राय चलिले मुगुटांचे ॥ थोर बळ गवेषणाचें । सैन्य पातलें मागधाचें । युद्ध त्याचे दारुण ॥ १ ॥
मुकुट धारण केलेले राजे युद्धासाठी निघाले. गवेषण राजाचे बळ प्रचंड होते आणि जरासंधाचे सैन्य कौंडिण्यपुरात पोहोचले. त्यांचे हे युद्ध अत्यंत भयंकर होते.
वेगीं धनुष्या वाहिला गुण । शितीं लावूनियां बाण । शस्त्रें झळकती दारुण । रणकंदन करूं आले ॥ २ ॥
त्यांनी वेगाने धनुष्याला प्रत्यंचा लावली, तीक्ष्ण बाण जोडले आणि हातात भयंकर शस्त्रे लखलखवत ते रणांगणात संहार करण्यासाठी धावून आले.
राजे चालिले प्रबळ । यादव उठवले सकळ । दुमदुमलीं दोन्ही दळे । एकमेळें मिसळले ॥ ३ ॥
ते बलवान राजे चालून आले, तेव्हा सर्व यादव वीरही युद्धासाठी सज्ज झाले. दोन्ही सैन्यांच्या गर्जनेने आकाश दुमदुमले आणि दोन्ही सैन्ये एकमेकांत भिडली.
गगन कोंदलें तिही बाणीं । तळीं खिळिली धरणी । मागें पाय न ठेविती कोणी । वीर रणीं खवळले ॥ ४ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी संपूर्ण आकाश व्यापून टाकले आणि खाली जमीन बाणांनी खिळली गेली. रणांगणात खवळलेले वीर एक पाऊलही मागे हटत नव्हते.
वीर वीरातें हणित ॥ लोहधुळोरा उसळत । वरिया वाट न चले तेथे । वीर अद्भुत मातले ॥ ५ ॥
वीर एकमेकांवर प्रहार करत होते, शस्त्रांचा नि धुळीचा प्रचंड धूळ उडाला होता. तेथे वाऱ्यालाही वाट उरली नव्हती, असे ते अद्भुत वीर युद्धाच्या आवेशाने मातले होते.
शस्त्रेंसहित तोडिती कर । मुगुऎंसहित पाडिती शिर । गजांसहित मारिती वीर । सपिच्छ शर भेदिले ॥ ६ ॥
ते शस्त्रांसहित हात तोडत होते, मुकुटांसह डोकी उडवत होते आणि पंखांसहित बाण मारून हत्तींसह वीरांना मारून पाडत होते.
चरण तोडिले गजंचे । रजे पाडिले ब्रीदांचे । खुर छेदिले अश्वांचे । आंख रथांचे भेदिले ॥ ७ ॥
हत्तींचे पाय तोडले गेले, राजांचे ध्वज पाडले गेले, घोड्यांचे खुर आणि रथांचे आस (आंख) बाणांनी भेदून टाकले गेले.
राजे विनटले अनेक । यांवरी उठावला श्वफल्क । बाणीं त्रासूनिया देख । एकें एक खिळियेले ॥ ८ ॥
अनेक राजे एकत्र येऊन लढत असताना त्यांच्यावर अक्रूराचे वडील 'श्वफल्क' धावून आले आणि त्यांनी आपल्या बाणांनी शत्रूंच्या एका एका वीराला खिळवून त्रस्त केले.
वीर भिडिन्नले पडिपाडें । यादवांचे बळ गाढें । गवेषण चालिला पुढें । गुणीं कुर्हाडे लाविले ॥ ९ ॥
वीर एकमेकांना भिडले; यादवांचे बळ अथांग होते. तशात गवेषण राजा पुढे झाला आणि त्याने धनुष्याला कुर्हाडीसारखे तीक्ष्ण बाण लावले.
श्वफल्क विंधिला पांच बाणी । रथ छेदूनि पाडिला धरणीं । कंक सात्यकी हे दोन्ही । विसां बाणीं विंधिलें ॥ १० ॥
गवेषणाने श्वफल्काला पाच बाण मारून त्याचा रथ मोडून जमिनीवर पाडले आणि कंक व सात्यकी या दोघांना वीस बाणांनी भेदले.
बण निवार निर्व्यंग । भेदिलें वीरांचे अष्टांग । गवेषण योद्धा चांग । न करी पांग दुजयाचा ॥ ११ ॥
गवेषणाचा बाण असा अचूक नि भयंकर होता की त्याने वीरांचे अष्टांग भेदून टाकले. तो असा श्रेष्ठ योद्धा होता की तो दुसऱ्या कोणाचीही मदत घेत नव्हता.
चक्रदेव चालिला रागें । एकें बाणें विंधिला वेगें । रथासहित घातला मागें । रणभूमि सांडविली ॥ १२ ॥
तेव्हा चक्रदेव संतापाने पुढे आला, पण गवेषणाने एकाच बाणाने त्याला असा प्रहार केला की त्याला रथासहित मागे ढकलून रणांगणाबाहेर घालवले.
देखोनि चालिला अतिदंत । कोपें खवळला अद्भुत । दहा वीस पांच सात । बा सह्त वरुषला ॥ १३ ॥
हे पाहून 'अतिदंत' हा वीर अत्यंत कोपाने खवळून पुढे धावला आणि त्याने दहा, वीस, पाच, सात असे शेकडो बाण गवेषणावर बरसावले.
बाणीं निवारिले बाण । हांसिन्नला गवेषण । येरु कोपला दारुण । आठ बाण सोडिले ॥ १४ ॥
गवेषणाने ते सर्व बाण आपल्या बाणांनी उडवून लावले आणि तो हसला. तेव्हा अतिदंत अधिकच भडकला आणि त्याने आठ भयंकर बाण सोडले.
दारुण बाण आले आठ । निवार अति उद्भट । रथसारथी केला पीठ । शिरींचा मुगुट पाडिला ॥ १५ ॥
ते आठ भयंकर बाण वेगाने आले; त्यांनी गवेषणाचा रथ आणि सारथी ठेचून काढला नि त्याच्या डोक्यावरील मुकुट खाली पाडला.
एक खडतरला बाण । गगना गेला गवेषण । क्रमूनियं ग्रहगण । ध्रुवमंडळ उडविला ॥ १६ ॥
अतिदंताचा एक बाण असा जोरदार बसला की गवेषण उडून आकाशात गेला आणि ग्रहगणांना ओलांडून ध्रुवमंडळापर्यंत पोहोचला!
घयासरसी आली भवंडी । पडत पडत आवरली मुरकुंडी । रणांगणीं घातली उडी । मूर्च्छा गाढी सांवरिली ॥ १७ ॥
घावामुळे त्याला चक्कर आली, पण पडता पडता स्वतःला सावरून त्याने पुन्हा रणांगणात उडी मारली आणि स्वतःची गाढ मूर्च्छा सावरली.
गवेषण आणिके रथा । चढोनि पातला अवचिता । पाचारूनि अतिदंता । होय विंधिता सा बाणीं ॥ १८ ॥
गवेषण दुसऱ्या रथावर चढून अचानक समोर आला नि अतिदंताला आव्हान देऊन सहा बाणांनी त्याला भेदले.
बाण सुटले कडाडी । पडली डोळियां झांपडी । काढों विसरला वोढी । थोर हडबडी अतिदंता ॥ १९ ॥
बाण इतक्या तडाख्याने आले की अतिदंताच्या डोळ्यांपुढे अंधारी आली आणि धनुष्याची प्रत्यंचा ओढायचेही तो विसरला; त्याची मोठी तारांबळ उडाली.
दोन भेदले भुंजावरी । एक उरीं एक शिरीं । दोनी रुतले दोहीं करीं । धरणीवरी पाडिला ॥ २० ॥
गवेषणाचे दोन बाण त्याच्या खांद्यांवर, एक छातीत, एक डोक्यावर नि दोन बाण दोन्ही हातांत रुतले आणि त्याने अतिदंताला जमिनीवर पाडले.
घायें लोळविला महाबळी । अधोमुख महीतळीं । झोटीं सुटली मोकळी । भाते तळीं रिचवले ॥ २१ ॥
घावांनी तो महाबली जमिनीवर तोंडावर लोळला, त्याचे केस सुटले आणि त्याच्या पाठीवरील भात्यातील बाण जमिनीवर सांडले.
हांक देऊनि गवेषण । रणांगणी उभा आपण । त्यावरी चालिला सारण । बाण दारुण घेउनी ॥ २२ ॥
गवेषण हाक मारून रणांगणात उभा राहिला, तेव्हा त्याच्यावर सारण हा यादव वीर भयंकर बाण घेऊन चालून गेला.
बाण विंधित चपल । धनुष्य तोडिलें तत्काळ । दुजें धनुष्य घे भूपाळ ॥ तेंही सबळ तोडिलें ॥ २३ ॥
सारणाने चपळतेने बाण मारून गवेषणाचे धनुष्य तोडले. राजा गवेषणाने दुसरे धनुष्य घेतले, तर सारणाने तेही लगेच तोडून टाकले!
तिजे धनुष्य वाइला गुण । तेंही तोडिलें विंधोनी बाण । जें जें धनुष्य घे गवेषण । तें तें सारण तोडित ॥ २४ ॥
तिसऱ्या धनुष्याला प्रत्यंचा लावताच सारणाने बाण मारून तेही तोडले. गवेषण जे जे धनुष्य हातात घेई, ते ते सारण तोडून टाकी!
सारणें थोर केली ख्याती । धनुष्य घेऊं नेदी हातीं । देखोन कोपला भूपती । मेढा निगुती वाइला ॥ २५ ॥
सारणाने असा पराक्रम केला की गवेषणाला हातात धनुष्य धरूच दिले नाही. हे पाहून राजा गवेषण अत्यंत रागावला आणि त्याने रथाचा लाकडी मेढा उचलला.
सारणें विंधिला सारथी । ध्वजस्तंभ पाडिला क्षितीं । येरें विंधिला बाणें सातीं । दोहीं हातीं खोचला ॥ २६ ॥
सारणाने बाण मारून गवेषणाचा सारथी आणि गरुडध्वज पाडला; तेव्हा गवेषणाने सात बाण मारून सारणाच्या दोन्ही हातांत ते रुतवले.
सारण विकळ पाडिला रथीं । वीर मूर्च्छित पाडिले क्षितीं । गवेषणे लाविली ख्याती । भद्रजती खवळला ॥ २७ ॥
सारण रथात विकळ होऊन पडला. गवेषणाने शत्रूच्या अनेक वीरांना जमिनीवर मूर्च्छित पाडून आपला प्रभाव दाखवला; इतक्यात बलराम (भद्रजती) क्रोधाने खवळला.
मग मिसळला जळभारीं । करीत असे महामारी । वीर खिळिले जिव्हारीं । शरधारीं वर्षत ॥ २८ ॥
मग बलराम सैन्यात शिरला नि शत्रूंचा संहार करू लागला. त्याने बाणांचा असा वर्षाव केला की शत्रूचे वीर जिव्हारी भेदले गेले.
येरीकडे केशिक वीर । वर्षत बाणांचा महापूर । बाणीं त्रासिला बळिभद्र । दळभार वेढिला ॥ २९ ॥
तिकडे केशिक राजा बाणांचा महापूर बरसत होता. त्याने बाणांनी बलरामाला त्रस्त करून त्याच्या सैन्याला वेढा घातला.
खड्ग तोमर गदा परिघ । वीर हाणिताती सैघ । राम साधक अति सांग । घाय आंगा लागों नेदी ॥ ३० ॥
शत्रूचे वीर तलवारी, तोमर, गदा नि परिघ यांचा सपासप मारा करत होते; पण समर्थ बलराम असा कुशल होता की एकही घाव स्वतःच्या अंगाला लागू देत नव्हता.
हल भवंडी चहूंकडे । वीर पाडिले दडदडां । नांगरें केला जी उवेढा । केशिक गाढा हांकिला ॥ ३१ ॥
बलरामाने चारी बाजूंना आपला नांगर फिरवला नि वीरांना धडाधड खाली पाडले. नांगराच्या तडाख्याने त्याने केशिक राजाला मागे हटवले.
बाणीं विंधिला प्रबळें । तिखट सोडी शरजाळें । बाण तोडोनियां हळें । निजबळें लोटला ॥ ३२ ॥
केशिकाने बलरामाला बाणांनी भेदण्याचा प्रयत्न केला नि तीक्ष्ण बाणांचे जाळे सोडले, पण बलरामाने नांगराने ते सर्व बाण तोडून स्वतःच्या ताकदीने त्याच्यावर हल्ला केला.
नांगर उचलूनिया निवाडें । नेहटून पाय ठेविला पुढें । घायीं चूर केली हाडें । अशुद्ध उडे आकाशीं ॥ ३३ ॥
बलरामाने ताकदीने नांगर उचलला, पाऊल पुढे टाकून असा प्रहार केला की शत्रूंच्या हाडांचा चुराडा झाला नि रक्ताच्या धारा आकाशात उडाल्या!
सैन्यावरी लोटला देख । ठायीं पाडिले सेनानायक । धरितां न धरवेचि तबक । वीर अनेक मारिले ॥ ३४ ॥
तो सैन्यावर असा चालून गेला की त्याने शत्रूचे मोठे सेनापती जागीच पाडले; त्याचा तो आवेश कोणालाही रोखता येत नव्हता आणि त्याने अगणित वीर मारले.
रथ भूमीसी आफळीं । गज शुंडादंडी पिळीं । शिरें खेळती चेंडूफळी । रणखंदोळीं मांडिली ॥ ३५ ॥
तो रथांना जमिनीवर आपटत होता, हत्तींची सोंड पिरगाळत होता आणि वीरांची डोकी चेंडूसारखी उडवून रणांगणात तांडव करत होता.
धाक घेतला झुंजारीं । केशिकसैन्य पळे दूरी । बळीभद्र पेटला महामारी । युद्ध वीरीं सांडिलें ॥ ३६ ॥
लढणाऱ्या योद्ध्यांनी धसका घेतला, केशिकाचे सैन्य दूर पळून गेले. बलराम असा भयंकर पेटला की शत्रूच्या वीरांनी युद्धच सोडून दिले!
जरासंध देखिला दूरी । राम चढे रथावरी । रथ पेलिला झडकरी । उपराउपरी मारिला ॥ ३७ ॥
बलरामाने दुरून जरासंधाला पाहिले आणि तो रथावर चढला. त्याने वेगाने रथ पुढे ढकलला नि जरासंधाच्या सैन्यावर हल्ला केला.
वेगीं धनुष्या चढविला गुण । रामें काढिला निर्वाणबाण । गदें घातली आपुली आण । रणविंदाण पाहें माझें ॥ ३८ ॥
बलरामाने धनुष्याला प्रत्यंचा लावून अंतिम बाण काढला; पण गद (कृष्णाचा भाऊ) पुढे आला नि बलरामाला आपली शपथ घालून म्हणाला, "थांबा, माझे युद्धकौशल्य पाहा!"
धीर धरीं अर्ध घडी । पाहे युद्धाची निरवडी । जरासंधा बाणीं फोडी । गर्वझाडी करीन ॥ ३९ ॥
"अर्धा क्षण धीर धरा आणि माझे युद्ध पाहा! मी बाणांनी जरासंधाचा पराभव करून त्याचा सर्व गर्व उतरवतो."
गदू निजगडा महावीर । योद्धा रणरंगचतुर । बळीभद्रासी केला स्थिर । रहंवर धांवविला ॥ ४० ॥
गद हा बलरामाचा खरा सोबती, महावीर आणि युद्धात चतुर असा योद्धा होता. त्याने बलरामाला शांत केले नि आपला रथ जरासंधाकडे धावला.
येरीकडे यादवभारा । गवेषण पेटला महामारा । बाणीं खिळिले महावीरां मुख्य धुरा खोंचल्या ॥ ४१ ॥
तिकडे यादवांच्या सैन्यावर गवेषण राजा भयंकर तुटून पडला होता. त्याने बाणांनी यादवांच्या मुख्य वीरांना नि सैन्याला भेदून टाकले होते.
विकळ देखोनि दळभार । मागधवीरीं केला मार । आट भविन्नला थोर । हाहाकार ऊठिला ॥ ४२ ॥
यादवांचे सैन्य विकळ झालेले पाहून जरासंधाच्या मागध वीरांनी मोठा हल्ला केला, सैन्याची मोठी कोंडी झाली नि हाहाकार माजला.
निजसैन्यासी महामार । दुरोनि देखे बळीभद्र । कोपें खवळल दुर्धर । रहंवर पेलिला ॥ ४३ ॥
आपल्या सैन्याची होणारी ही वाताहात दुरून बलरामाने पाहिली. तो प्रचंड क्रोधाने खवळला नि त्याने आपला रथ पुढे ढकलला.
परसैन्य देखोनि दृष्टीं । वेगें चालिला जगजेठी । धडधडिल्या चक्रवाटी । उठाउठीं पातला ॥ ४४ ॥
शत्रूचे सैन्य पाहताच तो जगज्जेता बलराम वेगाने चालून गेला. रथाची चाके धडधडली नि तो लगेच तेथे पोहोचला.
देखोनि शत्रूचा खटाटोप । बळीभद्रासी न धरवे कोप । बाहुस्फुरणें आला कंप । वेगें साटोप ऊठिला ॥ ४५ ॥
शत्रूचा तो धुमाकूळ पाहून बलरामाला राग अनावर झाला; त्याच्या बाहूंचे स्फुरण पावून शरीर कापू लागले नि तो पूर्ण तयाराने शत्रूवर तुटून पडला!
रथाखालीं घातली उडी । शेष दडपला फडेबुडीं । वराहाची दाढ तडतडी । कूर्में गाढी पाठि केली ॥ ४६ ॥
बलरामाने रथावरून खाली उडी मारली, तेव्हा त्याच्या वजनाने साक्षात शेषाची फणा दडपली गेली, वराहाची दाढ तडतडली नि कूर्माने आपली पाठ घट्ट केली!
वीर खिळूनियां बाणीं । गवेषण गर्जे रणीं । आल बळिभद्र धांवोनी । निर्वाणबाणीं विंधिला ॥ ४७ ॥
वीरांना बाणांनी खिळवून गवेषण रणांगणात गर्जत होता, तेथे बलराम धावून आला नि गवेषणाने बलरामावर भयंकर बाण मारला.
बाण विंधिला सबळ । येरें परजिलें मुसळ । साधक बळिभद्र प्रबळ । बाणजाळ तोडिलें ॥ ४८ ॥
गवेषणाने बलवान बाण सोडला, पण बलरामाने आपले मुसळ फिरवून ते सर्व बाणांचे जाळे तोडून टाकले.
नांगर उचलूनियां बळें । न धरत पातला तये वेळे । रथ सांडिला तत्काळें । वेगें पळे गवेषण ॥ ४९ ॥
बलरामाने ताकदीने नांगर उचलून त्याच्यावर हल्ला केला; तो आवेश पाहून गवेषणाने तत्क्षणी रथ सोडून वेगाने पळ काढला!
सवेंचि परतावया पाहत ॥ पायीं घातला नांगरदांत । गवेषण पडिल तेथ । भूमी दांत आदळले ॥ ५० ॥
पळता पळता तो मागे वळून पाहू लागला, इतक्यात बलरामाने त्याच्या पायात नांगराचा दात अडकवला! गवेषण तेथेच धाडकन पडला नि त्याचे दात जमिनीवर आदळले.
लाजा उठिला त्वरित । तंव बळिभद्रें दिधली लाथ । येरु अशुद्धातें विमित । पडिआ मूर्च्छित अचेतन ॥ ५१ ॥
लाजेने गवेषण लगेच उठू लागला, तशी बलरामाने त्याला अशी लाथ मारली की तो रक्ताची उलटी करत अचेतन होऊन मूर्च्छित पडला!
सांडूनियां धनुष्यबाण । सैनिक धांविन्नला आपण । रथीं घालोनियां गवेषण । घेऊनि प्राण पळाला ॥ ५२ ॥
हे पाहून शत्रूचा सैनिक धनुष्य-बाण टाकून धावला नि त्याने गवेषणाला रथात घालून त्याचा प्राण वाचवण्यासाठी पळ काढला.
देखोनि बळिभद्राचें बळ । राजे चालिले प्रबळ । पुढें करूनियां गजदळ । एक वेळ लोटले ॥ ५३ ॥
बलरामाचे हे अथांग बळ पाहून इतर बलवान राजे सज्ज झाले आणि हत्तींचे सैन्य पुढे करून एकाच वेळी बलरामावर चालून आले.
आलें देखोनि परदळ । करीत हरुपाचा गोंधळ । झेलित नांगर मुसळ । वेगें सबळ उठिला ॥ ५४ ॥
शत्रूचे सैन्य आलेले पाहून बलरामाने उत्साहाचा गोंधळ घातला नि नांगर-मुसळ हातात झेलत तो वेगाने त्यांच्यावर तुटून पडला.
गज हाणीत मुसळें । विदारीत कुंभस्थळें । घायीं किळकिळती एक वेळे । गजकलेवरें पाडिलीं ॥ ५५ ॥
तो मुसळाने हत्तींना मारू लागला, त्यांचे गणपतीसारखे कुंभस्थळ फोडू लागला; घावांनी हत्ती एकाच वेळी ओरडू लागले नि त्यांची प्रेते जमिनीवर पडली.
नांगर घालूनि रथावरी । शतसहस्रांचूर करी । पळत गज पायीं धरी । तेणें किरकिरी करिताती ॥ ५६ ॥
रथांवर नांगर टाकून तो लाखो रथांचा चुराडा करत होता नि पळणाऱ्या हत्तींना पायाने पकडून चिरडत होता.
चपळ चौताळती घोडीं । नांगर घालोनि त्यांतें वोढी । घायें मुसळाचेनि पाडी । वीरझोडी मांडिली ॥ ५७ ॥
चपळतेने उधळणाऱ्या घोड्यांना नांगराने ओढून मुसळाच्या घावाने पाडत त्याने वीरांची झोडपणी सुरू केली.
वीर वरुषताती शस्त्रास्त्रां । जैसा मेरूसी पर्जन्यधारा । रणीं चालतां बळीभद्रा । वीर थरथरां कांपती ॥ ५८ ॥
शत्रूचे वीर शस्त्रांचा वर्षाव करत होते, जशी मेरू पर्वतावर पावसाची धार बरसावी; पण रणांगणात बलराम चालून येत असताना वीर थरथर कापत होते!
पायींचे रगडिले पायीं । कारुप राजा पाडिला ठायीं । रथ रथ मोडिला पाहीं । सन्मुख घायीं कोण राहे ॥ ५९ ॥
त्याने पायदळाला पायांखाली तुडवले, कारुष राजाला जागीच मारले नि रथांना मोडून टाकले; त्याच्या घावासमोर कोण टिकणार?
पृथ्वी तेचि उखळ जाण । नांगरें वीर घाली वैरण । मुसळघायें करा चूर्ण । रणकंदन मांडिलें ॥ ६० ॥
जणू पृथ्वी हेच उखळ होते, नांगराने त्याने शत्रू वीरांची वैरण त्यात टाकली नि मुसळाच्या घावाने त्यांचा चुराडा करून संहार मांडला!
सात्त्विका दंतवक्रा युद्ध । गदें गोंविला जरासंध । मोकळा पडला हलायुध । वर्हाडी सुबुद्ध कांडिले ॥ ६१ ॥
सात्यकी वक्रदंताशी लढत होता, गदने जरासंधाला गुंतवून ठेवले होते; त्यामुळे बलराम (हलायुध) मोकळा झाला नि त्याने सर्व वऱ्हाडी राजांना धुवून काढले!
वीरीं घेतला रणकावो । देखोनि धांविन्नला शाल्वो । मिळोनि वीराचा समुदावो । महाबाही पडखळिला ॥ ६२ ॥
बलरामाने रणांगण व्यापलेले पाहून शाल्व राजा धावून आला आणि इतर वीरांचा समूह एकत्र येऊन बलरामाला भिडला.
धांवतां देखोनि शाल्व वीर । आडवा आला अक्रूर । राहें साहें म्हणें स्थिर । धरीं धीर संग्रामीं ॥ ६३ ॥
शाल्व राजा धावून येत असल्याचे पाहून अक्रूर आडवा आला नि म्हणाला, "थांब! युद्धात धीर धर, माझ्याशी लढ!"
तंव बळिभद्र पावला रागें । अक्रूरातें म्हणे उगे । मज पाचारिता अंगें । तू कां वेगें आलसी ॥ ६४ ॥
पण बलरामाला राग आला नि तो अक्रूराला म्हणाला, "गप्प राहा! शाल्व मला स्वतः आव्हान देतो आहे, तू मध्ये का आलास?"
रणीं झुंजार विकळ जाय । तरी दुजयानें व्हावें साह्य । शाल्व बापुडें तें काय । कौतुक पाहें पैं माझें ॥ ६५ ॥
"लढणारा योद्धा जेव्हा थकेल तेव्हा दुसऱ्याने मदत करावी. हा बिचारा शाल्व कसला आलाय? आता माझे कौतुक पाहा!"
मग चालिला शाल्वावरी । बळीभद्र वेढिला वीरीं । बहुत उठिले महामारी । शरधरीं वर्षती ॥ ६६ ॥
मग बलराम शाल्ववर चालून गेला. शत्रूच्या अनेक वीरांनी बलरामाला वेढले नि त्याच्यावर बाणांचा वर्षाव केला.
बाप बळीराम जगजेठी । नांगरें बाण तरी पिटी । अंग लागों नेदी चिरटी । शाल्व दृष्टी सूदला ॥ ६७ ॥
तो जगज्जेता बलराम इतका समर्थ होता की नांगरानेच सर्व बाण तोडून टाकत होता नि अंगाला एक कापडही लागू देत नव्हता; त्याने थेट शाल्ववर नजर टाकली.
बाणीं विंधिला अमित । राम बाणांतें न गणित । वेगें उसळला अद्भूत । आला न धरत आंगेंसीं ॥ ६८ ॥
शाल्वाने अगणित बाण मारले, पण बलरामाने त्या बाणांची पर्वा केली नाही. तो अथांग वेगाने शाल्वच्या अंगावर तुटून पडला!
रथ धरिला मकरतोंडी । शाल्वे वेगीं घातली उडी । सांपडला तो रथाबुडीं । वोढाकाढी निष्टला ॥ ६९ ॥
बलरामाने शाल्वचा रथ पकडला, शाल्वाने लगेच उडी मारली; तो रथाखाली सापडला होता, पण ओढाताढ करून निसटला.
रथ आपटिला भूमंडळीं । वीर सापडलें तयातळीं । घायें केली रांगोळी । निधा पाताळीं ऊठिला ॥ ७० ॥
बलरामाने तो रथ जमिनीवर असा आपटला की त्याखाली सापडलेल्या वीरांची रांगोळी झाली नि पाताळापर्यंत धक्का बसला!
ते वेळीं शाल्वें चुकविलें आंग । घायासरिसा उडाला सवेग । मागुता आवेश धरुनियां चांग । रणीं अव्यंग उभा असे ॥ ७१ ॥
त्या वेळी शाल्वाने स्वतःचा बचाव केला नि घावाबरोबर उडून मागे गेला; पण पुन्हा आवेश धरून तो युद्धाला उभा राहिला.
शाल्व घेऊनियां गदा । ह्रदयीं हाणतां हलायुधा । गगना उसळला तो योद्धा । धावो नुसधा तळीं गेला ॥ ७२ ॥
शाल्वाने गदा घेऊन बलरामाच्या छातीवर हाणली, पण बलरामाच्या अथांग वेगाने तो योद्धा उडून आकाशात गेला नि पुन्हा खाली पडला.
शाल्व रथीं जंव चढे । तंव मुसळ वोपिलें रोकडें । करीत अशुद्धाचे सडे । मूर्च्छित पडे अवनीये ॥ ७३ ॥
शाल्व जसा रथावर चढू लागला, तसे बलरामाने मुसळाचा असा प्रहार केला की रक्ताचे सडे उडाले नि शाल्व जमिनीवर मूर्च्छित पडला!
मग मिसळला मागधांत । घायें शतसहस्र मारीत । अशुद्ध भडभडां वाहात । नांगरें अंत पुरविला ॥ ७४ ॥
मग बलराम जरासंधाच्या मागध सैन्यात शिरला आणि लाखो प्रहार करत रक्ताच्या धारा वाहवत नांगराने शत्रूंचा अंत केला.
बळीबद्रे केली महामारी । वीर झोडिले नंगरीं । तेथं वीर वीरंतें परस्परीं । एशियापरी वोलती ॥ ७५ ॥
बलरामाने असा संहार केला नि नांगराने वीरांना झोडपून काढले की रणांगणातील वीर आपापसात असे बोलू लागले:
हाती येरां दुकळ पडला । मग यासी नांगर साम्पडला । सैन्य नांगरावया आला । वीरकाशिया काढित ॥ ७६ ॥
"याला हातात दुसरे काही मिळाले नाही म्हणून नांगर मिळाला आहे का? हा सैन्याला शेतासारखे नांगरायला आला आहे नि वीरांना गवतासारखे उपटून काढतो आहे!"
नांगर घालूनियां बुडीं ।थोर उपडिलिया पेडी । रथगजकाटिया मोडी । पालव्या तोडी वीरांच्या ॥ ७७ ॥
तो नांगर जमिनीच्या मुळाशी घालून शत्रूचे मोठमोठे थवे उपटून काढत होता, रथ नि हत्तींच्या काठ्या मोडून वीरांच्या फंद्या तोडत होता!
अतिरथी जे उद्भट । समूळ फोडियेले खुंट । बळीभद्र हा कुणबट । केली चोखट रणभूनि ॥ ७८ ॥
जे मोठे श्रेष्ठ महारथी होते, त्यांचे मूळ खुंटच त्याने उपटून काढले! बलराम हा जणू शेतकरी बनून रणांगणाची जमीन स्वच्छ करत होता.
महावीरां घालितां घावो । अशुद्धें डवरिला बलदेवो । तेणें शोभत महाबाहो । रणभैरवो डुल्लत ॥ ७९ ॥
महावीरांवर प्रहार करताना सांडलेल्या रक्ताने बलराम पूर्ण न्हाऊन निघाला होता; त्यामुळे तो महाबाहू साक्षात रणभैरवासारखा डोलत शोभून दिसत होता!
रणमदें जाला मस्त । नांगर घेउनि नाचत । वीर देखोनि धांवत । पुरला अंत सैन्याचा ॥ ८० ॥
तो युद्धाच्या आवेशाने मस्त होऊन नांगर घेऊन नाचत होता, त्याला पाहून शत्रूचे वीर पळत होते नि सैन्याचा पूर्ण अंत झाला होता.
घायें मारीत महावीर । भडभडां वाहे रुधिर । लोटला अशुद्धाचा पूर । नदी दुस्तर उलथली ॥ ८१ ॥
घावांनी महावीरांना मारत असताना रक्ताच्या भडभडा धारा वाहत होत्या आणि रक्ताचा असा प्रचंड पूर लोटला की एक दुस्तर नदीच वाहू लागली!
नदी वाहतां दुथडी । झाल्या प्रेतांच्या दरडी । वोडणें कमठें पुष्टी गाढी । गज करवडी महाग्राह ॥ ८२ ॥
ती रक्ताची नदी दोन्ही थड्या भरून वाहू लागली, सैनिकांच्या प्रेतांच्या दरडी (काठ) बनल्या, ढाली म्हणजे कासव नि पडलेले हत्ती म्हणजे जलचर/मगर बनले!
बाबरझोटिया केशजाळ । तेचि नदीमाजी शेवाळ । मगर सुसरी महाविशाळ । शिरें विक्राळ वीरांचीं ॥ ८३ ॥
सैनिकांचे काळे-लांब केस म्हणजे त्या नदीतील शेवाळ बनले आणि वीरांची विक्राळ डोकी म्हणजे मगरी नि सुसरी बनल्या!
बाण तरती सपिच्छेंसी । तेचि मस्त्य रणनदीसी । धनुष्यें वाहती शितेंसीं । वक्रगतीसीं तेचि सर्प ॥ ८४ ॥
पंखांसहित पाण्यावर तरंगणारे बाण म्हणजे त्या रणनदीतील मासे बनले आणि पाण्यावर वाहणारी वाकडी धनुष्ये म्हणजे सर्प बनले.
पडिले गजांचे अलंकार । घंटा घागरिया नूपुर । तेचि नदीमाजी दर्दुर । लहान थोर किरकिरती ॥ ८५ ॥
हत्तींचे पडलेले दागिने, घंटा, घुंगरू नि पैंजणे म्हणजे त्या नदीतील लहान-मोठे बेडूक (दर्दुरु) बनून नाद करत होते.
रथ ध्वजेंसीं वाahat । तेंचि तारुं शिडेंसहित । वीरां मोक्ष भरिलें भरित । तारू तेथ श्रीकृष्ण ॥ ८६ ॥
ध्वजांसहित वाहणारे रथ म्हणजे जणू शिडांची जहाजे होती. त्या नदीत वीरांना मोक्षाचे उधाण आले होते नि साक्षात श्रीकृष्ण हा त्यांना पार नेणारा तारक (तारू) होता!
एकेचि घायें शिर पडे । स्वर्गपर्यंत तें उडे । स्वर्गभोग त्या नावडे । कृष्णाकडे तें परतलें ॥ ८७ ॥
एकाच घावात उडालेले वीराचे मस्तक स्वर्गापर्यंत जायचे, पण त्याला स्वर्गाचे भोग आवडत नसल्यामुळे ते थेट कृष्णाकडे परत फिरायचे!
कृष्णदृष्टी देहत्याग । तुच्छ करूनि सांडिती स्वर्ग । जिंतिला जन्ममरणाचा पांग । सुख अव्यंग पावले ॥ ८८ ॥
कृष्णाच्या कृपादृष्टीसमोर देहत्याग करून त्यांनी स्वर्गाला तुच्छ मानून सोडून दिले; त्यांनी जन्म-मरणाचा फेरा जिंकून अखंड आत्मसुख प्राप्त केले.
घायें उडालें शिरकमळ । टाकूनि गेलें ध्रुवमंडळ । पदनमनेंचि अढळ । उतावेळ परतलें ॥ ८९ ॥
घावाने उडालेले मस्तक ध्रुवमंडळाला ओलांडून गेले, पण कृष्णाच्या चरणी नमन करण्यासाठी ते उतावीळ होऊन पुन्हा खाली परत आले!
देह अर्पितां श्रीकृष्णासी । चारी मुक्ती होतीं दासी । म्हणोनि आलें कृष्णचरणासी । निजसुखासी पावलें ॥ ९० ॥
श्रीकृष्णाला देह अर्पण करताच चारी मुक्ती दासी बनतात; म्हणूनच ते मस्तक कृष्णचरणी आले आणि आत्मसुखाला प्राप्त झाले.
घायीं उडालें शिर एक । टाकून गेलें सत्यलोक । ब्रह्मसदन नावडे देख । कृष्णासन्मुख परतलें ॥ ९१ ॥
घावाने उडालेले एक मस्तक सत्यलोकाला ओलांडून गेले; पण त्याला ब्रह्मदेवाची सभाही आवडली नाही नि ते कृष्णाच्या समोर परत आले!
देखोनि कृष्णाचें श्रीमुख । धिक्कारिला सत्यलोक । ब्रह्मसदन वांच्छिती मूर्ख । परमसुख हरिचरणीं ॥ ९२ ॥
श्रीकृष्णाचे मुखचंद्र पाहून त्यांनी सत्यलोकाचा धिक्कार केला; "ब्रह्मदेवाची जागा मूर्ख मागत असतील, खरे परमसुख तर हरीच्या चरणी आहे!"
घायासरिसें शिर उडे । वैकुंठपर्यंत तें चढे । एकदेशी गति नावडे । हरीकडे मुरडलें ॥ ९३ ॥
घावाबरोबर मस्तक उडाले नि वैकुंठापर्यंत चढले; पण त्याला एकदेशी गती न आवडल्याने ते पुन्हा हरीकडे वळले.
सांडूनिया कृष्णनाथा । आम्ही नेघों सलोकता । हरिचरणीं ठेविला माथा । नेघो सर्वथा वैकुंठ ॥ ९४ ॥
"कृष्णनाथ सोडून आम्ही सलोकता मुक्तीही घेणार नाही!" असे म्हणत त्यांनी हरीच्या चरणी डोके ठेवले आणि वैकुंठही नाकारले.
शिर उडालें अंतराळीं । अहंकारमुगुट पडला तळीं । शिर न उतरेचि भूतळीं । हरीजवळी पावलें ॥ ९५ ॥
मस्तक आकाशात उडाले आणि अहंकाराचा मुकुट जमिनीवर पडला! तो अहंकार गळाल्यामुळे मस्तक पृथ्वीवर न येता थेट हरीच्या जवळ पोहोचले.
जेथें अभिमान तुटला । तेथेंचि त्यास हरि भेटला । युद्धमिसें लाभ झाला । वीरां फावळा निजमोक्ष ॥ ९६ ॥
जिथे अभिमान/अहंकार नष्ट झाला, तिथेच त्यांना हरी भेटला! युद्धाच्या निमित्ताने वीरांना सहजासहजी मोक्षाचा परम लाभ झाला.
अत्यंत प्रळयींचा चिद्घन । वर्षताहे संकर्षण । वीरांचा अभिमान मर्दून । लिंगदेह छेदिल ॥ ९७ ॥
प्रलयकाळाच्या मेघासारखा हा संकर्षण (बलराम) वर्षत होता आणि वीरांचा अभिमान मोडून त्यांचा लिंगदेह छेदून टाकत होता.
अधिकारियां मोक्षभावो । द्यावयालागीं कृष्णदेवो । मिष भीमकीचा विवाहो । रणनिर्वाहो मोक्षाचा ॥ ९८ ॥
अधिकाऱ्यांना मोक्षपद देण्यासाठीच कृष्णदेवाने रुक्मिणीच्या विवाहाचे निमित्त केले होते; हा रणसंग्राम म्हणजे मोक्षाचा महामार्ग होता!
निधड्या वीरां जाली मुक्ती । देह लोभियां कवण गती । रण सांडोनियां जे पळती । ते विन्मुख होती कृष्णासी ॥ ९९ ॥
निधड्या छातीच्या वीरांना मुक्ती मिळाली; पण जे देहाच्या मोहाने रणांगण सोडून पळाले, ते कृष्णाला विन्मुख झाले आणि त्यांची वाईट गती झाली.
अश्व गज जे रणा आले । तेही श्रीकृष्णें उद्धरिलें । युद्ध सांडून जे पळाले । ते पावले अवगती ॥ १०० ॥
रणांगणात आलेले घोडे नि हत्ती यांचाही श्रीकृष्णाने उद्धार केला; पण जे युद्ध सोडून पळाले, ते अवगतीला प्राप्त झाले.
यापरी तो बळिभद्र । कृपेनें कोपला दुर्धर । ब्रह्मसायुज्येंकरून मार । वीरें वीर आटिलें ॥ १०१ ॥
अशा प्रकारे तो बलराम कृपेनेच भयंकर कोपला होता; त्याने सायुज्य मुक्ती देऊन शत्रूच्या सर्व वीरांचा संहार केला.
एका जनार्दनी कौतुक । कथारहस्य सुखदायक । पुढील कथा अलोकिक । समाधिसुख संग्रामीं ॥ १०२ ॥
संत एकनाथ (एका जनार्दनी) म्हणतात की, हे कथेचे रहस्य अत्यंत सुखदायक नि कौतुकास्पद आहे. पुढील कथा अलौकिक असून रणांगणात समाधीचे सुख देणारी आहे.