॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ संत जनाबाई अभंग
अभंग

अभंग संग्रह : संत जनाबाई

या पृष्ठावर संतांचे अभंग आणि त्यांचा सोपा मराठी भावार्थ उपलब्ध आहे.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
झाडलोट करी जनी । केर भरी चक्रपाणी ॥१॥
पाटी घेऊनियां शिरीं । नेऊनियां टाकी दुरी ॥२॥
ऐसा भक्तिसी भुलला । नीच कामें करुं लागला ॥३॥
जनी ह्मणे विठोबाला । काय उतराई होऊं तुला ॥४॥
दासी जनाबाई घरात झाडलोट करत असताना स्वतः भगवान श्रीकृष्ण (चक्रपाणी) तिचा कचरा भरतात. कचऱ्याची पाटी स्वतःच्या डोक्यावर घेऊन ते दूर टाकायला जातात. देव जनीच्या भक्तीला असा भुलला आहे की तिच्यासाठी तो अगदी सामान्य कामेही आनंदाने करतो. जनी विठ्ठलाला म्हणते, "देवा, मी तुझ्या या ऋणातून कशी उतराई होऊ?"
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
पूर्वी काय तप नेणें पैं हो केलें । निधान जोडिलें पंढरीचें ॥१॥
येऊनियां देव दळूं लागे अंगें । रखुमाईचा संग दूर केला ॥२॥
तैसाचि पैं संगें येऊनि बाहेरी । वेंचोनियां भरी शेणी अंगें ॥३॥
ओझें झालें ह्मणूनि पाठी पितांबरी । घेऊनियां घरीं आणितसे ॥४॥
ऐसें जेथें काम करी चक्रपाणी । तेथें कैंची जनी नामयाची ॥५॥
मी पूर्वजन्मात काय तप केले होते ते मला माहीत नाही, पण मला पंढरीचा हा विठ्ठल रुपी ठेवा मिळाला आहे. देव स्वतः रुक्मिणीचा संग सोडून माझ्यासोबत दळण दळायला लागतो. इतकेच नाही, तर तो बाहेर येऊन स्वतःच्या हाताने माझ्यासाठी शेण गोळा करतो आणि त्याचे ओझे झाले म्हणून आपल्या पाठीवर पितांबरामध्ये बांधून ते घरी आणतो. जिथे स्वतः देव अशी कामे करतो, तिथे जनीचे वेगळे अस्तित्व उरतच नाही.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
एकटी तूं गाणें गासी । दुजा शब्द उमटे पाशीं ॥१॥
कोण गे तुझ्या बरोबरी । गाणें गाती निरंतरीं ॥२॥
पांडुरंग माझा पिता । रखुमाई झाली माता ॥३॥
ऐशियाच्या घरीं आलें । जनी ह्मणे धन्य झालें ॥४॥
लोक जनीला विचारतात की, "तू तर एकटीच गाणे गातेस, पण तुझ्यासोबत दुसरा आवाज कोणाचा येतो? तुझ्यासोबत अखंड गाणे गाणारे हे कोण आहे?" त्यावर जनी सांगते की, "पांडुरंग माझा पिता आणि रुक्मिणी माझी माता झाली आहे, अशा देवाच्या घरात मी आले आहे आणि माझे जीवन धन्य झाले आहे."
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
जनी डोईनें गांजली । विठाबाई धाविन्न्ली ॥१॥
देव हातें बुचडा सोडी । उवा मारीतसे तांतडी ॥२॥
केश विंचरुनी मोकळे केले । जनी ह्मणे निर्मळ झालें ॥३॥
जनीचे डोके जड झाले (केसात उवा झाल्या) म्हणून ती त्रासली होती, हे पाहून तिची माऊली विठाबाई धावून आली. देवाने स्वतःच्या हाताने जनीच्या केसांचा अंबाडा सोडला आणि तातडीने तिच्या केसांतील उवा मारायला सुरुवात केली. विठ्ठलाने तिचे केस विंचरून मोकळे केले, जनी म्हणते की यामुळे माझे डोके अगदी स्वच्छ व निर्मळ झाले.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
जनी बैसली न्हायाला । पाणी नाहीं विसणाला ॥१॥
घागर घेउनी पाण्या गेली । मागें मागें धांव घाली ॥२॥
घागर घेऊनियां हातीं । पाणी रांजणांत ओती ॥३॥
ऐशा येर झारा केल्या । रांजण घागरी भरिल्या ॥४॥
पाणी पुरे पांडुरंगा । दासी जनीच्या अंतरंगा ॥५॥
जनी जेव्हा अंघोळीला बसली तेव्हा अंगावर घेण्यासाठी गरम पाणी नव्हते. ती घागर घेऊन पाणी आणायला निघाली, तेव्हा देव तिच्या मागे मागे धावले. देवाने स्वतः घागर हातात घेऊन पाणी आणले आणि रांजणात ओतले. अशा विठ्ठलाने अनेक येरझाऱ्या मारून रांजण आणि घागरी भरून दिल्या. जनी पांडुरंगाला म्हणते, "देवा, आता पुरे झाले, माझ्या अंतरंगाला आणि शरीराला एवढे पाणी पुरेसे आहे."
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
एक दिवशीं न्हावयास । पाणी नव्हतें विसणास ॥१॥
देव धांवोनियां आले । शीतळ उदक घे घे बोले ॥२॥
आपुल्या हातें विसणीं । घाली जनीच्या डोयी पाणी ॥३॥
माझ्या डोईच्या केसांस । न्हाणें नव्हतें फार दिवस ॥४॥
तेणें मुरडी केसांस । कां ह्मणे उगीच बैस ॥५॥
आपुल्या हातें वेणी घाली । जनी ह्मणे माय झाली ॥६॥
एका दिवशी जनीला न्हाण्यासाठी पाणी नव्हते, तेव्हा देव स्वतः धावून आले आणि पाणी देत 'घे घे' बोलू लागले. देवाने स्वतः जनीच्या डोक्यावर पाणी घातले. खूप दिवस केस धुवायचे राहिले असल्याने देवाने तिचे केस व्यवस्थित केले, तिला 'शांत बैस' असे म्हटले आणि स्वतःच्या हाताने तिची वेणी घातली. जनी म्हणते, देव खरोखर माझी आई झाली आहे.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
तुळशीचे बनीं । जनी उकलीत वेणी ॥१॥
हातीं घेऊनियां लोणी । डोई चोळी चक्रपाणी ॥२॥
माझे जनीला नाहीं कोणी । ह्मणुनी देव घाली पाणी ॥३॥
जनी सांगे सर्व लोकां । न्हांऊं घाली माझा सखा ॥४॥
तुळशीच्या वनामध्ये जनी आपली वेणी सोडवत बसली असताना स्वतः श्रीकृष्ण हातामध्ये लोणी घेऊन तिच्या डोक्याला चोळत आहेत. "माझ्या जनीला जगात दुसरे कोणी नाही" असे म्हणून देव स्वतः तिच्यावर पाणी घालत आहेत. जनी सर्व लोकांना अभिमानाने सांगते की, माझा सखा विठ्ठल स्वतः मला अंघोळ घालत आहे.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
साळी सडायास काढी । पुढें जाउनी उखळ झाडी ॥१॥
कांडितां कांडितां । शीण आला पंढरिनाथा ॥२॥
सर्व अंगीं घाम आला । तेणें पितांबर भिजला ॥३॥
पायीं पैंजण हातीं कडीं । कोंडा पांखडूनि काढी ॥४॥
हाता आला असे फोड । जनी ह्मणे मुसळ सोड ॥५॥
जनी साळी (धान्य) सडण्यासाठी काढते, तेव्हा देव पुढे होऊन उखळ स्वच्छ करतात. धान्य कांडता कांडता पंढरीनाथ विठ्ठलाला खूप थकवा येतो. देवाच्या सर्व अंगाला घाम सुटतो आणि त्याने त्याचा पितांबर भिजतो. पायात पैंजण आणि हातात कडे असलेला हा देव सुपाने कोंडा पाखडून काढतो. देवाच्या हाताला मुसळ धरून फोड आल्याचे पाहून जनी व्याकुळ होऊन म्हणते, "देवा, आता ते मुसळ सोडून दे."
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
ज्याचा सखा हरी । त्यावरी विश्व कृपा करी ॥१॥
उणें पडों नेदी त्याचें । वारें सोसी आघाताचें ॥२॥
तयावीण क्षणभरी । कदा आपण नव्हे दुरी ॥३॥
आंगा आपुले ओढोनी । त्याला राखे जो निर्वाणीं ॥४॥
ऐसा अंकित भक्तांसी । ह्मणे नामयाची दासी ॥५॥
ज्याचा सखा प्रत्यक्ष नारायण आहे, त्याच्यावर संपूर्ण जग कृपा करते. देव आपल्या भक्ताला काहीही कमी पडू देत नाही आणि त्याच्यावर येणारे संकटांचे आघात स्वतः अंगावर सोसतो. देव अशा भक्तापासून क्षणभरही दूर होत नाही आणि संकटसमयी त्याला स्वतःच्या कुशीत घेऊन त्याचे रक्षण करतो. नामयाची दासी जनी म्हणते, असा हा देव आपल्या भक्तांचा पूर्ण अंकित (गुलाम) झाला आहे.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
पक्षी जाय दिगंतरां । बाळकांसी आणी चारा ॥१॥
घार हिंडते आकाशीं । झांप घाली पिल्लापासीं ॥२॥
माता गुंतली कामासी । चित्त तिचें बाळापाशीं ॥३॥
वामर हिंडे झाडावरी । पिलीं बांधुनी उदरीं ॥४॥
तैंसी आह्यासी विठ्‌ठल माये । जनी वेळोवेळां पाहे ॥५॥
जसा एखादा पक्षी दूर आकाशात उडून जातो पण आपल्या पिलांसाठी चारा घेऊन येतो; घार आकाशात फिरत असली तरी तिचे लक्ष खाली पिलांकडे असते आणि ती लगेच पिलापाशी झेप घेते; आई कामात गुंतलेली असली तरी तिचे चित्त बाळापाशी असते; आणि माकड झाडावर फिरताना आपल्या पिलाला पोटाशी घट्ट बांधून ठेवते; तशीच विठ्ठल ही आम्हा भक्तांची माऊली आहे, जिच्याकडे जनी वेळोवेळां आशेने पाहते.
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
भक्त जें जें कर्म करिती । तें तूं होसी कृपामूर्ती ॥१॥
हें तों नवल नव्हे देवा । भुललासी भक्तिभावा ॥२॥
वाग्दोर धरुनी दांतीं । चारी घोडे चहूं हातीं ॥३॥
धूतां लाज नाहीं तुला । दासी जनी ह्मणे भला ॥४॥
हे कृपावंता देवा, तुझे भक्त जी जी कामे करतात, ती सर्व कामे तू स्वतः त्यांचे रूप घेऊन करतोस. यात काही नवल नाही कारण तू भक्तांच्या शुद्ध भावाला भुलला आहेस. महाभारतात अर्जुनाचा सारथी होऊन तू घोड्यांचे लगाम दातांनी धरलेस आणि चारी घोडे हातांनी सांभाळलेस; भक्तांचे घोडे धुतानाही तुला लाज वाटली नाही. दासी जनी म्हणते, देवा तू खरोखर धन्य आहेस.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
देव भावाचा लंपट । सोडुनी आला हो वैकुंठ ॥१॥
पुंडलिकापुढें उभा । सम चरणांवरी शोभा ॥२॥
हातीं चक्र पायीं वांकी । मुख भक्तांचें अवलोकीं ॥३॥
उभा बैसेन सर्वथा । पाहे कोडें भक्त कथा ॥४॥
सर्व सुखाचा सागर । जनी ह्मणे शारंगधर ॥५॥
देव हा केवळ भक्तांच्या भावनेचा भुकेला आहे, म्हणूनच तो आपले वैकुंठ सोडून पृथ्वीवर आला आहे. तो पुंडलिकाच्या भक्तीमुळे पंढरपुरात सम चरणांवर उभा आहे. हातात सुदर्शन चक्र आणि पायात वाकी असलेला हा देव सतत भक्तांच्या मुखाकडे पाहत असतो. दासी जनी म्हणते, सर्व सुखाचा सागर असलेला हा देव भक्तांच्या कथा आणि कौतुक पाहण्यासाठीच येथे उभा राहिला आहे.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
दुःशासन द्रौपदीसी । घेउनी आला तो सभेसी ॥१॥
दुर्योधन आज्ञा करी । नग्न करावी सुंदरी ॥२॥
आतां उपाय कृष्णा काय । धांवें माझे विठ्‌ठल माय ॥३॥
निरी ओढितां दुर्जन । झालें आणिक निर्माण ॥४॥
ऐसीं असंख्य फेडिलीं । देवीं तितुकीं पुरविलीं ॥५॥
तया संतां राखिलें कैसें । जनी मनीं प्रेमें हांसे ॥६॥
जेव्हा दुःशासन द्रौपदीला ओढत सभेमध्ये घेऊन आला आणि दुर्योधनाने तिला नग्न करण्याची आज्ञा दिली, तेव्हा द्रौपदीने कृष्णाचा धावा केला, "माझ्या विठ्ठल माऊली धावून ये!" दुःशासनाने वस्त्र ओढायला सुरुवात केली, पण देवाने तिथे असंख्य वस्त्रे निर्माण केली. देवाने वस्त्रे पुरवून द्रौपदीची अब्रू राखली. देवाने आपल्या भक्ताचे रक्षण कसे केले, हे आठवून जनी मनातल्या मनात प्रेमाने हसते.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
ब्राह्मणाचें पोर । मागे दूध रडे फार ॥१॥
माता ह्मणे बालकासी । दूध मागें देवापासी ॥२॥
क्षिराब्धीची वाटी । ह्मणे जनी लावी ओंठी ॥३॥
एका ब्राह्मणाचे मूल दुधासाठी खूप रडत होते. तेव्हा त्याची आई हताश होऊन म्हणाली, "बाळा, माझ्याकडे दूध नाही, तू देवाकडे दूध माग." त्या लहान मुलाच्या हाकेला ओ देऊन देवाने थेट उपमन्यूसाठी क्षीरसागराची वाटीच त्याच्या ओठाला लावली.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
पंढरीच्या राया । माझी विनवणी पायां ॥१॥
काय वर्णनू हरिच्या गोष्‍टी । अनंत ब्रह्मांडें याचे पोटीं ॥२॥
सेना न्हावी याचे घरीं । अखंड राबे विठ्‌ठल हरी ॥३॥
राम चिंता ध्यानीं मध्ये । ह्मणे नामयाची जनी ॥४॥
हे पंढरीच्या राजा विठ्ठला, माझी तुझ्या चरणाशी एकच विनंती आहे. ज्या हरीच्या पोटात अनंत ब्रह्मांड सामावलेली आहेत, त्याच्या लीलांचे वर्णन मी काय करू? तोच विठ्ठल सेना न्हाव्याचे रूप घेऊन राजाच्या दरबारात अखंड राबला. नामयाची जनी म्हणते, माझ्या मनात आणि ध्यानात नेहमी त्या रामाचे (हरीचे) चिंतन असते.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
भिल्लणीचीं फळें कैशीं । चाखोनी वाहातसे देवासी ॥१॥
भावें तिचीं अंगिकारी । सर्वाहुनी कृपा करी ॥२॥
गुज वान्नरांसी पुसावें । राक्षसांतें हो जिंकावें ॥३॥
वान्नरा अवघे भुभुःकार । बोलताती रामासमोर ॥४॥
आज्ञा करावी आह्मांसी । रावण आणितों तुह्मापासीं ॥५॥
तुझ्या नामच्या प्रतापें । हनुमंत गेला जी संतापें ॥६॥
सीताशुद्धि करुनी आला । दासी जनीस आनंद झाला ॥७॥
शबरी भिल्लणीने स्वतः चाखून चव घेतलेली उष्टी बोरे (फळे) श्रीरामाला दिली, आणि देवाने तिच्या शुद्ध भावामुळे ती आनंदाने स्वीकारली व तिच्यावर अथांग कृपा केली. ज्याने वानरांशी मसलत करून राक्षसांचा पराभव केला, त्या रामासमोर वानर गर्जना करत रावणाला पकडून आणण्याची आज्ञा मागत होते. श्रीरामाच्या नामाच्या प्रतापानेच हनुमान समुद्रापार गेला आणि सीतेचा शोध घेऊन आला, हे पाहून दासी जनीला परमानंद होतो.
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
यातिहीन चोखामेळा । त्यासी भक्तांचा कळवळा ॥१॥
त्याचा झाला ह्मणीयारा । राहे घरीं धरी थारा ॥२॥
देह बाटविला त्याणें । हांसे जनी गाय गाणें ॥३॥
जातीने खालच्या समजल्या जाणाऱ्या चोखामेळा यांच्यावर देवाचा एवढा कळवळा होता की देव स्वतः त्यांच्या घरचा गडी (चाकर) झाला आणि त्यांच्या घरी राहू लागला. चोखोबांच्या भक्तीने देवाचा देहही जणू त्यांच्यातच मिसळून गेला, हे पाहून जनी आनंदाने हसते आणि देवाचे गाणे गाते.
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
चोखामेळा संत भला । तेणें देव भुलवीला ॥१॥
भक्‍ति आहे ज्याची मोठी । त्याला पावतो संकटीं ॥२॥
चोख्यामेळ्याची करणी । तेणें देव केला ऋणी ॥३॥
लागा विठ्‌ठल चरणीं । ह्मणे नामयाची जनी ॥४॥
चोखामेळा हे अत्यंत थोर संत होते, त्यांनी आपल्या भक्तीने देवाला भुलवले होते. ज्याची भक्ती मोठी असते, देव त्याच्या संकटात धावून जातो. चोखोबांच्या भक्तीने देवाला त्यांचे ऋणी करून सोडले होते. नामयाची जनी सांगते की, अशा या दयेच्या सागर विठ्ठलाच्या चरणी सर्वांनी शरण जावे.
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
माळियाचा लेक झाला । सेखी कुर्म्यालागीं गेला ॥१॥
चांभार्‍यानें जानव्यासी । काढोन दाविलें भटांसी ॥२॥
तुरका घरीं विणी । ह्मणे नामयाची जनी ॥३॥
देव भक्तांसाठी माळ्याचा (सावता माळी) मुलगा झाला आणि पुढे कुर्मादासासाठी धावून गेला. रोहिदास चांभाराच्या भक्तीसाठी देवाने त्यांच्या चामड्याच्या दोरीत स्वतःचे रूप दाखवले आणि कबीरासारख्या विणकराच्या घरी तो स्वतः शेले विणू लागला, असे नामयाची जनी देवाच्या भक्तीचे कौतुक करताना सांगते.
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
माझा लोभ नाहीं देवा । तुझी करीं ना मी सेवा ॥१॥
नाहीं अंगीं थोरपण । मिथ्या धरिसी गुमान ॥२॥
रामा येऊनि काय करिसी । तुझें बळ आह्मांपासीं ॥३॥
नाहीं सामर्थ्य तुज हरी । जनी ह्मणे धरिला चोरीं ॥४॥
जनी देवाशी लडिवाळपणे भांडताना म्हणते, "देवा, मला तुझा कोणताही लोभ नाही आणि मी तुझी सेवाही करत नाही. माझ्या अंगी मोठेपणा नाही, तू विनाकारण गर्व धरू नकोस. हे रामा, तू येथे येऊन काय करणार? तुझे सर्व बळ तर आमच्या भक्तीमध्येच आहे. तुझ्या अंगी स्वतःचे काही सामर्थ्य नाही, मी तुला भक्तीच्या दोराने चोरीच्या आळात पकडले आहे."
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
द्रौपदीकारण । पाठीराखा नारायण ॥१॥
गोरा कुंभाराच्यासंगें । चिखल तुडवूं लागे अंगें ॥२॥
कबिराच्या बैसोनि पाठीं । शेले विणितां सांगे गोष्‍टी ॥३॥
चोखामेळ्यासाठीं ढोरें ओढी जगजेठी ॥४॥
जनीसंगें दळूं लागे । सुरवर म्हणती धन्य भाग्यें ॥५॥
द्रौपदीचा पाठीराखा नारायण झाला. गोरा कुंभाराच्या प्रेमापोटी देव स्वतः चिखल तुडवू लागला. कबीराच्या पाठीशी बसून तो शेले विणता विणता सुख-गोष्टी करू लागला. चोखामेळा यांच्यासाठी या जगजेठी विठ्ठलाने मृत ढोरे ओढण्याचे काम केले आणि माझ्यासारख्या जनीसोबत तो दळण दळू लागला. हे पाहून स्वर्गातील देवही जनीच्या भाग्याची स्तुती करतात.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
देव भक्तांचा अंकित । कामें त्याचीं सदा करित ॥१॥
त्याचें पडों नेदी उण । होय रक्षिता आपण ॥२॥
जनी ह्मणे भक्तिभाव । देवदास ऐक्य जीव ॥३॥
देव हा नेहमी आपल्या भक्तांच्या स्वाधीन असतो आणि तो भक्तांची सर्व कामे स्वतः करतो. भक्ताला तो कधीही काही कमी पडू देत नाही आणि स्वतः त्याचे रक्षण करतो. जनी म्हणते, जिथे खरा भक्तीभाव असतो, तिथे देव आणि त्याचा दास (भक्त) हे दोघे मिळून एकरूप होऊन जातात.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
बाळे भोळे ठकविशी । तें तंव न चले आह्मांपाशीं ॥१॥
गर्व धरिसी नामाचा । सोहं सोहं गर्जे वाचा ॥२॥
आशा तृष्‍णा तुह्मांपाशीं । नाहीं ह्मणे जनी दासी ॥३॥
जनी देवाशी हक्काने बोलते, "देवा, तू इतर साध्या-भोळ्या लोकांना फसवतोस, पण तुझी ही चलाखी आमच्यापाशी चालणार नाही. तू तुझ्या नामाचा खूप गर्व धरतोस आणि तुझी वाणी 'सोहं सोहं' अशी गर्जते. पण दासी जनी म्हणते की, आमच्या मनात कोणतीही आशा-तृष्णा उरली नसल्याने आम्ही तुला पूर्णपणे जिंकले आहे."
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
जेवीं जेवीं बा मुरारी । तुज वाढिली शिदोरी ॥१॥
कनकाचे ताटीं । रत्‍नजडित ठेविली वाटी ॥२॥
आमुचें ब्रह्म सारंग पाणी । हिंडतसे रानोरानीं ॥३॥
गोपाळांचे मेळीं । हरी खेळे चेंडूफळी ॥४॥
तुळसीचे वनीं । उभी राहे दासी जनी ॥५॥
जनी देवाला जेवायला बोलावते, "हे मुरारी, ये आणि जेवून घे, मी तुझ्यासाठी शिदोरी वाढली आहे." सोन्याच्या ताटात आणि रत्नजडित वाटीत जेवण ठेवले आहे. जे परब्रह्म आहे, ते विठ्ठल रूप घेऊन गोपाळांसोबत रानोरानी हिंडत आहे आणि चेंडूफळीचा खेळ खेळत आहे. दासी जनी मात्र तुळशीच्या वनात त्याची वाट पाहत उभी आहे.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
जनी म्हणे पांडुरंगा । माझ्या जीवींच्या जीवलगा ।
विनविते सांगा । महिमा साधुसंतांची ॥१॥
कैसी वसविली पंढरी । काय महिमा भीमातीरीं ।
पुंडलिकाच्या द्वारीं । कां उभा राहिलासी ॥२॥
कैसा आला हा गोविंद । कैसा झाला वेणुनाद ।
येऊनी नारद कां राहिला ॥३॥
कृपा करा नारायणा । सांगा अंतरींच्या खुणा ।
येऊं दे करुणा । दासी जनी विनवितसे ॥४॥
जनी आपल्या जीवलग पांडुरंगाला विनंती करते की, "देवा, मला साधुसंतांचा महिमा सांगा. ही पंढरी कशी वसली? भीमा नदीच्या तीराचा काय महिमा आहे आणि तू पुंडलिकाच्या दारापाशी का उभा राहिलास? तो गोविंद येथे कसा आला, बासरीचा नाद कसा झाला आणि नारद मुनी येथे येऊन का राहिले? हे नारायणा, माझ्यावर कृपा कर आणि तुझ्या अंतःकरणातील या खुणा मला सांग."
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
दुर्योधना मारी । पांडवासी रक्षी हरी ॥१॥
पांडवा वनवासीं जाये । तयापाठीं देव आहे ॥२॥
उणें न पडे तयांचें । काम पुरवी हो मनाचे ॥३॥
जनी म्हणे विदुराच्या । कण्या भक्षी हो प्रीतीच्या ॥४॥
हरीने दुष्टांचा (दुर्योधनाचा) नाश केला आणि नेहमी पांडवांचे रक्षण केले. पांडव जेव्हा वनवासात गेले, तेव्हा देव त्यांच्या पाठीशी सावलीसारखा उभा होता. त्याने त्यांना काहीही कमी पडू दिले नाही आणि त्यांच्या मनातील सर्व इच्छा पूर्ण केल्या. जनी म्हणते, हाच देव विदुराच्या घरी गेला आणि त्याने अत्यंत प्रेमाने त्याच्याकडच्या कण्या (साधे अन्न) खाल्ल्या.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
वर स्कंधी ऋषि तो वाहिला । बळीनें द्वारपाळ केला ॥१॥
भक्ता आधीन होसी । त्याच्या वचनीं वर्तसी ॥२॥
त्याचे गर्भवास सोसी । कष्‍टी होता अंबऋषी ॥३॥
सर्व दुःखासी साहिलें । जनी म्हणे बरवें केलें ॥४॥
देवाने ऋषींना आपल्या खांद्यावर वाहून नेले आणि बळी राजाच्या भक्तीला भुलून तो त्याचा द्वारपाळ (रक्षक) झाला. देवा, तू नेहमी भक्तांच्या अधीन असतोस आणि त्यांच्या शब्दाप्रमाणे वागतोस. अमरीष राजासाठी तू स्वतः अनेक गर्भवास आणि संकटे सोसलीस. भक्तांसाठी तू सर्व दुःखे सहन केलीस, जनी म्हणते की तू हे फार चांगले केलेस.
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
भक्तीसाठीं याति नाहीं । नाहीं तयासी ते सोई ॥१॥
रोहिदास तो चांभार । त्याचा करी कारभार ॥२॥
जो कां भक्त यातिहीन । देव करी त्याचा मान ॥३॥
त्यासी भक्ताचा आधार । चाट पाहे निरंतर ॥४॥
जनी म्हणे भक्तासाठीं । विठो सदा गोण्या लोटी ॥५॥
देवाच्या भक्तीसाठी कोणतीही जात-पात आड येत नाही, देव ती मानत नाही. जातीने चांभार असलेल्या रोहिदासाचा सर्व कारभार देव स्वतः करतो. जो भक्त खालच्या जातीचा समजला जातो, देव त्याचा जगात सर्वात जास्त मान वाढवतो. देव नेहमी अशा खऱ्या भक्तांचा आधार शोधत असतो. जनी म्हणते, भक्तांच्या प्रेमापोटी विठ्ठल स्वतः पाठीवर गोण्या (ओझी) वाहतो.
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
चोखामेळा अनामिक । भक्‍तराज तोचि एक ॥१॥
परब्रह्म त्याचे घरीं । न सांगतां काम करी ॥२॥
रोहिदास तो चांभार । पाहे मोमिन कबीर ॥३॥
नेमी जबी बीच दासी । रंगीं वेढी नांगर पिशी ॥४॥
चोखामेळा हे समाजात उपेक्षित होते, पण तेच खरे भक्तांचे राजे होते. त्यांच्या भक्तीमुळे प्रत्यक्ष परब्रह्म विठ्ठल त्यांच्या घरी न सांगता सर्व कामे करत असे. रोहिदास चांभार किंवा कबीर विणकर असो, देव नेहमी त्यांच्या भक्तीत रंगून गेला आणि त्याने भक्तांच्या साध्या कामात स्वतःला गुंतवून घेतले.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
देव तारक तारक । देव दुष्‍टांसी मारक ॥१॥
गीतेमध्ये आदि अंत । ऐसें बोले तो भगवंत ॥२॥
शत्रुलागीं आधीं मारी । भक्तसंकटीं रक्षी हरी ॥३॥
जनी म्हणे कृपा करी । भाव पाहोन अंतरीं ॥४॥
देव हा भक्तांना संसारातून आणि संकटांतून जसा तारायचा तसा तारतो, आणि दुष्टांचा नाश करतो. श्रीमद्भगवद्गीतेमध्ये सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत स्वतः भगवंत हेच बोलले आहेत की, ते शत्रूंचा संहार करतात आणि संकटसमयी भक्तांचे रक्षण करतात. जनी म्हणते, देव प्रत्येकाच्या अंतःकरणातील भक्तीचा भाव पाहूनच त्याच्यावर कृपा करतो.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
पांडवांचे घरीं । रात्रंदिवस मुरारी ॥१॥
तैंच सखा ना मयाचा । एक ठायीं जेवायाचा ॥२॥
त्याच्या उच्छिष्ठाचा ग्रास । जनी हात उचली त्यास ॥३॥
पांडवांच्या घरी श्रीकृष्ण रात्रंदिवस हजर असायचा, तो त्यांचा सखा झाला होता आणि त्यांच्यासोबत एकाच पात्रात जेवायचा. जनी म्हणते की, नामदेवांच्या घरातही देव तसाच वावरतो आणि देवाच्या त्या उष्ट्या अमृताचा घास घेण्यासाठी जनी नेहमी आपला हात पुढे करते.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
भूत झालें ऋषि पोटीं । लावियेलें मृगापाठी ॥१॥
विश्वामित्रा घाला घाली । पोटीं शकुंतला आली ॥२॥
भगांकित केला । इंद्र भूतानें झडपिला ॥३॥
तेंचि झालें हें भारत । म्हणे जनी केली मात ॥४॥
मोठमोठ्या ऋषी-मुनींच्या पोटीही मायेच्या प्रभावामुळे संभ्रम निर्माण झाला. विश्वामित्रांसारख्या थोर ऋषींच्या मनात मायेने घाला घातला आणि शकुंतलेचा जन्म झाला. प्रत्यक्ष इंद्रालाही मोहाने झडपले. जनी म्हणते की, या जगातील आणि महाभारतातील या सर्व मोठ्या लीला देवानेच आपल्या मायेने घडवून आणल्या आहेत.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
दोहीकडे दोही जाया । मध्यें गोरोबाची शय्या ॥१॥
गोरा निद्रिस्थ असतां । कपट करिती त्याच्या कांता ॥२॥
गोरोबाचे दोन्ही हात । आपुल्या हृदयावरी ठेवित ॥३॥
जागा झाला गोरा भक्त । जनी म्हणे त्या निद्रित ॥४॥
संत गोरा कुंभार यांच्या दोन्ही बाजूंना त्यांच्या दोन पत्नी झोपल्या होत्या आणि मध्ये गोरोबांची शय्या होती. गोरोबा झोपलेले असताना त्यांच्या पत्नींनी एक युक्ती (कपट) केली आणि गोरोबांचे दोन्ही हात स्वतःच्या हृदयावर ठेवले (कारण गोरोबांनी पत्नींना न शिवण्याचा पण केला होता). जेव्हा हा गोरा भक्त जागा झाला, तेव्हा पुढे काय घडले, हे जनी श्रोत्यांना सांगते.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
अहो द्रौपदीच्या बंधू । तारक देवा कृपासिंधू ॥१॥
पांचाळीसी वस्त्रें देत । पुरवितो जगन्नाथ ॥२॥
जनी म्हणे भाग्यवंत । तिच्या भावाचा अंकित ॥३॥
द्रौपदीचा पाठीराखा भाऊ असलेला हा विठ्‌ठल खरोखर कृपासिंधू आणि जगाचा रक्षणकर्ता आहे. संकटसमयी द्रौपदीला (पांचाळीला) अनंत वस्त्रे देऊन या जगन्नाथाने तिचे रक्षण केले आणि तिची इच्छा पुरवली. जनी म्हणते, द्रौपदी खरोखर भाग्यवान होती, जिच्यासाठी देव तिचा भाऊ बनून तिचा अंकित झाला.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
खांदीऋषि तो चालिला । बळीनें द्वारपाळ केला ॥१॥
ऐसा भक्ता आधिन होसी । त्याच्या वचनें वर्तसी ॥२॥
कष्‍टी होतां अंबऋषी । त्याचे गर्भवास सोसी ॥३॥
सर्व दुःखासी साहिलें । जनी म्हणे दळण केलें ॥४॥
भक्तांच्या इच्छेसाठी देवाने ऋषींना खांद्यावरून वाहून नेले आणि बळी राजाचा तो स्वतः द्वारपाळ झाला. देवा, तू असा भक्तांच्या पूर्ण स्वाधीन होतोस आणि त्यांच्या शब्दाप्रमाणे वागतोस. अमरीष राजा संकटात असताना त्याचे संकट दूर करण्यासाठी तू स्वतः गर्भवास भोगण्यास तयार झालास. भक्तांसाठी सर्व दुःखे सहन करणाऱ्या या विठ्ठलाने माझ्यासाठी दळण दळण्याचे कष्टही आनंदाने सोसले, असे जनी सांगते.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
बाप श्रोतियाचा राजा । कैसी उभारिली ध्वजा ॥१॥
एक झाला परिक्षिती । ऐसे पवाडे गर्जिती ॥२॥
भागवतीं रससुखें । द्रौपदी वाढी सावकाशें ॥३॥
ज्याची ऐकतां गर्जना । कंप काळाचिया मना ॥४॥
सात दिवस वृष्‍टि झाली । जनी म्हणे मात केली ॥५॥
राजा परीक्षितीसाठी शुकमुनींनी भागवत कथेची ध्वजा कशी उभारली, याचे वर्णन पुराणांमध्ये गर्जते. भागवतातील रसाचा आनंद घेत पांडवांचे महात्म्य गायले जाते. ज्या विठ्ठलाच्या नामाची गर्जना ऐकून काळाच्या मनालाही कापरं भरते, त्याने इंद्राच्या कोपामुळे सात दिवस झालेल्या मुसळधार पावसात गोवर्धन पर्वत उचलून विलक्षण चमत्कार केला, असे जनी सांगते.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
मांडियेला डाव । कौरवांनीं दुष्‍ट भाव ॥१॥
टाकियेला फांसा । पांडव गेले वनवासा ॥२॥
वना गेले पांडवबळी । दिनकरें दिधली थाळी ॥३॥
पांडवांची कृष्णाबाई । जनी म्हणे माझी आई ॥४॥
कौरवांनी कपट बुद्धीने द्युताचा डाव मांडला आणि चुकीचा फासा टाकून पांडवांना वनवासात पाठवले. महाबळेश्‍वर पांडव जेव्हा वनात गेले, तेव्हा सूर्याने (दिनकराने) त्यांना कधीही अन्न न संपणारी अक्षय्य थाळी दिली. पांडवांचे रक्षण करणारी ती कृष्णाबाई म्हणजेच माझी विठ्ठल माऊली आहे, असे जनी म्हणते.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
ऐशापरी पांडवांतें । रक्षियेलें दीनानाथें ॥१॥
शंखचक्र आयुधें करीं । छाया पितांबर करी ॥२॥
हस्त ठेऊनियां माथां । सुखी असा निर्भय चित्तां ॥३॥
आज्ञा घेउनी सर्वांची । देव गेले द्वारकेसी ॥४॥
सरला थालिपाक आतां । पुढें सावधान श्रोतां ॥५॥
कथा पुढील गहन । घोषयात्रा निरुपण ॥६॥
येथूनी अध्याय कळस । जनी म्हणे झाला रस ॥७॥
अशा प्रकारे या दीनानाथाने (विठ्ठलाने) नेहमी पांडवांचे रक्षण केले. हातात शंख, चक्र ही आयुधे धरून आणि आपल्या पितांबराची सावली धरून देवाने पांडवांच्या डोक्यावर हात ठेवला व त्यांना 'निर्भय राहा' असा आशीर्वाद दिला. त्यानंतर सर्वांचा निरोप घेऊन देव द्वारकेला गेले. जनी म्हणते, ही कथा अत्यंत गहन आणि रसाळ आहे.
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
कोणे एक दिवशीं । विठो गेला जनीपाशीं ॥१॥
हळूच मागतो खायासी । काय देऊं बा मी तुसी ॥२॥
हातीं धरुन नेला आंत । वाढी पंचामृत भात ॥३॥
प्रेमसुखाचा ढेंकर दिला । जनी म्हणे विठो धाला ॥४॥
एका दिवशी विठ्ठल स्वतः जनीपाशी गेला आणि हळूच तिच्याकडे काहीतरी खायला मागू लागला. जनी देवाला म्हणाली, "देवा, मी तुला काय देऊ?" तिने विठ्ठलाचा हात धरून त्याला घरात नेले आणि त्याला प्रेमाने पंचामृत भात वाढला. तो भात खाऊन विठ्ठलाने प्रेमाचा सुखाचा ढेंकर दिला, जनी म्हणते, आज माझा विठ्ठल पूर्णपणे तृप्त झाला.
॥ अभंग ४० ॥ अभंग रचना
एक दिवशीं वाडियांत । देव आले अवचित ॥१॥
अवघीं पायांस लागली । देव त्यांवरी कृपा केली ॥२॥
बाहेर कामासी गुंतल्यें । देव मजला विचारिलें ॥३॥
बाहेर आहेस वो बोलती । देव मजला हाटकिती ॥४॥
हात धुऊनि जवळ गेल्यें । कोण गे जनी हांसून बोले ॥५॥
एका दिवशी नामदेवांच्या वाड्यात देव अचानक आले. घरातील सर्व लोक देवाच्या पाया पडले आणि देवाने त्यांच्यावर कृपा केली. मी बाहेर काम करत असल्याने देवाने घरातील लोकांना विचारले, "जनी बाहेर आहे का?" देवाने मला हाक मारली. मी हात धुवून जेव्हा देवाजवळ गेले, तेव्हा देव हसून म्हणाला, "जनी, तू कशी आहेस?"
॥ अभंग ४१ ॥ अभंग रचना
दळण्याच्या भिषें । विठ्‌ठल सावकाशें ॥१॥
देहबुद्धीचें वैरण । द्वैत खंडारे निसून ॥२॥
एकलीच मातां । दुजा साद उमटतां ॥३॥
कोण तुझे बरोबरी । साद देतो निरंतरी ॥४॥
खूण कळली नामदेवा । विठ्‌ठल श्रोता जनीच्या भावा ॥५॥
विठ्ठल केवळ दळण दळण्याच्या निमित्ताने सावकाश जनीच्या घरात येतो. तो दळण दळताना माणसाची देहबुद्धी आणि मनातील द्वैत (भेदभाव) दळून नष्ट करतो. जनी एकटीच दळत असताना तिच्यासोबत जो दुसरा आवाज येतो, तो पाहून लोक विचारतात की, "तुझ्यासोबत अखंड साद देणारे हे कोण आहे?" ही खूण नामदेवांना कळली की स्वतः विठ्ठल जनीच्या भक्तीला भुलून तिच्यासोबत गाणे गात आहे.
॥ अभंग ४२ ॥ अभंग रचना
मग हांसोनि सकळी । पाहूं देव कैसा बळी ॥१॥
आले नामदेवा घरीं । प्रेमें भुललासे हरी ॥२॥
घाली जातिया वैरण । काय आवडीचें गाण ॥३॥
पुढें देखे ज्ञानेश्वरा । देव झालासे घाबरा ॥४॥
जनी म्हणे पंढरिनाथा । जाय राउळासी आतां ॥५॥
मग सर्व संत हसून म्हणाले की, पाहू या हा देव भक्तीपुढे कसा बळी पडला आहे! ते नामदेवांच्या घरी आले, तर तिथे हरी जनीच्या प्रेमाने भुलून जात्यात धान्य घालत होता आणि आवडीने गाणे गात होता. अचानक समोर ज्ञानेश्वरांना पाहिले, तेव्हा देव पकडला गेल्यामुळे थोडा घाबरला. जनी पंढरीनाथाला म्हणाली, "देवा, आता तू तातडीने तुझ्या देवळात (राउळात) परत जा."
॥ अभंग ४३ ॥ अभंग रचना
निवृत्ति पुसत । कोठें होते पंढरिनाथ ॥१॥
खूण कळली हृषिकेशी । सांगों नको निवृत्तीसी ॥२॥
उत्तर दिलें ज्ञानदेव । नवल केवढें सांगावें ॥३॥
शिव वंदी पायवणी । नये योगियांचे ध्यानीं ॥४॥
द्वारीं उभे ब्रह्मादिक । गुण गाती सकळिक ॥५॥
जनीसवें दळी देव । तिचा देखोनियां भाव ॥६॥
निवृत्तीनाथ जेव्हा विचारतात की पंढरीनाथ विठ्ठल कुठे होते? तेव्हा देवाला वाटते की मी जनीकडे दळण दळत होतो हे सांगू नका. पण ज्ञानदेवांनी उत्तर दिले की, केवढे हे नवल आहे! ज्या देवाचे चरणतीर्थ भगवान शिव वंदन करतात, जो योग्यांच्या ध्यानातही सहज येत नाही आणि ज्याच्या दारापाशी ब्रह्मादिक देव उभे राहून गुण गातात, तोच देव जनीचा शुद्ध भाव पाहून तिच्यासोबत दळण दळत बसला होता.
॥ अभंग ४४ ॥ अभंग रचना
काकड आरती । करावया कमळापती ॥१॥
भक्त मिळाले सकळ । रितें देखिलें देउळ ॥२॥
ज्ञानेश्वर बोले । आतां देव कोठें गेले ॥३॥
ठावें जाहलें अंतरीं । देव दळी जनी घरीं ॥४॥
पंढरपुरात कमळापती विठ्ठलाची काकड आरती करण्यासाठी सर्व भक्त एकत्र जमले, पण त्यांनी पाहिले तर देऊळ पूर्णपणे रिकामे होते, मूर्ती तिथे नव्हती. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणाले, "आता देव कुठे गेले असतील?" पण लगेच त्यांच्या अंतःकरणाला समजले की, देव जनीच्या घरी तिचे दळण दळण्यासाठी गेले आहेत.
॥ अभंग ४५ ॥ अभंग रचना
जाय जाय राउळासी । नको येऊं आह्मांपाशीं ॥१॥
जाऊं आह्मी बरोबर । झाला तिचा हो चाकर ॥२॥
तिजसंग काम करी । ऐसा जाणा देव हरी ॥३॥
चहूं हातीं धुणें केलें । जनी म्हण बरें झालें ॥४॥
जनी देवाला म्हणते, "देवा, तू तुझ्या देवळात परत जा, माझ्यापाशी येऊ नकोस." पण देव म्हणतो, "मी तुझ्यासोबतच राहणार, मी तुझा चाकर झालो आहे." हा हरी देव जनीसोबत तिची सर्व कामे करतो. देवाने स्वतः चतुर्भुज (चार हातांनी) होऊन जनीचे कपडे धुण्याचे काम केले, जनी म्हणते, देवा तू हे फार चांगले केलेस.
॥ अभंग ४६ ॥ अभंग रचना
आतां पुरे हा संसार । कोठें फेडूं उपकार ॥१॥
सांडूनियां थोरपण । करी दळण कांडण ॥२॥
नारिरुप होउनी हरी । माझें न्हाणें धुणें करी ॥३॥
राणा जाये वेंची शेणी । शेखीं वाहे घरीं पाणी ॥४॥
ठाव माग पायापाशीं । म्हणे नामयाची दासी ॥५॥
जनी व्याकुळ होऊन म्हणते, "देवा, आता हा संसार पुरे झाला, तू माझ्यावर जे उपकार केलेस ते मी कुठे आणि कसे फेडू? तू तुझे देवपण आणि मोठेपणा बाजूला ठेवून माझ्यासाठी दळण-कांडण करतोस. कधी कधी तू स्त्रीचे रूप घेऊन माझे न्हाणे आणि धुणे करतोस, रानात जाऊन शेणी गोळा करतोस आणि शेवटी माझ्या घरी पाणी वाहतोस." नामयाची दासी जनी विठ्ठलाच्या चरणापाशी कायमचा आश्रय मागते.
॥ अभंग ४७ ॥ अभंग रचना
धुणें घेऊनि कांखेसी । जनी गेली उपवासी ॥१॥
मार्गे विठ्‌ठल धांवला । म्हणे कां टाकिलें मला ॥२॥
कां गा धांवोनि आलासी । जाय जाय राउळासी ॥३॥
चहूं हात धुणें केलें । जनी म्हणे बरें झालें ॥४॥
जनी कपडे धुण्यासाठी नदीवर काखेला कपडे मारून उपाशीपोटी निघाली. तिच्या मागे विठ्ठल धावत आला आणि म्हणाला, "जनी, तू मला सोडून का आलीस?" जनी देवाला म्हणाली, "देवा, तू माझ्या मागे का धावत आलास? तू तुझ्या मंदिरात परत जा." पण देवाने ऐकले नाही आणि आपल्या चार हातांनी तिचे धुणें धुवून दिले. जनी म्हणते, देवाच्या कृपेने सर्व काही चांगले झाले.
॥ अभंग ४८ ॥ अभंग रचना
जनी जाय शेणासाठीं । उभा आहे तिच्या पाठीं ॥१॥
पितांबराची कांस खोवी । माग चाले जनाबाई ॥२॥
गौर्‍या वेंचुनि बांधिली मोट । जनी म्हणे द्यावी गांठ ॥३॥
मोट उचलून डोईवर घेई । माग चाले जनाबाई ॥४॥
जनी जेव्हा शेण गोळा करण्यासाठी बाहेर पडते, तेव्हा देव तिच्या पाठीशी रक्षक म्हणून उभा राहतो. देव स्वतःच्या पितांबराची कास खोचून शेण गोळा करतो आणि जनाबाई त्याच्या मागे चालते. गोळा केलेल्या शेणाच्या गोवऱ्यांची मोट बांधून झाल्यावर जनी देवाला म्हणते, "देवा, या मोटीला गाठ मार." देव ती मोट स्वतःच्या डोक्यावर उचलून घेतो आणि जनाबाई त्याच्या मागे मागे घरी चालत येते.
॥ अभंग ४९ ॥ अभंग रचना
राणा गेली शेणीसाठीं । वेंचूं लागे विठो पाठी ॥१॥
पितांबर ओचे खोंवी । पायीं शोभा पारखावी ॥२॥
रिती बांधितांचि मोट । जनी म्हणे द्यावी भेट ॥३॥
जनी रानात शेण गोळा करायला गेल्यावर विठ्ठल तिच्या मागे मागे शेणी गोळा करू लागतो. त्याने आपला पितांबर खोचला असून त्याच्या पायातील शोभा पाहण्यासारखी आहे. जेव्हा शेणाच्या गोवऱ्यांची मोट बांधली जाते, तेव्हा जनी म्हणते, "देवा, या निमित्ताने मला तुझी दिव्य भेट लाभली आहे."
॥ अभंग ५० ॥ अभंग रचना
जनीचिया बोले करी नित्य काम । वसवी तिचें धाम लक्ष्मीसी ॥१॥
जनीचिया गोष्‍टी प्रेम ज्याचे मनीं । तयाचे चरणीं ओढवी माथा ॥२॥
महेशादिदेव तेहि तया ध्याती । जे आवडे गाती जनी ध्याती ॥३॥
जनीच्या शब्दाला मान देऊन देव तिची रोजची कामे करतो आणि तिच्या घराला लक्ष्मीचे धाम बनवतो. जनीच्या या भक्तीच्या गोष्टी ऐकून ज्याच्या मनात संतांबद्दल प्रेम निर्माण होते, देव त्याच्या चरणाशी आपला माथा टेकवतो. भगवान शिवासारखे थोर देवही त्याचे ध्यान करतात, जो जनीच्या भक्तीची गाणी आवडीने गातो आणि तिचे स्मरण करतो.
॥ अभंग ५१ ॥ अभंग रचना
आई मेली बाप मेला । मज सांभाळीं विठ्‌ठला ॥१॥
हरीरे मज कोणी नाहीं । माझी खात असे डोई ॥२॥
विठ्‌ठल म्हणे रुक्मिणी । माझे जनीला नाहीं कोणी ॥३॥
हातीं घेउनी तेलफणी । केंस विंचरुन घाली वेणी ॥४॥
वेणी घालुन दिधली गांठ । जनी म्हणे चोळ बा पाठ ॥५॥
जनी म्हणे बा गोपाळा । करी दुबळीचा सोहळा ॥६॥
माझे आई-बाप गेले आहेत, आता तूच माझा सांभाळ कर अशी आळवणी जनी विठ्ठलाकडे करते. जनीला जगात कोणी नाही हे पाहून विठ्ठल रुक्मिणीला सांगतो आणि स्वतः जनीचे केस विंचरून, वेणी घालून देतो. जनी देवाशी हक्काने बोलते आणि देवही या गरीब भक्ताचे सर्व चोचले पुरवतो.
॥ अभंग ५२ ॥ अभंग रचना
एक प्रहर रात्र झाली । फेरी विठ्‌ठलाची आली ॥१॥
नामा म्हणे जनी पाहे । द्वारीं उभा कोण आहे ॥२॥
प्रभा घरांत दाटली । एक सराद सुटली ॥३॥
एकमेकां आलिंगन । नामा म्हणे जनी धन्य ॥४॥
रात्रीचा एक प्रहर उलटल्यावर विठ्ठल स्वतः नामदेवांच्या घरी फेरफटका मारण्यासाठी आले. नामदेव जनीला म्हणतात, "बघ, दारात कोण उभे आहे?" देवाच्या आगमनाने संपूर्ण घरात दिव्य प्रकाश (प्रभा) पसरला. देव आणि भक्तांनी एकमेकांना प्रेमाने आलिंगन दिले, हे पाहून नामदेव म्हणतात की जनी खरोखर धन्य आहे.
॥ अभंग ५३ ॥ अभंग रचना
जनी जाय पाणीयासी । मागें धांवे हृषिकेशी ॥१॥
पाय भिजों नेदी हात । माथां घागरी वहात ॥२॥
पाणी रांजणांत भरी । सडासारवण करी ॥३॥
धुणें धुऊनियां आणी । म्हणे नामयाची जनी ॥४॥
जनी जेव्हा पाण्यासाठी जाते, तेव्हा तिच्या मागे मागे प्रत्यक्ष भगवान श्रीकृष्ण धावून येतात. ते जनीचे हात-पायही भिजू देत नाहीत आणि स्वतः डोक्यावर पाण्याचा घडा (घागर) वाहून आणतात. देव जनीच्या घरी रांजण भरतात, सडासारवण करतात आणि तिचे कपडेही धुवून आणतात.
॥ अभंग ५४ ॥ अभंग रचना
शेटया झाला हरी । द्रव्य गोणी लोटी द्वारीं ॥१॥
बुद्धि सांगे राजाईसी । तुह्मी न छळावें नाम्यासी ॥२॥
अवघ्या वित्तासी वेंचावें । सरल्या मजपासीं मागावें ॥३॥
विठ्‌ठलशेट नाम माझें । नामयाला सांगावें ॥४॥
आतां उचित दासी । ऐसें बोले राजाईसी ॥५॥
ऐसे बोलोनियां गेला । म्हणे जनी नामा आला ॥६॥
नामदेवांच्या ओढगस्तीच्या काळात विठ्ठल स्वतः 'विठ्ठलशेट' नावाचा व्यापारी बनून आले आणि त्यांनी दारात धनाची गोणी ओतली. त्यांनी नामदेवांच्या पत्नीला (राजाइला) सांगितले की, नामदेवांना त्रास देऊ नका; हे धन संपले की माझ्याकडे पुन्हा मागा. देव असे सांगून गेल्यावर नामदेव परत आले, असे जनी सांगते.
॥ अभंग ५५ ॥ अभंग रचना
नामदेवाचे घरीं । चौदाजण स्मरती हरी ॥१॥
चौघेपुत्र चौघी सुना । नित्य स्मरती नारायणा ॥२॥
आणिक मायबाप पाही । नामदेव राजाबाई ॥३॥
आऊबाई लेकी निंबाबाई बहिणी । पंधरावी ती दासी जनी ॥४॥
नामदेवांच्या संपूर्ण कुटुंबाचे वर्णन जनीने येथे केले आहे. नामदेवांच्या घरात एकूण चौदा जण नेहमी विठ्ठलाचे स्मरण करतात. यात चार मुलगे, चार सुना, आई-वडील (दामाशेटी आणि गोणाई), स्वतः नामदेव, त्यांची पत्नी राजाबाई, मुलगी आऊबाई आणि बहीण निंबाई यांचा समावेश आहे; आणि या परिवारात पंधरावी सदस्य स्वतः दासी जनी आहे.
॥ अभंग ५६ ॥ अभंग रचना
माझा नामा मज देंई । जीव देईन तुझे पायीं ॥१॥
पुंडलिका भुलविलें । तैसें माझिया बाळा केलें ॥२॥
तें गा न चले मजपासीं । दे गा माझ्या नामयासी ॥३॥
तुझ्यासंगें जे जे गेले । ते त्वां जितेचि मारीले ॥४॥
विठ्‌ठलशेट नाम माझें । नामयाला सांगावें ॥४॥
विठ्‌ठल म्हणे गोणाबाई । नामा तुझा घेवोनी जांई ॥५॥
हातीं धरोनियां आली । दासी जनी आनंदली ॥६॥
नामदेव सतत देवाच्या ध्यानात मग्न असल्यामुळे त्यांची आई गोणाई विठ्ठलाशी भांडायला जाते. ती म्हणते, "माझा नामा मला परत कर, नाहीतर मी तुझ्या चरणावर प्राण देईन. तू पुंडलिकाला भुलवलेस तसे माझ्या बाळाला करू नकोस." विठ्ठल शांतपणे गोणाईला म्हणतात, "हे बघ तुझा नामा, घेऊन जा." गोणाई नामदेवांचा हात धरून घरी आणते, हे पाहून जनीला आनंद होतो.
॥ अभंग ५७ ॥ अभंग रचना
धरा सतराचा हो मेळा । कारखाना झाला गोळा ।
वाजविती आपुल्या कळा । प्रेमबळा आनंदें ॥१॥
झडतो नामाचा चौघडा । ब्रह्मी ब्रह्मरुपीचा हुडा ।
संत ऐकताती कोडां । प्रेमबळा आनंदें ॥२॥
नामादामा दोनी काळू । नामा विठा दमामे पैलू ।
चौघी सुना चारी हेलू । कडकडां बोल उमटती ॥३॥
गोंदा म्हादा करणी करी । नादें दुमदुमली पंढरी ।
आऊबाई तुतारी । मंजुळस्वर उमटती ॥४॥
गौणाबाई नोबतपल्ला । नाद अंबरीं कोंदला ।
राजाई झांज मंजुळ बोला । मंजुळ स्वर उमटला ॥५॥
जनाबाई घडयाळ मोगरीं । घटका भरतां टोला मारी ।
काळ व्यर्थचि गेला तरी । गजर करी आनंदें ॥६॥
नामदेवांच्या घरातील भजनाचा थाट एखाद्या भव्य संगीत कारखान्यासारखा झाला आहे. घरातील प्रत्येक सदस्य वेगवेगळ्या वाद्यांचे रूप घेऊन नामस्मरणात दंग झाला आहे. नारायण नामाचा चौघडा झडत आहे, मुले-सुना कडकडून बोल उमटवत आहेत, आणि संपूर्ण पंढरी या नादाने दुमदुमली आहे. यात जनाबाई स्वतः घड्याळाची मोगरी होऊन वेळोवेळी हरिनामाचा टोला मारत आहे, जेणेकरून काळ व्यर्थ जाणार नाही.
॥ अभंग ५८ ॥ अभंग रचना
विठोबा चला मंदिरांत । गस्त हिंडती बाजारांत ॥१॥
रांगोळी घातली गुलालाची । शेज म्यां केली पुष्पांची ॥२॥
समुया जळती अर्ध रात्रीं । गळ्यांमध्यें माळ मोत्यांची ॥३॥
नामदेवाला सांपडलें माणिक । घेतलें जनीनें हातांत ॥४॥
घेउनी गेली राउळांत । गस्त हिंडती हकिमाची बाजारांत ॥५॥
जनी विठ्ठलाला प्रेमाने म्हणते, "देवा, आता रात्रीची गस्त सुरू झाली आहे, तू मंदिरात चल." मी तुझ्यासाठी गुलालाची रांगोळी काढली आहे आणि फुलांची शेज तयार केली आहे. मध्यरात्री समया जळत आहेत. नामदेवांना मिळालेला हा भक्तीचा अमूल्य मणी (माणिक) जनीने हातात घेतला असून ती देवाला घेऊन मंदिरात जात आहे.
॥ अभंग ५९ ॥ अभंग रचना
लोलो लागला अंबेचा । विठाबाई आनंदीचा ॥१॥
आदि ठाणें पंढरपूर । नांदे कान्हाई सुंदर ॥२॥
गोणाईनें नवस केला । देवा पुत्र देंई मला ॥३॥
शुद्ध देखोनियां भाव । पोटीं आले नामदेव ॥४॥
दामाशेटी हरुषला । दासी जनीस आनंद झाला ॥५॥
पंढरपूर हे मूळचे आदिपीठ असून तिथे सुंदर कृष्ण (कान्हाई) नांदत आहे. नामदेवांची आई गोणाई हिने पुत्रप्राप्तीसाठी देवाला नवस केला होता. तिचा शुद्ध भाव पाहून स्वतः भगवंताच्या कृपेने नामदेवांचा जन्म तिच्या पोटी झाला. यामुळे दामाशेटी अत्यंत हर्षित झाले आणि दासी जनीलाही मोठा आनंद झाला.
॥ अभंग ६० ॥ अभंग रचना
नामदेवा पुत्र झाला । विठो बारशासी आला ॥१॥
आंगडें टोपडें पेहरण । शेला मुंडासा घेऊन ॥२॥
माझ्या जीवाच्या जीवना ॥ नाम ठेवा नारायणा ॥३॥
जनी म्हणे पांडुरंगा ॥ नांव काय ठेवूं सांगा ॥४॥
नामदेवांना जेव्हा मुलगा झाला, तेव्हा विठ्ठल स्वतः लहान मुलाचे कपडे (आंगडे, टोपडे), शेला आणि मुंडासे घेऊन बारशाच्या कार्यासाठी आले. जनी पांडुरंगाला विचारते, "देवा, सांगा या बाळाचे नाव काय ठेवायचे?" तेव्हा देव सांगतात, "माझ्या या जीवाच्या जीवनाचे नाव 'नारायण' असे ठेवा."
॥ अभंग ६१ ॥ अभंग रचना
हाटीं जायाचि तांतडी । नामा होता पैल थडी ॥१॥
म्हणे जा गे आणा त्यासी । नाहीं तरी मी उपवासी ॥२॥
जनी धांवत चालली । मागें विठ्‌ठल माउली ॥३॥
नामदेव नदीच्या पलीकडच्या तीरावर गेले होते आणि इकडे जेवणाची वेळ झाली होती. घरातून निरोप आला की, नामदेवांना घेऊन या, नाहीतर मी उपवासी राहीन. हे ऐकून जनी तातडीने धावत निघाली, आणि तिच्या रक्षणासाठी व सोबतीसाठी मागे मागे विठ्ठल माऊली देखील धावू लागली.
॥ अभंग ६२ ॥ अभंग रचना
पुंडलिकापाशीं । नामा उभा कीर्तनासी ॥१॥
येऊनियां पांडुरंग । स्वयें टाळ धरी अंग ॥२॥
गाऊं लागे बरोबरी । नाहीं बोलायाची उरी ॥३॥
स्वर देवाचा उमटला । दासी जनीनें ओळखिला ॥४॥
पुंडलिकाच्या दारापाशी नामदेव महाराज जेव्हा कीर्तनाला उभे राहिले, तेव्हा स्वतः पांडुरंगाने तिथे येऊन हातात टाळ धरले. देव स्वतः नामदेवांच्या बरोबरीने गाऊ लागले, ज्यामुळे भक्तीचा इतका रंग भरला की शब्दांपलीकडे आनंद निर्माण झाला. जनी म्हणते, भजनातून उमटलेला तो दिव्य स्वर मी लगेच ओळखला की तो माझ्या देवाचाच आहे.
॥ अभंग ६३ ॥ अभंग रचना
ऐसी कीर्तनाची गोडी । वैकुंठींहुनी घाली उडी ॥१॥
आपण वैकूंठींच नसे । भक्तापासीं जाण वसे ॥२॥
जनी म्हणे कृपानिधी । भक्तभावाची मांदी शोधी ॥३॥
संतांच्या कीर्तनाची गोडी एवढी अगाध आहे की, ती ऐकून देव थेट वैकुंठातून पृथ्वीवर उडी घेतो. देव स्वतः सांगतो की, मी केवळ वैकुंठात राहत नाही, तर जिथे माझे भक्त माझे गुणगान करतात, तिथे मी वसाहती करतो. जनी म्हणते, हा कृपानिधी विठ्ठल नेहमी भक्तांच्या प्रेमाचा आणि भावाचा शोध घेत असतो.
॥ अभंग ६४ ॥ अभंग रचना
राधा आणि मुरारी । क्रीडा कुंजवनीं करीं ॥१॥
राधा डुल्लत डुल्लत । आली निजभुवनांत ॥२॥
सुमनाचे सेजेवरी । राधा आणि तो मुरारी ॥३॥
आवडीनें विडे देत । दासी जनी उभी तेथ ॥४॥
कुंजवनामध्ये राधा आणि श्रीकृष्ण (मुरारी) दिव्य लीला आणि क्रीडा करत आहेत. राधा आनंदाने डोलत डोलत आपल्या मंदिरात आली. फुलांच्या सुंदर शेजेवर राधा आणि कृष्ण बसलेले असताना, दासी जनी तिथे उभी राहून त्यांना अत्यंत आवडीने विडे (तांबूल) देत आहे.
॥ अभंग ६५ ॥ अभंग रचना
विठ्‌ठलाचा छंद । वाचे गोविंद गोविंद ॥१॥
हाचि बोला हो सिद्धांत । देव सांगे हो धादांत ॥२॥
जनी म्हणे सांगेन आतां । कृपें ऐका पंढरिनाथा ॥३॥
ज्याला विठ्ठलाचा ध्यास लागला आहे, त्याच्या मुखातून सतत 'गोविंद गोविंद' हाच नामघोष बाहेर पडतो. हाच अंतिम सिद्धांत आहे आणि देव स्वतः हेच सत्य सांगतो. जनी म्हणते, "हे पंढरीनाथा, तुझी कृपा असेल तर हाच भक्तीचा महिमा मी सर्वांना सांगत राहीन."
॥ अभंग ६६ ॥ अभंग रचना
जनीनें बोलिलें तैसेंच लिहिलें । साद्य परिसिलें तुह्मीं संतीं ॥१॥
अहो ज्ञानदेवा असावें तुह्मा ठावें । येणें काय लहाणीव आणिली आह्मां ॥२॥
माझी मज आण सांगतें प्रमाण । सेवितें चरण तुझे स्वामी ॥३॥
जनीचे हो बोल स्वानंदाचे डोल । स्वात्ममुखीं बोल दुणावती ॥४॥
शुद्ध सत्त्व कागद नित्य करी शाई । अखंडित लिही जनीपाशीं ॥५॥
हांसोनी ज्ञानदेवें पिटियेली टाळी । जयजयकार सकळीं केला थोर ॥६॥
जनी जे काही अंतःकरणातून बोलते, तेच कागदावर जसेच्या तसे लिहिले जाते, जे सर्व संतांनी ऐकले आहे. जनी ज्ञानदेवांना म्हणते की, माझ्या या साध्या बोलण्याने तुमचे मोठेपण कमी होत नाही; मी तर नेहमी तुमच्या चरणांची सेवा करते. जनीचे हे आत्मसुखाचे बोल ऐकून ज्ञानेश्वर महाराजांनी हसून टाळी वाजवली आणि सर्व संतांनी जनीचा मोठा जयजयकार केला.
॥ अभंग ६७ ॥ अभंग रचना
जिव्हा लागली नामस्मरणीं । रित्या मापें भरी गोणी ॥१॥
नित्य नेमाची लाखोली । गुण आज्ञेनें मी पाळीं ॥२॥
मज भरंवसा नामाचा । गजर नामाच्या दासीचा ॥३॥
विटेवरी ब्रह्म दिसे । जनी त्याला पाहतसे ॥४॥
जेव्हा जिभेला नामस्मरणाची सवय लागते, तेव्हा रिकामी मापेही धान्याने (पुण्याने) भरून जातात. मी देवाच्या आज्ञेचे पालन करत रोज हरिनामाची लाखोली अर्पण करते. दासी जनीला केवळ विठ्ठलाच्या नामाचाच दृढ भरवसा आहे, आणि विटेवर उभे असलेले ते परब्रह्म ती डोळे भरून पाहत आहे.
॥ अभंग ७० ॥ अभंग रचना
सोंग सोंगा जाय । नवल जाउनी हांसताहे ॥१॥
हांसोनियां बडवी टिरी । कोण नाठवी हे परी ॥२॥
हा नाठवी आपणा । म्हणे जनी भुललें जाणा ॥३॥
या संसारातील सर्व रूपे ही केवळ सोंगे (नाटके) आहेत, लोक मोहाच्या जाळ्यात अडकून निरर्थक गोष्टींवर हसतात आणि आयुष्य वाया घालवतात. माणूस स्वतःच्या मूळ आत्मस्वरूपाला विसरून बसला आहे. जनी म्हणते, ही जगाची माया माणसाला अशी भुलवून टाकते की तो स्वतःलाच विसरून जातो.
॥ अभंग ७१ ॥ अभंग रचना
देहभाव सर्व जाय । तेव्हां विदेही सुख होय ॥१॥
तया निद्रें जे पहुडले । भवजागृति नाहीं आले ॥२॥
ऐसी विश्रांति लाधली । आनंदकळा संचरली ॥३॥
त्या एकीं एक होतां । दासी जनी कैंचि आतां ॥४॥
जेव्हा माणसाच्या मनातील सर्व देहभाव (मीपण) गळून पडतो, तेव्हाच त्याला 'विदेही' सुखाची प्राप्ती होते. जे भक्त या भक्तीच्या आणि आत्मज्ञानाच्या निद्रेत शांत झाले, ते पुन्हा संसाराच्या मोहामध्ये परत येत नाहीत. त्यांना अशी परम विश्रांती मिळते की सर्वत्र आनंद पसरतो. आत्म्याशी परमात्मा एकरूप झाल्यावर जनीचे वेगळे अस्तित्व उरतच नाही.
॥ अभंग ७२ ॥ अभंग रचना
एके रात्रींचे समयीं । देव आले लवलाहीं ॥१॥
सुखशेजे पहुडले । जनीसवें गुज बोले ॥२॥
गुज बोलतां बोलतां । निद्रा आली अवचिता ॥३॥
उठा उठा चक्रपाणी । उजाडलें म्हणे जनी ॥४॥
एका रात्रीच्या वेळी देव अतिशय प्रेमाने जनीकडे आले. ते सुखशेजेवर विसावले आणि जनीसोबत मनातील गोड गोष्टी (गुज) बोलू लागले. गोष्टी बोलता बोलता देवाला अचानक झोप लागली. पहाट झाल्यावर जनी देवाला उठवत म्हणाली, "उठा उठा चक्रपाणी, आता उजाडले आहे, मंदिरात जाण्याची वेळ झाली आहे."
॥ अभंग ७३ ॥ अभंग रचना
पदक माळा सकलाद । तेथें टाकिली गोविंदें ॥१॥
देव तांतडी निघाले । वाकळ घेउनी पळाले ॥२॥
भक्त येती महाद्वारीं । चोर पडले देव्हारीं ॥३॥
नवल झालें पंढरपुरीं । देव राबे दासी घरीं ॥४॥
त्रिभुवनांत मात गेली । दासी जनी प्रगटली ॥५॥
घाईघाईत जनीच्या घरातून निघताना देव आपले सोन्याचे पदक आणि माळा तिथेच विसरले आणि जनीची जुनी घोंगडी (वाकळ) पांघरून मंदिरात पळाले. सकाळी मंदिरात जेव्हा पुजारी आले, तेव्हा त्यांना देवाच्या अंगावर दागिने दिसले नाहीत. पंढरपुरात हे मोठे नवल पसरले की देव स्वतः जनीच्या घरी काम करतो, आणि यामुळे दासी जनीची भक्ती तिन्ही लोकात प्रगट झाली.
॥ अभंग ७४ ॥ अभंग रचना
पदक विठ्‌ठलाचें गेलें । ब्राह्मण म्हणती जनीनें नेलें ॥१॥
अगे शिंपियाचे जनी । नेलें पदक दे आणुनी ॥२॥
देवासमोर तुझें घर । तुझें येणे निरंतर ॥३॥
म्यां नेलें नाहीं जाण । सख्या विठोबाची आण ॥४॥
धोतर झाडूनि पाहती । पडलें पदक घेऊनि जाती ॥५॥
जनी वरी आली चोरी । ब्राह्मण करिती मारा मारी ॥६॥
धाविन्नले चाळीस गडी । जनीवरी पडली उडी ॥७॥
दंडीं लाविल्या काढण्या । विठो धांवरे धावण्या ॥८॥
चंद्रभागे रोविला शूळ । जनाबाईस आलें मूळ ॥९॥
हातीं टाळी वाजविती । मुखीं विठ्‌ठल बोलती ॥१०॥
विलंब लागला ते वेळीं । म्हणती जनिला द्यारे सुळीं ॥११॥
ऐसा येळकोट केला । जनी म्हणे विठो मेला ॥१२॥
तंव सुळाचें झालें पाणी ॥ धन्य म्हणे दासी जनी ॥१३॥
विठ्ठलाचे सोन्याचे पदक चोरीला गेल्यावर ब्राह्मणांनी जनीवर आळ घेतला की, "तुझे नेहमी मंदिरात येणे असते, तूच हे पदक चोरले आहेस." जनीने विठ्ठलाची शपथ घेऊन सांगितले की मी चोरी केली नाही. पण तिचे घर तपासल्यावर तिथे पदक सापडले. जनीला सुळावर चढवण्याची शिक्षा झाली आणि चंद्रभागेच्या तीरावर शूळ रोवला गेला. जनीने देवाचा धावा केला. जेव्हा जनीला सुळावर बसवायला नेले, तेव्हा देवाच्या कृपेने त्या लोखंडी सुळाचे पाणी झाले! हे पाहून सर्व लोक थक्क झाले.
॥ अभंग ७५ ॥ अभंग रचना
प्रेमभावें तुह्मी नाचा । रामरंगें रंगो वाचा ॥१॥
हेंचि मागों देवाजीला । आवडी शांती खरें बोला ॥२॥
जैसी माय तान्हयातें । खेळउनी चुंबी त्यातें ॥३॥
तेंवि तुह्मी संतजना । सर्वी धरावी भावना ॥४॥
हरि कोठवळा झाला । म्हणे जनी भक्तीं केला ॥५॥
सर्व भक्तांनी प्रेमभावाने हरिनामावर नाचावे आणि आपली वाणी रामनामाच्या रंगात रंगवून टाकावी. देवाकडे नेहमी शांती, प्रेम आणि सत्य बोलण्याची बुद्धी मागावी. जशी आई आपल्या लहान बाळाला खेळवते आणि मायेने त्याचे मुके घेते, तसेच संतांनी सर्व प्राणिमात्रांवर प्रेम करावे. जनी म्हणते, भक्तांच्या भक्तीमुळे देव स्वतः त्यांचा रक्षक आणि भांडारी (कोठवळा) झाला आहे.
॥ अभंग ७६ ॥ अभंग रचना
अर्थ जे काढिती उपनिषदांमाजी । सांडोनियां गोड भाजी घेती माठ ॥१॥
भूगोलाचा स्वामी सुप्रसन्न झाला । त्यासी मागे गोळा भाजीचा तो ॥२॥
पुंडलिकें धन जोडिलें असतां । प्रार्थोनियां देतां न घेती हे ॥३॥
मग गडी हो पाहे देवचि येथोनी । जवळी होती जनी फावलें तिये ॥४॥
जे लोक उपनिषदांमध्ये देवाचा क्लिष्ट अर्थ शोधतात, त्यांना सोपे मर्म कळत नाही. या संपूर्ण पृथ्वीचा स्वामी (विठ्ठल) जेव्हा प्रसन्न होतो, तेव्हा तो कोणत्याही मोठ्या वैभवाची अपेक्षा न करता भक्ताकडची साधी माठाची भाजी मागतो. पुंडलिकाने दिलेले ऐश्वर्य बाजूला ठेवून देव साध्या भक्तांच्या प्रेमाचा सोबती (गडी) बनतो, आणि जनी जवळ असल्याने तिला देवाचे हे प्रेम सहज लाभले.
॥ अभंग ७७ ॥ अभंग रचना
ऋषि ह्मणती धर्मदेवा । आमचा आशिर्वाद घ्यावा ॥१॥
पांडवपालक गोविंद । तिहीं लोकीं गाजे ब्रिद ॥२॥
भक्तिभावें केला वश्य । हरि सांभाळी तयास ॥३॥
रात्रंदिवस तुह्मांपासीं । दुजा ठाव नाहीं त्यासी ॥४॥
देव द्रौपदीतें सांभाळी । उभा पाठीसी वनमाळी ॥५॥
वनीं सांभाळी पांडवांसी । सुदर्शन त्याजपाशीं ॥६॥
हरिभक्तिं जाहला ऋणी । म्हणे नामयाची जनी ॥७॥
ऋषीमुनी धर्मराजाला म्हणतात की, पांडवांचे रक्षण करणारा गोविंद हाच तिन्ही लोकांचा स्वामी आहे. पांडवांनी आपल्या भक्तीने देवाला वश केले आहे, म्हणून तो रात्रंदिवस त्यांच्यापाशीच राहतो. वनवासातही देवाने द्रौपदीचे आणि पांडवांचे रक्षण करण्यासाठी सुदर्शन चक्र त्यांच्या पाठीशी ठेवले होते. जनी म्हणते, देव हा भक्तांच्या प्रेमाचा नेहमी ऋणी असतो.
॥ अभंग ७८ ॥ अभंग रचना
वेदांतीं हें बोलिले । सिद्धांतीं हें नेमियेले ॥१॥
लागा लागा भक्तिवाटा । धरा हेंचि नेमनिष्‍ठा ॥२॥
वेदबाह्य तें कर्म । सांडीं न करीं अधर्म ॥३॥
तोचि एक होय ज्ञानी । देवनिष्‍ठ म्हणे जनी ॥४॥
सर्व वेदांचे आणि सिद्धांतांचे हेच सांगणे आहे की, माणसाने केवळ भक्तीच्या मार्गाला लागावे आणि मनात दृढ निष्ठा ठेवावी. अधर्माची आणि वाईट कृत्ये सोडून द्यावीत. जनी म्हणते, जो संपूर्णपणे देवाच्या चरणी निष्ठा ठेवतो, तोच खरा ज्ञानी समजावा.
॥ अभंग ७९ ॥ अभंग रचना
जनींचें बोलणें वाची नित्य कोणी । तयाचे आंगणीं तिष्‍ठतसे ॥१॥
जनीचिया पदां आखंडित गाये । तयाचे मी पाये वंदी माथां ॥२॥
जनीचे आवडे जयासी वचन । तयासी नारायण कृपा करी ॥३॥
पांडुरंग म्हणे ऐक ज्ञानदेवा ॥ ऐसा वर द्यावा जनीसाठीं ॥४॥
स्वतः पांडुरंग ज्ञानेश्वर महाराजांना म्हणतात की, "जो कोणी जनीचे हे अभंग नित्य नियमाने वाचेल किंवा गाईल, मी स्वतः त्याच्या अंगणात उभा राहीन; त्याच्यावर नारायण नेहमी कृपा करेल." देव जनीच्या भक्तीवर एवढा प्रसन्न आहे की तो तिच्या भक्तांचाही आदर करायला तयार आहे.
॥ अभंग ८० ॥ अभंग रचना
ऐसा वर देई हरी । गांई नाम निरंतरीं ॥१॥
पुरवीं आस माझी देवा । जेणें घडे तुझी सेवा ॥२॥
हेंचि आहे माझे मनीं । कृपा करीं चक्रपाणी ॥३॥
रुप न्याहाळूनियां डोळां । मुखीं नाम लागो चाळा ॥४॥
उदाराच्या राया ॥ दासी जनी लागे पायां ॥५॥
जनी देवाकडे वर मागते, "हे हरी, मला असा वर दे की मी तुझे नाव अखंड गात राहीन. माझ्या मनात केवळ तुझी सेवा घडण्याचीच इच्छा आहे. डोळ्यांनी तुझे सुंदर रूप पाहावे आणि मुखाला तुझ्या नामाचा लळा लागावा." जनी या औदार्याचा राजा असलेल्या विठ्ठलाच्या पाया पडते.
॥ अभंग ८१ ॥ अभंग रचना
साधु आणि संत । जन्म द्यावा जी कलींत ॥१॥
मागणें तें हेंचि देवा ॥ कृपा करीं हो केशवा ॥२॥
संत दयाळ परम ॥ तया साक्षी नारायण ॥३॥
जनी म्हणे ऐसे साधु ॥ तयापाशीं तूं गोविंदु ॥४॥
"हे केशवा, माझ्यावर एवढी कृपा कर की मला या कलियुगात नेहमी साधु-संतांचाच सहवास आणि जन्म मिळो." संत हे अत्यंत दयाळू असतात आणि स्वतः नारायण त्यांच्या कल्याणाचा साक्षी असतो. जनी म्हणते, जिथे असे थोर साधुपुरुष असतात, तिथे प्रत्यक्ष गोविंद स्वतः वास करतो.
॥ अभंग ८२ ॥ अभंग रचना
विटेवरी ब्रह्म दिस । साधु संतांचा रहिवास ॥१॥
देव भावाचा अंकित । जाणे दासाचें तें चित्त ॥२॥
भक्ति जनी मागे देवा । तिचा मनोरथ पुरवा ॥३॥
विटेवर उभे असलेले ते परब्रह्म म्हणजेच साधु-संतांचे खरे विश्रामस्थान आहे. देव हा नेहमी भक्तांच्या शुद्ध भावनेचा भुकेला असतो आणि तो आपल्या भक्तांच्या मनातील सर्व गोष्टी जाणतो. जनी देवाकडे केवळ शुद्ध भक्ती मागते आणि देवाजवळ तिचा हा मनोरथ पूर्ण करण्याची प्रार्थना करते.
॥ अभंग ८३ ॥ अभंग रचना
देवा देंई गर्भवास । तरीच पुरेल माझी आस ॥१॥
परि हे देखारे पंडरीं । सेवा नामयाचे द्वारीं ॥२॥
करी पक्षि कां शुकर । श्वान श्वापद मार्जार ॥३॥
ऐसी आशा हे मानसीं । म्हणे नामयाची दासी ॥४॥
जनी म्हणते, "देवा, मला पुन्हा गर्भवास (जन्म) मिळाला तरी चालेल, पण माझी एकच अट आहे की तो जन्म मला पंढरपूर क्षेत्री आणि नामदेवांच्या दारापाशी मिळावा. मग तू मला पंढरीमध्ये पक्षी बनव, डुक्कर बनव, कुत्रा (श्वान), मांजर किंवा कोणताही प्राणी बनव, मी त्यात आनंदी राहीन कारण मला संतांचा सहवास लाभेल."
॥ अभंग ८४ ॥ अभंग रचना
ऐसा पुत्र देंई संतां । तरी त्या आवडी पंढरिनाथा ॥१॥
गीता नित्य नेमें । वाची ज्ञानेश्वरी प्रेमें ॥२॥
संतांच्या चरणा । करी मस्तक ठेंगणा ॥३॥
कन्या व्हावी भागीरथी । तुझे प्रेम जिचे चित्तीं ॥४॥
ऐसे करी संतजना ॥ दासी जनीच्या निधाना ॥५॥
संतांच्या घरात असा मुलगा जन्माला यावा, जो नित्य नियमाने भगवद्गीता आणि ज्ञानेश्वरी अत्यंत प्रेमाने वाचेल, आणि नेहमी संतांच्या चरणावर आपले मस्तक नमवेल. तसेच संतांच्या घरी जन्माला येणारी मुलगी भागीरथी नदीसारखी पवित्र आणि जिच्या मनात देवाचे अखंड प्रेम असेल अशी असावी, अशी प्रार्थना जनी पंढरीनाथाकडे करते.
॥ अभंग ८५ ॥ अभंग रचना
माझें दुःख नाशी देवा । मज सुख दे केशवा ॥१॥
आह्मां सुख ऐसें देई । तुझी कृपा विठाबाई ॥२॥
चरणीं अनन्य शरण । त्यासि नाहीं जन्म मरण ॥३॥
जनी म्हणे हेंचि मागें ॥ धण्या सर्व तुज सांगें ॥४॥
"हे केशवा, माझे सर्व संसारीक दुःख नष्ट कर आणि मला आत्मसुख दे. विठाबाई, तुझी कृपा असणे हेच माझ्यासाठी सर्वात मोठे सुख आहे." जो देवाच्या चरणांना अनन्यभावे शरण जातो, त्याला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून मुक्ती मिळते. जनी आपल्या स्वामीकडे (धनी) हेच मागणे मागते.
॥ अभंग ८६ ॥ अभंग रचना
रुक्माई आईचें आहे ऐसें भाग्य । असावें आरोग्य चिरकाळ ॥१॥
सख्या पुंडलिका आवडतें स्थळ । असावें चिरकाळ स्वस्ति क्षेम ॥२॥
अहो संतजन घ्या आवडतें धन । असावें कल्याण चिरकाळ ॥३॥
जन्मोजन्मीं हेंचि मागें गोविंदासी । म्हणे जनी दासी नामयाची ॥४॥
रुक्मिणी मातेचे सौभाग्य आणि तिचे कल्याण चिरकाळ टिकावे, तसेच देवाचे आवडते भक्त पुंडलिक आणि पंढरपूर क्षेत्र नेहमी सुरक्षित व आनंदी राहावे. सर्व संतजनांना नामस्मरणाचे हे आवडते धन मिळून त्यांचे कल्याण व्हावे, हेच मागणे नामयाची दासी जनी जन्मोजन्मी गोविंदाकडे मागत आहे.
॥ अभंग ८७ ॥ अभंग रचना
परधन कामिनी समूळ नाणीं मना । नाहीं हे वासना माया केली ॥१॥
तृष्णा हे अधम न व्हावी मजला । प्रेमाचा जिव्हाळा देंई तुझ्या ॥२॥
निरपेक्ष वासना देगा मज देवा । आणि तुझी सेवा आवडीची ॥३॥
शांतीचीं भूषणें मिरविती अंगी । वैष्णव आणि योगी ह्मणावे ते ॥४॥
असो तो अकुळी असो भलते याती । माथां बंदी प्रीती जनी त्यासी ॥५॥
माझ्या मनात कधीही दुसऱ्याचे धन किंवा परस्त्रीबद्दल (वाईट) विचार येऊ नयेत, आणि जगातील मायेची वासना मला शिवू नये. माझ्या मनातील लोभ (तृष्णा) नष्ट व्हावा आणि मला फक्त तुझ्या प्रेमाचा जिव्हाळा मिळावा. जे भक्त किंवा योगी आपल्या अंगावर शांतीचे दागिने मिरवतात आणि कोणत्याही जाती-कुळाचे असले तरी, जनी अशा खऱ्या भगवद्भक्तांच्या चरणी प्रेमाने आपला माथा टेकवते.
॥ अभंग ८८ ॥ अभंग रचना
द्वारकेच्या राया । बुद्धि देगा नाम गाया ॥१॥
मतिमंद तुझी दासी । ठाव देंई चरणांपासीं ॥२॥
तुझे पदरीं पडलें खरी । आतां सांभाळ करीं हरी ॥३॥
न कळे हरीची करणी । म्हणे नामयाची जनी ॥४॥
हे द्वारकेच्या राजा कृष्णा, मला तुझे नाम गाण्यासाठी चांगली बुद्धी दे. मी तुझी साधी, मतिमंद दासी आहे, मला तुझ्या चरणांपाशी जागा दे. मी आता पूर्णपणे तुला शरण आले आहे (तुझ्या पदरी पडले आहे), त्यामुळे हे हरी, आता तूच माझा सांभाळ कर. हरीची लीला अगाध आहे, ती कोणालाही समजत नाही, असे जनी म्हणते.
॥ अभंग ८९ ॥ अभंग रचना
संतांचा तो संग नव्हे भलतैसा । पालटावी दशा तात्काळिक ॥१॥
चंदनाचे संगें पालटती झाडें । दुर्बळ लांकडें देवामायां ॥२॥
हें कां ऐसें व्हावें संगती स्वभावें । आणिकें न पालटावें देहालागीं ॥३॥
तैसा निःसंगाचा संग अग्रगणी । जनी ध्याय मनीं ज्ञानेश्वरा ॥४॥
संतांची संगत ही सामान्य नसते, ती माणसाची संपूर्ण दुर्दशा तत्काळ बदलून टाकते. ज्याप्रमाणे चंदनाच्या झाडाच्या सहवासात आलेली इतर साधी लाकडेही सुगंधित होऊन चंदन बनतात, तशीच संतांची संगत माणसाचा स्वभाव बदलून टाकते. म्हणून जनी आपल्या मनात नेहमी श्रेष्ठ संत ज्ञानेश्वर महाराजांचे ध्यान करते.
॥ अभंग ९० ॥ अभंग रचना
संत हे कोण तरी देवाचे हे डोळे । पूजेविण आंधळे देवाचिये ॥१॥
कोण्या नेत्रें देव पाहे तुजकडे । यासाठीं आवडे संत करी ॥२॥
संत ऐसे करी देवाचे कान । सांडियेल्या ध्यान कोण ऐके ॥३॥
संत पुससी तरी देवाचे पाय ॥ आगमा न गमे सोय मागाडीये ॥४॥
संत पुससी तरी देवाचें तें पोट ॥ धरुनियां बोट दाविती हरी ॥५॥
संत म्हणसी तरी देवाचा हा गळा । जेणें रस आगळा वेदादिकां ॥६॥
संतसरी पुससी तरी देवाचें वदन ॥ माझें तें वचन संत झाले ॥७॥
परादिया चारी सांडूनि मीपणीं ॥ संत बोले वाणी विठोबाची ॥८॥
परेचिया परी आनंदा माझारीं ॥ संत झाले अंतरीं पडजीभ देवा ॥९॥
क्षरजे नासिलें अक्षर तें काढिलें । निःशब्दाचें झालें बोले संत ॥१०॥
शब्द तो उडाला नाद तो बुडाला । भेद तो आटला माया भावीं ॥११॥
विठो वटावरीं पारविया झाले । केश ते वाढले माय संत ॥१२॥
कुरळ होऊनियां देती ते सुढाळ ॥ म्हणे जनी वोवाळ जीवेंभावें ॥१३॥
संत हे प्रत्यक्ष देवाचे विविध अवयव आहेत. संत म्हणजे देवाचे डोळे आहेत, ज्यांच्या माध्यमातून देव जगाकडे कृपादृष्टीने पाहतो; संत म्हणजे देवाचे कान आहेत, जे भक्तांची हाक ऐकतात; संत हे देवाचे पाय, पोट, गळा आणि वदन (मुख) आहेत. संतांच्या वाणीतून स्वतः विठोबाच बोलत असतो. जनी म्हणते, संतांचे अंतःकरण देवाशी इतके एकरूप झाले आहे की मी माझ्या जिवाभावाने त्यांच्यावरून ओवाळून जाण्यास तयार आहे.
॥ अभंग ९१ ॥ अभंग रचना
या वैष्णवाच्या माता । तो नेणवें देवा दैतां ॥१॥
तिहीं कर्म हें पुसिलें । अकर्म समूळ नाहीं केलें ॥२॥
कानाचे हे कान । झालें धरुनियां ध्यान ॥३॥
डोळियाचा डोळा । करुनी धाले प्रेम सोहळा ॥४॥
तोही वश्य नरदेहीं । जनी दासी वंदी पायीं ॥५॥
हे वैष्णव (विठ्ठलाचे भक्त) ज्या मायेपासून किंवा ईश्वरी शक्तीपासून निर्माण झाले आहेत, तिचे मर्म देव किंवा दैत्य कोणालाही पूर्णपणे समजत नाही. संतांनी संसारातील वाईट कर्मांचा त्याग करून केवळ भगवंताचे ध्यान धरले आहे. त्यांनी आपले कान आणि डोळे देवाच्या भक्तीत स्थिर केले असून ते प्रेमाचा सोहळा अनुभवत आहेत. जनी अशा थोर संतांच्या चरणांना वंदन करते.
॥ अभंग ९२ ॥ अभंग रचना
भक्तामाजीं अग्रगणी । पुंडलिक महामुनी ॥१॥
त्याचे प्रसादें तरले । साधुसंत उद्धरिलें ॥२॥
तोचि प्रसाद आम्हासीं । विटेवरी हृषिकेषि ॥३॥
पुंडलिक बापमाय ॥ दासी जनी वंदी पाय ॥४॥
सर्व भक्तांमध्ये अग्रगण्य असलेले महामुनी म्हणजे भक्त पुंडलिक आहेत. त्यांच्याच भक्तीच्या पुण्यामुळे आणि प्रसादाने अनेक साधुसंत उद्धरून गेले. त्यांनीच आणलेला तो विठ्ठल रुपी प्रसाद आज विटेवर उभा आहे. पुंडलिक हेच आमचे खरे आई-बाप आहेत, असे मानून दासी जनी त्यांच्या चरणांना वंदन करते.
॥ अभंग ९३ ॥ अभंग रचना
आळकापुरवासिनी समिप इंद्रायणी । पूर्वेसी वाहिनी प्रवाह तेथें ॥१॥
ज्ञानाबाई आई आर्त तुझे पायीं । धांवोनियां येई दूडदुडां ॥२॥
बहु कासाविस होतो माझा जीव । कनवाळ्याची कींव येऊं द्यावी ॥३॥
नामयाची जनी म्हणावी आपुली । पायीं सांभाळिली मायमापें ॥४॥
आळंदीमध्ये (अळकापुरात) इंद्रायणी नदीच्या तीरावर राहणाऱ्या माझ्या ज्ञानेश्वर माऊली, माझा जीव तुझ्या दर्शनासाठी खूप कासावीस झाला आहे. हे दयाळू माऊली, तू माझ्याकडे धावत ये आणि तुझी दया माझ्यावर दाखव. नामयाची ही जनी तुझीच आहे, तिला आपल्या चरणापाशी आई-बापासारखा सांभाळून घे.
॥ अभंग ९४ ॥ अभंग रचना
आंधळ्याची काठी । अडकली कवणें बेटीं ॥१॥
माझिये हरणी । गुंतलीस कोणे रानीं ॥२॥
मुकें मी पाडस । चुकलें भोवें पाहें वास ॥३॥
तुजवीण काय करुं । प्राण किती कंठीं धरूं ॥४॥
आतां जीव जाऊं पाहे । धांव घालीं माझे आये ॥५॥
माझी भेटवा जननी । संतां विनवी दासी जनी ॥६॥
जनी देवाच्या विरहाने व्याकुळ झाली आहे. ती म्हणते, "माझा देव म्हणजे आंधळ्याची काठी आहे, ती कोणत्या रानात अडकली आहे? माझी विठ्ठल रुपी हरणी कोणत्या वनात हरवली आहे? मी तिचे मुके पाडस असून रस्ता चुकले आहे आणि आईची वाट पाहत आहे." जनी संतांना विनंती करते की, मला माझी ती विठ्ठल माऊली लवकरात लवकर भेटवा, नाहीतर माझा प्राण जाईल.
॥ अभंग ९५ ॥ अभंग रचना
पाहतां पंढरिराया । त्याच्या मुक्ति लागे पायां ॥१॥
पुरुषार्थे चारी । त्याचें मोक्ष आर्जव करी ॥२॥
धन संपत्तीचा दाता । होय पाहतां पंढरिनाथा ॥३॥
संताचे चरणीं । लोळे नाचे दासी जनी ॥४॥
पंढरीच्या विठ्ठलाचे दर्शन घेतल्यावर चारही मुक्ती (सालोक्य, सामीप्य, सारूप्य, सायुज्य) त्याच्या पाया पडतात. धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ देवाच्या सेवेसाठी उभे असतात. तो पंढरीनाथ सर्व प्रकारच्या धन-संपत्तीचा आणि आत्मसुखाचा दाता आहे. अशा देवाच्या संतांच्या चरणाशी दासी जनी आनंदाने लोळण घेते आणि नाचते.
॥ अभंग ९६ ॥ अभंग रचना
विष्णुमुद्रेचा अंकिला । तोचि वैष्णव एक भला ॥१॥
अहं जाळोनी अंगारा । सोहंभस्मी तीर्थ सारा ॥२॥
विष्णु माया द्वारावती । भक्तिमुद्रा त्या मिरवती ॥३॥
पंचायतन पूजी भावें । अहं सोहं भस्मीं नांवें ॥४॥
प्रेमतुळसी कानीं । म्हणे नामयाची जनी ॥५॥
ज्याने आपल्या अंगावर विष्णूची मुद्रा (भक्तीचा ठसा) उमटवली आहे, तोच खरा आणि उत्तम वैष्णव आहे. ज्याने स्वतःचा अहंकार जाळून राख केला आहे आणि 'सोहं' (मी तोच आहे) या भावाचे भस्म अंगाला लावले आहे, तोच खरा पूजक आहे. कानामध्ये प्रेमाची तुळस खोचून हा भक्त नेहमी हरीच्या रंगात दंग असतो, असे जनी सांगते.
॥ अभंग ९७ ॥ अभंग रचना
वैष्णव तो कबीर चोखामेळा महार । तिजा तो चांभार रोहिदास ॥१॥
सजण कसाई बाया तो कसाब । वैष्णव तो शुद्ध एकनिष्‍ठ ॥२॥
कमाल फुलार मुकुंद जोहरी । जिहीं देवद्वारीं वस्ति केली ॥३॥
राजाई गोणाई आणि तो नामदेव । वैष्णवांचा राव म्हणवितसे ॥४॥
त्या वैष्णवाचरणीं करी ओंवाळणी । तेथें दासी जनी शरीराची ॥५॥
कबीर विणकर असो, चोखामेळा महार असो, किंवा रोहिदास चांभार, सजण कसाई असो वा मुकुंद जोहरी—ज्यांनी देवाच्या दारात नित्य वस्ती केली, ते सर्व शुद्ध आणि एकनिष्ठ वैष्णव आहेत. नामदेव महाराज तर या सर्व वैष्णवांचे राजे (राव) आहेत. दासी जनी म्हणते, मी अशा सर्व थोर भक्तांच्या चरणांवरून माझे शरीर ओवाळून टाकण्यास तयार आहे.
॥ अभंग ९८ ॥ अभंग रचना
वैष्णव तो एक इतर तीं सोंगें । ठसे देउनी अंगें चितारिती ॥१॥
जिचे योनि जन्मला तिसी दंडूं लागला । तीर्थरुप केला देशधडी ॥२॥
नाइकोनी ब्रह्मज्ञान जो का दुराचारी । अखंड द्वेष करी सज्जनांचा ॥३॥
विद्येच्या अभिमानें नाइके कीर्तन । पाखांडी हें म्हणे करिती काई ॥४॥
पंचरस पात्रा कांता हे बडविती । उद्धरलों ह्मणती आह्मी संत ॥५॥
कीर्तनाचा द्वेष करी तो चांडाळ । तयाचा विटाळ मातंगीसी ॥६॥
वैष्णव तो एक चोखामेळा महार । जनी म्हणे निर्धार केला संतीं ॥७॥
खरा वैष्णव तोच असतो ज्याच्या मनात कपट नसते, बाकीचे लोक केवळ अंगावर टिळे लावून ढोंग (सोंग) करतात. जे लोक स्वतःच्या आई-वडिलांना त्रास देतात, ज्ञानाचा अभिमान बाळगून कीर्तनाची निंदा करतात आणि सज्जनांचा द्वेष करतात, ते ढोंगी आहेत. जनी म्हणते, संतांनी हाच निर्धार केला आहे की जातीने खालचे असले तरी चोखामेळा हेच खरे शुद्ध वैष्णव आहेत, कारण त्यांच्या मनात देवाविषयी निस्सीम प्रेम आहे.
॥ अभंग ९९ ॥ अभंग रचना
पंढरीचा वारकरी । त्याचे पाय माझे शिरीं ॥१॥
हो का उत्तम चांडाळ । पायीं ठेवीन कपाळ ॥२॥
वंद्य होय हरीहरा ॥ सिद्ध मुनि ऋषेश्वरा ॥३॥
मुखीं नाम गर्जे वाणी । म्हणे नामयाची जनी ॥४॥
जो पंढरपूरचा नियमित वारकरी आहे, त्याचे पाय नेहमी माझ्या डोक्यावर असोत. तो समाजात कोणत्याही जातीचा का असेना, मी त्याचे पाय धरून त्यावर माझे कपाळ ठेवीन. ज्याच्या मुखातून सतत विठ्ठलाच्या नामाची गर्जना होते, तो वारकरी स्वतः भगवान विष्णू, शिव आणि सर्व ऋषीमुनींना वंदनीय ठरतो, असे जनी सांगते.
॥ अभंग १०० ॥ अभंग रचना
आले वैष्णवांचे भार । दिले हरिनाम नगार ॥१॥
अवघी दुमदुमली पंढरी । कडकडाट गरुडपारीं ॥२॥
टाळ मृदंग धुमाळी । रंगणीं नाचे वनमाळी ॥३॥
ऐसा आनंद सोहळा । दासी जनी पाहे डोळां ॥४॥
पंढरपुरात विठ्ठलभक्तांचे (वैष्णवांचे) मोठे समुदाय गोळा झाले आहेत आणि त्यांनी हरिनामाचा गजर सुरू केला आहे. या भजनाच्या कडकडाटाने संपूर्ण पंढरी आणि मंदिराचा गरुडपार दुमदुमून गेला आहे. टाळ आणि मृदंगाच्या तालावर भक्तांच्या घोळक्यात स्वतः भगवान विठ्ठल (वनमाळी) नाचत आहे. दासी जनी हा अद्भूत आणि दिव्य आनंद सोहळा आपल्या डोळ्यांनी पाहत आहे.