॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ संतवाणी डिजिटल लायब्ररी २०२६
शांतीब्रह्म संत एकनाथ महाराज विरचित

सार्थ रुक्मिणी स्वयंवर

जीवा-शिवाच्या अलौकिक मिलनाचे मधुर दर्शन आणि संपूर्ण १८ प्रसंगांचे सार्थ निरूपण.

ग्रंथ परिचय व महत्त्व

पैठणचे महान संत श्री एकनाथ महाराज यांनी आपल्या अलौकिक आख्यान काव्यात 'रुक्मिणी स्वयंवर' या प्रसंगाचे अतिशय सुरस आणि भावपूर्ण वर्णन केले आहे. श्रीमद्भागवत ग्रंथातील अकराव्या स्कंधावर आधारित हे काव्य केवळ एक विवाहाची कथा नसून, अंतःकरणातील जीव आणि शिवाच्या अध्यात्मिक मिलनाचे प्रतीक मानले जाते.

महाराष्ट्रात परंपरेने अनेक कुमारिका आणि भक्तीभाविक या ग्रंथाचे मनोभावे नित्य पारायण करतात. या पवित्र ग्रंथाच्या नित्य पठणाने मनातील सर्व प्रकारचा भेद-भाव संपून अंतःकरणात सात्त्विक विचार प्रस्थापित होतात. विवाह कार्यातील अडथळे दूर होऊन सुयोग्य व अनुरूप जीवनसाथीची प्राप्ती होते, असा हजारो श्रद्धाळूंचा दृढ अनुभव आहे.

या ग्रंथात एकनाथ महाराजांनी एकूण १८ प्रसंगांची रचना केली असून, प्रत्येक प्रसंगात भक्ती, प्रेम, समर्पण आणि ईश्वरी लीलेचे सुंदर रहस्य उलगडण्यात आले आहे.

॥ संपूर्ण १८ प्रसंग सूची ॥

तुम्हाला ज्या प्रसंगाचे वाचन करायचे आहे, त्या कार्डवर क्लिक करा.

प्रसंग १ ला
भीमकाचा निर्णय

राजा भीमक व शुद्धमती यांच्या पोटी रुक्मिणीचा जन्म आणि तिचे श्रीकृष्णावर जडलेले मन.

वाचन करा
प्रसंग २ रा
स्वयंवरास विरोध

रुक्मीचा श्रीकृष्णास विरोध, शिशुपालाशी लग्नाचा विचार आणि सुदेव ब्राह्मणाकडे दिलेले पत्र.

वाचन करा
प्रसंग ३ रा
सुदेव श्रीकृष्णाकडे आले

सुदेवांचे द्वारकेत आगमन, श्रीकृष्णाची भेट आणि रुक्मीच्या कपटाची दिलेली माहिती.

वाचन करा
प्रसंग ४ था
रुक्मिणीचे गुप्त पत्र

पत्र वाचन, त्रिविध ताप हरण करणारे भावपूर्ण शब्द आणि अंबेच्या दर्शनाची योजना.

वाचन करा
प्रसंग ५ वा
श्रीकृष्ण रथ घेऊन निघाले

श्रीकृष्णाचे कुंडिनपुराकडे प्रयाण, हळदीचा सोहळा आणि रुक्मिणीची आतुरता.

वाचन करा
प्रसंग ६ वा
श्रीकृष्णाचे भव्य आगमन

भीमकाकडून यथोचित आदर-सत्कार, जरासंध व शिशुपाल यांच्या मनात निर्माण झालेली भीती.

वाचन करा
प्रसंग ७ वा
अंबादर्शन व हरण

अंबा देवीची पूजा, देवीचा आशीर्वाद, श्रीकृष्णाचे सैन्याला रोखणे आणि वरमाला अर्पण.

वाचन करा
प्रसंग ८ वा
सैन्य युद्ध भूमीवर

सैन्य शुद्धीवर येणे, रुक्मी व जरासंधाचे आव्हानात्मक युद्ध आणि बलरामाची सिद्धता.

वाचन करा
प्रसंग ९ वा
घनघोर रणसंग्राम

बलरामाचा शत्रूवर प्रहार, कृतवर्मा-पौंड्रक युद्ध आणि रणांगणावर सैन्याचा संहार.

वाचन करा
प्रसंग १० वा
गवेषणाचा पराजय

केशिकचा पराभव, बलरामाने सैन्याचा केलेला पराभव आणि गवेषणाचे रणांगणातून पलायन.

वाचन करा
प्रसंग ११ वा
यादवांचा भव्य विजय

वक्रदंताचा पराभव, जरासंधाचे पळून जाणे आणि यादव सेनेचा निर्भेळ विजय.

वाचन करा
प्रसंग १२ वा
शिशुपाल-रुक्मीची अवस्था

शिशुपालाचे दैन्य, रुक्मीचा भडकलेला संताप आणि श्रीकृष्णाकडून अस्त्रांचा संहार.

वाचन करा
प्रसंग १३ वा
बलरामाचा अध्यात्मिक उपदेश

रुक्मीला अभयदान, बलरामाचा रुक्मिणीस उपदेश आणि द्वैतभाव संपवण्याचा मार्ग.

वाचन करा
प्रसंग १४ वा
विवाह सोहळ्याचे नियोजन

भीमकाचे आगमन, साहित्याची जुळवाजुळव आणि वसुदेव-देवकीसह भोजनाचा आनंद.

वाचन करा
प्रसंग १५ वा
शुभ लग्न समय

मुहूर्तमणी ओवणे, वराची थाटामाटात मिरवणूक आणि मधुपर्क पूजनाचा विधी.

वाचन करा
प्रसंग १६ वा
विवाह संभ्रम व पाणिग्रहण

अक्षता रोपण, अंतरबाह्य कृष्णदर्शन, पाणिग्रहण विधी आणि चरणकमलांत एकरूपता.

वाचन करा
प्रसंग १७ वा
आनंददायी घेंडानृत्य

बोधाने श्रीकृष्णास व देहाभिमानाने नववध्यूस खांद्यावर घेऊन केलेले अलौकिक नृत्य.

वाचन करा
प्रसंग १८ वा
द्वारकेत गृहप्रवेश

आंदण देऊन भीमक राजाचा निरोप, वरातीचे द्वारकेत आगमन व लक्ष्मीपूजन सोहळा.

वाचन करा

॥ ग्रंथाचे मुख्य अध्यात्मिक रहस्य ॥

रुक्मिणी स्वयंवर हा केवळ एक ऐतिहासिक किंवा पौराणिक विवाहप्रसंग नसून तो जीवात्मा आणि परमात्मा यांच्या अभेद मिलनाचा मार्ग दर्शवतो. अंतःकरणातील अज्ञान, अहंकार आणि द्वैतभाव नाहीसा करून, विश्वातील प्रत्येक घटकावर निःस्वार्थ प्रेमाचा वर्षाव करणे हीच या काव्याची खरी शिकवण आहे.