.
सोळाव्या वर्षापासूनच त्यांनी इतरांना शास्त्रे, ज्योतिष व कर्मकांड शिकवण्यास सुरुवात केली. वयाच्या २१ व्या वर्षी बाबाजीपंत गोडे यांची कन्या सौ. अन्नपूर्णाबाईंशी त्यांचा विवाह झाला. त्यांनी स्मार्ताग्नि उपासना आणि श्रीगायत्री पुरश्चरण सुरू केले. त्यांना साक्षात भगवान श्रीदत्तात्रेयांची 'श्रीदेववाणी' ऐकू येत असे आणि प्रत्यक्ष दत्तात्रेयप्रभू त्यांच्याशी संवाद साधत असत.
🛕 माणगाव दत्तमंदिर स्थापना व तीर्थाटन
भगवान श्रीदत्तात्रेयांच्या साक्षात आदेशानुसार सन १८८३ मध्ये श्रीक्षेत्र माणगाव येथे त्यांनी मनोहर दत्तमंदिराची स्थापना केली. पुढील सात वर्षे त्यांनी येथे उग्र तपश्चर्या व उपासना केली. सन १८८९ मध्ये देवाने माणगाव सोडण्याची आज्ञा करताच, एका क्षणात उभारलेले वैभव सोडून ते पत्नीसह अनवाणी पायांनी तीर्थयात्रेला निघाले.
सन १८९१ मध्ये गोदावरीकाठी गंगाखेड येथे त्यांच्या पत्नी सौ. अन्नपूर्णाबाईंचे आजाराने देहावसान झाले. प्रापंचिक असूनही अंतःकरणाने पूर्ण विरक्त असणाऱ्या शास्त्रीबुवांनी पत्नीच्या उत्तरकार्यानंतर १४ व्या दिवशी संन्यास ग्रहण केला. पुढे उज्जैन येथे प. पू. नारायणानंद सरस्वती स्वामी महाराजांकडून शास्त्रोक्त दंड ग्रहण करून त्यांचे नाव 'श्री वासुदेवानंद सरस्वती' असे झाले.
"संन्याशाने वाहनातून प्रवास करू नये या शास्त्राज्ञेचे पालन करत त्यांनी केवळ दोन छाट्या, दोन लंगोट्या व एक कमंडलू घेऊन संपूर्ण भारतभर पायीच २३ चातुर्मास केले!"
📚 अलौकिक ग्रंथसंपदा व मंत्रगर्भ रचना
श्री टेंबे स्वामी महाराजांनी संस्कृत व मराठी भाषेत मिळून सुमारे पाऊण लाख श्लोक-ओव्यांची प्रचंड ग्रंथरचना केली. शृंगेरी पीठाच्या तत्कालीन शंकराचार्यांनी स्वामीजींचा गौरव "गुप्त रूपातील आद्य शंकराचार्य" असा केला होता.
📖 स्वामी महाराजांचे प्रमुख ग्रंथ व स्तोत्रे:
- द्विसाहस्री गुरुचरित्र (संस्कृत): गुरुचरित्रावर २०00 श्लोकांचा अद्भूत भाष्यग्रंथ.
- श्रीदत्तपुराण व दत्तमाहात्म्य: दत्त उपासनेचा पाया रचणारा ३५00 ओव्यांचा मराठी व संस्कृत ग्रंथ.
- सप्तशती गुरुचरित्रसार: ७०० ओव्यांचे नित्य पारायणयोग्य सुलभ गुरुचरित्र.
- शिक्षात्रयम् (संस्कृत): साधकांसाठी कुमारशिक्षा, युवाशिक्षा व वृद्धशिक्षा ग्रंथ.
- घोरकष्टोद्धारण स्तोत्र व करुणात्रिपदी: संकटनिवारक व अत्यंत भावपूर्ण अजरामर रचना.
- सत्यदत्त पूजाकथा: सत्यनारायणाप्रमाणे दत्त भक्तांसाठी रूढ केलेली सुलभ पूजा.
🌟 स्वामी महाराजांच्या उपदेशाचे १२ सुवर्ण नियम
- मनुष्यजन्माचे मुख्य कर्तव्य आत्मज्ञान व मुक्ती मिळवणे हेच आहे.
- स्वधर्माचे व वर्णाश्रम विहित कर्माचे यथाशास्त्र आचरण करावे.
- वेदान्ताचे श्रवण, मनन आणि निदिध्यासन नित्य चालू ठेवावे.
- आहार सात्विक, हितकर, मित आणि पवित्र (मेध्य) असावा.
- स्नान, संध्या, देवपूजा, पंचमहायज्ञ, गोसेवा व माता-पित्यांची सेवा कधीही चुकवू नये.
- उदरनिर्वाहासाठी कोणताही व्यवसाय केला तरी शास्त्रविहित कर्म सोडू नये.
- स्वकर्माने अंतःकरण शुद्ध होते आणि अंतःकरण शुद्धीने उपासना स्थिर होते.
- उपासना स्थिर झाली की मनाला परम शांती लाभते.
- ज्ञानाशिवाय मोक्ष नाही आणि ईशकृपेशिवाय सद्गुरूंची प्राप्ती होत नाही.
- गुरूभक्ती हे परमार्थातील सर्वात मोठे आणि सुलभ साधन आहे.
- सर्व विश्वाकडे ईश्वराचे सगुण स्वरूप म्हणून पाहावे.
- स्त्रियांनी पतीची व सासऱ्यांची निष्ठेने आणि आदराने सेवा करावी.
🚩 महान शिष्य परंपरा आणि गरुडेश्वर समाधी
श्री टेंबे स्वामी महाराजांच्या अलौकिक अनुग्रहाने अनेक थोर सत्पुरुष घडले. यामध्ये योगीराज श्री वामनराव गुळवणी महाराज (पुणे), श्रीरंग अवधूत स्वामी (नारेश्वर), श्री गांडा महाराज, श्री नानामहाराज तराणेकर, श्री सीतारामबुवा टेंबे इत्यादी महापुरुषांचा समावेश होतो. पीठापूर (श्रीपाद श्रीवल्लभ जन्मस्थान) व कारंजा (श्रीनृसिंह सरस्वती जन्मस्थान) ही दत्तस्थाने शोधून काढून तिथे पूजेचा पायंडा स्वामीजींनीच घातला.
स्वामी महाराजांचा तेविसावा चातुर्मास गुजरातमधील नर्मदाकाठी असलेल्या गरुडेश्वर येथे झाला. आषाढ शुद्ध प्रतिपदा, दि. २४ जुलै १९१४ रोजी रात्री उत्तराभिमुख बसून स्वामीजींनी निजानंदात गमन केले. त्यांचा पावन देह नर्मदा प्रवाहात जलसमाधीस्थ करण्यात आला. गरुडेश्वर येथे त्यांचे भव्य समाधी मंदिर व दत्तमंदिर असून तिथे आजही हजारो भक्त दर्शनासाठी जातात.
🪔 श्री वासुदेवानंद सरस्वती स्वामींची आरती
जय जय श्रीमदगुरूवर स्वामिन् परमात्मन् हंसा ।।
वासुदेवानंद सरस्वती आरती तद हंसा ।। धृ. ।।
सोऽहं हंस: पक्ष्याभ्यां संचरसि ह्याकाशे ।।
वसस्ते खलु लोके सत्ये क्रीडा तव मनसे ।। जय जय ।। १ ।।
मुक्ताहारो ब्रह्म्वाह्को वैराडरूपधर ।।
भक्तराज हृद्ध्वांत तमोहृत स्वीकुरु मां च हर ।। जय जय ।। २ ।।
🕉️ समारोप
प. पू. श्री वासुदेवानंद सरस्वती (टेंबे) स्वामी महाराज यांचे पावन चरित्र म्हणजे कलियुगातील जिवंत चमत्कार आहे. त्यांच्या ग्रंथांचा अभ्यास आणि त्यांनी दाखवलेल्या स्वधर्म मार्गाचे आचरण करणे हीच त्यांच्या चरणी खरी भक्ती ठरेल. अधिक संत चरित्रे वाचण्यासाठी आमचा संत साहित्य विभाग नक्की पहा.
॥ श्री गुरुदेव दत्त ॥