संत महिपती

१. प्रस्तावना

नामदेव, ज्ञानेश्वर, एकनाथ आणि तुकाराम यांच्याविषयीच्या अनेक कथा आज घराघरात पोहोचल्या आहेत. त्यांचा मोठा आधार महिपतींच्या ओवीबद्ध ग्रंथांना मानला जातो. प्राचीन मराठी साहित्यातील संत परंपरेचा अभ्यास करताना भक्तविजय आणि संतलीलामृत यांचा आधार घ्यावा लागतो.

२. कुटुंब आणि शिक्षण

ताहराबाद गाव सतराव्या शतकात ताहीरखान नावाच्या सरदाराची जहागीर होते. दादोपंत कांबळे हे मूळचे मंगळवेढ्याचे, देशस्थ ऋग्वेदी ब्राह्मण; ताहराबाद ही त्यांची सासुरवाडी आणि तेथील कुलकर्णी व ग्रामजोशी वतन ते सांभाळीत. त्यांच्या साठाव्या वर्षी महिपतींचा जन्म झाला.

महिपतींचे शिक्षण तांभेरे येथील मोरोबा तांभेरकर यांच्याकडे झाले. संस्कृतचे ज्ञान जुजबी असले तरी मराठीत त्यांची प्रतिभा जन्मजात होती. पत्नी सरस्वतीबाई यांपासून विठ्ठल आणि नारायण असे दोन पुत्र झाले; विठ्ठल बुवा पेशवे दरबारी गायक होते, असेही नमूद आहे.

३. कुलकर्णी पदाचा त्याग

महिपती सोळाव्या वर्षापासून कुलकर्णी आणि जोशी पद सांभाळू लागले. एकदा मुस्लिम सरदार दारी आला तेव्हा महाराज विठ्ठलपूजेत मग्न होते आणि त्यांना दफ्तर घेऊन हजर व्हायचा आदेश आला; नाराज होऊन त्यांनी तत्क्षणी पद सोडले आणि आयुष्यभर संतचरित्रलेखन व विठ्ठलभक्तीला वाहिले, असे परंपरेनुसार सांगितले जाते.

दरवर्षी पायी पंढरपूर वारी चुकवली नाही, तसेच उत्तर भारतातील अनेक क्षेत्रांत यात्रा केली, असे सांगितले जाते.

४. तुकारामांचा दृष्टांत

"भक्तिलीलामृत" (अध्याय १–२०) मधील ओळींनुसार महिपतींना स्वप्नात तुकारामांनी उपदेश दिला, आणि हा ईश्वरी दृष्टांत मानून त्यांनी संतचरित्रे लिहिण्यास आरंभ केला, अशी परंपरा आहे. तुकाराम आणि महिपती यांच्यात शतकाचे अंतर असल्याने तो प्रत्यक्ष भेटीचा प्रसंग नसून स्वप्नदृष्टांत म्हणून सांगितला जातो. संत तुकाराम यांचे चरित्र वाचल्यास संदर्भ स्पष्ट होईल.

५. भक्तविजय आणि इतर ग्रंथ

महिपतींनी भक्तविजय, भक्तलीलामृत आणि संतविजय या ग्रंथांतून अनेक संतांचा परिचय मराठीत दिला. त्यात ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम, चोखामेळा, जनाबाई, गोरा कुंभार, तसेच मत्स्येंद्रनाथ, गोरखनाथ, कबीर, मीराबाई अशा संतांच्या कथा आहेत. त्यांनी सुमारे २८४ संतांची चरित्रे लिहिली असे सांगितले जाते; हा आकडा त्या लेखाचा आहे.

ताहराबाद येथे जतन केलेल्या हस्तलिखित भक्तविजयाचे वर्णन असे: १७६२ मध्ये लिहिलेला, ५७ अध्याय आणि ९,९१६ ओव्यांचा. महिपतींनी शनिमाहात्म्य ग्रंथही लिहिला असे सांगितले जाते. जस्टिन अॅबट यांनी भक्तविजय, भक्तलीलामृत आणि संतविजय यांचे इंग्रजी भाषांतर केले, आणि ते "Poet-Saints of Maharashtra" मालिकेत प्रसिद्ध आहे.

६. ताहराबाद देवस्थान आणि उत्सव

ताहराबाद येथे महिपतींचे राहते घर, विठ्ठल मंदिर आणि जवळ समाधी-वृंदावन आहे. आषाढ शुद्ध १० ते अमावस्या असा उत्सव चालतो; त्रयोदशीला काला आणि चतुर्दशीला पहाटे "पाऊलघडी" पूजा झाली की उत्सव संपतो. पाऊलघडी म्हणजे महाराजांच्या पावलांचे लाल ठसे पांढऱ्या वस्त्रावर उमटतात अशी ग्रामस्थांची श्रद्धा आहे; ही श्रद्धा म्हणून नोंदवली आहे.

ताहराबाद ते पंढरपूर पायी पालखी निघते, ; यात्रेपूर्वी देवस्थानाच्या माहितीची खात्री करावी.

७. वारसा

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

८. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखासाठी खालील स्रोत पाहिले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• संत चरित्रकार महिपती ताहराबादकर (ताहराबाद देवस्थानाची चरित्रमाहिती)
• भक्तविजय — श्लोकांतील आरंभ आणि भक्तलीलामृत अध्याय १–२०
• जस्टिन अॅबट आणि एन.आर. गोडबोले — Stories of Indian Saints
• VIAF नोंद — Mahīpati, 1715–1790

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१०. पुढील वाचन