संत तुकाविप्र

🔷 १. प्रस्तावना: उत्तर पेशवाईतील प्रबोधनकार व महान वारकरी संत

संत तुकाविप्र महाराज यांचा काळ हा **शके १६५० ते शके १७१४ (इ.स. १७२८ ते इ.स. १७९२)** असा राहिला. हा काळ महाराष्ट्राच्या इतिहासात **'उत्तर पेशवाई'** म्हणून ओळखला जातो. तुकाविप्र महाराज हे जन्माने उच्चवर्णीय ब्राह्मण असले तरी, कर्मकांडांच्या आणि अवडंबराच्या शृंखला तोडून त्यांनी भागवत धर्माचा आणि सोप्या भक्तीमार्गाचा प्रसार अखिल महाराष्ट्रात केला.

आपला जन्म कीर्तनाद्वारे जनजागृती करण्यासाठीच झाला आहे, ही त्यांची दृढ धारणा होती. योगविद्येचे संपूर्ण ज्ञान आत्मसात असूनही त्यांनी सिद्धींच्या मागे न धावता जनसेवेचा आणि कीर्तनाचा मार्ग निवडला; कारण **"जनसेवा हीच खरी ईश्वरसेवा"** हा विचार त्यांच्या नसानसात भिनलेला होता. संत नामदेव आणि संत तुकाराम महाराज यांच्याप्रमाणेच जनसामान्यांच्या उद्धारासाठी त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचले.

🔷 २. जन्म, वंशावळ आणि गुरु परंपरा

संत तुकाविप्र महाराजांचा जन्म **श्रावण वद्य अष्टमी, शके १६५०** (सौम्य नाम संवत्सर) रोजी झाला. त्यांच्या जन्माचा स्पष्ट दाखला त्यांच्या स्वतःच्याच अभंगात पाहायला मिळतो.

पितृवंश:

तुकाविप्र महाराजांचे पूर्वज हे 'विपट' आडनाव असलेले कुटुंब होते. ते मूळचे सातारा जिल्ह्यातील 'रहीमतपूर' येथील श्री राम मंदिराची पूजा व व्यवस्था पाहत असत. राजकीय व सामाजिक अस्थिरतेमुळे त्यांचे पणजोबा प्रल्हादपंत रहीमतपूर सोडून पंढरपूरला आले व विठ्ठल मंदिरात गंध उगळण्याची सेवा करू लागले.

• प्रल्हादपंत (पणजोबा - पंढरपूर आगमन)
• गंगाधरपंत (आजोबा)
• भगवंतराव विपट (वडील - छत्रपती शाहू महाराजांचे एकनिष्ठ सरदार)
• संत तुकाविप्र महाराज

मातृवंश व संत एकनाथ महाराजांची परंपरा:

तुकाविप्र महाराजांना संत भानुदास महाराज आणि **संत एकनाथ महाराजांची** महान मातृवंश व गुरुपरंपरा लाभली होती. एकनाथांचे वंशज अनंत यांच्या शाखेत विठ्ठल व त्यांच्या पोटी जन्माला आलेल्या माणिक (विप्रनाथ स्वामी) यांची कन्या **चिन्मयी (चिमाई)** यांचा विवाह भगवंतराव विपट यांच्याशी झाला. चिन्मयी देवी या तुकाविप्र महाराजांच्या आई होत्या.

गुरु परंपरा (आदिनारायणापासून):

आदिनारायण ➔ दत्तात्रेय ➔ जनार्दन स्वामी ➔ संत एकनाथ ➔ अनंत ➔ विठ्ठल ➔ विप्रनाथ स्वामी ➔ संत तुकाविप्र महाराज

🔷 ३. बालपण, मौंज, विद्याभ्यास आणि असिधारा व्रत

तुकाविप्र महाराजांचे प्राथमिक शिक्षण वयाच्या ५ व्या वर्षापासून ७ व्या वर्षांपर्यंत त्यांचे आईकडील आजोबा व गुरू **श्री विप्रनाथ स्वामी** यांच्याकडे झाले. वैशाख शके १६५५ मध्ये वयाच्या पाचव्या वर्षी विप्रनाथ स्वामींनी त्यांच्यावर उपनयन (मौंज) संस्कार केले.

त्यानंतरचे उच्च शिक्षण त्यांनी **नीरा नरसिंगपूर** येथे घेतले. तुकाविप्र महाराजांना संस्कृत भाषा, व्याकरण, चार वेद, १०८ उपनिषदे, ६ शास्त्रे, १८ पुराणे आणि 'विवेक चूडामणि', 'पंचदशी', 'विवरण' यांसारख्या कठीण ग्रंथांचे सखोल ज्ञान होते. याशिवाय ते गायनकलेतही अत्यंत निपुण होते.

शके १६५९-६० च्या सुमारास वयाच्या ९ ते १० व्या वर्षी त्यांचा विवाह झाला. विवाहानंतर त्यांनी आयुष्यभर **'असिधारा व्रताचे'** पालन केले. असिधारा व्रत म्हणजे पत्नीशी शारीरिक संबंध न ठेवता तिला देवतेसमान मानून सात्त्विक व अध्यात्मिक जीवन जगणे होय.

"वेद बोलती सकळा । भाव धरा येक भोळा ॥
कर्मकांडाचे नको अवडंबर । नामस्मरणे होय पार ॥"

🔷 ४. तुकाविप्र महाराजांचे महाराष्ट्र भ्रमण व वास्तव्याचा काळ

आपल्या जीवनकाळात त्यांनी अखंड भ्रमंती करून भागवत धर्माची पताका फडकवली व जनजागरण केले. त्यांच्या वास्तव्याचे टप्पे खालीलप्रमाणे आहेत:

• शके १६५० ते १६५७: अंजनवती (जिल्हा बीड) - बालपण व प्राथमिक शिक्षण.
• शके १६५८ ते १६६०: नीरा नरसिंगपूर - उच्च वेदशास्त्र अभ्यास.
• शके १६६० ते १६६६: संपूर्ण महाराष्ट्रभर कीर्तन व ज्ञानप्रसार यात्रा.
• शके १६६७ ते १६७८: ब्रह्मपुरी (जिल्हा सातारा).
• शके १६७९ ते १६९०: बोरबन (जिल्हा सातारा).
• शके १६९२ ते १७०४: कऱ्हा नदीची प्रदक्षिणा व प्रबोधन.
• शके १७०५ ते १७१४: पंढरपूर (जिल्हा सोलापूर), अंजनवती व विविध तीर्थक्षेत्री प्रवास.

🔷 ५. उत्तर पेशवाईतील कर्मकांडांवर प्रहार व प्रबोधन

१८ व्या शतकातील उत्तर पेशवाईच्या काळात कर्मकांड, सोवळे-ओवळे आणि तथाकथित विद्याविभूषितांचे स्तोम फार वाढले होते. वेदांचा चुकीचा अर्थ काढून अशिक्षित व बहुजन समाजाचे शोषण केले जात होते. इतिहास संशोधक डॉ. अनिल सिंगारे यांच्या नोंदीनुसार, तत्कालीन समाजात दक्षिणेच्या नावाखाली कर्मकांडी लोकांचे वर्चस्व वाढले होते.

अशा कठीण प्रसंगी, तुकाविप्र महाराजांनी स्वतः उच्चवर्णीय ब्राह्मण असूनही या सर्व कर्मकांडांना व अनिष्ट प्रथांना आपल्या कीर्तनांतून परखड वाचा फोडली. स्वतःच्या वडिलांच्या श्राद्धाला ब्राह्मणांऐवजी भुकेल्या बहुजनांना अन्नदान करणाऱ्या संत एकनाथांचा वारसा चालवत, त्यांनी **"सकळांना मोक्ष देणारा मार्ग म्हणजे भक्तिमार्ग व नामस्मरण"** हे लोकांच्या मनात पुन्हा रुजवले.

🔷 ६. विपुल वाङ्मयीन निर्मिती आणि ग्रंथसंपदा

संत तुकाविप्र महाराज हे शीघ्रकवी होते. त्यांची वाङ्मयीन संपदा अफाट व भाषाशास्त्रीयदृष्ट्या परिपूर्ण मानली जाते:

टीप: १९४४ मध्ये इतिहास संशोधक रा. ग. हर्षे यांनी पंढरपूरच्या मठांच्या सर्वेक्षणात या साहित्याची नोंद केली होती (उल्लेख: वा. ल. मंजुळ लिखित ग्रंथ). दुर्दैवाने १९५६ मध्ये चंद्रभागेला आलेल्या महापूरात यातील बराचसा हस्तलिखित खजिना नष्ट झाला, तरीही बराचसा भाग पुनर्लिखित स्वरूपात आज उपलब्ध आहे.

🔷 ७. स्थापन केलेले मठ, देवस्थाने व शिष्य परंपरा

तुकाविप्र महाराज आणि त्यांचे परमशिष्य **पांडुरंग तथा बापूसाहेब विप्र (पुरंदरे)** यांनी स्थापन केलेली प्रमुख देवस्थाने:

• अंजनवती (जि. बीड): तुकाविप्र महाराज व विप्रनाथ स्वामी यांची समाधी आणि एकमुखी दत्त मंदिर.
• गोंदी (जि. बीड): तुकाविप्र महाराजांनी स्थापन केलेली विठ्ठल मूर्ती.
• बोरबन (जि. सातारा): स्थापन केलेली गणेश मूर्ती व विठ्ठल मंदिर.
• ब्रह्मपुरी (जि. सातारा): विठ्ठल-रखुमाई मंदिर.
• पंढरपूर (जि. सोलापूर): विप्र दत्त मंदिर, बापूसाहेब विप्र यांची समाधी व दत्त मूर्ती.

सासवडचे सरदार बाबूराव पुरंदरे यांचा मुलगा पांडुरंग (बापूसाहेब) वयाच्या १० व्या वर्षापासून तुकाविप्र महाराजांच्या सेवेत होता. निष्ठा इतकी अगाध होती की ते आपले नाव **'पांडुरंग गुरू तुकाविप्र'** असे लावत असत.

🔷 ८. संत तुकाविप्र महाराजांचे पसायदान

संत ज्ञानेश्वरांप्रमाणेच तुकाविप्र महाराजांनी विश्वाच्या कल्याणासाठी ईश्वराकडे मागितलेले सुंदर पसायदान:

🔷 ९. समाधी योग व संशोधन साहित्य

अंजनवती (जिल्हा बीड) येथे सलग १४ दिवस कीर्तन करत तुकाविप्र महाराजांनी आपला देह पंचतत्त्वात विलीन केला व महासमाधी घेतली.

स्वातंत्र्यपूर्व व स्वातंत्र्योत्तर काळात **रा. ग. हर्षे, कृ. वि. आचार्य, पा. न. पटवर्धन, भा. रा. भालेराव, मोरेश्वर जोशी येळंबकर, प्रा. डॉ. यु. म. पठाण** आणि **नचिकेत प्रकाशनाने** तुकाविप्र महाराजांच्या साहित्यावर व चरित्रावर विपुल संशोधन ग्रंथ प्रकाशित केले आहेत. तसेच औरंगाबाद व सोलापूर विद्यापीठात त्यांच्या काव्यावर संशोधन प्रबंध (PhD) सादर झालेले आहेत.

📚 १०. संत तुकाविप्र यांच्यावरील प्रमुख ग्रंथ व संदर्भ