संत कबीर

१. प्रस्तावना: विणकर संत-कवी

संत कबीर हे पंधराव्या शतकातील निर्गुण भक्तिपरंपरेचे संत-कवी म्हणून ओळखले जातात. उत्तर भारतातील भक्ती आंदोलनात त्यांच्या रचनांचा मोठा प्रभाव मानला जातो, आणि त्यांचे नाव हिंदू, शीख आणि सूफी अशा अनेक परंपरांत आदराने घेतले जाते. ते संघटित धर्मांवर टीका करणारे संत म्हणूनही विश्वकोशीय संदर्भांत नोंदवले आहेत.

कबीरांनी आपले काम सोडले नाही. ते विणकर होते आणि याच श्रमाच्या जगण्यातून त्यांनी परमार्थाची भाषा घडवली. त्यांच्या रचना साध्या लोकभाषेत असल्याने सामान्य माणसापर्यंत सहज पोहोचल्या. महाराष्ट्रातील वारकरी संतांच्या पानांशी हा धागा जुळतो; म्हणून हे पान मराठी वाचकाला डोळ्यासमोर ठेवून लिहिले आहे.

कबीरांच्या जीवनाविषयी माहिती हस्तलिखिते, लोककथा आणि अनुयायांनी रचलेली चरित्रे यांतून आली आहे. त्यामुळे अनेक तपशील स्रोतांनुसार वेगळे आहेत. या पानावर जे अनेक स्रोतांत जुळते ते निश्चित म्हणून, आणि जे लोककथा किंवा एकाच प्रकारच्या चरित्रांत येते ते तसे सांगितले आहे.

२. काळ, जन्म आणि विणकर पार्श्वभूमी

कबीरांचा जन्म वाराणसी येथे झाला असे बहुतेक स्रोत सांगतात. त्यांचे कुटुंब शहरातील कबीर चौरा या परिसरात राहत असे, असे मानले जाते. ते विणकर समाजातील होते आणि सुरुवातीला मुस्लिम कुटुंबात वाढले, असे अनेक संदर्भांत नोंदवले आहे.

जन्म आणि निधनाची वर्षे मात्र अनिश्चित आहेत. जन्मासाठी १३९८, १४४०, १४५५ अशी वेगवेगळी वर्षे दिली जातात, आणि निधनासाठी १४४८, १५१८ किंवा १५७५ अशी वर्षे आढळतात. यातील १५१८ हे वर्ष लोकप्रिय चरित्रांत वारंवार येते. निश्चित वर्ष सांगता येत नसल्याने या पानावर केवळ पंधराव्या शतकाचा उल्लेख केला आहे.

काही चरित्रांनुसार लहरतारा तलावाजवळ बालक कबीर नीरू आणि नीमा या विणकर दांपत्याला सापडले आणि त्यांनी त्याला आपले मूल म्हणून वाढवले. ही कथा 'काही वृत्तांत' म्हणून विश्वकोशीय संदर्भांतही येते. ती इतिहास म्हणून सिद्ध करता येत नाही. मात्र कबीरांचा संबंध विणकामाशी होता आणि विणकर समाजातील कुटुंबाने त्यांचा सांभाळ केला, हे चित्र अनेक स्रोतांत सारखे दिसते.

३. रामानंदांशी नाते: परंपरा आणि प्रश्न

कबीर हे रामानंदांचे शिष्य होते, असे अनेक संदर्भांत सांगितले जाते. रामानंद हे काशीतील वैष्णव संत होते आणि ईश्वर प्रत्येक माणसात व वस्तूत असल्याचा विचार ते मांडत. या गुरू-शिष्य नात्याच्या आधारेच कबीरांच्या विचारांना वैष्णव भक्तीची पार्श्वभूमी मिळाली, असे अभ्यासक सांगतात.

या नात्याशी जोडलेली एक लोकप्रिय कथा अशी की रामानंद रोज पहाटे गंगेच्या घाटावर स्नानासाठी जात. एका पहाटे अंधारात कबीर पायरीवर पडलेले होते आणि रामानंदांचा पाय त्यांना लागला. त्या वेळी रामानंदांच्या मुखातून 'राम' असा शब्द निघाला, तोच आपला गुरुमंत्र असे कबीरांनी मानले, असे सांगितले जाते.

ही कथा परंपरेत प्रसिद्ध आहे, पण समकालीन कागदपत्रांत तिची नोंद आढळत नाही. म्हणून ती लोककथा म्हणून वाचावी. तिचा आशय असा की आध्यात्मिक अधिकार कुळावर किंवा जन्मावर अवलंबून नाही; हा आशय कबीरांच्या रचनांतील विचारांशी जुळतो.

४. निर्गुण भक्ती आणि विचारांचा गाभा

निर्गुण भक्ती म्हणजे ईश्वराला विशिष्ट रूप, मूर्ती किंवा जात नाही, तो सर्वांतर्यामी आहे असे मानणारा मार्ग. कबीर याच मार्गाचे संत मानले जातात. ते माणसाला स्वतःच्या आत पाहण्यास सांगतात आणि सर्व मानवांना ईश्वराचे रूप मानतात, असे अभ्यासक नोंदवतात.

कबीरांच्या अनेक रचनांत सर्व जातींच्या लोकांना भक्तीद्वारे मुक्तीचा अधिकार असल्याचे मांडले आहे, असे अभ्यासकांच्या नोंदी सांगतात. त्यांनी हिंदू आणि मुस्लिम अशा दोन्ही परंपरांतील बाह्य आचारांवर टीका केली. हा रोख कोणत्याही एका धर्माविरुद्ध नव्हता, तर दिखाव्याच्या वृत्तीविरुद्ध होता, असे वाचकाने लक्षात ठेवावे.

राम आणि रहीम ही एकाच परमतत्त्वाची नावे असल्याचा विचार कबीरांशी जोडला जातो. त्यामुळेच अनेक वेगवेगळ्या समाजांतील लोक त्यांना आपले गुरू मानू लागले आणि पुढे कबीरपंथ या नावाने अनुयायांची परंपरा तयार झाली. इतिहासकार हा पंथ कबीरांच्या निधनानंतर एक-दोन शतकांनी, म्हणजे सोळाव्या-सतराव्या शतकात, स्थिर झाला असे सांगतात.

५. भाषा आणि रचनाप्रकार

कबीरांच्या रचना त्या काळातील लोकभाषेत आहेत. त्यात ब्रज, भोजपुरी आणि अवधी अशा बोलींचे मिश्रण आढळते, असे अभ्यासक सांगतात. त्यांनी साध्या शब्दांतच ईश्वरावरच्या प्रेमळ भक्तीचे आवाहन केले.

त्यांच्या रचना तीन प्रकारांत मांडल्या जातात: साखी म्हणजे दोन ओळींचे दोहे, सबद म्हणजे गायली जाणारी पदे आणि रमैनी म्हणजे चार ओळींची रचना. हे प्रकार अभंग आणि ओवी यांच्याशी मराठी वाचकाला तुलना करता येण्यासारखे आहेत, पण त्यांची भाषा आणि लय वेगळी आहे.

कबीरांची रचना सुरुवातीला मौखिक होती, असे मानले जाते. ती पंधराव्या शतकात रचली गेली आणि सतराव्या शतकापर्यंत तोंडी पद्धतीने पुढे गेली. त्यामुळे एकाच रचनेची वेगवेगळी रूपे आढळतात, आणि कोणते रूप मूळ आहे हे सांगणे कठीण आहे. कबीरांच्या अनुयायांनी गायलेली काही पदे शरीराला वस्त्राची उपमा देतात, तर काही पदे गुरूच्या महत्त्वावर भर देतात.

६. ग्रंथ आणि संकलने

कबीरांच्या नावावर नोंदलेल्या रचना अनेक संकलनांत आढळतात: बीजक, कबीर परचई, साखी ग्रंथ, कबीर ग्रंथावली (राजस्थानकडील संकलन) आणि शीखांचा आदिग्रंथ. यापैकी आदिग्रंथ वगळता इतर ग्रंथांच्या वेगवेगळ्या आवृत्त्या आहेत, आणि कोणती मूळ रूपाच्या सर्वात जवळ आहे हे स्पष्ट नाही. उदाहरणार्थ, बीजकाची दोन प्रमुख पाठपरंपरा आहेत.

बीजक हा कबीरपंथाचा प्रमुख ग्रंथ मानला जातो, आणि तो सतराव्या शतकात लिहिला गेला असे इतिहासकार सांगतात. काही चरित्रांत त्याला कबीरांचा 'सर्वात प्रामाणिक' ग्रंथ म्हटले जाते; मात्र अभ्यासकांच्या दृष्टीने पाठांतील फरकामुळे हे ठामपणे सांगणे कठीण आहे.

शीखांच्या गुरु ग्रंथ साहिबात कबीरांच्या अनेक रचनांना स्थान मिळाले आहे; त्यांच्या संख्येचे आकडे वेगवेगळ्या स्रोतांत वेगळे असल्याने ते येथे दिलेले नाहीत. आदिग्रंथातील पाठ तुलनेने स्थिर मानला जातो. त्यामुळे अभ्यासक कबीरांच्या रचनांच्या तुलनेसाठी तो महत्त्वाचा स्रोत धरतात.

७. मगहर आणि अंतिम काळ

कबीरांचे निधन मगहर येथे झाले, असे बहुतेक चरित्रांत आणि संदर्भांत सांगितले जाते. मगहर आज उत्तर प्रदेशात संत कबीर नगर जिल्ह्यात आहे. निधनाचे वर्ष मात्र निश्चित नाही; लोकप्रिय चरित्रांत १५१८ दिले जाते, पण इतर वर्षेही आढळतात.

लोकश्रुतीनुसार काशीत मरण आले तर मोक्ष मिळतो आणि मगहरमध्ये मरण आले तर नरकप्राप्ती होते, अशी समजूत होती, आणि ती मोडून काढण्यासाठी कबीर आयुष्याच्या अखेरीस मुद्दाम मगहरला गेले. समकालीन कागदपत्रांत या कथेची नोंद आढळत नाही; ती कबीरांच्या शिकवणीचे लोकस्मरण म्हणून वाचावी.

त्यांच्या निधनानंतर अनुयायांमध्ये अंत्यविधीच्या पद्धतीवरून मतभेद झाले आणि चादर बाजूला केल्यावर तेथे फुले आढळली, अशी कथा सांगितली जाते. ही कथा परंपरेत मांडलेली आहे आणि ऐतिहासिक घटना म्हणून नव्हे, तर परस्परांचा आदर राखण्याच्या संदेशाचे प्रतीक म्हणून पाहावी. मगहर येथे त्यांच्या स्मृतीची ठिकाणे आणि अभ्यास केंद्र आहेत.

८. महाराष्ट्राशी नाते: वारकरी परंपरेतील कबीर

देहू संस्थानाच्या पुस्तिकेतील लेखनानुसार उत्तर भारतातील संतांपैकी कबीरांचाच स्वीकार संत एकनाथ आणि संत तुकाराम यांनी केला. वारकरी पंथ आणि कबीरपंथ या दोघांनाही पंढरीच्या विठोबाचे आकर्षण वाटत होते, असेही त्या लेखनात नोंदवले आहे, आणि कबीरांच्या काव्यातही विठ्ठलाचे निर्देश आढळतात, असे त्यात म्हटले आहे.

न्यायमूर्ती रानडे यांनी एकोणिसाव्या शतकात पंढरपूरला जाणाऱ्या पालख्यांची यादी दिली, आणि तीत 'काशीतील कबीर' हे नाव आहे, असे याच लेखनात सांगितले आहे. पुढे इ.स. १९२० मध्ये लिहिलेल्या पंढरीवर्णनात उत्तरेतून कबीरांची पालखी पंढरपूरला येत असल्याचा उल्लेख आहे, असेही नोंदवले आहे. या नोंदी संतपरंपरांमधील देवाणघेवाण दाखवतात.

मराठी वाचकासाठी या संबंधाचे महत्त्व असे की वारकरी संतपरंपरा आणि उत्तरेतील निर्गुण भक्तिपरंपरा यांचा संवाद फार जुना आहे. तुलनेसाठी संत तुकाराम, संत एकनाथ आणि श्रमजीवी व्यवसायातून आलेले संत गोरा कुंभार यांची पाने सोबत वाचता येतील.

९. स्रोत, मतभेद आणि वाचनासाठी सूचना

कबीरांविषयी इंटरनेटवर आणि लोकप्रिय पुस्तकांत अनेक विधाने ठामपणे केली जातात. उदाहरणार्थ, कबीर निरक्षर होते असे अनेक ठिकाणी म्हटले जाते; विश्वकोशीय संदर्भ त्यांना सामान्यतः निरक्षर मानले जाते असे सावधपणे म्हणतात, म्हणून तेही येथे ठाम नाही.

आदिग्रंथातील रचनांची नेमकी संख्या, 'हजारो दोहे' असल्याचे दावे आणि जन्मवर्षाचे तपशील स्रोतांनुसार वेगळे आढळतात. कबीरांच्या रचनांचे पाठ वाचताना एकापेक्षा जास्त संकलने पाहणे चांगले, आणि शक्य असेल तर आदिग्रंथातील पाठ तुलनेसाठी वापरावा.

रचनांच्या ओळी वाचण्यासाठी विश्वसनीय संकलनाचाच आधार घ्यावा. अधिक वाचनासाठी संत साहित्य विभाग आणि निवडक अभंग संग्रह उपयुक्त ठरतील.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन