समर्थ धोंडूतात्या महाराज

१. प्रस्तावना: डोंगरशेळकीचे विठ्ठलभक्त संत

समर्थ धोंडूतात्या महाराज हे लातूर जिल्ह्यातील उदगीर तालुक्यातील डोंगरशेळकी येथे समाधी असलेले विठ्ठलभक्त संत आहेत. वारकरी परंपरेनुसार पंढरपूरच्या वारीला आणि एकादशीला त्यांच्याशी निगडित मोठे महत्त्व आहे, आणि त्यांचे समाधी क्षेत्र प्रतिपंढरपूर म्हणून ओळखले जाते.

त्यांच्या जीवनाविषयी लिखित, तपासता येणाऱ्या नोंदी कमी आहेत. बहुतेक माहिती स्थानिक परंपरा आणि पूर्वीच्या चरित्रलेखांतून आलेली आहे. म्हणून हा लेख कोणती माहिती परंपरेनुसार सांगितली जाते आणि कोणती उपलब्ध नाही, हे वेगळे दाखवतो.

२. डोंगरशेळकी क्षेत्र आणि स्थान

डोंगरशेळकी हे गाव लातूर जिल्ह्यातील उदगीर तालुक्यात आहे. परिचयानुसार ते उदगीरपासून सुमारे १२ किमी आणि लातूर शहरापासून सुमारे ८० किमी अंतरावर आहे. अंतरे आणि बस वेळा बदलू शकतात, म्हणून प्रवासापूर्वी स्थानिक माहिती तपासावी.

मराठवाडा, कर्नाटक आणि तेलंगणाच्या सीमावर्ती भागातील अनेक भाविक येथे येतात, असे सांगितले जाते. उदगीर परिसरात किल्ला आणि इतर ऐतिहासिक स्थळे आहेत, पण त्यांचा या संताशी थेट संबंध सांगितला जात नाही.

३. बालपण आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

परंपरेनुसार धोंडूतात्यांचा जन्म वारकरी कुटुंबात झाला; आईचे नाव गंगाबाई. कौटुंबिक अडचणींमुळे त्यांचे मामा बापुराव माळी पाटील यांनी आई आणि धोंडूतात्या यांना जळकोट तालुक्यातील विराळ येथे आणले, असे चरित्रलेखांत येते. या घटनेचे वर्ष सुमारे १८४६ असे एका लेखात दिले आहे; इतर स्रोतांत याची पुष्टी मिळालेली नाही. मामांना अपत्य नसल्याने त्यांनी धोंडूतात्यांना दत्तक घेतले, असेही सांगितले जाते.

लहानपणी त्यांनी आई, मामा आणि मामी यांची सेवा केली, असे चरित्रात येते. नेमकी जन्मतारीख उपलब्ध नाही.

४. आजन्म ब्रह्मचर्य आणि दैनिक साधना

परंपरेनुसार तरुण वयातच त्यांनी आजन्म ब्रह्मचारी राहण्याचा संकल्प केला. त्यांच्या दिनचर्येत व्यायाम, योगासने आणि सूर्यनमस्कार यांचा समावेश होता, असे सांगितले जाते. तसेच ते दररोज गायत्री मंत्राचा नियमित जप करत, असेही चरित्रलेखांत येते; जपाची नेमकी संख्या स्रोतानुसार वेगळी असू शकते.

या संयमामुळे काही भाविक त्यांची तुलना भीष्मांशी करतात, असे सांगितले जाते. ही तुलना श्रद्धेतून आलेली आहे आणि ती तथ्य म्हणून नोंदवलेली नाही.

५. संत सखाराम महाराज आणि साधनेचा मार्ग

चरित्रलेखांनुसार धोंडूतात्यांच्या साधनेत संत सखाराम महाराज यांचे मार्गदर्शन महत्त्वाचे ठरले. उदगीर परिसरातील एका टेकडीवर राहून त्यांनी विठ्ठलनामाचा जप केला आणि त्यांना भगवंताचा साक्षात्कार झाला, असे परंपरेत सांगितले जाते. हा अनुभव श्रद्धेचा भाग आहे; तो स्वतंत्र नोंदीने तपासता येत नाही.

६. परंपरेतील कथा

परंपरेतील कथांनुसार दुष्काळात त्यांनी सांगितलेल्या जागी विहीर खोदल्यावर गोड पाणी लागले, ते ध्यानाला बसल्यावर हिंस्र प्राणी जवळ शांत बसत, आणि त्यांच्या आशीर्वादाने आजार बरे झाले. या कथा स्थानिक भक्तांकडून सांगितल्या जातात आणि त्यांना ऐतिहासिक पुरावा नाही.

अशा कथांचा अर्थ भक्तांच्या श्रद्धेतून पाहावा. ऐतिहासिक चरित्र म्हणून त्यातून फक्त एवढे सांगता येते की संतांनी परिसरातील लोकांच्या अडचणींत मदत केली, अशी भाविकांची भावना आहे.

७. प्रतिपंढरपूर नावाची परंपरा

परंपरेनुसार धोंडूतात्या दरवर्षी पंढरपूरची पायी वारी करत. वृद्धापकाळात ते शक्य न झाल्यावर त्यांना स्वप्नात विठ्ठलाचा दृष्टांत झाला आणि भगवंताने दर एकादशीला डोंगरशेळकीत येण्याचे वचन दिले, असे सांगितले जाते. या परंपरेमुळे डोंगरशेळकी हे क्षेत्र प्रतिपंढरपूर म्हणून ओळखले जाते.

ही कथा वारकरी परंपरेतील श्रद्धेची आहे. पंढरपूर आणि वारी परंपरेची सामान्य माहिती आषाढी वारी परंपरा या लेखात वाचता येईल.

८. समाधी मंदिर

परिचयानुसार डोंगरशेळकी येथील समाधी मंदिरात गर्भगृहात धोंडूतात्यांची समाधी आहे, आणि प्रांगणात सूर्यनारायण, हनुमान, मरीआई आणि पोचम्मा देवी यांची स्थाने आहेत. गावाकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर स्वागतकमान आहे, असेही वर्णन येते. प्रांगणात अन्नदानाची आणि निवासाची व्यवस्था असल्याचे सांगितले जाते.

मंदिराची रचना, दर्शनाच्या वेळा आणि सोयी बदलू शकतात. भेटीपूर्वी देवस्थानाकडून आणि स्थानिक भक्तांकडून माहिती घ्यावी; या पानावर फोन क्रमांक किंवा वेळा दिलेल्या नाहीत.

९. आषाढी एकादशी यात्रा

आषाढी एकादशी हा डोंगरशेळकीचा मुख्य वार्षिक उत्सव आहे. गावोगावच्या दिंड्या येथे येतात आणि मोठ्या संख्येने भाविक समाधीच्या दर्शनासाठी जमतात, असे सांगितले जाते. भाविकांच्या संख्येचे आकडे वेगवेगळ्या लेखांत वेगळे दिले जातात, म्हणून येथे आकडा दिलेला नाही.

यात्रेच्या दिवशी पहिली शासकीय महापूजा होते आणि सर्वसामान्य वारकरी दांपत्याला पूजेचा मान दिला जातो, असे एका परिचयात येते. ही परंपरा कशी आणि केव्हापासून चालू आहे, याची अधिकृत नोंद पाहावी लागेल. इतर महिन्यांच्या एकादशी, पौर्णिमा आणि नवरात्र येथे साजरे होतात, असेही सांगितले जाते.

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन