॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ संत सेना महाराज अभंग
अभंग

अभंग संग्रह : संत सेना महाराज

या पृष्ठावर संतांचे अभंग आणि त्यांचा सोपा मराठी भावार्थ उपलब्ध आहे.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
विटेवरी उभा नीट कटावरी कर । वाट पाहे निरंतर भक्ताची गे माये ॥१॥
श्रीमुकुट रत्नाचा ढाळ देती कुंडलांचा । तुरा खोंविला मोत्याचा तो गे माय ॥२॥
कंठी शोभे एकावळी । तोडर गर्जे भूमंडळी। भक्तजनाची माउली तो गे माये ॥३॥
सोनसळा पीतांबर। ब्रीद वागवी मनोहर । सेना वंदि निरंतर तो गे माय ॥४॥
संत सेना महाराज म्हणतात, पंढरपूरचा विठ्ठल कटेवर हात ठेवून विटेवर नीट उभा आहे आणि तो अखंड आपल्या भक्तांची वाट पाहत आहे. त्याच्या शिरावर रत्नांचा मुकुट चमकत असून कानात कुंडल डुलत आहेत, तसेच मोत्यांचा तुरा खोवला आहे. गळ्यात एकावळी (मोत्यांची माळ) शोभून दिसत आहे आणि पायातील तोडर (नुपूर) भूमंडळात गर्जत आहे. असा हा पितांबरधारी, भक्तांचा सांभाळ करणारा विठ्ठल माझ्या मनाला अत्यंत प्रिय असून मी त्याला निरंतर वंदन करतो.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
विटेवरी उभा नीट देखिलागे माये । निवाली कांती हरपला देहभाव ॥१॥
तें रूप पाहतां मन माझें वेधले । नुठेचि कांहीं केलें तेथुनि गे माये ॥२॥
अवघे अवघियाचा विसर पडियेला । पाहतां चरणाला श्रीविठोबाच्या॥३॥
सेना म्हणे चला जाऊं पंढरीसी। जिवलग विठ्ठलासी भेटावया ॥४॥
विटेवर उभ्या असलेल्या श्रीविठ्ठलाचे रूप पाहताच माझी कांती (शरीर व मन) शांत झाली आणि देहभावाचा विसर पडला. त्या रूपामध्ये माझे मन इतके वेधले गेले आहे की तेथून हलण्याची माझी अजिबात इच्छा होत नाही. विठोबाच्या चरणांचे दर्शन घेताच संसारातील सर्व गोष्टींचा विसर पडला आहे. म्हणूनच सेना महाराज म्हणतात, चला, आपल्या जिवलग विठ्ठलाला भेटण्यासाठी आपण पंढरीला जाऊया.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
जो हा दुर्लभ योगिया जनासी । उभाचि देखिला पुंडलीकापासी ॥१॥
हारपलें दुजेपण फिटला संदेह। निमाली वासना गेलादेहभाव ॥२॥
विठेवरी उभा पंढरीचा राणा । सेना म्हणे बहु आवडतो मना ॥३॥
जो परब्रह्म मोठ्या योग्यांनाही सहजासहजी प्राप्त होत नाही, तो भक्त पुंडलिकामुळे इथे विटेवर उभा राहिलेला मी पाहिला. त्या विठ्ठलाच्या दर्शनाने माझा संशय फिटला, सर्व विषयवासना व देहभाव गळून पडला आणि द्वैतभाव (दुजेपणा) संपला. असा हा विटेवर उभा असणारा पंढरीचा राजा माझ्या मनाला अत्यंत आवडतो.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
जातां पंढरीसी सुख वाटे जीवा । आनंदें केशवा भेटतांचि ॥१॥
या सुखाची उपमा नाहीं त्रिभुवनीं । पाहिली शोधोनी अवघीं तीर्थे ॥२॥
ऐसा नामघोष ऐसे पताकांचे भार। ऐसे वैष्णव डिंगर दावा कोठें ॥३॥
ऐसी चंद्रभागा ऐसा पुंडलीक। ऐसा वेणुनादी काला दावा ॥४॥
ऐसा विटेवरी उभा कटेवरी कर। ऐसे पाहतां निर्धार नाहीं कोठें ॥५॥
सेना म्हणे खूण सांगितली संतीं । यापरती विश्रांती न मिळे जीवा ॥६॥
पंढरीला जाताना आणि तिथे आनंदाने केशवाला (विठ्ठलाला) भेटताना जिवाला जे सुख मिळते, त्याची उपमा तिन्ही लोकांत कशालाही देता येणार नाही. सर्व तीर्थे शोधून पाहिली, पण पंढरीसारखा नामघोष, टाळ-पताकांचे भार घेऊन नाचणारे वैष्णव, पवित्र चंद्रभागा नदी, भक्त पुंडलिक आणि विटेवर कटेवर हात ठेवून उभा असलेला पांडुरंग दुसरीकडे कुठेही पाहायला मिळत नाही. संतांनी सांगितलेली हीच खरी खूण असून याहून श्रेष्ठ विश्रांती जिवाला दुसरीकडे कुठेही मिळणार नाही.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
समचरण विटेवरी। पाहतां समाधान अंतर्री ॥१॥
चला जाऊं पंढरीसी। भेटुं रखुमाई वरासी ॥२॥
होती संतांचिया भेटी । सांगू सुखाचिया गोष्टी ॥३॥
जन्ममरणाची चिंता। सेना म्हणे नाही आतां॥४॥
विटेवर पांडुरंगाचे समान चरण (पावले) पाहताच अंतःकरणात परम समाधान लाभते. चला, आपण सर्व मिळून पंढरीला जाऊया आणि रखुमाईच्या पतीला (विठ्ठलाला) भेटूया. तिथे संतांच्या भेटी होतील आणि आपण आनंदाच्या व सुखाच्या गोष्टी करू. सेना महाराज म्हणतात, पांडुरंगाच्या दर्शनाने आता जन्म-मरणाची सर्व चिंता कायमची मिटली आहे.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
विटेवरी उभा। जैसा लावण्याचा गाभा ॥१॥
पायीं ठेउनियां माथा । अवघी वारली चिंता॥२॥
समाधान चित्ता। डोळा श्रीमुख पाहतां ॥३॥
बहू जन्मी केला लाग। सेना देखे पांडुरंग ॥४॥
विटेवर उभा असलेला विठ्ठल म्हणजे साक्षात सौंदर्याचा गाभा (पुंज) आहे. त्याच्या पायांवर माथा ठेवताच माझी सर्व चिंता नाहीशी झाली. डोळ्यांनी त्याचे सुंदर श्रीमुख पाहताच चित्ताला पूर्ण समाधान लाभले. अनेक जन्मांच्या पुण्याईचा आणि प्रयत्नांचा लाभ म्हणून आज सेना महाराजांना हा पांडुरंग पाहायला मिळाला आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
जेथें वेदा न कळे पार । पुराणासी अगोचर ॥१ ॥
तो हा पंढरीराणा । बहु आवडतो मना॥२॥
सहा शास्त्र शिणलीं। मन मौनचि राहिली॥३॥
सेना म्हणे मायबाप । उभा कटी ठेउनी हात ॥४॥
ज्या परब्रह्माचा पार वेदांनाही कळला नाही आणि जो पुराणांनाही पूर्णपणे समजला नाही, ज्याचे वर्णन करताना सहा शास्त्रे थकली व मौन झाली, तोच पंढरीचा राजा आज विटेवर कटेवर हात ठेवून सोप्या रूपात उभा आहे. असा हा आमचा मायबाप पांडुरंग माझ्या मनाला अत्यंत प्रिय आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
ब्रह्मादिक पडती पायां । जे शरण पंढरीराया ॥१॥
मोक्ष मुक्ती लोटांगणीं । उभ्या तिष्ठती आंगणीं ॥२॥
सूर्यसुत शरणागत । येउनी चरणीं लागत ॥ ३॥
काया मने वाचा। सेना शरण विठोबाचा ॥४॥
जे भक्त पंढरीरायाला शरण जातात, त्यांच्या पाया पडायला ब्रह्मादिक देवही तयार असतात. मोक्ष आणि मुक्ती या तिच्या अंगणात लोटांगण घालतात आणि दासीसारख्या उभ्या राहतात. यमदेव (सूर्यसुत) सुद्धा या भक्तांच्या चरणी लीन होतो. म्हणूनच सेना महाराज म्हणतात, मी काया, वाचा आणि मनाने पूर्णपणे श्रीविठ्ठलाला शरण गेलो आहे.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
मोक्ष आणि मुक्ति । हे तो तुम्हांसी आवडती॥१॥
एका नामावांचून कांही। नसे आवडी आम्हां पाही ॥२॥
तुम्ही करावा जतन । तुमचा आहे ठेवा राखून ॥३॥
सेना म्हणे देई भेटी। कृपावंता जगजेठी ॥४॥
अहो देवा, इतरांना कदाचित मोक्ष आणि मुक्ती आवडत असेल, पण आम्हाला तुमच्या एका नामाशिवाय दुसरं कशाचीही आवड नाही. तुमचा मोक्ष-मुक्तीचा ठेवा तुम्हीच तुमच्याकडे जतन करून ठेवा, आम्हाला फक्त तुमची भक्ती हवी आहे. सेना महाराज विनवणी करतात की, हे कृपावंता जगजेठी (जगाच्या मालका), मला फक्त तुमची प्रत्यक्ष भेट द्या.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
शरण जाऊं कोणासी । तुजविण ऋषीकेशी ॥१॥
पाहतां नाहीं त्रिभुवनीं। दुजा तुज ऐसा कोणी ॥२॥
पाहिला शोधुनी । वेदशास्त्र पुराणीं ॥३॥
सेना म्हणे पंढरीराया। शरण सांभाळी समया ॥४॥
हे ऋषिकेशी (विठ्ठला), तुझ्याशिवाय आम्ही दुसऱ्या कोणाला शरण जाणार? सर्व वेद, शास्त्रे आणि पुराणे शोधून पाहिली, पण तिन्ही लोकांत तुझ्यासारखा दयाळू दुसरा कोणीही नाही. सेना महाराज म्हणतात, हे पंढरीराया, हे माझ्या सख्या, मी तुला शरण आलो आहे, आता माझा सांभाळ कर.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
देहूडे ठाण सुकुमार गोजिरें । कल्पद्रुमातळीं उभा देखिलारे ॥१॥
मनीं वेध लागला त्या गोपाळाचा। जो जिवलग गोपगोपिकेचा ॥२॥
जी सावळी सगुण घनानंद मूर्ति। पाहतां वेधली माझी चित्तवृत्ती ॥३॥
जो उभाचि राहिला व्यापुनी सकळ। भेटिलागींसेना व्हावी उतावळी ॥४॥
कल्पवृक्षाखाली त्रिभंग मुद्रेत (तिरपे) उभे असलेले ते सुकुमार आणि अतिशय गोजिरे रूप मी पाहिले. गोप-गोपिकांच्या अत्यंत जिवलग असलेल्या त्या गोपाळाचा माझ्या मनाला वेध लागला आहे. ती सावळी, सगुण आणि आनंदाने भरलेली मूर्ती पाहताच माझी चित्तवृत्ती तिच्यात तल्लीन झाली. जो संपूर्ण विश्वाला व्यापून उभा आहे, त्याला भेटण्यासाठी सेना महाराज अत्यंत उतावळे झाले आहेत.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
धन्य महाराज पुंडलीक मुनी। वैकुंठीचा सखा आणिला भूतळालागोनी ॥१॥
केला उपकार जग तारिलें सकळ । निरसली भ्रांति माउली स्नेहाळ ॥२॥
आली चंद्रभागा गर्जना करीत । तुझिया भेटीलागी उतावीळ धांवत ॥ ३॥
जोडोनिया पाणी सेना करी विनवणी। म्हणे धन्य पुंडलीका माथा ठेविला चरणीं ॥४॥
मुनिश्रेष्ठ पुंडलिक महाराज खरोखर धन्य आहेत, ज्यांनी वैकुंठातील सख्या पांडुरंगाला पृथ्वीवर आणले. त्यांनी जगावर फार मोठे उपकार केले आणि संपूर्ण जग तारले. पांडुरंगाच्या भेटीसाठी चंद्रभागा नदीसुद्धा गर्जना करत उतावळी होऊन धावत आली आहे. सेना महाराज हात जोडून विनवणी करतात की, अशा महान भक्त पुंडलिकाच्या चरणावर मी माझा माथा टेकवतो.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
उदार तुम्ही संत । मायबाप कृपावंत ॥१॥
केवढा केला उपकार। काय वाणूं मी पामर ॥२॥
जडजीवा उद्धार केला। मार्ग सुपंथ दाविला ॥३॥
सेना म्हणे उतराई । होतां न दिसे कांहीं ॥४॥
अहो संतजनहो, तुम्ही अत्यंत उदार आणि कृपावंत मायबाप आहात. तुम्ही या संसारात अडकलेल्या जडजीवांचा उद्धार केला आणि त्यांना भक्तीचा सन्मार्ग दाखवला. तुमच्या या उपकारांचे वर्णन मी पामर कसा करू? सेना महाराज म्हणतात, तुमच्या या ऋणातून मुक्त होण्यासाठी मला कोणताही मार्ग दिसत नाही, मी कायम तुमचा ऋणी राहीन.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
तुम्ही संत दयानिधी। तारा सांभाळा दुर्बुद्धि ॥१॥
तुम्हां आहे शरणागत। तरी तारावा पतित ॥२॥
अधिकार नाहीं। न कळे भक्तिभाव कांहीं ॥३॥
वागवा अभिमान । सेना आहे याती हीन ॥४॥
अहो संतहो, तुम्ही दयाळू आहात. माझी दुर्बुद्धी दूर करून माझा सांभाळ करा आणि मला या संसारसागरातून तारा. मला भक्तीचा काहीही अधिकार नाही व मला भक्तीभावही समजत नाही, तरीही मी तुम्हाला शरण आलो आहे. जरी मी जातीने हीन/लहान असलो, तरी मला तुमचा मानून माझा सांभाळ करा, अशी विनवणी सेना महाराज करतात.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
आजि सोनियाचा दिवस। दृष्टी देखिलें संतांस ॥१॥
जीवा सुख झालें। माझें माहेर भेटलें ॥२॥
अवघा निरसला शीण। देखता संतचरण ॥३॥
आजि दिवाळी दसरा । सेना म्हणे आले घरा ॥४॥
आजचा दिवस सोन्यासारखा पवित्र व आनंदाचा आहे, कारण आज मला संतांचे दर्शन झाले. संतांना पाहताच माझ्या जिवाला परम सुख मिळाले, जणू काही मला माझे माहेरच भेटले! संतांचे चरण पाहताच माझा सर्व संसारताप आणि थकवा नाहीसा झाला. सेना महाराज म्हणतात, आज संत माझ्या घरी आल्यामुळे माझ्यासाठी आजच दिवाळी आणि दसरा हा मोठा सण साजरा होत आहे.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
म्हणविलों विठोबाचा दास। शरण जाईन संतांस ॥ १॥
सदा सुकाळ प्रेमाचा। नासे दुष्ट मळ बुद्धीचा ॥२॥
ऐकतां हरीचें कीर्तन। अभक्त भक्ति लागे जाण ॥३॥
उभा राहे कीर्तनांत। हर्षे डुले पंढरिनाथ ॥४॥
सेना म्हणे हेंचि सुख । नाहीं ब्रह्मयासि देख ॥५॥
मी स्वतःला विठोबाचा दास म्हणवतो, म्हणून मी नेहमी संतांना शरण जातो. संतांच्या संगतीत प्रेमाचा सदैव सुकाळ असतो आणि बुद्धीतील सर्व वाईट विचार (मळ) नष्ट होतात. हरिनाम कीर्तन ऐकून अभक्तही भक्तीला लागतात. जिथे कीर्तन चालते तिथे पंढरीनाथ स्वतः उभा राहून आनंदाने डुलतो. सेना महाराज म्हणतात, कीर्तनातील हे सुख ब्रह्मदेवालाही दुर्लभ आहे.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
मायबाप कृपावंत। तुम्ही दयाळू संत ॥१॥
घातला भार तुमच्या माथा। आवडे तें करा आतां।॥२॥
चिंतुनि आलों पायांपाशीं । न धरीं वेगळे मशी ॥३॥
सेना म्हणे पायीं मिठी । घातली न करा हिंपुटी ॥४॥
हे कृपावंत संत मायबापांनो, मी माझ्या जीवनाचा सर्व भार तुमच्या चरणी सोपवला आहे, आता तुम्हाला जसे योग्य वाटेल तसे करा. मी मोठ्या आशेने तुमच्या पायांशी आलो आहे, मला तुमच्यापासून वेगळे करू नका. सेना महाराज म्हणतात, मी तुमच्या चरणांना घट्ट मिठी मारली आहे, आता मला निराश करू नका.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
तेचि एक संत जाणा। आवडती नारायणा ॥१॥
पांडुरंगा वांचोनि कांहीं। न जाणे दुसरे पाही॥२॥
मुखीं नाम अमृतवाणी। धाले मनीं डुल्लती ॥३॥
सेना म्हणे पायीं माथां। त्यांच्या ठेवियला आतां ॥४॥
जे पांडुरंगाशिवाय दुसरे काहीही जाणत नाहीत, तेच खरे संत आहेत आणि तेच भगवंताला (नारायणाला) अत्यंत प्रिय असतात. त्यांच्या मुखातून अमृतासारखे हरिनाम अखंड चालू असते आणि ते नामाच्या आनंदाने मनात डुलत असतात. सेना महाराज म्हणतात, अशा श्रेष्ठ संतांच्या चरणी मी माझा माथा ठेवला आहे.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
संतसंगतीने थोर लाभ झाला। मोह निरसला मायादिक ॥ १॥
घातले बाहेरा काम क्रोध वैरी ॥ बैसला अंतरी पांडुरंगा ॥२॥
दुजियाचा वारा लागूं नेदी अंगा । ऐसे पांडुरंगा कळो आलें ॥ ३॥
संतांनीं सरता केला सेना न्हावी। ब्रह्मादिक पाही नातुडे जो ॥४॥
संतांच्या संगतीने मला फार मोठा लाभ झाला; माझ्या मनातील मोह आणि माया नष्ट झाली. काम आणि क्रोध या शत्रूंना हृदयाबाहेर काढून तिथे पांडुरंगाला बसवले. आता मला इतर कशाचाही मोह उरलेला नाही. ज्या परब्रह्माचा शोध ब्रह्मदेवालाही लागत नाही, त्या पांडुरंगाला संतांनी माझ्यासारख्या साध्या सेना न्हाव्यासाठी सुलभ आणि प्रसन्न करून दिले.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
उदार तुम्ही संत। मायबाप कृपावंत ॥१॥
केवढा केला उपकार । काय वाणू मी पामर ॥२॥
जड जीवा उद्धार केला। मार्ग दाखविला सुपंथ ॥३॥
सेना म्हणे उतराई। होता कांहीं दिसेना ॥४॥
हे संतजनहो, तुम्ही अत्यंत उदार आणि कृपाळू मायबाप आहात. तुम्ही आम्हा पामरांवर आणि अज्ञानी जडजीवांवर उपकार करून आम्हाला भक्तीचा सोपा व चांगला मार्ग दाखवला. सेना महाराज म्हणतात, संतांनी केलेल्या या महान उपकारांतून मुक्त होण्याचा कोणताही मार्ग मला दिसत नाही.
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
हित व्हावें मनासीं। दवडा दंभ मानसीं ॥१॥
अलभ्यलाभ येईल हातां। शरण जावे पंढरिनाथा ॥२॥
चित्त शुद्ध करा । न देई दुजियासी थारा ॥३॥
हेचि शस्त्र निर्वाणीचें। सेना म्हणे धरा साचें ॥४॥
जर स्वतःचे खरे कल्याण करून घ्यायचे असेल, तर मनातील ढोंग (दंभ) काढून टाका. पंढरीनाथाला मनापासून शरण जा, म्हणजे कधीही न मिळणारा असा आत्मसुखाचा लाभ हाताशी येईल. तुमचे चित्त शुद्ध करा आणि त्यात ईश्वराशिवाय इतर कोणत्याही वाईट विचारांना स्थान देऊ नका. सेना महाराज म्हणतात, हेच अंतिम आणि खरे मुक्तीचे शस्त्र आहे, ते घट्ट धरून ठेवा.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
करिसी खटपटी । पोटासाठीं आटा आटी ॥१॥
नाम घेतां विठोबाचें। काय तुझ्या वाचें वेंचे ॥२॥
धनाचिया आशा । वाउगा फिरसी दाही दिशा ॥३॥
जावें हरिकीर्तना । आवडेचि तुझ्या मना ॥४॥
सेना म्हणे ऐसा नरा। जवळूनि दूर करा ॥५॥
तू केवळ पोटाची खळगी भरण्यासाठी अहोरात्र खटपट करतोस, पण विठोबाचे नाव घेताना तुझ्या जिभेचे काय खर्च होते? पैशाच्या आशेने तू दहाही दिशांना व्यर्थ फिरतोस, पण हरिकीर्तनाला जाणे मात्र तुझ्या मनाला आवडत नाही. सेना महाराज म्हणतात, अशा केवळ भौतिक गोष्टींत अडकलेल्या माणसाची संगत टाळा आणि त्याला दूर ठेवा.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
धन कोणा कामा आलें। पहा विचारूनि भले ॥१॥
ऐसे सकळ जाणती । कळोनियां आंधळे होती ॥२॥
स्त्रिया पुत्र बंधु पाही। त्याचा तुझा संबंधु नाहीं ॥३॥
सखा पांडुरंगाविण। सेना म्हणे दुजा कोण ॥४॥
|
विचार करून पाहा, साठवलेले धन शेवटी कोणाच्या कामाला आले आहे का? हे सगळे जाणतात, तरीही कळून न कळल्यासारखे आंधळे होतात. पत्नी, मुले, भाऊ हे सर्व संसारापुरतेच सोबती आहेत, अंतकाळी त्यांचा आणि तुमचा काहीही संबंध उरत नाही. सेना महाराज म्हणतात, अंतिम क्षणी पांडुरंगाशिवाय आपला दुसरा खरा सखा कोणीही नाही.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
रामें अहिल्या उद्धरिली। रामें गणिका तारिली ॥१॥
म्हणा राम श्रीराम । भवसिंधु तारक राम ॥२॥
रामें जटायु तारिलें । रामें वानरा उद्धरिलें ॥३॥
ऐसा अयोध्येचा राजा। सेना म्हणे बाप माझा॥४॥
प्रभू श्रीरामाने अहिल्या आणि गणिकेचा उद्धार केला. जटायू पक्षाला आणि वानरांना मुक्ती दिली. असा हा रामनाम मंत्र संसारसागरातून तारून नेणारा आहे. सेना महाराज म्हणतात, असा सर्वांचा सांभाळ करणारा अयोध्येचा राजा श्रीराम हाच माझा खरा मायबाप आहे, म्हणून सर्वांनी प्रेमाने 'श्रीराम' म्हणा.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
मुखीं नाम नाहीं। त्याची संगती नको पाही ॥१॥
ऐसियाचे मुखीं माउली। वार घालितां विसरली ॥२॥
जया नावडे संतसंगती। अधम जाणावा निश्चिती ॥३॥
नाम घेतां लाज वाटे। रंभे निर्लज्ज भेटें ॥४॥
जातां हरिकीर्तना। नावडे ज्याच्या मना ॥५ ॥
सेना म्हणे त्यास। कुलासुद्धां नर्कवास ॥६॥
ज्याच्या मुखात भगवंताचे नाव नाही, अशा माणसाची संगत कधीही करू नका. ज्याला संतांची संगती आवडत नाही आणि हरिकीर्तनाला जाणे ज्याच्या मनाला रुचत नाही, तो नीच समजावा. भगवंताचे नाव घ्यायला ज्याला लाज वाटते, पण विषयात मात्र जो निर्लज्ज होतो, सेना महाराज म्हणतात, अशा भक्तीहीन माणसाला कुळासह नरकवास प्राप्त होतो.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
स्वहित सांगावें भलें। जैसें आपणासि कळे ॥१॥
त्यांच्या पुण्या नाहीं पार । होय अगणित उपकार ॥२॥
मोहपाशें बांधिला । होता तोहि मुक्त केला ॥३॥
जेणें वाट दाखविली। सेना म्हणे कृपा केली ॥४॥
आपल्याला जितके समजते तितके इतरांच्या कल्याणासाठी (स्वहितासाठी) चांगले मार्ग दाखवावेत. जे मोहाच्या जाळ्यात अडकलेल्या जीवांना भक्तीचा मार्ग दाखवून मुक्त करतात, त्यांच्या पुण्याला पार नसतो. सेना महाराज म्हणतात, ज्यांनी मला भगवंताकडे जाणारी खरी वाट दाखवून माझ्यावर कृपा केली, त्यांचे उपकार अगणित आहेत.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
रामकृष्ण नामें । ऐसी उच्चारावीं प्रेमें ॥ १॥
तेणें काळ दुरी पळे। जाती दोष ते सकळे ॥२॥
ऐसा नामाचा प्रताप । मार्गे निवारिला ताप ॥३॥
मुखीं रामनाम उच्चारी। सेना म्हणे निरंतरी ॥४॥
सर्वांनी प्रेमाने 'राम' आणि 'कृष्ण' या नामाचा अखंड उच्चार करावा. या नामाच्या प्रतापाने काळ (मृत्यूचे भय) दूर पळून जातो आणि सर्व पाप-दोष जळून जातात. नामाच्या साधनाने भूतकाळातील सर्व दुःखे आणि ताप नाहीसे होतात. म्हणून सेना महाराज म्हणतात, मुखात निरंतर रामनामाचा जप करत राहा.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
मानिसी देहाचा भरंवसा । केला जाईल नकळे कैसा ॥१॥
सार्थक कर हो कांहीं। जेणें हरी जोडे पायां ॥२॥
धनसंपत्ति पाही । ही तो राहील ठायीं ॥३॥
शरण रिघा पंढरिराया। सेना न्हावी लागे पायां॥४॥
तू ज्या शरीरावर भरवसा ठेवतोस, ते कधी व कसे नष्ट होईल काही सांगता येत नाही. साठवलेली धनसंपत्ती इथेच पडून राहील, सोबत काहीही येणार नाही. म्हणून जिवाचे सार्थक होईल आणि हरीचे चरण प्राप्त होतील असे काहीतरी भजन-पूजन कर. सेना महाराज विनवणी करतात की, पंढरीरायाला शरण जा.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
वाट धरितां पंढरीची। चिंता हारे संसाराची ॥ १॥
ऐसे कोठें नसे पायीं। धुंडितां ब्रह्मांड पाही ॥२॥
पाहिली शोधूनीं । तीर्थे आणि देवस्थानी ॥३॥
मोक्ष मुक्ती पाही। सेना म्हणे लागा पायीं ॥४॥
पंढरपूरची वाट धरताच संसाराची सर्व चिंता हरवून जाते. संपूर्ण ब्रह्मांड, सर्व तीर्थे आणि देवस्थाने शोधून पाहिली, पण असा अद्भुत अनुभव दुसरीकडे कुठेही मिळत नाही. सेना महाराज म्हणतात, जिथे मोक्ष आणि मुक्ती विठ्ठलाच्या चरणांशी दासीसारख्या उभ्या राहतात, अशा पंढरीनाथाच्या चरणी लीन व्हा.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
येथें सुखाचिये राशी । पार नाहीं त्या भाग्यासी ॥१॥
झालें आलिंगन। कांती निवाली दर्शनें ॥२॥
उपकार उत्तीर्णता । सेना म्हणे नाही आतां ॥३॥
पंढरपूर हे आनंदाचे आणि सुखाचे भांडार आहे. तिथे जाणाऱ्याच्या भाग्याला पार उरत नाही. विठ्ठलाच्या दर्शनाने आणि भावपूर्ण आलिंगनाने मन व शरीर शांत झाले. सेना महाराज म्हणतात, भगवंताने दिलेल्या या आनंदाच्या ऋणातून मी कधीही उतराई होऊ शकत नाही.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
करितां योगयाग। न भेटेची पांडुरंग ॥१॥
एका भावावांचोनि कांहीं। देव जोडे ऐसा नाहीं ॥२॥
धूम्रपानादि साधन। करितां व्यर्थ होय शीण ॥३॥
करितां साधनें शिणलीं। सेना म्हणे वायां गेलीं ॥४॥
केवळ कठीण योग, याग किंवा धुम्रपानासारखी शरिराला क्लेश देणारी तपश्चर्या करून पांडुरंग भेटत नाही. अंतःकरणातील शुद्ध भावाशिवाय देवाची प्राप्ती होणे अशक्य आहे. भावाशिवाय केलेली सर्व कठीण साधने व्यर्थ जातात आणि माणूस उगाच थकतो. सेना महाराज म्हणतात, भक्तिभावाशिवाय इतर सर्व साधने फुकट जातात.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
बैसोनि कीर्तनांत । गोष्टी सांगतो निश्चित ॥१॥
दुष्ट अधम तो खरा । येथुनियां दूर करा ॥ २॥
तमाखु ओढूनि सोडी धूर । दुष्टबुद्धि दुराचार ॥३॥
पान खाय कीर्तनांत । रुधिर विटाळशीचें पीत ॥४॥
त्याची संगती जयास । सेना म्हणे नर्कवास ॥५॥
हरिकीर्तनात बसून जे लोक आपापसात गप्पा मारतात, तंबाखू ओढून धूर सोडतात किंवा कीर्तनात पान खाऊन थुंकतात, ते अत्यंत दुष्ट आणि अधम असतात. अशा लोकांच्या वर्तनाने कीर्तनाची पवित्रता भंग पावते. सेना महाराज म्हणतात, कीर्तनात असा व्यत्यय आणणाऱ्या दुराचारी लोकांची संगत करणाऱ्याला नरकवास भोगावा लागतो.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
नलगे योग तप। करणें साटोप आम्हांसी ॥१॥
सोपे साधन आमुचें। नाम गाऊं विठोबाचें ॥२॥
जो नातुडे धूम्रपानीं । राहे संपुष्टि येऊनि ॥३॥
जया नाहीं रूप । आम्हां कीर्तनीं समीप ॥४॥
सेना म्हणे लडिवाळ। जाणो हरीसी निर्मळ ॥ ५॥
आम्हाला कोणतीही कठीण योग-साधना किंवा तपश्चर्या करण्याची गरज नाही. आमचे साधन अत्यंत सोपे आहे — विठोबाचे नाम गाणे! जो देव कठीण तपाने सापडत नाही, तो आमच्या कीर्तनात अगदी जवळ असतो. सेना महाराज म्हणतात, आम्ही भगवंताचे बाळ आहोत आणि अत्यंत निर्मळ भावाने हरीला आपलेसे केले आहे.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
म्हणा हरी हरी। अवघे सकळ नरनारी ॥१॥
येणें तुटेल बंधन। भाग निवारील शीण ॥२॥
प्रेमें घ्यारे मुखीं नाम। हरे सकळही श्रम ॥३॥
सेना म्हणे चित्तीं धरा। बळकट रखुमाईच्या वरा ॥४॥
सर्व स्त्री-पुरुषांनी प्रेमाने 'हरी हरी' असा जप करावा. नामस्मरणाने संसाराचे सर्व बंध तुटतात आणि मनाचा थकवा दूर होतो. प्रेमाने घेतलेल्या नामामुळे सर्व श्रम परिहार होतात. सेना महाराज म्हणतात, रखुमाईच्या पतीला (विठ्ठलाला) आपल्या चित्तात दृढ धरून ठेवा.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
कशासाठी करितां खटपट । तप तीर्थ व्रतें अचाट ॥१ ॥
नलगे शोधावें गिरिकानन। भावें रिघा विठ्ठला शरण ॥२॥
विभांडक श्रृंगी तपस्वी आगळा। क्षण न लागत रंभेने नागविला ॥ ३॥
जाणोनि सेना निवांत बैसला। केशवराजा शरण रिघाला ॥४॥
कठीण तप, तीर्थयात्रा आणि उग्र व्रते करण्याची काय गरज आहे? देवासाठी डोंगर-दऱ्या धुंडण्याची गरज नाही, फक्त भावपूर्ण अंतःकरणाने विठ्ठलाला शरण जा. विभंडक व ऋष्यशृंगासारखे मोठे तपस्वी सुद्धा विषयांच्या मोहात सापडून भरकटले. हे ओळखून सेना महाराज म्हणतात, मी इतर सर्व खटपटी सोडून शांतपणे केशवराजाला शरण गेलो आहे.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
सिद्ध ब्रह्मज्ञान बोलतां नोहे वाचें । शांतवन क्रोधाचें झालें नाहीं ॥१॥
पाल्हाळ लटिका करणें तो काय । शरण पंढरीराया गेला नाहीं ॥२॥
जंव नाहीं गेली अज्ञानाची भ्रांती। जंव नाहीं विरक्ती बाणली आंगीं ॥३॥
जीवाची तळमळ राहिली सकळ। मग ब्रह्मज्ञान कळे सेना म्हणे ॥४॥
|
ज्याच्या मनातील क्रोध अजून शांत झालेला नाही, त्याने तोंडानी ब्रह्मज्ञानाच्या मोठ्या गप्पा मारण्यात काही अर्थ नाही. अज्ञानाचा भ्रम दूर झाल्याशिवाय आणि अंगी खरी विरक्ती आल्याशिवाय ब्रह्मज्ञान समजत नाही. जोपर्यंत पांडुरंगाला शरण जाऊन जिवाची तळमळ थांबत नाही, तोपर्यंत केवळ तोंडी बडबड व्यर्थ आहे, असे सेना महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
घरासी आले संत देखोनिया। म्हणे यासी खावया कोठुनी घालूं ॥१॥
ऐसा हा निर्धारीम दुष्ट दुराचारी। जन्मोनियां झाला भूमि भारी ॥२॥
दासीचें आर्जव करोनि भोजन । घाली समाधान करी तीचें ॥३॥
आणि आवडीनें करी तिची सेवा । म्हणे सुख जीवा फार माझ्या ॥४॥
संतानीं पाणी मागतां म्हणे काय । मोडले की पाय जाय आणि ॥५॥
सेनां म्हणे कारे गाढवा नेणसी । कुंभपाक वस्तीसि केला आहे ॥६॥
घरी संत आले असता 'त्यांना खायला काय देऊ?' असा विचार करून जो संतांचा तिरस्कार करतो, पण कुलटा-विषयांच्या सेवेत आनंद मानतो, तो दुराचारी माणूस भूमीला भार आहे. संत पाणी मागतात तेव्हा जो संतापतो आणि कुचेष्टा करतो, सेना महाराज अशा अज्ञानी माणसाला ताकीद देतात की, अरे मूर्खा, तुझ्या या वर्तनाने तू स्वतःसाठी कुंभीपाक नरकात जागा तयार करत आहेस.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
येऊनि गर्भासी मेलों उपवासीं । नाहीं सखी ऐसी भेटली कोणी ॥१॥
देह जाणे अनित्य करावें स्वहित । मोहापासुनि निश्चित सोडवील ॥२॥
न होय अनारिसा पाळी तोंडिच्या घासा। सोडवी ना ऐसी परी देखो॥३॥
वाटलो मीपणे धनमान कांहीं। सेना म्हणे नाहीं लाभ अलाभ ॥४॥
मानव जन्माला येऊनही जर परमार्थ साधला नाही, तर माणूस जन्माला येऊन उपवासीच राहिल्यासारखा आहे. हा देह अनित्य (नाशिवंत) आहे हे जाणून वेळेवर स्वतःचे हित साधले पाहिजे. मीपण, धन आणि मानसन्मान यांच्या मोहात पडल्यास शेवटी हाती काहीही लागत नाही. म्हणून संसारातील मोहापासून मुक्त होऊन भगवंताला आळवावे.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
तुज ऐसें वाटे देह व्यर्थ जावा । द्यूतकर्म खेळावा सारीपाट ॥१॥
मग नाहीं नाम निजल्य जागा राम। जन्मोनि अधम दुःख पावे ॥२॥
दासीगमनीं धीट विषयीं लंपट । जावया वाट अधोगती ॥३॥
नर्का जावयासी धरसील चाड । तरी निंदा गोड वैष्णवांची ॥४॥
सेना म्हणे नामाचें लावीं करि पिसें । जन्माल्या सायासें व्यर्थ जासी ॥५॥
जुगार, विषयवासना आणि कुसंगतीत पडून हा दुर्लभ मनुष्यजन्म व्यर्थ घालवू नका. जे लोक विठ्ठलाचे नाव घेत नाहीत आणि संतांची, वैष्णवांची निंदा करतात, ते स्वतःहून अधोगतीला व नरकाला कवटाळतात. सेना महाराज म्हणतात, मनाला हरि नामाचे वेड लाव, नाहीतर मिळालेला हा मानवी जन्म व्यर्थ जाईल.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
जे म्हणविती न्हावियाचे वंशीं । तेणें पाळावें स्वधर्मासी ॥१॥
येर अवघे बटकीचे । नव्हे न्हावियाचे वंशीचे ॥२॥
सत्य पाळारे स्वधर्मासी । सांडोनि अनाचार केला ॥३॥
शास्त्रे नेम धंदा दोन प्रहर नेमस्त ॥४॥
सेना म्हणे नेमियला । जन्मलों ज्या वंशांत आज्ञा ऐसी ॥५॥
जे स्वतःला न्हावी कुळातील म्हणवतात, त्यांनी आपल्या स्वधर्माचे व नीतीचे पालन केले पाहिजे. शास्त्राने सांगितल्याप्रमाणे दुपारी दोन प्रहरांपर्यंत नियमाने आपला व्यवसाय करावा आणि त्यानंतर ईश्वरचिंतन व सत्कर्म करावे. अनाचार सोडून सत्य आणि स्वधर्म पाळावा, हीच आपल्या कुळाची खरी आज्ञा आहे असे सेना महाराज सांगतात.
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
न्हावीयाचे वंशीं। जन्म दिला ऋषीकेशी। प्रतिपाळावें धर्मासी। व्यवहारासी न सांडी॥१ ॥
ऐका स्वधर्मविचारी । धंदा करी दोन प्रहर । सांगितलें साचार । पुरणांतरीं ऐसें हें ॥ २॥
करूनियां स्नान । मुखी जपे नारायण। मागुती न जाण । शिवूं नये धोकटी ॥३॥
ऐसे जे कां न मानिती। ते जातील नरकाप्रती। सकळ पूर्वज बुडविती। । शास्त्रसंमती ऐसी हे॥४॥
शिरीं पाळावें आज्ञेसी। शरण जावें विठोबासी। सेना म्हणे त्यासी। ॠषीकेशी सांभाळी ॥५॥
भगवंताने ज्या कुळात जन्म दिला आहे, त्या कुळाचा धर्म आणि प्रामाणिक व्यवहार सांभाळावा. दोन प्रहर व्यवसाय केल्यानंतर स्नान करून मुखाने नारायणाचा जप करावा आणि आध्यात्मिक वृत्ती जपावी. जे धर्माचा व नीतीचा त्याग करून वागतात, ते स्वतःचा आणि पूर्वजांचा अधःपात करतात. ईश्वराच्या आज्ञेचे पालन करून विठोबाशी एकनिष्ठ राहणाऱ्याचा सांभाळ श्रीहरी स्वतः करतो.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
करितों विनवणी । हात जोडोनियां दोन्ही ॥१॥
हेंचि द्यावे मज दान । करा हरीचें चिंतन ॥२॥
जातों सांगूनियां मात । पांडुरंग बोलावित ॥३॥
सोडा द्वादशी पारणें । सुखें करावें कीर्तन ॥४॥
दिवस मध्यान्हीं आला। सेना वैकुंठासी गेला ॥५॥
सेना महाराज हात जोडून शेवटची विनवणी करतात की, नेहमी हरिचिंतन करा. मला आता पांडुरंगाचे बुलावणे आले आहे. तुम्ही सर्वांनी द्वादशीचे पारणे सोडून आनंदाने हरिकीर्तन करत राहा. असे सांगून मध्यान्हकाळी (दुपारी) सेना महाराज वैकुंठाला (देहावसान करून भगवंताच्या धामाला) गेले.
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
आलिंगन भेटी। मग चरणीं घाली मिठी ॥१॥
ऐसा माझा भोळा भाव। पंढरिराव जाणता ॥२॥
घेतलें हिरोनी। सीणभाग चक्रपाणी ॥३॥
सेना म्हणे मायबापें। द्यावें भातें हें आतां ॥४ ॥
माझा भोळाभाव पाहून पंढरीरायाने मला आलिंगन दिले आणि मी त्याच्या चरणांना मिठी मारली. चक्रपाणी विठ्ठलाने माझा सर्व संसारताप आणि थकवा हरण करून घेतला. सेना महाराज म्हणतात, अशा कृपाळू मायबापाने मला सदैव आपल्या भक्तीची शिदोरी द्यावी.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
नाहीं सुख त्रिभुवनीं। म्हणुनि मनीं धरिलें ॥१॥
पायीं ठेवियला भाळ। कंठीं माळ नामाची ॥२॥
पावलीं विश्रांती। सेना म्हणे कमळापती ॥३॥
संसारातील विषयात कुठेही खरे सुख नाही हे जाणून मी अंतःकरणात विठ्ठलाचे ध्यान धरले. कपाळ त्याच्या चरणी ठेवले आणि गळ्यात हरिनामाची माळ घातली. सेना महाराज म्हणतात, कमलापती विठ्ठलाच्या चरणांशी आल्यावर आता माझ्या जिवाला पूर्ण विश्रांती लाभली आहे.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
ऐसी आवडी आहे जीवा । कैं पाहीन केशवा ॥१॥
माझी पुरवा वासना । सिद्धी न्यावी नारायणा ॥२॥
नलगे वित्त धन। मुखीं नाम नारायण ॥३॥
सेना म्हणें कमळापती। हेंचि द्यावे पुढती पुढती ॥४॥
माझ्या जिवाला केशवराजाला (विठ्ठलाला) पाहण्याची तीव्र ओढ लागली आहे. हे नारायणा, माझी ही दर्शनाची इच्छा पूर्ण कर! मला धन-संपत्ती नको, फक्त मुखात निरंतर तुझे नाव असावे. सेना महाराज म्हणतात, हे कमलापती, मला पुन्हा पुन्हा हीच नामभक्ती दे.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
संतीं सांगितलें। तेंचि तुम्हां निवेदिलें। ॥१॥
मी तों सांगतसें निकें। येतील रागें येवों सुखें ॥२॥
निरोप सांगतां । कासया वागवावी चिंता ॥३॥
सेना आहे शरणागत । विठोबा रायाचा दूत ॥४॥
संतांनी मला जे शिकवले आणि जे सत्य आहे, तेच मी तुम्हाला सांगत आहे. कोणाला माझे सांगणे आवडले किंवा राग आला तरी मी सत्याचाच निरोप देणार. मी विठोबारायाचा शरण आलेला दूत आहे, त्यामुळे मला कोणाचीही पर्वा किंवा चिंता नाही.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
करा हाचि विचार । तरा भवसिंधु पार ॥१॥
धरा संतांची संगती। मुखीं नाम अहोराती ॥२॥
अजामीळ पापराशी । पार पावविलें त्यासी ॥३॥
नका धुरें भरूं डोळा। सेना सांगे वेळोवेळां ॥४॥
संसारसागर पार करायचा असेल तर एकच विचार करा — संतांची संगती धरा आणि रात्रंदिवस मुखात भगवंताचे नाव घ्या. अजामीळासारख्या महापाप्यालाही हरिनामाने तारले. विषयांच्या आणि अज्ञानाच्या धुराने आपले डोळे अंध करू नका, असे सेना महाराज वारंवार बजावून सांगतात.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
करितां परोपकार। त्याच्या पुण्या नाहीं पार ॥१॥
करितां परपीडा । त्याच्या पापा नाही जोडा ॥२॥
आपुलें परावें समान । दुजा चरफडे देखून ॥३॥
आवडे जगा जें कांहीं। तैसें पाहीं करावें ॥४॥
उघडा घात आणि हित । सेना म्हणे आहे निश्चित ॥५॥
परोपकार करण्यासारखे मोठे पुण्य नाही आणि दुसऱ्याला त्रास (पीडा) देण्यासारखे मोठे पाप नाही. सर्वांना समान मानावे आणि इतरांचे भले करावे. दुसऱ्याचे सुख पाहून जळणे हा स्वतःचाच घात आहे. सेना महाराज म्हणतात, परोपकार हेच हित आणि परपीडा हाच विनाश आहे, हे निश्चित समजा.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
शरणागत आहे वैभवाचा धनी। सत्य भावें मानी अर्पिले तें ॥१ ॥
आपणा वेगळें नेदी उरो कांहीं। भावेंचि दावी आपणामाजी ॥२॥
दशा आपली अंगा नेणें जाणे कांहीं । आपणाचि होय इच्छा त्याची ॥३॥
धाकुट्यासी माता करी स्तनपान। सेना म्हणे जिणें बरें हेंचि ॥४॥
जो भगवंताला खऱ्या भावाने शरण जातो, त्याला भगवंत आपले सर्व वैभव देतो. आई जशी आपल्या लहान बाळाची सर्व काळजी घेते आणि त्याला दुग्धपान करवते, तसाच देव भक्ताचा योगक्षेम चालवतो. सेना महाराज म्हणतात, देवाला पूर्ण शरण जाऊन राहणे हेच खरे आणि श्रेष्ठ जगणे आहे.
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
अंतरीचें पुरें काम । घेतां नाम विठोबाचे ॥१॥
नाम साराचेंही सार । शरणागत यमकिंकर ॥२॥
पाहिले वेदांत। निश्चय केला निगमांत ॥३॥
सेना म्हणे न वेचा कांहीं। लाभ नाहीं या ऐसा ॥४॥
विठोबाचे नाव घेताच मनातील सर्व सदिच्छा पूर्ण होतात. सर्व वेदांचा आणि शास्त्रांचा शोध घेतला असता हेच सिद्ध होते की, 'नाम' हेच सर्व तत्त्वांचे सार आहे. नामाच्या प्रभावाने यमदूतही भक्ताला शरण येतात. सेना महाराज म्हणतात, विठ्ठल नामासारखा विनामूल्य आणि थोर लाभ दुसरा कोणताही नाही.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
करितां योगयाग। सिद्धी न पवेचि सांग ॥१॥
देव एक भावाविण । नाहीं व्यर्थ शीण ॥२॥
केल्या तपाचिया राशी । तरि न मिळेची त्यासी ॥३॥
करितां धूम्रपान। न भेटे नारायण ॥४॥
सेना म्हणे नको कांहीं। एका वीण दुजे नहीं ॥५॥
केवळ योग, याग, तपाच्या राशी किंवा कठीण साधने करून देव प्रसन्न होत नाही. भक्तिभावाशिवाय केलेला सर्व त्रास व्यर्थ जातो. सेना महाराज म्हणतात, इतर कोणत्याही कर्मकांडाची गरज नाही; केवळ एका खऱ्या भावानेच नारायण प्राप्त होतो.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
घेतां नाम विठोबाचें। पर्वत जळती पापांचे ॥१॥
ऐसा नामाचा महिमा । वेद शिणला झाली सीमा ॥२॥
नामे तारिले अपार। महा पापी दुराचार ॥३॥
वाल्हा कोळी ब्रह्महत्यारी। नामें तारिला निर्धारीं ॥४॥
सेना बैसला निवांत। विठ्ठल नाम उच्चारीत ॥५॥
विठोबाचे नाव घेताच पापांचे भलेमोठे पर्वत जळून भस्म होतात. नामाचा महिमा वर्णन करताना वेदही थकले. वाल्या कोळ्यासारख्या ब्रह्महत्या करणाऱ्या पापी माणसाचाही हरिनामाने उद्धार झाला. असा हा नामाचा मोठेपणा ओळखून सेना महाराज निवांत बसून विठ्ठल नामाचा उच्चार करत आहेत.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
नामाचें चिंतन श्रेष्ठ पैं साधन। जातील जळोनि महापापें ॥१॥
नलगे धूम्रपान पंचाग्निसाधन । करितां चिंतन हरी भेटे ॥ २॥
बैसुनि निवांत करा एकचित्त । आवडी गायें गीत विठोबाचें ॥ ३॥
सकळाहुनि सोपें हेंची पैं साधन। सेना म्हणे आण विठोबाची ॥४॥
नामाचे चिंतन हेच सर्व साधनांत श्रेष्ठ साधन आहे, ज्याने सर्व महापापे जळून जातात. पंचाग्नी साधन किंवा कठीण तप करण्याची अजिबात गरज नाही. शांत बसून एकाग्र चित्ताने विठोबाचे गुणगान गा. सेना महाराज विठोबाची शपथ घेऊन म्हणतात, हरिनामासारखे सोपे व फलदायी साधन दुसरे कोणतेही नाही.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
कांही न करी रे मना। चिंती या चरणा विठोबाच्या॥१॥
ठाव नाहीं कल्पनेसी । राशी सुखाची अमूप ॥२॥
पाहिलें श्रीमुख। नासे दुःख महाताप ॥३॥
होईल विसावा । सेना म्हणे सुख जिवा ॥४॥
हे माझ्या मना, तू व्यर्थ चिंता आणि भलत्या कल्पना करू नकोस; फक्त विठोबाच्या चरणांचे चिंतन कर. विठ्ठल हे अमूप सुखाचे भांडार आहे. त्याचे सुंदर श्रीमुख पाहताच जन्माजन्मांचे दुःख आणि संताप नाहीसा होतो आणि जिवाला परम शांती (विसावा) मिळते.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
सुखें घालीं जन्मासी । हेंचि बरें की मानसीं ॥१॥
वारी करीन पंढरीची। जोडी ही माझी साची ॥२॥
हरिदासाची करीन सेवा । तेणे सुख थोर जीवा ॥३॥
सेना म्हणे सर्व संग । केला त्याग यासाठीं ॥४॥
देवा, तू मला खुशाल पुन्हा जन्म दे, पण माझ्या मनात एकच निश्चय आहे — मी अखंड पंढरीची वारी करीन आणि हरिदासांची (भक्तांची) सेवा करीन. या साधनाने माझ्या जिवाला अत्यंत सुख लाभेल. सेना महाराज म्हणतात, मी याच सुखासाठी संसारातील इतर सर्व गोष्टींचा त्याग केला आहे.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
आम्हां हेंचि अळंकार। कंठीं हार तुळशीचें ॥ १॥
नाम घेऊं विठोबाचें। म्हणवूं डिंगर तयाचें ॥ २॥
चित्तीं चाड नाहीं न धरू आणिकाची कांहीं ॥३॥
सकळ सुख त्याचे पायीं । मिळे बैसलिया ठायीं ॥४॥
सेना म्हणे याविण कांहीं । मोक्ष युक्ति चाड नाहीं ॥५॥
गळ्यात तुळशीची माळ असणे हाच आमचा खरा अलंकार आहे. आम्ही विठोबाचे नाव घेऊ आणि स्वतःला त्याचे सेवक (डिंगर) म्हणवून घेऊ. आम्हाला इतर कशाचीही हाव नाही, कारण विठ्ठलाच्या चरणांशी बसल्या जागी सर्व सुख मिळते. सेना महाराज म्हणतात, या भक्तीशिवाय आम्हाला मोक्ष किंवा इतर उपायांची अजिबात गरज नाही.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
आम्ही विष्णूचे दास । न मानूं आणिक देवास ॥१॥
स्तुति आणिकांची करिता । ब्रह्महत्या पडे माथा ॥२॥
तुजविण देव म्हणतां। अवघी पापें पडो माथा ॥३॥
न करी पूजा आणि सेवन । सेंना म्हणे तुझी आण ॥४॥
आम्ही एका विठ्ठलाचे (विष्णूचे) दास आहोत आणि त्याच्याशिवाय दुसऱ्या कोणालाही दैवत मानत नाही. एका पांडुरंगाला सोडून इतरांची स्तुती करणे आम्हा भक्तांना मान्य नाही. सेना महाराज शपथ घेऊन म्हणतात, मी एका विठ्ठलाशिवाय इतर कोणाचीही पूजा व सेवा करणार नाही.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
प्रेमसुखें कीर्तन। आनंदें गाऊ हरीचे गुण ॥१॥
धरिला वैष्णवांचा संग । नाहीं लाग कळीकाळा॥२॥
स्वल्प मंत्र हाचि जाण। राम कृष्ण नारायण ॥३॥
वाचे न उच्चारी कांहीं। याविण आणिक नाहीं ॥४॥
सेना म्हणे रंगलें ठायीं । माझें चित्त तुझें पायीं ॥५॥
आम्ही प्रेमाच्या आनंदाने हरिकीर्तन करू आणि हरीचे गुणगान गाऊ. वैष्णवांची संगत धरल्यामुळे आम्हाला कळीकाळाचे (मृत्यू व पापांचे) भय उरलेले नाही. 'राम कृष्ण नारायण' हाच सोपा आणि श्रेष्ठ मंत्र आहे. सेना महाराज म्हणतात, माझे चित्त आता पूर्णपणे तुझ्या चरणी रंगून गेले आहे.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
सांडोनि किर्तन। न करी आणिक साधन ॥१॥
पुरवा आवडीचे आर्त । तुम्हां आलों शरणागत ॥ २॥
मुखीं नाम वाहीन टाळी नाचेन निर्लज्ज राउळी ॥३॥
सेना म्हणे नुपेक्षावें हेंचि मागें जीवें भावें ॥४॥
कीर्तन सोडून मी दुसरे कोणतेही साधन करणार नाही. हे देवा, मी तुला शरण आलो आहे, माझ्या मनातील भक्तीची ही ओढ पूर्ण कर. मी मुखाने नाव घेत, टाळ्या वाजवत मंदिरात निर्लज्ज (लोकलाज सोडून) होऊन नाचेन. सेना महाराज म्हणतात, मला सांभाळ आणि माझा अव्हेर करू नकोस.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
चित्तीं पाय रूप डोळां । मुखीं नाम वेळोवेळा ॥१॥
हेंचि मागे तुजपाशीं। भाव खरा कीं जाणसी ॥२॥
हे उचित तुमचें। कोड पुरवा बालकाचे ॥३॥
नको देऊं अंतर । सेना लोखे पायांवर ॥४॥
माझ्या चित्तात तुमचे चरण, डोळ्यांत तुमचे रूप आणि मुखात अहोरात्र तुमचे नाव असावे, हेच मी तुमच्याकडे मागतो. माझा हा भाव खरा आहे हे तुम्ही जाणताच. या बालकाचे लाड पुरवणे तुम्हालाच शोभते. सेना महाराज म्हणतात, मला तुमच्यापासून दूर करू नका, मी तुमच्या चरणी लीन झालो आहे.
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
चित्त नाहीं हातीं । करूं जाता हरिभक्ति ॥ १॥
मज इतुली वासना। भेटी द्यावी नारायणा ॥२॥
कोण जाणे दानधर्म । नव्हे स्वतंत्र कैचें कर्म ॥३॥
सेना म्हणे सांगें मात। जेणें माझें होय हित ॥४॥
हरिभक्ती करताना माझे चित्त स्थिर राहत नाही, तरीही हे नारायणा, मला फक्त तुमच्या भेटीची तीव्र इच्छा आहे. मला दानधर्म किंवा कठीण कर्मकांडे समजत नाहीत. सेना महाराज म्हणतात, हे देवा, ज्यामुळे माझे खरे हित होईल असा मार्ग मला दाखवा.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
संताचे पाय मस्तकीं । सरता झालों तिहीं लोकीं ॥१ ॥
लोळेन चरणावरी । इच्छा फिटेल तोंवरी ॥२॥
नाहीं सेवा केली। मूर्ती डोळां म्यां देखिली ॥३॥
कृतकृत्य झाला सेना न्हावी। ठेविली पायांवरी डोई॥४॥
संतांचे पाय डोक्यावर धरताच मी तिन्ही लोकांत धन्य झालो. माझी इच्छा पूर्ण होईपर्यंत मी संतांच्या चरणावर लोळांगण घेईन. जरी मी कोणतीही मोठी सेवा केली नव्हती, तरी संतांच्या कृपेने मला देवाची मूर्ती डोळयांनी पाहायला मिळाली. संतांच्या चरणी माथा ठेवून सेना न्हावी आज पूर्णपणे कृतकृत्य झाला आहे.
॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना
कळेल तैसें गाईन तुज । नाहीं जनासवें काज ॥१॥
स्तुती करीन आवडी। जैसी जीवा वाटे गोडी ॥२॥
नाम गाईन आनंदें। नाचेन आपुलाले छंदें ॥३॥
सेना म्हणे नाहीं। जनासवें काज कांहीं ॥४॥
मला जसे जमते तसे मी आनंदाने तुझे गुणगान गाईन, मला लोकांशी काहीही देणेघेणे नाही. माझ्या जिवाला जशी गोडी वाटेल तशी मी तुझी स्तुती करीन आणि माझ्याच छंदात नाचेन. सेना महाराज म्हणतात, मला संसारातील लोकांची पर्वा नाही, मी फक्त देवाच्या आनंदासाठी गाईन.
॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना
अन्यायी अन्यायी। किती म्हणून सांगो काई।॥ १॥
तूं तो उदाराचा राणा। क्षमा करी नारायणा ॥२॥
काम क्रोध लोभ मोहो । नाडिलों याचेनि पहाहो ॥ ३॥
नावडे संतसंगती। नाहीं केली हरिभक्ती ॥४॥
निंदा केली भाविकांची । चित्तीं आस धनाची ॥५॥
सेना पायांचा पुतळा। तुज शरण जी दयाळा ॥६॥
हे नारायणा, मी अनेक अपराध केले आहेत, ते मी किती म्हणून सांगू? पण तू तर अत्यंत उदार राजा आहेस, मला क्षमा कर. मी काम, क्रोध, लोभ आणि मोहाच्या जाळ्यात फसलो, संतांची संगती आणि भक्ती केली नाही, धनलोभापोटी भाविकांची निंदा केली. सेना महाराज म्हणतात, हे दयाळा, मी तुझ्या चरणाचा धुलीकण आहे, मला शरण आलेला मानून क्षमा कर.
॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना
कटीं ठेऊनियां कर। रूप पाहिलें मनोहर ॥१ ॥
तेणे समाधान चित्ता । पायीं ठेवियेला माथा॥२॥
वाहो टाळी गातो गीत। सुखें नाचे राउळांत ॥३॥
सेना म्हणे नामा पुढे। तुच्छ सकळ बापुडे ॥४॥
कटेवर हात ठेवून उभ्या असलेल्या विठ्ठलाचे मनोहर रूप मी पाहिले, ज्यामुळे माझ्या चित्ताला पूर्ण समाधान लाभले आणि मी त्याच्या पायांवर माथा ठेवला. आता मी मंदिरात टाळ्या वाजवत आनंदाने गातो व नाचतो. सेना महाराज म्हणतात, हरिनामाच्या आनंदापुढे जगातील बाकी सर्व गोष्टी तुच्छ व निष्फळ आहेत.
॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना
तूं जीवींचे जाणसी। मुखें बोलावें मानसी ॥१॥
आतां भाकितों करुणा। नको मोकलूं नारायणा ॥२॥
आपुले केलें न चले कांहीं। साधन वाउगें पाहीं ॥३॥
सेना म्हणे आशा कांहीं । नाहीं देहाची पाहीं॥४॥
हे नारायणा, तू माझ्या अंतःकरणातील सर्व जाणतोस, म्हणूनच मी तुझ्याकडे करुणेची भिक मागत आहे, मला दूर करू नकोस. माझ्या स्वतःच्या प्रयत्नांनी किंवा साधनांनी काहीही साध्य होत नाही, सर्व साधने व्यर्थ ठरतात. सेना महाराज म्हणतात, आता मला माझ्या देहाचीसुद्धा आशा उरलेली नाही, सर्व काही तुझ्यावर सोपवले आहे.
॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना
बुडतो भवसागरीं । मज काढीं बा मुरारी ॥१॥
आतां न मानी भार कांहीं। माझी पाही माऊली ॥२॥
करीं जतन ब्रीदावळी । वागविशी ते सांभाळी ॥३॥
मी महादोषी चांडाळ । सेना म्हणे तूं दयाळ ॥४॥
हे मुरारी, मी या संसारसागरात बुडत आहे, मला बाहेर काढ! तू पतितपावन आहेस, हे तुझे ब्रीद (प्रतिज्ञा) तू सांभाळ. मी जरी मोठा दोषी असलो, तरी तू अत्यंत दयाळू माझी माउली आहेस, म्हणून मला सांभाळून घे, अशी विनवणी सेना महाराज करतात.
॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना
आतां ऐसे करीगा देवा। तुझी घडो पाय सेवा ॥१॥
मनामाजी दुर्बुद्धी। न यावी माउलिये कधीं॥२॥
चित्तीं भाव जो धरिला। सिद्धी न्यावाजी विठ्ठला ॥३॥
सेना म्हणे याविण कांहीं। लाभ दुसरा नाहीं ॥४॥
हे देवा, आता एवढी कृपा कर की माझ्याकडून अखंड तुझी चरणसेवा घडत राहो. माझ्या मनात कधीही वाईट विचार (दुर्बुद्धी) येऊ नयेत. मी अंतःकरणात जो भक्तीचा भाव धरला आहे, तो तू पूर्णत्वास ने. सेना महाराज म्हणतात, तुझ्या चरणसेवेपेक्षा मोठा लाभ दुसरा कोणताही नाही.
॥ अभंग ६९ ॥ अभंग रचना
वाचे म्हणतां निरवृत्ति । अवघी निरसली भ्रांती ॥१॥
हें तो माझ्या अनुभवा। प्रत्यया आले जीवा ॥२॥
गुंतलो होतो मोह आशा । स्मरतां पावलों नाशा ॥३॥
ऐसा अनुभव नामाचा। सेना न्हावी स्मरे वाचा ॥४॥
मुखाने हरिनामाचा उच्चार करताच मनातील सर्व भ्रम व अज्ञान नाहीसे झाले. हा माझ्या स्वतःच्या जिवाचा अनुभव आहे. मी मोह आणि आशेच्या जाळ्यात अडकलो होतो, पण नामस्मरणाने ते सर्व नष्ट झाले. सेना न्हावी म्हणतात, नामाचा हा प्रत्यक्ष अनुभव आल्यामुळेच मी मुखाने निरंतर नामाचा जप करतो.
॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना
अगा पंढरीनाथा। शरण आलों कृपावंता ॥१॥
याचा धरी अभिमान । सत्य करवें वचन ॥२॥
गीता भागवतीं। स्वयें बोले रमापती ॥३॥
म्हणती दीनानाथ । हेंचि सांभाळीं कीं व्रत ॥४॥
मोकलिता दूरी। सेना न ठेविची उरी ॥५॥
हे कृपावंत पंढरीनाथा, मी तुला शरण आलो आहे. गीता आणि भागवतात तू स्वतः वचन दिले आहेस की तू 'दीनानाथ' (दीनांचा वाली) आहेस, त्या तुझ्या वचनाचे सत्यत्व सिद्ध कर. जर तू मला दूर ढकललेस, तर माझे अस्तित्वच उरणार नाही, म्हणून माझा सांभाळ कर.
॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना
उतरलों पार । संसारसिंधू हा दुस्तर ॥१॥
कृपा केली पांडुरंगें। सर्व निवाली आंगे ॥२॥
सुख संतोषा पडे मिठी। आवडी पोटी होती तें ॥ ३॥
उपाधी वेगळा । सेना राहिला निराळा ॥४॥
पांडुरंगाने माझ्यावर कृपा केली आणि मी या अत्यंत कठीण संसारसागराच्या पार झालो. पांडुरंगाच्या कृपेने माझी सर्व तगमग शांत झाली आणि मनात आनंदाची भरती आली. सेना महाराज म्हणतात, आता मी संसारातील सर्व उपाधी व जंजाळापासून वेगळा होऊन शांत राहिलो आहे.
॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना
माझा केला अंगीकार। काय जाणे मी पामर ॥१॥
देव दीनाचा दयाळ। शरणागता पाळी लळा ॥२॥
प्रल्हाद कारण । प्रगटला नारायण ॥३॥
मीराबाईसाठीं। केवढी केली आटाआटी॥४॥
शरण रिघा पंढरीराया। सेना न्हावी लागे पाया ॥५॥
मी अत्यंत पामर (साधा) असतानाही देवाने माझा स्वीकार केला. देव हा दीनांचा दयाळू असून शरण आलेल्या भक्तांचे सर्व लाड पुरवतो. प्रल्हादासाठी नारायण खांबातून प्रगट झाला आणि मिराबाईसाठी त्याने सर्व संकटे झेलली. सेना न्हावी म्हणतात, अशा दयाळू पंढरीरायाला सर्वांनी मनापासून शरण जावे.
॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना
हाचि माझा शकुन । ह्रदयीं देवाचे चिंतन ॥१॥
होईल तैसें हो आतां। काय वाहूं याची चिंता॥२॥
पडियेली गांठी । याचा धाक वाहे पोटी ॥३॥
सेना म्हणे हीनपणे । देवा काय माझें जिणें ॥४॥
हृदयामध्ये देवाचे अखंड चिंतन असणे हाच माझा सर्वात मोठा शुभ शकुन आहे. आता पुढे काय होईल याची चिंता मी करत नाही. देवाशी गाठ पडल्यामुळे मनात भक्तीचा व आदराचा भाव निर्माण झाला आहे. सेना महाराज म्हणतात, देवाच्या भक्तीशिवाय जगणे हेच खरे हीन जगणे आहे.
॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना
लेकुराची आळी मायबापापुढें। पुरवी लाडे कोडे लळे त्याचें ॥१॥
करावा सांभाळ सर्वस्वी गा आतां । कांहो अव्हेरितां जवळीचा ॥२॥
आम्हांवरी चाले सत्ता आणिकांची। थोरीव तुमची काय मग ॥३॥
आला सेना न्हावी पायांपें जवळी । आतां टाळाटाळी नकां करूं ॥४॥
मूल जसे आपल्या आई-वडिलांकडे हट्ट करते आणि आई-वडील त्याचे सर्व लाड पुरवतात, तसेच मी तुझ्याकडे आलो आहे. आता माझा पूर्ण सांभाळ कर, माझा अव्हेर करू नकोस. जर तुझ्या भक्तांवर इतर कोणाची सत्ता चालली, तर तुझ्या मोठेपणाचा काय उपयोग? सेना न्हावी तुमच्या पायांशी आला आहे, आता टाळाटाळ न करता त्याला जवळ घ्या.
॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना
योगियाचा राजा कैलासवासी गे माये। गाती नारद तुंबर पुढे बसवा आहे ॥१॥
गळां रुंडमाळा वासुकीचें भूषण । गजचर्म पांघुरला। अंगी भस्माचें लेपन ॥२॥
वास अंगीं गिरिजा देवी जटा गंगा वाहे। भोंवतें गण गंधर्व जोडोनि पाणि उभे राहे ॥३॥
सेना म्हणे जेणे भाळी चंद्र धरियेला । नमस्कार माझा तया आदि नाथाला ॥४॥
कैलासवासी भगवान शंकर हे योग्यांचे राजे आहेत. त्यांच्यापुढे नारद-तुंबरू गायन करतात आणि नंदी (बसवा) उभा असतो. गळ्यात रुंडमाळा, वासुकी नागाचे भूषण, अंगावर भस्म आणि गजचर्म धारण केलेले आहे. मस्तकावर गंगा व चंद्र धारण करणाऱ्या, पार्वतीपती अशा आदिनाथ शंकराला सेना महाराज वारंवार नमस्कार करतात.
॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना
शिणसो भरोवरी । वांया कासया येरझारी ॥१॥
वेद मंथोनियां। नाम काढिले लवलाह्या ॥२॥
आणिक साधन। नाहीं नाहीं नामाविण ॥३॥
सेना म्हणे केला नेम । वस्ती राहे पुरुषोत्तम ॥४॥
संसाराच्या फेऱ्यांमध्ये व्यर्थ श्रम करून का थकता? वेदांचे मंथन करून संतांनी विठ्ठलाचे सोपे 'नाम' शोधून काढले आहे. हरिनामाशिवाय दुसरे कोणतेही श्रेष्ठ साधन नाही. सेना महाराज म्हणतात, ज्याने नामाचा नियम धरला आहे, त्याच्या हृदयात साक्षात पुरुषोत्तम (भगवान) निवास करतो.
॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना
तारी का माझा केला अंगिकार । आतां विचार करिसी वायां ॥१॥
तुज मी ठाऊक होतों अन्याई । हा खरा तेव्हा कां विचार केला नाहीं ॥२॥
आमुचें तें आम्ही केलेंसे जतन । अंतर तुम्हांकूण न पडावा ॥३॥
समर्थाचे असे वचन प्रमाण। शरणागता जाण जतन जीवी ॥४॥
तुझा म्हणविलों सांभाळी जी आतां । न घे अपेश माथा सेना म्हणे ॥५॥
देवा, मी पापी आहे हे माहीत असूनही तू माझा स्वीकार का केलास? मग आता माझा त्याग करण्याचा विचार का करतोस? समर्थाचे वचन असते की तो शरण आलेल्याचा सांभाळ करतो. मी स्वतःला तुझा म्हणवतो, आता मला सांभाळून घे आणि स्वतःवर अपयश घेऊ नकोस, अशी आग्रहाची विनंती सेना महाराज करतात.
॥ अभंग ७८ ॥ अभंग रचना
अन्यायी अपराधी लडिवाळ संतांचा। तेथें कळिकाळाचा रीघ नाहीं ॥१॥
समर्थाचे बाळ समर्थचि जाणें। वागवी अभिमान म्हणतां त्याचे ॥२॥
अन्यायाच्या राशी उदंड केल्या जरी। तरी क्षमा करी मायबापा ॥३॥
कल्पतरू छाया बैसला सेना न्हावी। दया ते वागवी बहु पोटीं ॥४॥
जरी मी अपराधी असलो, तरी संतांचे लाडके बाळ आहे आणि जिथे संतांची कृपा असते तिथे कळीकाळाचा प्रभाव चालत नाही. समर्थ देव आपल्या बाळाचा अभिमान बाळगतो व त्याच्या चुका क्षमा करतो. सेना न्हावी कल्पवृक्षाच्या (भगवंताच्या) छायेत बसला असून त्याच्या दयाळूपणावर पूर्ण विश्वास ठेवून आहे.
॥ अभंग ७९ ॥ अभंग रचना
ठेविला पाय माथा संतजनीं। तिन्हीं लोकी जाण सरता केला ॥१॥
घालीन लोटांगण वंदीन पाय माथा। पुरेल माझी इच्छा धणीवरी ॥२॥
सेना म्हणे धन्य धन्य झालों देवा। न करितां सेवा भेटी दिली ॥३॥
संतांच्या चरणावर माथा ठेवताच मला तिन्ही लोकांत प्रतिष्ठा लाभली. मी संतांच्या चरणी लोटांगण घालीन आणि मनापासून त्यांची वंदना करीन. सेना महाराज म्हणतात, मी कोणतीही मोठी सेवा केली नसतानाही देवाने मला संतभेटीचा आनंद दिला, त्यामुळे मी धन्य झालो आहे.
॥ अभंग ८० ॥ अभंग रचना
ऐकिलें मागें तारिले बहुता। धांवसी की आतां नाम घेतां ॥१॥
बरव्यापरी मज ऐसे कळों आलें । म्हणउनी विठ्ठलें करी धावा ॥२॥
पडिला विसरू माझा तुजलागी। आतां पांडुरंगीं करणें काय ॥३॥
तुजलागि माझी नयेचि करुणा । धरिलें कीं जाण दुरीं मज ॥४॥
सेना म्हणे आतां सांभाळी नारायणा । जाऊं पाहे प्राण तुजसाठीं ॥५॥
देवा, तू मागे अनेक पापी व दीनांना तारले आहेस आणि नाम घेताच धावून येतोस, हे मी ऐकले आहे. म्हणूनच मी तुझा धावा करत आहे. तुला माझा विसर पडला आहे का? तुला माझी दया येत नाही का? सेना महाराज म्हणतात, हे नारायणा, आता तरी धावून ये व माझा सांभाळ कर, तुझ्या दर्शनाशिवाय माझा प्राण कंठाशी आला आहे.
॥ अभंग ८१ ॥ अभंग रचना
पुत्राचिया ओढी बाप करी जोडी । वाळवुनि कुरवंडी आपणा करी ॥१॥
मिरासीचा धनी करुनी ठेविला। भार तो वाहिला कडिये खांदी ॥२॥
घाली अलंकार कौतुक डोळा पाहे। ठेवा दावी काय आहे तोचि ॥३॥
दुजियांनीं कोणी गांजितां तयासी । उदार जीवासी सेना म्हणे ॥४॥
पिता जसा आपल्या पुत्राच्या प्रेमापोटी सर्व संपत्ती मिळवतो, त्याला अंगाखांद्यावर खेळवतो आणि सर्व वारसा त्याच्या नावावर करतो; तसेच भगवंत आपल्या भक्तावर पुत्रवत प्रेम करतो. जेव्हा भक्ताला कोणी त्रास देते, तेव्हा देव स्वतः उदार होऊन भक्ताच्या संरक्षणासाठी धावून येतो.
॥ अभंग ८२ ॥ अभंग रचना
आम्हां एकविध भाविकांची जाती । न जाणे निश्चिती दुजें कांहीं ॥१॥
खूण जाणे चित्तीं क्षोभ उपजेना । कळवळुनि स्तना लाव पाळी ॥२॥
अवघे होऊ येतें तुज वाटे चित्तें । उपासने परतें नावडे कांहीं ॥३॥
डोळा मुख पाहूं मुखीं नाम गाऊं। सेना म्हणे पाहूं जळींस्थळीं ॥४॥
आमची जात एकाग्र भाविकांची आहे, आम्हाला विठ्ठलाशिवाय दुसरे काहीही माहीत नाही. आई जशी कळवळून बाळाला छातीशी लावते, तसा देव भक्ताला जवळ करतो. डोळ्यांनी देहाचे रूप पाहणे आणि मुखाने त्याचे नाम गाणे, या उपासनेशिवाय आम्हाला काहीही प्रिय नाही. सेना महाराज म्हणतात, आम्ही जळी-स्थळी सर्वत्र एका विठ्ठलालाच पाहतो.
॥ अभंग ८३ ॥ अभंग रचना
असतां वैकुंठासी। काय सांगें ऋषिकेशी। जाऊनि मृत्युलोकाशी। जन भक्तिसी लावीं कां ॥१॥
आज्ञा वंदुनीया शिरीं। जन्मलों न्हावीयाचे उदरीं । वाचे नाम निरंतरीं । रामकृष्ण गोविंद ॥२॥
कलियुगामाजी जाण । सोपें हेंचि साधन। रामकृष्ण नारायण। ऐसें पुरुषोत्तम सांगत ॥३॥
सेना म्हणे देवाधिदेवा। आम्ही करावी तुझी सेवा। हेंचि मागतों केशवा । नित्य रहावें मजपाशीं ॥४॥
वैकुंठात असताना ऋषिकेशी देवाने मला आज्ञा दिली की, "मृत्यूलोकात (पृथ्वीवर) जाऊन लोकांना भक्तीला लाव." ती आज्ञा शिरसावंद्य मानून मी न्हावी कुळात जन्म घेतला आणि मुखाने 'रामकृष्ण गोविंद' नामाचा जप करू लागलो. कलियुगात नामस्मरण हेच सर्वात सोपे साधन आहे. सेना महाराज मागणं मागतात की, हे देवाधिदेवा, मला तुझी नित्य सेवा मिळू दे आणि तू कायम माझ्यासोबत राहा.
॥ अभंग ८४ ॥ अभंग रचना
स्वभावें गाईन। आवडीनें तुझें नाम ॥१॥
हाचि माझा निर्धार । न करी आणिक विचार ॥ २॥
लोळेन तुझिये आंगणीं । निर्लज्ज होउनि मनीं ॥३॥
रंगीं नाचेन मना ऐसें। पाहिन श्रीमुख सरिसें ॥४॥
सेना म्हणे संकल्प जीवा । हाचि निर्धार हेवा ॥५॥
मी अत्यंत आवडीने तुझे नाव गाईन, हाच माझा पक्का निर्धार आहे. लोकलाज सोडून मी तुझ्या अंगणात लोळांगण घेईन आणि कीर्तनाच्या रंगात मनासारखा नाचेन. तुझे श्रीमुख डोळे भरून पाहणे, हाच माझ्या जिवाचा खरा संकल्प आणि हट्ट आहे.
॥ अभंग ८५ ॥ अभंग रचना
मान करावा खंडण। दुर्जनाचा सुखें करून ॥१॥
लारथा हाणुनि घाला दुरी। निंदकासी झडकरी ॥२॥
त्याचा जाणावा विटाळ। लोकां पिडीतो चांडाळ॥३॥
त्याची संगती जयास । म्हणे नर्कवास ॥४॥
दुर्जन आणि निंदक लोकांचा मान-सन्मान मोडून काढावा आणि त्यांना तात्काळ दूर करावे. जे लोक इतरांना त्रास देतात त्यांचा विटाळ मानावा. सेना महाराज म्हणतात, अशा दुष्ट आणि निंदक लोकांची संगत करणाऱ्याला नरकवास भोगावा लागतो.
॥ अभंग ८६ ॥ अभंग रचना
हंबरोनि येती। वत्सा घेनु पान्हा देती ॥१॥
तुम्ही करावा सांभाळ । माझा अवघा सकळ॥२॥
विसरली भूकतान। तुमचे देखिल्या चरण ॥३॥
सेना म्हणे प्रेम भातुकें । द्यावें आतां हे कौतुकें ॥४॥
वासराचा आवाज ऐकताच गाय जशी हंबरत धावत येते आणि त्याला दूध पाजते, तसाच हे देवा, तू माझा सांभाळ कर. तुझे चरण पाहताच माझी भूक-तहान मी विसरून गेलो आहे. सेना महाराज म्हणतात, मला आता कौतुकाने तुझ्या प्रेमाची शिदोरी (भातुकली) दे.
॥ अभंग ८७ ॥ अभंग रचना
तुम्ही करा कृपादान। येइन धाऊन पायापें ॥१॥
घेईन संतांची भेटी। सांगेन सूखाचिये गोष्टी ॥२॥
जैसे माते पार्शी बाळ। सांगे जीवी, सकळ ॥३॥
सेना म्हणे हरे ताप । मायबाप देखुनी ॥४॥
अहो संतहो, तुम्ही मला कृपेचे दान द्या, मी धावत तुमच्या पायांशी येईन. बाळ जसे आपल्या आईजवळ मनातील सर्व गोष्टी सांगते, तसा मी संतांशी सुखाच्या गोष्टी करेन. सेना महाराज म्हणतात, संत रूपी मायबापाला पाहताच मनातील सर्व संताप आणि दुःखे दूर होतात.
॥ अभंग ८८ ॥ अभंग रचना
आजि फळा आले पुण्य। गेलें भेदोनि गगन ॥१॥
संत झालेति कृपाळ। माझा केलाजी सांभाळ ॥२॥
संचित वोळलें। तुमचीं देखिली पाउलें ॥३॥
सेना म्हणे नेणे । कृपा केली नारायणें ॥४॥
आज माझे पूर्वपुण्य फळाला आले आहे आणि त्याचा आनंद गगनात मावेनासा झाला आहे, कारण संत माझ्यावर कृपाळू झाले आणि त्यांनी माझा सांभाळ केला. संतांची पावले पाहायला मिळणे हे माझे संचित फळाला आल्याचे लक्षण आहे. सेना महाराज म्हणतात, नारायणानेच माझ्यावर ही मोठी कृपा केली आहे.
॥ अभंग ८९ ॥ अभंग रचना
उच्चारीत कोडे। नाम आबद्ध वांकुडें ॥१॥
मना आवडे त्यावेळीं । भलत्या काळी उच्चारी ॥२॥
कैसे नाम ठेवूं आतां। कोठे न मिळे पाहतां ॥ ३॥
सेना म्हणे आनंदे धालो । सुख लाधलों। परिपूर्ण ॥४॥
मनाला आवडेल तेव्हा, कोणत्याही वेळी, अगदी तोबऱ्या किंवा अस्पष्ट उच्चाराने जरी हरिनामाचा जप केला, तरी देव तो स्वीकारतो. अशा अद्भुत नामाची उपमा कशाला द्यावी? सेना महाराज म्हणतात, या नामस्मरणाच्या आनंदाने मी तृप्त झालो असून मला परिपूर्ण सुख मिळाले आहे.
॥ अभंग ९० ॥ अभंग रचना
असाल तेथें नामाचे चिंतन। याहूनि साधन आणिक नाहीं ॥१॥
सोडवील माझा भक्ताचा कैवारी। प्रतिज्ञा निर्धार केला आम्ही ॥२॥
गुण दोष याती न विचारी कांहीं। धांवे लवलाही भक्तकाजा ॥३॥
अवघे काळीं वाचे म्हणा नारायण। सेना म्हणे क्षण जाऊं नद्या॥४॥
तुम्ही जिथे असाल तिथे नामाचे चिंतन करा, याहून श्रेष्ठ साधन दुसरे नाही. भक्तांचा कैवारी असलेला पांडुरंग कोणतीही जात, गुण किंवा दोष न पाहता भक्ताच्या हाकेला धावून येतो. सेना महाराज म्हणतात, एक क्षणही वाया न घालवता सर्व काळात मुखाने 'नारायण' म्हणा.
॥ अभंग ९१ ॥ अभंग रचना
अंगिकार केला। भार चालवी विठ्ठला ॥१॥
संतीं सांगितलें । तें म्यां हृदयीं धरिलें ॥२॥
तारिला अजामिळ। महा पापी की चांडाळ ॥३॥
पतितपावन। करी नाम हे जतन ॥४॥
वागवी अभिमान । सेना न्हवी यातिहीन ॥५॥
विठ्ठलाने माझा स्वीकार केला आहे आणि आता तोच माझा सर्व भार वाहत आहे. अजामीळासारख्या महापाप्याला ज्या हरिनामाने तारले, ते पतितपावन नाम संतांच्या उपदेशानुसार मी हृदयात धरले आहे. जरी मी जातीने हीन असलो, तरी विठ्ठल माझा अभिमान बाळगतो.
॥ अभंग ९२ ॥ अभंग रचना
ऐशी आवडी आहे माझ्या जीवा । तुजसि केशवा निवेदिलें। ॥१॥
पांडुरंगा ऐसें वाटतसे जीवा । करिन संतसेवा अहन्निशी ॥२॥
नलगे वित्त गोत वैकुंठी राहणें । साज्युता सदनीं चाड नाहीं ॥३॥
करुणास्वरें सेना बहात विठ्ठला । हेतु पुरविला आवडीचा ॥४॥
हे केशवा, माझ्या जिवाची एकच आवड आहे की मी रात्रंदिवस संतांची सेवा करावी. मला धन-संपत्ती, नातेवाईक किंवा वैकुंठातील वासाचीही अपेक्षा नाही. सेना महाराज करुणेच्या स्वराने विठ्ठलाला आळवतात की, माझी ही भक्तीची आवड तू पूर्ण कर.
॥ अभंग ९३ ॥ अभंग रचना
करितां देवपूजा। नित्य नेम सारिला वोजा। मग आठविलें अधोक्षजा। ध्यानस्थ बैसलों ॥१॥
दूत आले लवलाही। राये बोलाविलें पाहीं। कोठें आहे मज दावी । उरी न ठेवी याची कांहीं ॥२॥
जाणुनि संकट श्रीहरी । धोकटी घेतली खांद्यावरी । त्वरें आला राजदरबारी । देखुनि हरी क्रोध निमाला ॥३॥
राया सन्मुख बैसून । हातीं दिधलें दर्पण । मुख पाहे विलोकून । मूर्ती दिसे चतुर्भुज ॥४॥
हात लाविला मस्तका। वृत्ती हरपली देखा । राम म्हणे प्राणसखा । नित्य भेटे मजलागी ॥५॥
मग केलें तेलमर्दन। घाटी बिंबला नारायण। विसरला कार्य आठवण । वेधलें मन रूपासी ॥६॥
भोंवतां पाहे विलोकून । अवघा बिंबला नारायण। तटस्थ पाहती सभाजन। नाहीं भान रायासी ॥७॥
राव म्हणे हरीसी । तुम्हीं रहावे मजपाशीं। तुजविण न गमे दिवसनिशीं । हरी म्हणे भाकेसि न गुंतें मी।॥ ८॥
मग प्रधाने काय केलें। राया स्नानासी पाठविलें। रायें सोने दिधलें । हरीने ठेविलें धोकटींत ॥ ९ ॥
शुद्ध नाहीं याती। नाही केली हरिभक्ति। शिणविला कमळापती। नाहीं विरक्ति बाणली अंगीं ॥ १० ॥
नाहीं अपराधा गणीत । देखोनि सोने ब्राह्मणा देत। देवास घाली संकटांत। आण वाहत विठोबाची ॥ ११ ॥
सेना म्हणे ऋषीकेशी । मज कारणें शिणलासी। म्हणूनि लागलों चरणासी। संसारासी त्यागिलें ॥ १२ ॥
(हा संत सेना महाराजांच्या जीवनातील प्रसिद्ध प्रसंगाचा अभंग आहे.) सेना महाराज देवाची पूजा व ध्यान करत बसले असताना राजाचे दूत त्यांना नेण्यासाठी आले. भक्त संकटात आहे हे जाणून श्रीहरीने स्वतः सेना महाराजांचे रूप घेतले, खांद्यावर कातडीची पिशवी (धोकटी) घेतली आणि राजाच्या दरबारात हजामतीसाठी गेले. देवाने राजाला आरशात स्वतःचे चतुर्भुज रूप दाखवले आणि असा स्पर्श केला की राजा तल्लीन झाला. राजाला सर्वत्र नारायण दिसू लागला. राजाने दिलेल्या सोन्याच्या मोहरा देवाने पिशवीत ठेवल्या आणि नंतर त्या ब्राह्मणांना दिल्या. जेव्हा सेना महाराजांना हे कळाले, तेव्हा ते अत्यंत भावूक झाले की माझ्यासाठी भगवंताने न्हाव्याचे काम केले! देवाला माझ्यामुळे कष्ट झाले या पश्चात्तापाने सेना महाराजांनी संसार सोडला आणि विठ्ठलाचे चरण घट्ट धरले.
॥ अभंग ९४ ॥ अभंग रचना
करिता नित्य नेम । रायें बोलाविले जाण ॥१॥
पांडुरंगें कृपा केली । राया उपरती झाली॥२॥
मुख पाहतां दर्पणीं। आंत दिसे चक्रपाणी ॥३॥
कैसी नवलपरी । वाटीमाजी दिसे हरी रखुमादेवीवर । सेना म्हणे मी पामर ॥४॥
सेना महाराज आपल्या नित्य नियमात असताना राजाने बोलावणे पाठवले, पण पांडुरंगाने कृपा करून स्वतः सेना महाराजांचे रूप घेतले. आरशात मुख पाहताना राजाला आत चक्रपाणी विठ्ठल दिसू लागला आणि पाण्याच्या वाटीत रखुमाईचा वर हरी दिसला! सेना महाराज म्हणतात, मी अत्यंत पामर आहे, पण देवाने माझ्यासाठी काय नवल केले!
॥ अभंग ९५ ॥ अभंग रचना
म्हणवितों दास । तरी सांभाळी ब्रिदास ॥१॥
शुद्ध नाहीं भाव। तूं जाणशी पंढरीराव ॥२॥
केलेंसे जतन। धोकटी आरसाची जाण ॥३॥
करितो व्यवसाव। माझ्या जातीचा स्वभाव ॥४॥
सेनां करितो विनवणी । हात जोडूनिया दोन्ही॥५॥
हे पंढरीराया, मी स्वतःला तुझा दास म्हणवतो, तर तू तुझ्या पतितपावन ब्रीदाचा सांभाळ कर. माझ्या अंगी शुद्ध भाव नाही हे तू जाणतोस. मी माझ्या कुळाचा व्यवसाय प्रामाणिकपणे करतो. सेना महाराज दोन हात जोडून विनवणी करतात की, मला तुझा शरण आलेला मानून सांभाळून घे.
॥ अभंग ९६ ॥ अभंग रचना
चिंतन चित्ताला । लावी मनाच्या मनाला ॥१॥
उन्मनी सुखांत। पांडुरंग भेटी देत ॥२॥
ऐसा आहे श्रेष्ठाचार। वेद शास्त्राचा निर्धार ॥३॥
कवटाळूनि पोटी । सेना म्हणे सांगूं गोष्टी ॥४॥
भगवंताचे चिंतन मनाला उच्च अशा उन्मनी अवस्थेत नेऊन ठेवते, जिथे पांडुरंग स्वतः भेट देतो. हाच वेद-शास्त्रांनी सांगितलेला श्रेष्ठ आचार आहे. सेना महाराज म्हणतात, या अनुभूतीनंतर पांडुरंगाला मिठी मारून मी सुखाच्या गोष्टी करेन.
॥ अभंग ९७ ॥ अभंग रचना
पांडुरंग दास । म्हणती सांभाळी ब्रीदास ॥१॥
नाहीं भाव आंगीं। भूषण मिरवितो जगीं ॥२॥
व्रत आचरण । नाहीं केलें तुझें ध्यान ॥३॥
स्थिर नाहीं मन । सदा विषयाचें ध्यान ॥४॥
सेना आहे अपराधी। सांभाळावें कृपानिधी ॥५॥
मी जगात 'पांडुरंगाचा दास' म्हणून मिरवतो, पण माझ्या अंगी खरा भाव नाही. माझे मन नेहमी विषयात भटकते, मी कोणतेही मोठे तप किंवा ध्यान केले नाही. सेना महाराज म्हणतात, मी अपराधी आहे, पण हे कृपानिधी विठ्ठला, तू दयाळू असल्यामुळे माझा सांभाळ कर.
॥ अभंग ९८ ॥ अभंग रचना
स्तुति करूं ऐसा नाहीं अधिकार। शिणला फणिवर वर्णवेना ॥१॥
तेथें मी सरता होईन कैशापरी। वर्णावया हरी कीर्ति तुझी॥२॥
आठराही भागले सहाही शीणले । चाऱ्ही राहिले मौन्यची ॥३॥
रुक्मादेवीवरें अंगिकार केला। निवांत राहिला सेना न्हावी ॥४॥
ज्या तुझी कीर्ती सांगताना हजार जिभांचा शेषाग (फणिवर), १८ पुराणे, ६ शास्त्रे आणि ४ वेद थकले व मौन झाले, तिथे तुझी स्तुती करण्याचा माझा काय अधिकार? पण असे असतानाही रखुमाईच्या पतीने (विठ्ठलाने) माझा स्वीकार केला, म्हणून सेना न्हावी आता सर्व चिंता सोडून निवांत झाला आहे.
॥ अभंग ९९ ॥ अभंग रचना
वेद वर्णिता शीणला। मग मौन्यची राहिला ॥१॥
तेथें माझी वैखरी। कैशी पुर्ण पावे हरी॥२॥
नेणती गोरा कीं सावळा। त्याचि न कळेचि लीला॥३॥
हा सगुण की निर्गुण । गुणातीत परिपूर्ण ॥४॥
माथा ठेऊनि चरणीं सेना पाहे विलोकुनी ॥५॥
तुझे रूप गोरे की सावळे, सगुण की निर्गुण हे कोणालाच पूर्णपणे कळत नाही; स्वयं वेद वर्णन करताना मौन झाले, तिथे माझी सामान्य वाणी तुझे वर्णन कशी करू शकेल? म्हणूनच सेना महाराज म्हणतात, मी तर्क-वितर्क बाजूला ठेवून फक्त तुझ्या चरणी माथा टेकवतो आणि तुझे रूप न्याहाळतो.
॥ अभंग १०० ॥ अभंग रचना
धन्य धन्य दिन। तुमचे झाले दरुषण ॥१॥
आजि भाग्य उदया आलें। तुमचें पाऊल देखिलें ॥२॥
पूर्व पुण्य फळा आलें। माझें माहेर भेटलें ॥३॥
सेना म्हणे झाला। धन्य दिवस आजि भला ॥४॥
आजचा दिवस अत्यंत धन्य आहे, कारण आज मला संतांचे/भगवंताचे दर्शन झाले. माझे पूर्वपुण्य फळाला आले आणि मला माझे माहेर भेटल्यासारखा आनंद झाला. सेना महाराज म्हणतात, आजचा हा शुभ दिवस खरोखरच माझ्या भाग्याचा आहे.
॥ अभंग १०१ ॥ अभंग रचना
माझें अंतरीचें। जाणें पांडुरंग साचें ॥ १॥
जीवभाव त्याचे पायी। ठेउनी कांहीं न मागों ॥२॥
सुख संत समागम। घेऊ नाम आवडी ॥३॥
सेना म्हणे चुकलों साचें । आणिक वाचे न सेवी ॥४॥
माझ्या अंतःकरणातील सर्व गोष्टी पांडुरंग पूर्णपणे जाणतो. मी माझा जीवभाव त्याच्या चरणी सोपवला असून आता त्याच्याकडे वेगळे काहीही मागत नाही. संतांच्या संगतीत आनंदाने नामस्मरण करणे हेच माझे सुख आहे. सेना महाराज म्हणतात, विठ्ठल नामाव्यतिरिक्त मी जिभेने दुसरे काहीही सेवण करणार नाही.
॥ अभंग १०२ ॥ अभंग रचना
देई मज जन्म देवा। करीन सेवा आवडी ॥१॥
करीन संतांचें पूजन । मुखीं नाम नारायण ॥२॥
असो भलते ठायीं । सुख दुःखा चाड नाहीं ॥३॥
मोक्षं सायुज्यता । सेना म्हणे जिवा चित्ता ॥४॥
देवा, तू मला वाटेल तिथे जन्म दे, पण मला फक्त तुझी आणि संतांची सेवा करण्याची आवड दे. मला सुख-दुःखाची किंवा मोक्षाची काहीही पर्वा नाही. सेना महाराज म्हणतात, मुखात नारायणाचे नाव आणि संतांचे पूजन मिळणे हेच माझ्या जिवाचे खरे सुख आहे.
॥ अभंग १०३ ॥ अभंग रचना
नाम साधनाचे सार। भवसिंधु उतरी पार ॥१ ॥
तिहीं लोकीं श्रेष्ठ । नाम वरिष्ठ सेवी हें ॥२॥
शिवभवानीचा। गुप्त मंत्र आवडीचा ॥३॥
सेना म्हणे इतरांचा । पाड कैचा मग येथें॥४॥
सर्व साधनांमध्ये 'नामस्मरण' हेच खरे सार असून ते संसारसागरातून पार उतरवणारे आहे. भगवान शिव आणि माता भवानीसुद्धा ज्या गुप्त आणि प्रिय हरिनामाचा जप करतात, ते नाम तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ आहे. सेना महाराज म्हणतात, अशा नामापुढे इतर साधनांची काय किंमत?
॥ अभंग १०४ ॥ अभंग रचना
त्रैलोक्य पाळतां । नाहीं उबग तुमच्या चित्ता ॥ १ ॥
तया आमुची चिंता। नसे काय रुक्मिणीकांता ॥२॥
दर्दर राहे पाषाणांत। तया चारा कोण देत ॥३॥
पक्षी अजगर । तया पाळी सर्वेश्वर ॥४॥
सेना म्हणे पाळुनी भार। राहिलों निर्धार उगाची ॥५॥
तिन्ही लोकांचे पालन करताना ज्या भगवंताला कधीही कंटाळा येत नाही, तो रखुमाईचा कांत (विठ्ठल) माझी चिंता करणार नाही का? दगडातील बेडकाला अन्न आणि आकाशातील पाखरांना चारा जो सर्वेश्वर देतो, तो माझाही सांभाळ करेल. सेना महाराज म्हणतात, हा दृढ विश्वास असल्यामुळे मी माझा सर्व भार देवावर सोपवून निवांत राहिलो आहे.
॥ अभंग १०५ ॥ अभंग रचना
म्हणवितो विठोबाचा दास। शरण जाईन संतास ॥१॥
सदा सुकाळ प्रेमाचा। नासे मळ दुष्ट बुद्धीचा ॥२॥
ऐकत हरिचें कीर्तन । अभक्ति भक्ति लागे ज्ञान ॥३॥
उभा राहे कीर्तनांत । हर्षे डोले पंढरीनाथ ॥४॥
सेना म्हणे हें सुख । नाहीं ब्रह्मयासी देख ॥५॥
मी स्वतःला विठोबाचा दास म्हणवतो आणि संतांना शरण जातो. संतांच्या संगतीत प्रेमाचा सुकाळ असतो आणि मनातील वाईट विचार नष्ट होतात. हरिकीर्तन ऐकल्याने अभक्तांनाही ज्ञान व भक्ती प्राप्त होते आणि त्या कीर्तनात पंढरीनाथ स्वतः आनंदाने डुलतो. सेना महाराज म्हणतात, हे सुख ब्रह्मदेवालाही प्राप्त होत नाही.
॥ अभंग १०६ ॥ अभंग रचना
आम्ही वारीक वारीक। करूं हजामत बारीक ॥ १॥
विवेक दर्पण आयना दाऊं। वैराग्य चिमटा हालऊं ।॥२॥
उदक शांती डोई घोळू । अहंकाराची शेंडी पिळूं ॥३॥
भावार्थाच्या बगला झाडूं । काम क्रोध नखें काढू ॥४॥
चौवर्णा देऊनी हात । सेना राहिला निवांत ॥५॥
(सेना महाराजांनी आपल्या न्हावी व्यवसायातील शब्दांचा वापर करून सुंदर आध्यात्मिक रूपक रचले आहे.) सेना महाराज म्हणतात, आम्ही आध्यात्मिक न्हावी आहोत. आम्ही विवेकाचा आरसा दाखवतो, वैराग्याचा चिमटा वापरतो, शांतीचे पाणी डोक्यावर घालतो, अहंकाराची शेंडी पिळतो आणि काम-क्रोधाची नखे काढून टाकतो. असा अध्यात्माचा संस्कार सर्वांवर करून सेना महाराज शांत झाले आहेत.
॥ अभंग १०७ ॥ अभंग रचना
स्वर्गीचे अमर मागताती देवा। संताची सेवा करावया ॥१॥
पंढरीचें सुख देखोनी नयनीं। करिती विनवणी जोडुनी हात ॥२॥
चारी मुक्ति तेथें हिंडती दीनरूप । येऊं नेदी समीप कोणी तया ॥३॥
धिक्कारुनी तया घालिती बाहेरी। मागुती पायावरी लोळताती ॥४॥
वैष्णव शरण येती काकुळती। आमुची ती गती काय सांगा ॥५॥
या सुखाचा थेंबुटा नमी ब्रह्मादीकां । तेथें देखा सरता झाला॥६॥
स्वर्गातील देवसुद्धा संतांची सेवा करण्यासाठी आणि पंढरीचे सुख अनुभवण्यासाठी हात जोडून देवाकडे विनवणी करतात. पंढरपुरात चारही मुक्ती दीनासारख्या फिरतात, पण भक्त त्यांना जवळ येऊ देत नाहीत. पंढरीच्या या भक्तीसुखाचा एक थेंब मिळण्यासाठी ब्रह्मादिक देवही लीन होतात, तिथे आम्हा भक्तांचा उद्धार झाला आहे.
॥ अभंग १०८ ॥ अभंग रचना
सुखें घालीं जन्मासी । हेचि बरें की मानसीं ॥१॥
वारी करीन पंढरीची। जोडी साची ही माझी ॥२॥
हरिदासाची करीन सेवा । तेणे सुख फार जीवा ॥३॥
सेना म्हणे सर्व संग । केला त्याग यासाठीं ॥४॥
देवा, तू मला पुन्हा जन्म दिलास तरी चालेल, पण मला पंढरीची वारी आणि हरिदासांची सेवा करण्याचे भाग्य दे. या साधनाने माझ्या जिवाला अत्यंत सुख मिळते. सेना महाराज म्हणतात, मी या भक्तीसुखासाठीच संसारातील सर्व गोष्टींचा त्याग केला आहे.
॥ अभंग १०९ ॥ अभंग रचना
ही माझी मिरासी। पांडुरंग पायापासी ॥१॥
करीन आपुलें जतन । वागवितों अभिमान ॥२॥
जुनाट जुगादीचें । वडिलें साधियेलें साचें ॥३॥
सेना म्हणे कमळापती। पुरातन हे माझी वृत्ती ॥४॥
पांडुरंगाच्या चरणांशी राहणे हीच माझी खरी मिरासी (वंशपरंपरागत संपत्ती/हक्क) आहे. आमच्या पूर्वजांनी आणि संतांनी हीच भक्तीची मिरासी कमावली आहे आणि मी तिचा अभिमानाने सांभाळ करतो. सेना महाराज म्हणतात, हे कमलापती, ही भक्ती हीच माझी सनातन वृत्ती (उपजीविका) आहे.
॥ अभंग ११० ॥ अभंग रचना
स्वहिताकारणें सांगतसे तुज । अंतरीचें गुज होतें कांहीं ॥१॥
करा हरीभजन तराल भवसागर उतरील पैलपार पांडुरंग ॥२॥
कृपा नारायणे केली मजवरी । तुम्हालागीं हरी विसंबेना ॥३॥
सेना सांगूनियां जातो वैकुंठासी। तिथि ते द्वादशी श्रावणमास ॥४॥
स्वतःच्या कल्याणासाठी मी तुम्हाला अंतःकरणातील गुप्त गोष्ट सांगतो — नेहमी हरिभजन करा, म्हणजे पांडुरंग तुम्हाला या संसारसागरातून पैलतीरी नेईल. नारायणाने माझ्यावर कृपा केली आहे आणि तो तुम्हालाही कधी विसरणार नाही. सेना महाराज सांगतात की, श्रावण वद्य द्वादशीच्या दिवशी मी तुम्हाला हा उपदेश करून वैकुंठाला जात आहे.
॥ अभंग १११ ॥ अभंग रचना
माझे झाले स्वहित । तुम्हा सांगतो निश्चित ॥१॥
करा हरीचे चिंतन। गांव उत्तम हे गुण ॥२॥
श्रावण वद्य द्वादशी । सेना समाप्त त्या दिवशी ॥ ३॥
माझे स्वतःचे कल्याण झाले आहे, तेच मी तुम्हाला निश्चितपणे सांगतो की नेहमी हरीचे चिंतन करा आणि त्याचे गुणगान गा. श्रावण वद्य द्वादशीच्या दिवशी सेना महाराजांच्या या देहाची समाप्ती (वैकुंठगमन) झाली.
॥ अभंग ११२ ॥ अभंग रचना
पुण्यभूमी गंगातीरीं । धरी अवतार त्रिपुरारी। नाम त्रिंबक निर्धारी । मागें ब्रह्मगिरी शोभत ॥१ ॥
पार्वतीसी सांगे कैलासराणा । येथे नांदेल निवृत्ति निधान। त्याचेनि ठाव हा पुण्यपावन । जीवा उद्धरण म्हणता निवृत्ती ॥२॥
जुनाट जुगादीचें गुप्त ठेविलें। तेचि निवृत्ति नाथा दिधलें। ज्ञानदेवें प्रगट केलें। जगा दाविलें निधान ॥३॥
या भूमिकेचें वर्णन । करें न शके चतुरानन । कैलासाहून पुण्यपावन । तुजला पूर्ण सांगितलें ॥४॥
तो हा निवृत्तिनाथ निर्धारी। स्मरतां तरती नरनारी। सेना म्हणे श्रीशंकरी ॥ ऐसे निर्धारी सांगितले ॥५॥
गोदावरीच्या तीरावर ब्रह्मगिरी पर्वताच्या कडेला त्र्यंबकेश्वर हे पुण्यक्षेत्र आहे, जिथे साक्षात शंकराने अवतार घेतला. शंकराने पार्वतीला सांगितले की, इथे निवृत्तीनाथ (संत निवृत्तीनाथ) प्रकट होतील आणि त्यांच्या वास्तव्याने ही भूमी परम पावन होईल. संतांनी गुप्त ठेवलेले ज्ञान निवृत्तीनाथांना मिळाले आणि ज्ञानेश्वरांनी ते जगासमोर प्रकट केले. या भूमीचे व निवृत्तीनाथांचे स्मरण करताच सर्व नर-नारी संसारातून तरून जातात.
॥ अभंग ११३ ॥ अभंग रचना
शिवाचा अवतार । स्वामी निवृत्ति दातार ॥१॥
तया माझा नमस्कार। वारंवार निरंतर ॥२॥
सव्य नांदे कैलासराणा । मागे गंगा ओघ जाणा ॥३॥
सेना घाली लोटांगण । वंदि निवृत्तिचे चरण ॥४॥
स्वामी निवृत्तीनाथ हे साक्षात शंकराचे अवतार आहेत, त्यांना माझा वारंवार व निरंतर नमस्कार असो. जिथे कैलासपती शंकर आणि गंगा नदी वास करते, अशा पावन क्षेत्रातील संत निवृत्तीनाथांच्या चरणी सेना महाराज लोटांगण घालतात.
॥ अभंग ११४ ॥ अभंग रचना
निवृत्ति निवृत्ति । म्हणतां पाप नुरेची ॥१॥
जप करितां त्रिअक्षरीं । मुक्ती लोळे चरणावरी ॥२॥
ध्यान धरितां निवृत्ती। आनंदमय राहे वृत्ती ॥३॥
सेना म्हणे चित्तीं धरा। स्मरता चुके येरझार ॥४॥
मुखाने केवळ 'निवृत्ती निवृत्ती' असे तीन अक्षरी नाम उच्चारताच सर्व पापे नष्ट होतात आणि मुक्ती चरणांशी लोळते. निवृत्तीनाथांचे ध्यान धरल्याने मन आनंदमय होते. सेना महाराज म्हणतात, त्यांचे स्मरण केल्याने संसाराचे फेरे (जन्म-मरण) कायमचे चुकतात.
॥ अभंग ११५ ॥ अभंग रचना
सिद्धांमाजी अग्रगणी । तो हा भोळा शुळपाणी॥ १॥
धन्य धन्य त्रिंबक राजा। तया नमस्कार माझा ॥२॥
जटी गंगा वाहे। तो हा त्रिगुणात्मक पाहे ॥३॥
भोंवता वेढा ब्रह्मगिरी। मध्यें शोभे त्रिपुरारी ॥४॥
सेना घाली लोटांगण । उभाहर के जोडुन ॥५॥
सिद्ध पुरुषांमध्ये अग्रगण्य असलेले भगवान त्र्यंबकेश्वर (शंकर) धन्य आहेत. ज्यांच्या जटेत गंगा वाहते आणि ज्यांच्या भवती ब्रह्मगिरीचा वेढा आहे, अशा त्रिपुरारी शंकराला सेना महाराज हात जोडून लोटांगण घालतात.
॥ अभंग ११६ ॥ अभंग रचना
धन्य धन्य निवृत्तिराया । शरण आले तुझियां पायां॥१॥
नको पाहूं दुसरें आतां। गुण दोषाची वार्ता ॥२॥
नाहीं माझा अधिकार । यातीहीन मी पामर ॥३॥
अपराधाचा केलों। सेना म्हणे काय बोलो ॥४॥
हे निवृत्तीराया, तू धन्य आहेस; मी तुझ्या पायांशी शरण आलो आहे. आता माझे गुण-दोष किंवा माझी जात न पाहता माझा स्वीकार कर. मी जरी पामर आणि अपराधी असलो, तरी तुझ्या कृपेच्या आशेने आलो आहे, असे सेना महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ११७ ॥ अभंग रचना
पुण्यभूमी आळंकावती। प्रत्यक्ष नांदे कैलासपती। आणि सिद्ध साधकां वस्ती । ब्रह्मा अमरपती आदिकरुनी ॥ १॥
ऐका अळंकापुरीची मात । स्वयें वर्णीत श्रीभगवंत । उपमेसि न पुरे निश्चित । वैकुंठ आदिकरुनी ॥२॥
येथे तिन्ही मूर्ति अवतार । धरुनि करिती जगाचा उद्धार। मुळ अदि माया साचार । दही अवतार मुक्ताबाई ॥३॥
या चौघांचे स्मरणी । महापापा होय धुणी । येऊनि मुक्ती लागती चरणीं । ऐसें चक्रपाणी सांगत ॥४॥
नामया सांगे जगज्जीवन । या भूमीचें न करें वर्णन । सेना घाली लोटांगण। वंदी चरण ज्ञानदेवाचें ॥ ५॥
अलंकापुरी (आळंदी) ही अत्यंत पवित्र भूमी आहे, जिथे ब्रह्मा, विष्णू, महेश आणि मुक्ताबाईंच्या रूपात साक्षात आदिशक्तीने अवतार घेतला. या क्षेत्राची तुलना वैकुंठाशीही होऊ शकत नाही. निवृत्ती, ज्ञानदेव, सोपान आणि मुक्ताबाई या चौघांच्या स्मरणाने महापापे धुतली जातात. सेना महाराज अशा पावन भूमीतील श्रीज्ञानदेवांच्या चरणी लोटांगण घालतात.
॥ अभंग ११८ ॥ अभंग रचना
धन्य अलंकापुर धन्य सिद्धेश्वर । धन्य ते तरुवर पशुपक्षी ॥१॥
धन्य इंद्रायणी धन्य भागीरथी। तेथे स्नान जे करिती धन्य जन्म ॥२॥
धन्य ते प्रयाग धन्य ते त्रिवेणी । वहाती येऊनि गुप्तरूपें ॥३॥
धन्य ते भूमी धन्य ते प्राणी । देखती नयनीं ज्ञानदेवा ॥४॥
धन्य ते भाग्याचे होती अळंकापुरी। तयाचा निर्धारी धन्य वंश ॥५॥
धन्य दासानुदास अळंकापुरीचा। सेना न्हावी त्याचा रज:कण ॥६॥
आळंदी क्षेत्र, सिद्धेश्वर मंदिर, तिथली झाडे, पशु-पक्षी आणि इंद्रायणी नदी धन्य आहे. जे लोक ज्ञानदेवांचे दर्शन घेतात आणि इंद्रायणीत स्नान करतात, त्यांचा जन्म सफळ होतो. सेना न्हावी म्हणतात, अशा अलंकापुरीतील भक्तांच्या चरणाची धूळ (रजःकण) होण्यातच माझे भाग्य आहे.
॥ अभंग ११९ ॥ अभंग रचना
नामयाच्या नारायणें घेतली आळी । या भूमीचें महिमान सांगे म्हणे वनमाळी ॥१॥
धन्य धन्य अलंकापुर धन्य धन्य सिद्धेश्वर । धन्य इंद्रायणि तीरीं राज्य करी ज्ञानेश्वर ॥२॥
या भूमीचें वर्णन करूं न शके चतुरानन। महा क्षेत्र पुरातन पातकें नासती स्मरणे ॥३॥
सेना म्हणे जगज्जीवन सांगतसे जीवींची खूण । महा दोषा होय दहन ज्ञानदेव दरुशनें ॥४॥
श्रीकृष्णाने स्वतः आळंदी भूमीचे महिमान सांगितले आहे. इंद्रायणीच्या तीरावर जिथे ज्ञानेश्वरांचे अधिराज्य आहे, ते अलंकापूर धन्य आहे. या पुरातन क्षेत्राच्या स्मरणाने आणि ज्ञानदेवांच्या दर्शनाने महापापांचा दाह होतो.
॥ अभंग १२० ॥ अभंग रचना
नाम हें अमृत भक्तासी दिधलें। ठेवणें ठेविलें होतें गुप्त ॥१॥
प्रत्यक्ष अवतार धरिला अलंकापुरी। मार्ग तो निर्धारी दाखविला ॥२॥
कृतयुगामाजी वरिष्ठ जाणता। नाम तो घेतां नारद मुनि ॥३॥
कलियुगामाजी न घडे साधन। जातील बुडोन महा डोहीं ॥४॥
रामकृष्ण हरी गोविंद गोपाळ। स्मरा वेळोवेळां सेना म्हणे ॥५॥
संतांनी अलंकापुरी अवतीर्ण होऊन हरिनामाचा गुप्त ठेवा जगासाठी उघडा केला. कलियुगात कठीण साधने शक्य नसल्यामुळे लोक संसाराच्या डोहात बुडतील, म्हणूनच ज्ञानदेवांनी हरिनामाचा सोपा मार्ग दाखवला. सेना महाराज म्हणतात, सर्वांनी वेळोवेळी 'रामकृष्ण हरी गोविंद गोपाळ' या नामाचे स्मरण करावे.
॥ अभंग १२१ ॥ अभंग रचना
धन्य महाराज अलंकापुरवासी। साष्टांग तयासी नमन माझें ॥ १॥
या ज्ञानदेवाचे नित्य नाम घेती वाचें । उद्धरती तयाचें सकळ कुळे ॥२॥
इंद्रायणी स्नान करिती प्रदक्षिणा । तुटती यातना सकळ त्याच्या ॥३॥
सेना म्हणे त्याचें धन्य झालें जिणें। ज्ञानदेव दरुशनें मुक्त होती॥४॥
अलंकापुरात राहणाऱ्या संत ज्ञानदेवांना माझे साष्टांग नमन असो. जे लोक ज्ञानदेवांचे नाव घेतात, इंद्रायणीत स्नान करून प्रदक्षिणा घालतात, त्यांच्या सर्व यातना सुटतात व त्यांच्या कुळाचा उद्धार होतो. ज्ञानदेवांच्या दर्शनाने जीव मुक्त होतो.
॥ अभंग १२२ ॥ अभंग रचना
वाचे उच्चारी जो ज्ञानदेवाशी । तयाच्या सुकृतासी नाहीं पार ॥१॥
पूर्वीचे सुकृत फळासि आलें। वाचें उच्चारिलें ज्ञानदेवा ॥२॥
या अलंकापुरीं आला जन्मांसि । पूर्वज तयासी मानिती धन्य ॥३॥
सेना म्हणे त्यानें उद्धरिलें कुळ। पूर्वज सकळ आशिर्वाद देती॥४॥
जो मुखाने 'ज्ञानदेव' असा उच्चार करतो, त्याच्या पुण्याला पार उरत नाही. ज्याचे पूर्वपुण्य फळाला येते, त्यालाच ज्ञानदेवांचे नाव घेता येते. जो आळंदीला जाऊन दर्शन घेतो, त्याच्यावर पूर्वज प्रसन्न होऊन आशीर्वाद देतात आणि त्याच्या संपूर्ण कुळाचा उद्धार होतो.
॥ अभंग १२३ ॥ अभंग रचना
येउनी नरदेहासी वाचे उच्चारी ज्ञानेश्वर । तयाचा संसार सुफळ झालागे माये ॥१॥
प्रत्यक्ष परब्रह्म येऊनी अवतारासी । तारिलें जगासी नाममात्रें ॥ २॥
जयाचें आंगणीं पिंपळ सोनियाचा । सिद्ध साधकाचा मेळा तेथें ॥३॥
तयाचे स्मरणें जळती पातकें| सांगत पंढरीनाथ सेना म्हणे ॥४॥
मानवी जन्मात येऊन ज्याने 'ज्ञानेश्वर' असे नाव घेतले, त्याचा संसार सफळ झाला. साक्षात परब्रह्माने माऊलींच्या रूपात अवतार घेऊन जगाला हरिनामाने तारले. ज्यांच्या अंगणात सुवर्णपिंपळ आहे आणि जिथे सिद्ध-साधकांचा मेळा असतो, त्या ज्ञानदेवांच्या स्मरणाने सर्व पापे जळून जातात.
॥ अभंग १२४ ॥ अभंग रचना
विष्णूचा अवतार। सखा माझा ज्ञानेश्वर ॥१॥
चला जाऊं अळंकापुरा। संतजनाच्या माहेरा ॥२॥
स्नान करितां इंद्रायणी। मुक्तां लागती चरणीं ॥३॥
ज्ञानेश्वराच्या चरणीं । सेना आला लोटांगणीं ॥४॥
माझे सखे ज्ञानेश्वर हे साक्षात विष्णूचा अवतार आहेत. चला, आपण सर्व संतांचे माहेर असलेल्या अलंकापुराला (आळंदीला) जाऊया. तिथे इंद्रायणीत स्नान करून ज्ञानदेवांच्या चरणी लीन होऊया. सेना महाराज ज्ञानदेवांच्या चरणी लोटांगण घालतात.
॥ अभंग १२५ ॥ अभंग रचना
गिरजेप्रती शंकर उपदेशिले। तो गुह्य मंत्र सप्त समुद्रापलीकडे ॥१॥
ऐसें निज गुज साराचेंही सार। उघडे दाविलें साचार ज्ञानदेवें ॥२॥
हे सुखाचें सुख साधन। भक्तिज्ञानाचें अंजन । हेचि परब्रह्म जीवन ॥३॥
हेंचि मुख निज राममंत्र सार । सुलभ साकार सेना ध्याये निरंतर ॥४॥
शंकराने पार्वतीला जो गुप्त भक्तीचा उपदेश केला होता, तो गूढ मंत्र ज्ञानदेवांनी सर्व जगासाठी सुलभ व उघडा करून दिला. हे भक्ती आणि ज्ञानाचे साधन अत्यंत सुखकारक आहे. सेना महाराज म्हणतात, मी या सुलभ राममंत्राचे निरंतर ध्यान करतो.
॥ अभंग १२६ ॥ अभंग रचना
ज्ञानदेव गुरु ज्ञानदेव तारूं । उतरील पैल पारूं ज्ञानदेव ॥१॥
ज्ञानदेव माता ज्ञानदेव पिता । तोडील भवव्यथा ज्ञानदेव ॥२॥
ज्ञानदेव माझे सोयरे धायरे । जिवलग निरधरि ज्ञानदेव ॥३॥
सेना म्हणे माझा ज्ञानदेव निधान । दाविली निजखूण ज्ञानदेव ॥४॥
ज्ञानदेव हेच माझे गुरू, तारू (नाव), माता, पिता आणि जिवलग सोयरे आहेत. तेच माझ्या संसाराची सर्व दुःखे तोडणारे आहेत. सेना महाराज म्हणतात, ज्ञानदेव हेच माझे खरे गुप्त धन (निधान) असून त्यांनी मला आत्मज्ञानाची खरी खूण दाखवली आहे.
॥ अभंग १२७ ॥ अभंग रचना
अळंकापुरवासिनी। ज्ञानाबाई मायबहिनी ॥१॥
लेकुराची चिंता। वागवावी कृपावंता ॥२॥
मी तो राहे यातीहीन । माझा राखा अभिमान ॥३॥
करूनि विनवणी । सेना लागतो चरणीं ॥४॥
अलंकापुरात राहणाऱ्या ज्ञानाबाई (ज्ञानदेव माऊली) या माझ्या आई-बहिणीसारख्या आहेत. हे कृपावंता, तुझ्या या बाळाची चिंता तूच वाहलीस पाहिजे. मी जरी हीन असलो, तरी मला तुझा मानून माझा अभिमान बाळग. सेना महाराज विनवणी करून त्यांच्या चरणी पडतात.
॥ अभंग १२८ ॥ अभंग रचना
श्रीज्ञानराजें केला उपकार । मार्ग हा निर्धार दाखविला ॥१॥
विटेवरी उभा वैकुंठनायक। आणि पुंडलिक चंद्रभागा ॥२॥
अविनाश पंढरी भूमीवरी पेंठ । प्रत्यक्ष वैकुंठ दाखविलें ॥३॥
सेना म्हणे चला जाऊं तया ठाया। पांडुरंग सखया भेटावया ॥४॥
श्रीज्ञानेश्वरांनी जगावर फार मोठे उपकार केले; त्यांनी पंढरपूरच्या विठ्ठलाची आणि चंद्रभागेची खरी वाट दाखवली. पृथ्वीतलावर पंढरपूरच्या रूपात त्यांनी प्रत्यक्ष वैकुंठच उभे करून दाखवले. सेना महाराज म्हणतात, चला, आपल्या सख्या पांडुरंगाला भेटण्यासाठी आपण पंढरीला जाऊया.
॥ अभंग १२९ ॥ अभंग रचना
नामयाचा धरूनि हात। सांगे संवत्सराची मात। विठोजि म्हणे देई चित्त । ऐक गुह्यार्थ सांगतो ॥१॥
ही पुण्यभूमी पवित्र देखा । याची मूळ आदि पीठिका। सिद्धेश्वर नागेंद्र देखा । पुरातन नांदती ॥२॥
या इंद्रनील पर्वतीं तप तपिन्नले अमरपती। आणि सूर्यमूखा वरुती । प्रत्यक्ष मूर्ति श्रीशंकराची ॥३॥
ही स्मशानभूमिका आधीं। येथें सोपान देवा समाधी। पुढें राहिला कैलासनिधी। सन्मुख वाहे भागीरथी ॥४॥
इची करितां पंचक्रोशी। चुके जन्ममरण चौऱ्यांशी । चारी मुक्ती होती दासी। येउनि चरणासी लागती ॥५॥
तो हा सोपान निधान । याचे करितां नामस्मरण। सेना कर जोड़ून । जाती जळून महादोष ॥६॥
सासवड क्षेत्राचे महिमान सांगताना विठ्ठलाने नामदेवांना सांगितले की, ही अत्यंत पवित्र आणि पुरातन भूमी आहे. इथे सिद्धेश्वर आणि नागेश्वर वास करतात. ही सोपानदेवांची (संत सोपान काका) समाधी भूमी आहे. या क्षेत्राची प्रदक्षिणा आणि सोपानदेवांचे स्मरण केल्याने चौऱ्यांशी लक्ष योनींचे जन्म-मरणाचे चक्र सुटते व सर्व महादोष जळून जातात.
॥ अभंग १३० ॥ अभंग रचना
वाचे सोपान म्हणतां । चुके जन्ममरण चिंता ॥१॥
वस्ती केली कनहे तीरीं। पुढें शोभें त्रिपुरारी ॥२॥
सोपानदेव सोपानदेव । नाहीं भय काळाचें ॥३॥
सोपान चरणी ठेउनि माथां । सेना होय विनविता ॥४॥
मुखाने 'सोपान' असा उच्चार करताच जन्म-मरणाची सर्व चिंता मिटते. कऱ्हा नदीच्या तीरावर वसलेल्या सोपानदेवांचे नाव घेतल्यावर मृत्यूचे (काळाचे) भय उरत नाही. सेना महाराज सोपानदेवांच्या चरणी माथा ठेवून विनवणी करतात.
॥ अभंग १३१ ॥ अभंग रचना
ब्रह्मियाचा अवतार । तो हा सोपान निर्धार ॥१॥
याचे घेतां मुखीं नाम । हरे सकळही श्रम ॥२॥
समाधीपासुनी भागीरथी । स्नानालागी नित्य येती ॥३॥
अष्टोत्तर तीर्थाचा मेळा । नाम कऱ्हाबाई वेल्हाळा ॥४॥
वैष्णवांमाजी डिंगर । सेना तयाचा किंकर ॥५॥
संत सोपानदेव हे साक्षात ब्रह्मदेवाचा अवतार आहेत. त्यांचे नाव मुखात घेताच संसाराचे सर्व श्रम नाहीसे होतात. कऱ्हा नदीच्या तीरावर वसलेल्या या समाधीस्थळी सर्व तीर्थे वास करतात. सेना महाराज म्हणतात, मी अशा श्रेष्ठ सोपानदेवांचा आणि वैष्णवांचा नम्र सेवक (किंकर) आहे.
॥ अभंग १३२ ॥ अभंग रचना
वैकुंठवासिनी कृपावंत माउली। जगा तारावया अळंकापुरा आली ॥१॥
शिव तो निवृत्ति आदिमाया मुक्ताई। ब्रह्मा तो सोपान विष्णु ज्ञानदेव पाहीं ॥२॥
येउनी प्रतिष्ठानी पशुवेद बोलविला । पंडित ब्रह्मज्ञानी यांचा गर्व हरिला ॥३॥
तप्तीतीरवासी चौदाशे वर्षांचा होता । तयाचा अभिमान गर्व हरी आदिमाता ॥४॥
वाळितां ब्राह्मणीं स्वर्गाचे पितर आणविले। सेना म्हणे जगीं पूर्णब्रह्म अवतरलें ॥५॥
जगाचा उद्धार करण्यासाठी वैकुंठातील कृपावंत माऊली (ज्ञानेश्वर) अलंकापुरात अवतार घेऊन आली. निवृत्तीनाथ हे शिव, ज्ञानेश्वर हे विष्णू, सोपानदेव हे ब्रह्मा आणि मुक्ताबाई या साक्षात आदिशक्ती आहेत. त्यांनी पैठणला रेड्याकडून वेद बोलवून विद्वानांचा गर्व हरण केला आणि १४०० वर्षे वयाच्या चांगदेवांचा अभिमान दूर केला. सेना महाराज म्हणतात, या चौघांच्या रूपात जगात साक्षात पूर्णब्रह्म अवतरले आहे.
॥ अभंग १३३ ॥ अभंग रचना
वासुदेव टळोनि गेले प्रहर तीन । काय निजतां झांकोन लोचन आलों मागावया दान । नका विन्मुख होऊं जाण गा ॥१॥
रामकृष्ण वासुदेवा। जाणवितो सकल जिवा। द्या मज दान वासुदेवा। मागुता फेरा नाहीं या गांवा गा ॥२॥
आलों दुरुनी सायास। द्याल दान मागायास। नका करू माझी निरास । धर्मसार फळ संसारास गा ॥३॥
एक भाव देवाकारणें। फारसे नलगे देणें घेणें। करा एकचित्त रिघा शरण । हेंचि मागणें तुम्हांकारणें गा ॥४॥
नका पाहू काळ वेळां । दान देई वासुदेवा। व्हां सावध झोपेला। सेना न्हावी चरणी लागला गा ॥५॥
(हा वासुदेवाच्या रूपातील उपदेशपर अभंग आहे.) रात्रीचे तीन प्रहर उलटून गेले आहेत, अज्ञानरूपी झोपेतून जागे व्हा! मी तुमच्याकडे भक्तीचे आणि हरिनामाचे दान मागायला आलो आहे, मला रिकाम्या हाताने परत पाठवू नका. 'रामकृष्ण वासुदेव' असा जप करा, म्हणजे या संसाराचा पुन्हा फेरा (जन्म-मरण) भोगावा लागणार नाही. भगवंतावर एकनिष्ठ भाव ठेवा आणि त्याला शरण जा, हेच खरे संसाराचे सार्थक आहे. सेना न्हावी देवाच्या चरणी लागून सर्वांना सावध होण्याचे आवाहन करत आहे.