संत तुकाविप्र

१. प्रस्तावना: उत्तर पेशवाईतील प्रबोधन पर्व

महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक इतिहासात १८ व्या शतकातील उत्तर पेशवाईचा काळ हा अनेक स्थित्यंतरांचा ठरला. या काळात राजकीय हालचालींसोबत सामाजिक जीवनातही आचारधर्माचे अवडंबर वाढू लागले होते. अशा वातावरणात जनसामान्यांना आत्मिक शांती आणि नीतीची वाट दाखवण्यासाठी ज्या संतांनी कार्य केले, त्यामध्ये संत तुकाविप्र यांचे नाव आदराने घेतले जाते.

संत तुकाविप्र यांचा जीवनकाळ शके १६५० ते शके १७१४ (इ.स. १७२८ ते इ.स. १७९२) असा नोंदवला गेला आहे. वैयक्तिक जीवनात ज्ञानाचा अभ्यास असूनही त्यांनी केवळ पांडित्य प्रदर्शनात वेळ न घालवता, गावोगावी फिरून कीर्तनांच्या माध्यमातून प्रबोधनाची धुरा सांभाळली. लोककल्याण हाच साधनेचा गाभा मानून त्यांनी नामसंकीर्तनाचा मार्ग सर्वसामान्यांसाठी खुला ठेवला.

वारकरी परंपरेतील नामाचा महिमा सांगताना त्यांनी संत तुकाराम महाराज आणि संत एकनाथ महाराज यांच्या तत्त्वज्ञानाचा मिलाफ आपल्या रचनेतून साधला. समाजातील सर्व घटकांना एकत्र आणत भक्तीच्या एका धाग्यात गुंफण्याचे कार्य त्यांच्या जीवनकार्यातून दिसून येते.

२. जन्म, वंशावळ आणि एकनाथी परंपरा

परंपरेनुसार संत तुकाविप्र यांचा जन्म श्रावण वद्य अष्टमी, शके १६५० (सौम्य नाम संवत्सर) रोजी झाला. त्यांच्या जन्माचा स्पष्ट उल्लेख त्यांच्या स्वतःच्याच अभंगात आढळतो. कीर्तनाद्वारे ईश्वरी नामस्मरण करणे हाच आपला जीवनहेतू असल्याचे त्यांनी या रचनेत मांडले आहे.

तुकाविप्र यांचे मूळ घराणे 'विपट' आडनावाचे होते. त्यांचे पूर्वज सातारा जिल्ह्यातील रहीमतपूर येथील श्रीराम मंदिराची व्यवस्था पाहत असत, असे सांगितले जाते. बदलत्या राजकीय परिस्थितीत त्यांचे पणजोबा प्रल्हादपंत रहीमतपूर सोडून पंढरपूर येथे आले आणि त्यांनी श्री विठ्ठल चरणी सेवा सुरू केली. त्यानंतर गंगाधरपंत आणि पुढे छत्रपती शाहू महाराजांच्या सेवेत असलेले भगवंतराव विपट यांच्या पोटी तुकाविप्र यांचा जन्म झाला.

मातृकुळाकडून त्यांना संत भानुदास आणि संत एकनाथ महाराजांची परंपरा लाभली होती. संत एकनाथांचे वंशज अनंत यांच्या शाखेतील विठ्ठल आणि त्यांच्या पोटी जन्माला आलेले माणिक तथा विप्रनाथ स्वामी यांची कन्या चिन्मयी (चिमाई) या तुकाविप्र यांच्या माता होत. यामुळे त्यांना जन्मापासूनच एकनाथी भागवत परंपरेचे संस्कार लाभले.

त्यांची गुरुपरंपरा आदिनारायणापासून सुरू होऊन दत्तात्रेय, जनार्दन स्वामी, संत एकनाथ, अनंत, विठ्ठल आणि विप्रनाथ स्वामी यांच्या माध्यमातून संत तुकाविप्र यांच्यापर्यंत पोहोचते, अशी नोंद ग्रंथांत येते.

३. बालपण, विद्याभ्यास आणि असिधारा व्रत

तुकाविप्र यांचे प्राथमिक शिक्षण वयाच्या पाचव्या ते सातव्या वर्षापर्यंत त्यांच्या आजोळच्या घरी विप्रनाथ स्वामी यांच्या मार्गदर्शनाखाली झाले, असे चरित्रात सांगितले जाते. वैशाख शके १६५५ मध्ये वयाच्या पाचव्या वर्षी त्यांचे उपनयन झाले. त्यानंतरचे उच्च शिक्षण त्यांनी नीरा नरसिंगपूर येथे पूर्ण केले.

त्यांना संस्कृत भाषा, व्याकरण, वेद, उपनिषदे, शास्त्रे, पुराणे आणि वेदान्त ग्रंथांचे सखोल ज्ञान होते. अभ्यासासोबतच संगीत व गायनकलेतही त्यांनी प्रावीण्य मिळवले होते. वयाच्या नवव्या ते दहाव्या वर्षाच्या सुमारास त्यांचा विवाह झाला. विवाहानंतर त्यांनी आयुष्यभर असिधारा व्रताचे पालन केले, अशी नोंद चरित्रग्रंथांत मिळते. पत्नीला देवतेसमान मानून सात्त्विक आणि अध्यात्मिक जीवन जगण्याचा मार्ग त्यांनी आयुष्यभर अनुसरला.

केवळ कर्मकांडांचा पसारा न वाढवता अंतःकरणातील शुद्ध भाव आणि ईश्वरावरील निष्ठा हीच खरी साधना आहे, असे त्यांनी आपल्या आचरणातून दाखवून दिले.

४. महाराष्ट्र भ्रमण आणि वास्तव्याचे टप्पे

संत तुकाविप्र यांनी आपल्या आयुष्यातील मोठा काळ अखंड भ्रमंतीत घालवला. गावोगावी जाऊन कीर्तनाच्या माध्यमातून त्यांनी भागवत धर्माचा विचार पोहोचवला. त्यांच्या वास्तव्याचे विविध कालखंड खालीलप्रमाणे नोंदवले जातात:

• शके १६५० ते १६५७: अंजनवती (जि. बीड) येथे बालपण व प्राथमिक शिक्षण.
• शके १६५८ ते १६६०: नीरा नरसिंगपूर येथे वेदशास्त्रांचे उच्च अध्ययन.
• शके १६६० ते १६६६: विविध तीर्थक्षेत्रांत प्रवास आणि कीर्तन यात्रा.
• शके १६६७ ते १६७८: ब्रह्मपुरी (जि. सातारा) येथे वास्तव्य व लेखन.
• शके १६७९ ते १६९०: बोरबन (जि. सातारा) येथे साधना व देवस्थान स्थापना.
• शके १६९२ ते १७०४: कऱ्हा नदीची प्रदक्षिणा आणि कीर्तन प्रबोधन.
• शके १७०५ ते १७१४: पंढरपूर, अंजनवती आणि महाराष्ट्रातील विविध भागांत अखेरचे वास्तव्य.

५. कर्मकांडाला विरोध आणि लोकजागृती

उत्तर पेशवाईच्या कालखंडात धार्मिक जीवनात बाह्य कर्मकांडांना अधिक महत्त्व दिले जात होते. धर्मतत्त्वांचा संकुचित अर्थ लावून सर्वसामान्यांवर अनावश्यक नियम लादले जात होते. या सामाजिक परिस्थितीवर तुकाविप्र यांनी आपल्या कीर्तनांतून परखड विचार मांडले.

स्वतः उच्चविद्याविभूषित घराण्यात जन्मलेले असूनही त्यांनी सामान्य जणांच्या कल्याणाचा विचार अग्रभागी ठेवला. संत एकनाथांनी ज्याप्रमाणे भुकेल्या जिवांची सेवा करून मानवतावादी दृष्टिकोन दाखवला होता, त्याच परंपरेचे अनुकरण करत तुकाविप्र यांनी खरी ईश्वरसेवा ही प्राणिमात्रांवरील दयेमध्ये आहे असे सांगितले. नामस्मरण आणि अंतःकरणाची शुद्धता हीच खरी पूजा असल्याचे त्यांनी लोकांना पटवून दिले.

६. वाङ्मयीन निर्मिती आणि ग्रंथसंपदा

संत तुकाविप्र यांनी आपल्या जीवनकाळात विपुल ग्रंथांची आणि अभंगांची रचना केली. त्यांची भाषा प्रासादिक, प्रभावी आणि वेदान्ताचे सार सुलभतेने मांडणारी आहे. त्यांच्या साहित्याचा परिचय वारकरी साहित्याचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरतो. यातील अनेक रचनांचा संदर्भ आपण वाङ्मय संग्रह आणि ग्रंथ संपदा विभागात पाहू शकता.

त्यांच्या मुख्य साहित्यकृतींमध्ये खालील ग्रंथांचा समावेश होतो:

• भागवत अभंग टीका: श्रीमद्भागवतावर रचलेली विस्तृत अभंगात्मक टीका.
• शतकोटीचे अभंग: विविध आख्याने, स्तोत्रे, पदे आणि उपदेशपर अभंग.
• तत्त्वमसि ग्रंथ: वेदान्त आणि योगसाधनेच्या तत्त्वांचे विश्लेषण करणारी रचना.
• चरित्र ग्रंथ: सुदामचरित्र, भानुदास चरित्र, कालियामर्दन आणि संत ज्ञानेश्वर चरित्र (सुमारे २५० ओव्या).
• इतर रचना: नरदेह महिमा, पंढरीपर अभंग, विठ्ठलाचा पोवाडा आणि नित्य पूजेच्या आरत्या.

इतिहास अभ्यासक रा. ग. हर्षे यांनी १९४४ मध्ये पंढरपूरच्या मठांमधील पाहणीत या हस्तलिखितांची नोंद केली होती. १९५६ च्या चंद्रभागेच्या महापुरात यातील काही मूळ हस्तलिखिते नष्ट झाली असली, तरी अनेक रचना नक्कल प्रतींच्या रूपात सुरक्षित राहिल्या आणि संप्रदायात जतन केल्या गेल्या.

७. स्थापन केलेले मठ आणि शिष्य परंपरा

तुकाविप्र महाराज आणि त्यांचे शिष्य यांनी धर्मप्रसारासाठी विविध ठिकाणी मठांची आणि मंदिरांची स्थापना केली. या केंद्रांतून अखंड अन्नदान आणि कीर्तनसेवा चालत असे:

• अंजनवती (जि. बीड): तुकाविप्र महाराज व विप्रनाथ स्वामी यांची समाधी आणि एकमुखी दत्त मंदिर.
• गोंदी (जि. बीड): विठ्ठल मूर्तीची स्थापना.
• बोरबन (जि. सातारा): गणेश मूर्ती आणि विठ्ठल मंदिर परिसर.
• ब्रह्मपुरी (जि. सातारा): विठ्ठल-रखुमाई मंदिर.
• पंढरपूर (जि. सोलापूर): विप्र दत्त मंदिर, बापूसाहेब विप्र यांची समाधी आणि दत्त पादुका.

सासवडचे सरदार बाबूराव पुरंदरे यांचे पुत्र पांडुरंग तथा बापूसाहेब विप्र हे वयाच्या दहाव्या वर्षापासून तुकाविप्र यांच्या सानिध्यात राहिले. ते तुकाविप्र यांचे मुख्य शिष्य मानले जातात. गुरूंवरील निष्ठेपोटी ते स्वतःचा उल्लेख पांडुरंग गुरू तुकाविप्र असा करत असत.

८. संत तुकाविप्र यांचे पसायदान

संत परंपरेत विश्वाच्या कल्याणासाठी प्रार्थना करण्याची रीत आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या पसायदानाप्रमाणेच संत तुकाविप्र यांनीही समाजाच्या कल्याणासाठी, शांतीसाठी आणि दुर्गुणांच्या नाशासाठी देवाकडे मागणे मागितले आहे:

या पसायदानात लोकांचे जीवन भक्तिमय व्हावे, समाजात क्षमा, शांती आणि दयेचे पीक यावे आणि काम, क्रोध, निंदा यांचा लोप व्हावा, अशी निर्मळ भावना व्यक्त केली आहे.

९. अंजनवती येथील समाधी आणि संशोधन कार्य

आयुष्याच्या अखेरच्या टप्प्यात संत तुकाविप्र यांनी बीड जिल्ह्यातील अंजनवती येथे सलग चौदा दिवस कीर्तनसेवा करत शके १७१४ (इ.स. १७९२) मध्ये समाधी घेतली, असा उल्लेख परंपरेत येतो. अंजनवती येथे विप्रनाथ स्वामी आणि संत तुकाविप्र यांची समाधी स्थाने भाविकांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहेत.

आधुनिक काळात रा. ग. हर्षे, कृ. वि. आचार्य, पा. न. पटवर्धन, भा. रा. भालेराव, मोरेश्वर जोशी येळंबकर आणि डॉ. यु. म. पठाण या अभ्यासकांनी तुकाविप्र यांच्या साहित्यावर महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. नचिकेत प्रकाशनाने त्यांचे हरिपाठ आणि अभंगलीला ग्रंथ रूपाने प्रसिद्ध केले. तसेच विद्यापीठीय स्तरावरही त्यांच्या साहित्याचा भाषाशास्त्रीय अभ्यास प्रबंधांच्या माध्यमातून सादर झाला आहे.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन