संत कान्होपात्रा

१. प्रस्तावना: भक्तीमार्गातील अनन्य निष्ठा

महाराष्ट्राच्या समृद्ध संत परंपरेत विठ्ठलभक्तीचा प्रवाह विविध स्तरांतील साधकांना सामावून घेणारा ठरला. भागवत धर्माने जात, कुल आणि सामाजिक पार्श्वभूमी यांच्या पलीकडे जाऊन भक्तीचा खुला अधिकार सर्वांना दिला. या परंपरेत संत कान्होपात्रा यांचे नाव अत्यंत आदराने घेतले जाते. तत्कालीन सामाजिक परिस्थितीत जन्म घेऊनही त्यांनी लौकिक आकर्षणांपेक्षा आत्मिक समाधानाला आणि ईश्वरी नामाला अग्रस्थान दिले.

कान्होपात्रा यांच्या चरित्रात सांसारिक दबावाविरुद्ध उभी राहिलेली एक निष्ठेची भावना दिसून येते. तत्कालीन समाजातील पारंपरिक चौकटी नाकारून केवळ विठ्ठलालाच आपले सर्वस्व मानण्याचा त्यांचा निर्णय वैराग्य दर्शवतो. त्यांनी रचलेले मोजके अभंग आजही वारकरी कीर्तनांमध्ये आणि भजनांमध्ये आर्ततेचे प्रतीक मानून गायले जातात.

त्यांच्या चरित्रात बाह्य रूपाकडून आंतरिक सत्याकडे झालेला प्रवास दिसतो, असे मानले जाते. पंढरपूरच्या पांडुरंगाच्या चरणी सर्वस्व अर्पण करण्याची त्यांची भूमिका ही वारकरी साहित्यातील आत्मनिवेदनाचा महत्त्वाचा भाग मानली जाते.

२. जन्म, मंगळवेढ्याची पार्श्वभूमी आणि बालपण

संत कान्होपात्रा यांचा काळ मध्ययुगीन मानला जातो, परंतु त्यांच्या अचूक जन्माचे वर्ष निश्चित उपलब्ध नाही. त्यांचा जन्म सोलापूर जिल्ह्यातील ऐतिहासिक अशा मंगळवेढा या गावी झाला, असे चरित्रात येते. मंगळवेढा ही भूमी वारकरी परंपरेत विशेष मानली जाते, कारण संत चोखामेळा महाराज यांच्यासारख्या संतांचे वास्तव्यही या परिसराशी जोडलेले होते.

चरित्रात नमूद केल्यानुसार कान्होपात्रा यांच्या आईचे नाव शामा असे होते आणि त्या नर्तिका (कलावंत) होत्या. शामा यांच्या घरी कलेचे वातावरण होते.

चरित्रात येते की कलेचे वातावरण असूनही त्यांचे मन त्या जीवनात रमले नाही.

३. वारकरी भेट आणि विठ्ठलभक्तीचा उदय

परंपरेनुसार मंगळवेढ्यातून पंढरपूरला जाणाऱ्या वारकऱ्यांचा सहवास त्यांना लाभला.

त्या निष्पाप आणि भक्तीपूर्ण वातावरणाने कान्होपात्रांचे लक्ष वेधून घेतले. वारकऱ्यांकडून त्यांनी पंढरीच्या विठ्ठलाची महती ऐकली. विठ्ठल हा कोणत्याही भेदभावाशिवाय केवळ भक्तीचा भुकेला असतो आणि तो दीनांचा कैवारी आहे, ही शिकवण त्यांच्या मनावर खोलवर कोरली गेली, असे चरित्रात सांगितले जाते.

वारकऱ्यांच्या सहवासातून त्यांच्या मनात विठ्ठलाविषयी अनन्य निष्ठा निर्माण झाली. लौकिक संसारातील नश्वर गोष्टींपेक्षा पांडुरंगाची चरणसेवा हीच खरी शाश्वत संपत्ती आहे, असा ठाम विश्वास त्यांनी आपल्या अंतःकरणात बाळगला.

४. दरबारी दबाव आणि पंढरपूरकडे प्रयाण

चरित्रात असा उल्लेख येतो की, कान्होपात्रा जसजशा मोठ्या झाल्या, तसतसा तत्कालीन दरबाराचा दबाव त्यांच्यावर येऊ लागला. आईची अशी इच्छा होती की मुलीने राजदरबारात जाऊन कलेचे सादरीकरण करावे, परंतु कान्होपात्रा यांनी त्यास ठाम नकार दिला.

परंपरेनुसार तत्कालीन बादशहा अथवा सत्ताधीशाच्या दरबारात हजर राहण्याचा दबाव वाढू लागला, असे चरित्रात नमूद केले आहे. दरबारातील सैनिकांचा निरोप आल्यानंतर कौटुंबिक आणि सामाजिक पातळीवर अत्यंत बिकट प्रसंग निर्माण झाला. अशा वेळी आपल्या तत्त्वांना मुरड घालण्याऐवजी कान्होपात्रा यांनी मंगळवेढा सोडून पंढरपूरच्या दिशेने जाण्याचा मार्ग निवडला.

त्यांनी शांतपणे पंढरपूरचा मार्ग धरला आणि स्वतःला पांडुरंगाच्या चरणी सोपवण्याचा दृढ निश्चय केला. सांसारिक दबाव आणि सत्ताधीशांचे भय झुगारून त्यांनी केवळ विठ्ठलाचा आश्रय घेतला, ही त्यांच्या वाटचालीतील महत्त्वाची वळणवाट मानली जाते.

५. विठ्ठल मंदिरातील शरणागती आणि आर्त हाक

पंढरपूरला पोहोचल्यानंतर कान्होपात्रा थेट श्री विठ्ठल मंदिराच्या गर्भगृहात गेल्या. जगातील सर्व बंधने तोडून त्या देवाच्या चरणी शरण आल्या, असा प्रसंग सांगितला जातो.

इकडे दरबाराचे सैनिक त्यांचा शोध घेत पंढरपूरपर्यंत पोहोचले, असा संदर्भ चरित्रात येतो. मंदिराच्या बाहेर तणावाचे वातावरण निर्माण झाले असताना मंदिरात कान्होपात्रा यांनी पांडुरंगाची करुणा भाकली. ईश्वराच्या दयेवर आणि पतितपावन रूपावर आपला पूर्ण विश्वास असल्याचे त्यांनी आपल्या आर्त प्रार्थनेत मांडले.

संकटाच्या काळात देवाने आपल्या भक्ताचे रक्षण करावे, ही त्यांची हाक अत्यंत करुणामय होती. त्यांच्या अंतःकरणातील हा भाव मराठी संत साहित्यात आर्त शरणागतीचे उदाहरण मानला जातो.

६. मंदिर परिसरातील अंत आणि तरटीचे झाड (परंपरेनुसार)

कान्होपात्रा यांच्या आयुष्याचा शेवट कसा झाला, याविषयी परंपरेत विविध श्रद्धापूर्ण प्रसंग सांगितले जातात. चरित्रात येते की, विठ्ठल मंदिराच्या गर्भगृहात प्रार्थना करत असतानाच त्यांनी शांतपणे आपला देह ठेवला. बाह्य जगातील कोणत्याही दबावाला स्वतःचा देह न सोपवता त्यांनी ईश्वराच्या चरणीच आपले अस्तित्व विलीन केले, असे मानले जाते.

त्यानंतर विठ्ठल मंदिराच्या दक्षिणेकडील दरवाजा परिसरात त्यांच्या पार्थिवावर संस्कार करण्यात आले, असा उल्लेख आढळतो. परंपरेनुसार त्या समाधी स्थानी पुढे एक तरटीचे झाड उगवले, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

आजही पंढरपूर येथील श्री विठ्ठल मंदिर परिसरात असणाऱ्या तरटीच्या झाडाला संत कान्होपात्रा यांची स्मृती मानून अनेक भाविक आदरपूर्वक वंदन करतात, असे सांगितले जाते. भक्तिनिष्ठेची स्मृती जपणारे हे स्थळ वारकरी परंपरेत पवित्र मानले जाते.

७. वाङ्मयीन कार्य आणि अभंगरचना

संत कान्होपात्रा यांची फार मोठी अभंगगाथा उपलब्ध नाही. त्यांच्या नावावर मोजकेच अभंग परंपरेने अभ्यासकांसमोर आणले आहेत. परंतु संख्येने अल्प असले तरी आशयाच्या दृष्टीने त्यांचे अभंग अत्यंत सखोल आणि प्रभावी आहेत.

त्यांच्या रचनांमध्ये प्रामुख्याने मानवी जीवनाची विवशता, ईश्वराची अथांग करुणा आणि स्वतःच्या उद्धाराची तळमळ व्यक्त झालेली दिसते. 'पतितपावन' या विठ्ठलाच्या नामावर त्यांचा सर्वाधिक विश्वास होता.

परंपरेनुसार 'कान्होपात्रा म्हणे' अशी नाममुद्रा सांगितली जाते. मराठी भाषेतील भावकाव्याचा एक अस्सल आणि संवेदनशील नमुना म्हणून त्यांच्या अभंगांचा अभ्यास केला जातो. आमच्या निवडक अभंग संग्रहात वारकरी संतांचे प्रातिनिधिक विचार आपण वाचू शकता.

८. वारकरी परंपरेतील स्थान आणि वारसा

वारकरी संप्रदायात संत कान्होपात्रा यांचे स्थान अत्यंत आदरणीय आहे. त्या काळात एका उपेक्षित पार्श्वभूमीतून येऊनही केवळ आंतरिक भक्तीच्या बळावर संतांच्या पंक्तीत मानाचे स्थान मिळवणे ही भागवत धर्माच्या समतावादी दृष्टीची साक्ष आहे.

त्यांच्या चरित्राने अनेक पिढ्यांना हे शिकवले की ईश्वराच्या दारात कुळ, संपत्ती किंवा बाह्य प्रतिष्ठा याला कोणतेही महत्त्व नसते; तेथे केवळ अंतःकरणाचा भाव आणि निष्ठा पाहिली जाते. वारी परंपरेचा सविस्तर इतिहास आपण आषाढी वारी परंपरा या विशेष लेखात समजून घेऊ शकता.

मराठी संत कवयित्रींच्या मांदियाळीत त्यांच्या आर्त स्वराचे वेगळेपण आजही टिकून आहे.

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१०. पुढील वाचन