भीमकीचा विवाहसंभ्रम । पाहों आले कृष्ण राम ॥ हें परिसोनि भीमकोत्तम ॥ दर्शना सकाम ऊठिला ॥ १ ॥
रुक्मिणीच्या लग्नाचा सोहळा पाहण्यासाठी श्रीकृष्ण आणि बलराम आले आहेत, हे ऐकून राजा भीमक अत्यंत प्रेमाने त्यांच्या दर्शनासाठी उठला.
भेरी निशाण मृदंग । नाना वाजंत्रे अनेग । पूजासामुग्री घेऊनि साङ्ग । समारंभेसीं पैं आया ॥ २ ॥
भेरी, नगाडे, मृदंग आणि अनेक प्रकारची वाद्ये वाजवत, पूजेचे साहित्य घेऊन राजा भीमक मोठ्या समारंभाने सामोरा आला.
कृष्ण देखोंनि सावधान । केलें साष्टांग नमन । कृष्णें दिधले आलिंगन । विस्मित मन रायाचें ॥ ३ ॥
श्रीकृष्णाला पाहताच राजाने त्याला साष्टांग नमस्कार केला. श्रीकृष्णाने त्याला प्रेमाने आलिंगन दिले, ते पाहून राजाचे मन विस्मित झाले.
मूळेंवीण तूं आलासी । परमसुख हें आम्हांसी । शब्देंवीण सोयरा होसी । तूं जाणसी ब्रह्मसूत्र ॥ ४ ॥
राजा म्हणाला, "कोणत्याही आमंत्रणाशिवाय तू आलास, हे आमचे मोठे भाग्य आणि परमसुख आहे. तू न मागताच आमचा सोयरा झाला आहेस आणि तू साक्षात ब्रह्मसूत्राचा मर्म जाणणारा आहेस."
वर वरिष्ठ कृष्णदेवो । मनी धरूनि हाची भावो । मधुपर्कविधी पाहा हो । पूजाविधान करीतसे ॥ ५ ॥
श्रीकृष्ण हाच सर्वात श्रेष्ठ वर आहे असा मनात निश्चय करून, राजा भीमकाने मधुपर्क विधीने त्याची पूजा केली.
नानापरीची उपायनें । वस्त्रें अलंकार भूषणें । अंगिकारिलीं श्रीकृष्णने । जीवींची खूण जाणोनी ॥ ६ ॥
राजाने दिलेल्या विविध भेटवस्तू, वस्त्रे आणि दागिने श्रीकृष्णाने राजाच्या मनातील भाव ओळखून स्वीकारले.
बळिभद्रादि प्रमुख । जे आले यादवादिक । त्यांची पूजा केली देख । यथोचित विधाने ॥ ७ ॥
बलरामासह जे प्रमुख यादव आले होते, त्या सर्वांची राजा भीमकाने शास्त्रोक्त पद्धतीने पूजा केली.
राव म्हणे श्रीहरी । आतां चलावें नगरांतरीं । समारंभेसीं सहपरिवारीं । चलावें झडकरी कृपाळुवा ॥ ८ ॥
राजा म्हणाला, "हे कृपाळू श्रीहरी, आता सर्व परिवारासह मोठ्या समारंभाने नगरामध्ये चलावे."
जानवसा नगराआंत । देतां बोलिला कृष्णनाथ । विरोध आम्हां मागधांत । निकट वास करूं नये ॥ ९ ॥
जेव्हा नगराच्या आत जनवासा (मुक्काम) दिला जात होता, तेव्हा कृष्णनाथ म्हणाले, "आमचा आणि जरासंधादि मागधांचा विरोध आहे, म्हणून आम्ही अगदी जवळ राहणे योग्य नाही."
जवळी राहतां बोलाबोली । शोभनामाजी वाढेल कळी । निकरा जाईल रांडोळी । आम्हां आणि रुक्मिया ॥ १० ॥
"जवळ राहिल्याने वादविवाद होऊन मंगलकार्यात कलह वाढेल आणि माझ्या व रुक्मीच्या दरम्यान भांडण विकोपाला जाईल."
यासाठीं पाउलें दोन दूरी । राहूं नगराबाहेरी । ठाव द्यावा अंबिकापुरीं । ऎसें श्रीहरी बोलिला ॥ ११ ॥
"म्हणून आम्ही दोन पावले दूर नगराबाहेर राहू. आम्हाला अंबादेवीच्या मंदिराच्या परिसरात राहण्याची व्यवस्था करून द्यावी," असे श्रीहरी म्हणाले.
तंव राव हासिन्नला मनीं । होय बुद्धिमंत शार्ङ्गपाणी । ठाव दिधला अंबिकाभुवनीं । घाव निशाणीं घातला ॥ १२ ॥
हे ऐकून राजा मनात हसला आणि 'शार्ङ्गपाणी श्रीकृष्ण खरोखरच मोठा बुद्धिमंत आहे' असे मानून त्याने अंबादेवीच्या मंदिराजवळ राहण्याची जागा दिली व नगाऱ्यावर घाव घातला.
राजा म्हणे चक्रपाणीं । मार्ग आहे नगरामधूनी । कृष्णदर्शना उदित राणी । यालागोनि बुद्धि केली ॥ १३ ॥
राजाने विचार केला की, चक्रपाणी कृष्णाचा मार्ग नगरामधूनच आहे आणि राणीही कृष्णदर्शनासाठी उत्सुक आहे, म्हणून त्याने हीच बुद्धी केली.
जाणोनियां तो भावो । रथीं चढला श्रीकृष्णदेवो । आपणाजवळी बैसविला रावो । थोर उत्साहो मांडिला ॥ १४ ॥
राजाचा भाव ओळखून श्रीकृष्ण रथात बसला, त्याने राजा भीमकालाही आपल्या शेजारी बसवले आणि मोठ्या उत्साहाने मिरवणूक निघाली.
लागली वाद्यांची घाई । चवरें ढळती दोहीं बाहीं । बंदीजन गर्जती पाहीं । कृष्णकीर्तीही कीर्तनें ॥ १५ ॥
वाद्ये जोराने वाजू लागली, दोन्ही बाजूंनी चवऱ्या ढाळल्या जाऊ लागल्या आणि भाट-बंदीजन श्रीकृष्णाच्या कीर्तीचे गायन करू लागले.
छेदावया ह्रदयबंध । साधकांमाजी रिघे बोध । तैसा प्रवेशला गोविंद । नगरामाजी निजबळें ॥ १६ ॥
साधकांच्या हृदयातील बंध तोडण्यासाठी जसे आत्मज्ञान प्रवेश करते, तसा गोविंद आपल्या तेजाने कौंडिण्यपुरात प्रवेश करता झाला.
नगरा आला श्रीकृष्ण । नगरनागरिक जन। उतावेळ कृष्णदर्शन । करावया धांविन्नले ॥ १७ ॥
श्रीकृष्ण नगरात आला आहे हे कळताच, सर्व नगरजन त्याच्या दर्शनासाठी उतावीळ होऊन धावले.
कृष्ण पाहावया नरनारी । मंडपघसणी होतसे भारी । एक चढले माडिया गोपुरीं । पाहावया श्रीहरी स्वानंदें ॥ १८ ॥
कृष्णाला पाहण्यासाठी स्त्री-पुरुषांची मोठी गर्दी झाली. काहीजण आनंदाने श्रीहरीला पाहण्यासाठी माड्यांवर आणि गोपुरांवर चढले.
कृष्णमुखकमळ सुंदर । जननयन तेचि भ्रमर । तेथेंचि गुंतले साचार । कृष्णआमोदरसभावें ॥ १९ ॥
श्रीकृष्णाचे सुंदर मुखकमळ आणि लोकांचे डोळे हे जणू भ्रमर (भुंगे) होते, जे कृष्णाच्या सौंदर्य-रसात पूर्णपणे गुंतून गेले.
नयनद्वारें प्राशन । करूनि ह्रदयीं आणीती कृष्ण । सबाह्य पाहाती समान । समदृष्टी कृष्णातें ॥ २० ॥
लोकांनी डोळ्यांच्या वाटेने कृष्णाचे रूप प्राशन करून त्याला हृदयात साठवले. ते आत-बाहेर सर्वत्र समान दृष्टीने कृष्णालाच पाहू लागले.
ऎसा देखोनि श्रीपती । कृष्णमय जाहली वृत्ती । लवों विसरलीं नेत्रपातीं । कृष्णमूर्तीं पाहातां ॥ २१ ॥
श्रीपतीचे असे रूप पाहून सर्वांची वृत्ती कृष्णमय झाली. कृष्णाची ती सुंदर मूर्ती पाहताना लोकांच्या डोळ्यांच्या पापण्या लावायच्याही विसरल्या.
घेऊनि निजबोधाची वेताटी । विवेक दृश्याची मांदी लोटी । तैसा सात्त्विक जगजेठी । जनां सकळिकां वारिता ॥ २२ ॥
जसा ज्ञानाची काठी घेऊन विवेक दृश्यांच्या गर्दीला बाजूला सारतो, तसा सात्त्विक जगज्जेता श्रीकृष्ण लोकांची गर्दी बाजूला सारत पुढे जात होता.
मागें परमात्मा कृष्णवीर । करूनि निजबोधाचा भार । चालतसे स्थिरस्थिर । आत्मस्थितीच्या पाउलीं ॥ २३ ॥
परमात्मा कृष्णवीर आपल्या आत्मबोधाच्या सामर्थ्याने शांत व स्थिर पावलांनी पुढे चालत होता.
बोलती नरनारी सकळा । काल मिरविले गे शिशुपाळा । ने देखो नोवरेपणाची कळा । नाहीं जिव्हाळा लग्नाचा॥ २४ ॥
सर्व स्त्री-पुरुष आपापसात बोलू लागले, "काल शिशुपाल मिरवत आला, पण त्याच्यावर नवरदेवाचे तेज दिसले नाही आणि लग्नाचा जिव्हाळाही वाटला नाही."
कृष्णा नोवरा भीमकीलागीं । भीमकी होय कृष्णाजोगी । सृष्टी शोभत इंहीच दोघी । तिसरें जगीं न देखॊं ॥ २५ ॥
"रुक्मिणीसाठी श्रीकृष्ण हाच योग्य नवरा आहे आणि रुक्मिणीच कृष्णाला योग्य अशी नवरी आहे. जगात हीच जोडी शोभून दिसते, तिसरे कोणीही योग्य नाही."
आमुचें जन्मोजन्मींचें सुकृत । शुद्ध पुण्य जें शोभिवंत । तेणें तरी कृष्णनाथ । भीमकीकांत हो लग्नीं ॥ २६ ॥
"आमचे जन्मोजन्मींचे साचलेले पुण्य जर खरे असेल, तर हा कृष्णनाथच रुक्मिणीचा पती होऊन विवाहबद्ध होवो!"
ऎसे आशीर्वाद देती । कृष्णरूपीं वेधल्या वृत्ती । प्रत्यावृत्ती हरि पाहती । नाहीं उपरती जनासी ॥ २७ ॥
लोक असा आशीर्वाद देत होते आणि सर्वांचे चित्त कृष्णरूपात वेधले गेले होते. लोक पुन्हा पुन्हा हरीकडेच पाहत होते.
कृष्णें केला मेळिकार । भीमकें केला आदर थोर । सकळ सैन्य पाहुणेर । यथोचित यादवांतें ॥ २८ ॥
कृष्णाने राजाचे स्वागत स्वीकारले आणि राजा भीमकाने यादवांच्या संपूर्ण सैन्याचा यथोचित पाहुणचार केला.
भीमकें देखिलें कृष्णासी । दृष्टी जडली त्या रूपांसी । साखरेवरूनी नुठे माशी । तेवी रायासी जाहलें ॥ २९ ॥
राजा भीमकाने कृष्णाला पाहिले तेव्हा त्याची दृष्टी त्या रूपावर जडून राहिली; साखरेवरून माशी हलत नाही, तशी राजाची अवस्था झाली.
भीमकें पूजिले कृष्णासी । विकल्प वाटेल चैद्यासी । यालागीं सकळीकां रायांसी । पूजा विधीसी मांडिली ॥ ३० ॥
भीमकाने कृष्णाची पूजा केली, पण त्यामुळे शिशुपालाला संशय किंवा राग येऊ नये म्हणून त्याने उपस्थित सर्व राजांचीही पूजा केली.
यथा कुल तथा शील । जैसे वीर्य तैसे बळ । तदनुसार राजे सकळ । भीमकें केवळ पूजेलें ॥ ३१ ॥
ज्याचे जसे कुळ, शील, पराक्रम आणि बळ असेल, त्यानुसार राजा भीमकाने सर्व राजांचा सन्मान केला.
कृष्ण आणि हलायुध । आले ऎकोनि चैद्य मागध । दचकोनि म्हणती विरोध । थोर आम्हां मांडले ॥ ३२ ॥
श्रीकृष्ण आणि बलराम आले आहेत हे ऐकून शिशुपाल आणि जरासंध दचकले व म्हणाले, "आपल्यापुढे मोठा विरोध उभा ठाकला आहे."
कृष्ण आला महाबळी । ऎकोनि चिंतेची काजळी । वाढिन्नली ह्रदयकमळीं । तोडें काळीं तेणे झालीं ॥ ३३ ॥
महाबली कृष्ण आला आहे हे ऐकून त्यांच्या हृदयात चिंतेची काजळी दाटली आणि त्यांची तोंडे काळी पडली.
मागध परस्परें आपणांत । कुजबुज करूं लागले बहुत । एकमेकांते खुणवित । समस्त त्यात मीनले ॥ ३४ ॥
जरासंध आणि त्याचे साथीदार आपापसात कुजबुज करू लागले आणि एकमेकांना खुणावत एकत्र आले.
भीमकें पूजिलें कृष्णासी । केला मधुपर्क विधानेंसी । तोही मीनला आहे त्यांसी । आहाच आम्हांसीं सोयरीक ॥ ३५ ॥
"भीमकाने कृष्णाची विशेष पूजा केली व मधुपर्क दिला. तोही कृष्णाच्याच बाजूचा वाटतो आणि आपल्याशी फक्त वरवरची सोयरीक करत आहे."
लग्न लागलियापाठीं । कायसी यादवांची गोष्टी । कार्य करूं दाटोदाटी । आम्ही जगजेठी असतां ॥ ३६ ॥
"एकदा लग्न लागू दे, मग या यादवांचे काय चालणार? आम्ही मोठे शूरवीर असताना हे कार्य बळजबरीने तडीस नेऊ."
रुक्मिया आहे आम्हांकडे । भीमके सात्त्विक तें बापुडे । म्हातारपणीं जाहलें वेडें । त्यांचे त्यापुढें काय चाले ॥ ३७ ॥
"रुक्मी आपल्या बाजूने आहे. भीमक राजा तर बिचारा सात्त्विक व म्हातारपणी वेडा झाला आहे, त्याचे आपल्यापुढे काय चालणार?"
वेगीं विस्तारा पां फळ । सन्नद्ध जाले वीर सकळ । तूर्ये लागली प्रबळ । घावो निशाणी घातला ॥ ३८ ॥
असे म्हणून सर्व वीर शस्त्रास्त्रांसह सज्ज झाले, रणवाद्ये वाजू लागली आणि नगाऱ्यांवर घाव घातले गेले.
शुद्धमती म्हणे रायासी । तुम्ही विसरलेति कुळधर्मासी । कन्या न्यावी अंबिकेसी । गौरीहरासी पूजावया ॥ ३९ ॥
राणी शुद्धमती राजाला म्हणाली, "तुम्ही कुळधर्म विसरलात. लग्नाआधी कन्येला अंबादेवी आणि शिवाच्या पूजेसाठी मंदिरात नेले पाहिजे."
तंव रायाचा ज्येष्ठ कुमर । ऎकोनि कोपा चढिन्नला थोर । मिथ्या बायकांचा विचर । केंवि साचार मानितां ॥ ४० ॥
हे ऐकून राजाचा मोठा मुलगा रुक्मी अत्यंत रागावला आणि म्हणाला, "बायकांचा हा खोटा विचार तुम्ही खरा का मानता?"
आत्मबुद्धिहितार्थाय गुरुबुद्धिर्विशेषत: । परबुद्धिर्विनाशाय स्त्रीबुद्धि: प्रलयावहा ॥ १ ॥
"स्वतःची बुद्धी हिताची असते, गुरूंची बुद्धी विशेष हितकारक असते; दुसऱ्यांची बुद्धी विनाशाला कारणीभूत ठरते आणि स्त्रियांची बुद्धी प्रलय आणणारी असते."
अंबालयीं यादव वीर । उतरले असती अकर्माकार । हिरोनी नेतील सुंदर । लाज थोर होईल ॥ ४१ ॥
"अंबादेवीच्या मंदिरात यादव वीर उतरले आहेत. ते आपल्या सुंदर कन्येला पळवून नेतील आणि आपली मोठी लाजीरवाणी गोची होईल."
ऎसें बोले रुक्मिया वीर । करूं नये आणीक विचार । कार्य साधावें सत्वर । मग हो कां भलतेंचि ॥ ४२ ॥
रुक्मी वीर म्हणाला, "आता दुसरा विचार न करता लवकर लग्न उरकून घ्या, मग पुढे काय व्हायचे ते होवो."
राजा म्हणे कट-कटा । व्यर्थ आलासी मझिया पोटा । नव्हेसी वीरवृत्तिलाठा । अतिकरंटा नपुंसक ॥ ४३ ॥
राजा भीमक म्हणाला, "अरेरे! तू माझ्या पोटी व्यर्थ जन्माला आलास. तू वीरवृत्तीचा नसून अतिशय करंटा आणि भ्याड आहेस!"
अजि कळली तुझी बुद्धी । वाटीव उसधी हांडिया-सांधी । हागीर भ्याड तूं त्रिशुद्धी । गाढा बुद्धि नव्हेसी ॥ ४४ ॥
"मला आज तुझी बुद्धी कळली. तू केवळ मोठा तोंडाचा पण प्रत्यक्षात अतिशय भ्याड आहेस, तुझ्याकडे खरी बुद्धिमत्ता नाही."
वर्मी खोंचला रुक्मिया । कन्या नेईन अंबालया । ख्याती लावीन यादवां तयां । मज कोपलिया कोण साहे ॥ ४५ ॥
राजाच्या या वर्मी बसलेल्या टोमण्याने रुक्मी दुखावला गेला आणि म्हणाला, "मी स्वतः कन्येला अंबालयात घेऊन जाईन आणि यादवांना माझी ताकद दाखवून देईन!"
ऎसें होतें माझे पोटीं । लग्न लागलियांपाठीं । दोघें वधूवरें गोमटी । न्यावीं भेटी जगदंबे ॥ ४६ ॥
"माझ्या मनात होते की लग्न लागल्यानंतर दोघा वधू-वरांना अंबादेवीच्या दर्शनाला न्यावे."
ऎसा नव्हेचि कुळधर्म । लग्नापूर्वील हा नेम । सिद्धी पाववीन सुगम । पराक्रम पाहें माझा ॥ ४७ ॥
"पण जर लग्नाआधी पूजेचा कुळधर्म असेल, तर तोही मी व्यवस्थित पार पाडीन; आता तू माझा पराक्रम पाहा."
ऎसें सांगोनि रायासी । वेगीं आला चैद्यांपासीं । गुज सांगतसे तयांसी । विघ्न लग्नाली वोढवलें ॥ ४८ ॥
असे राजाला सांगून तो लगेच शिशुपालाकडे आला आणि गुपित सांगू लागला की लग्नात विघ्न आले आहे.
कृष्णाकडे आमुचा पिता । जीवेंभावें तिकडेच माता । कार्याकारण प्रपंचता । मिथा दाविती आम्हांकडे ॥ ४९ ॥
"आमचा बाप कृष्णाच्या बाजूने आहे आणि आईही मनाने तिकडेच आहे. ते फक्त दाखवण्यापुरते आपल्या बाजूने असल्याचे नाटक करत आहेत."
ऎका आमुच्या कुळधर्मासी । नोवरी न्यावी अंबिकेसीं । सन्नद्ध होऊन दळभारेंसी । आलें तुम्हांसी पाहिजे ॥ ५० ॥
"आमचा कुळधर्म असा आहे की नवरीला अंबालयात न्यावे लागते. म्हणून तुम्ही सर्व सैन्यासह सज्ज होऊन तेथे आले पाहिजे."
येरीकडे चौथे बंधु । घेऊनि निघाले जी वधु । करूनि दळभारु सन्नद्ध । महावीर उदित ॥ ५१ ॥
तिकडे रुक्मी वगळता इतर चार भाऊ सैन्यासह सज्ज होऊन नवरीला (रुक्मिणीला) घेऊन मंदिराकडे निघाले.
मी तरी परवडी आढावाची । शस्त्रें उघडीं हातीं त्यांचीं । मागें परवडी धनुर्धरांची । शितें धनुष्यासी वाइलीं ॥ ५२ ॥
पुढे उघडी शस्त्रे घेतलेले वीर चालत होते, त्यांच्यामागे प्रत्यंचा चढवलेले धनुर्धारी सैनिक चालत होते.
तयामागें वीर घोडीं । रथ जोडियले जोडी । वर बैसले परवडीं । शस्त्रें उघडीं झळकती ॥ ५३ ॥
त्यांच्यामागे घोड्यांवरील वीर आणि रथांच्या जोड्या चालत होत्या, ज्यांवर बसलेल्या वीरांची शस्त्रे चमकत होती.
तयामागें कुंजरथाट । गळां सांखळिया एकवट । खिळिले चालती गजघंट । दुर्ग अचाट सैन्याचे ॥ ५४ ॥
त्यांच्यामागे गळ्यात साखळ्या आणि घंटा बांधलेले हत्ती चालत होते; जणू सैन्याचा एक अथांग किल्लाच चालत होता.
भक्तजनाचिया काजा ॥ जेवीं करिती आवरणपूजा । तेवी सैन्य रचिलें वोज । कृष्णभाजा भीमकिया ॥ ५५ ॥
भक्तांच्या रक्षणासाठी जशी आवरणपूजा रचली जाते, तशी कृष्णावर श्रद्धा असणाऱ्या भीमकाच्या मुलांनी सैन्याची रचना केली होती.
नातरी उपासनायंत्र । तैसें दिसे सैन्यसूत्र ॥ भीमकी मध्यपीठ पवित्र । कृष्णक्षेत्रे निजबीज ॥ ५६ ॥
किंवा जसे उपासनेचे यंत्र असावे, तशी ती सैन्याची रचना दिसत होती; ज्याच्या मध्यभागी पवित्र रुक्मिणी होती.
जेवीं साधनचतुष्टयसंपत्ती । परमात्मयासन्मुख करिती वृत्ती । तैसे चौघे बंधू घेऊनि येती । कृष्णासन्मुख भीमकी॥ ५७ ॥
जशी साधनचतुष्टयाची संपत्ती चित्ताला परमात्म्याकडे घेऊन जाते, तसे ते चार भाऊ रुक्मिणीला श्रीकृष्णाकडे घेऊन येत होते.
नातरी जैसे चारी वेद । उपनिषदें करिती बोध । वृत्ति स्वयें देखे निजपद । तैसे बंधू भीमकीसी ॥ ५८ ॥
किंवा जसे चार वेद आणि उपनिषदे आत्मज्ञानाचा बोध देतात, तसे ते भाऊ रुक्मिणीला पुढे नेत होते.
नातरी चारी पुरुषार्थ जैसे । भक्तापाशीं येती आपैसे । चारी बंधू जाण तैसे । भीमकीसरिसे चालती ॥ ५९ ॥
किंवा जसे चारही पुरुषार्थ भक्ताकडे स्वतःहून चालून येतात, तसे ते चारही भाऊ रुक्मिणीसोबत चालत होते.
वैराग्य विवेकाचेनि बळी । तैसा रुक्मरथ रक्ममाळी । मागें पुढें जी सांभाळी । परिके जवळी याऊं नेदी ॥ ६० ॥
विवेक व वैराग्याच्या बळाने जसे रक्षण होते, तसे रुक्मरथ आणि रुक्ममाळी मागे-पुढे रक्षण करत कोणालाही जवळ येऊ देत नव्हते.
स्वानंद आणि अनुभवू । जीवाहून आवडती बहू । तैसे रुक्मकेली रुक्मबाहू । दोघे भाऊ दोहीं भागी ॥ ६१ ॥
जिवाला जसे स्वानंद आणि अनुभव प्रिय असतात, तसे रुक्मकेली आणि रुक्मबाहु हे दोन भाऊ रुक्मिणीच्या दोन्ही बाजूंना चालत होते.
ऎसे भीमकीच्या चहूं भागीं । चौघे बंधू रंगले रंगीं । भीमकीसवें चालती वेगीं । धन्य जगीं रुक्मिणी ॥ ६२ ॥
अशा प्रकारे रुक्मिणीच्या चारही बाजूंना तिचे चारही भाऊ प्रेमाने तिचे रक्षण करत वेगाने चालत होते; जगात रुक्मिणी धन्य आहे!
वडील बंधु चौघांहूनी । जो अतिगर्वित अभिमानी । तो सांडिलासे त्यजूनी । साधुजनीं जेवि निंदा ॥ ६३ ॥
चार भावांपेक्षा मोठा असणारा, अतिशय गर्विष्ठ व अभिमानी भाऊ (रुक्मी) त्यांनी तसाच सोडून दिला, जसे साधू संत निंदेचा त्याग करतात.
कृष्णद्वेषिया तो खरा । मिळणी मीनला असुरां । म्हणूनि त्यजिला परबाहिरा । नव्हे सोयिरा निजाचा ॥ ६४ ॥
तो खरा कृष्णद्वेष्टा होता आणि असुरांना मिळालेला होता, म्हणून त्याला स्वतःचा सोयरा न मानता बाहेरच सोडले गेले.
भोग त्यजूनि वैरागी । योगसाधना निघे योगी । तैसी माया माहेर सांडूनि वेगीं । चरणचाली निघाली ॥ ६५ ॥
जसा वैरागी पुरुष भोगांचा त्याग करून योगसाधनेसाठी निघतो, तशी रुक्मिणी मायेचे माहेर सोडून पायांनी चालत मंदिराकडे निघाली.
लोकप्रतिष्ठा महंती । बैसावें अश्वगजरथीं । जेणें होय कृष्णप्राप्ती ॥ भीमकी गती ते जाणे ॥ ६६ ॥
हत्ती, घोडे वा रथात बसणे ही लोकप्रतिष्ठा सोडून, ज्याने प्रत्यक्ष कृष्णप्राप्ती होईल ती खरी गती रुक्मिणी जाणत होती.
पारिखा पाई कृष्ण ठाके । हें बोलणें समूळ लटिकें । ऎसें जाणोनि निष्टंकें । चरणीं चामके वैदर्भी ॥ ६७ ॥
"कृष्ण पायदळ चालणाऱ्याला मिळत नाही" हे बोलणे पूर्ण खोटे आहे हे जाणून ती वैदर्भी रुक्मिणी पायांनी चालत होती.
कृष्णचरणीं जडलें मन ॥ यालगीं वाचें पडलें मौन । दृढ लागलें अनुसंधान । सहजस्थिती चालली ॥ ६८ ॥
तिचे मन कृष्णाच्या चरणी जडले होते, त्यामुळे वाचेने मौन बाळगले होते; ती पूर्णपणे कृष्णध्यानात सहज चालत होती.
आत्मसाक्षात्कारवृत्ती । अनिवार अहिंसादिक येती । तेवीं भीमकीसवें समस्ती । सखिया धांवती स्वानंद ॥ ६९ ॥
आत्मसाक्षात्काराच्या वृत्तीमागे जसे अहिंसादी गुण धावतात, तशा रुक्मिणीसोबत तिच्या सर्व मैत्रिणी आनंदाने धावत होत्या.
जे कां निरपेक्ष मानसीं । सिद्धी तिष्ठती सेवेसी । तैसा सखिया भीमकीपाशीं । उपचारेंसी चालती ॥ ७० ॥
निष्काम मनापुढे जशा अष्टसिद्धी सेवेसाठी उभ्या राहतात, तशा सख्या रुक्मिणीच्या सेवेसाठी तिच्यासोबत चालत होत्या.
वडिलांमाजी वडीलपणीं । निजशांतीची स्वामिणी । वागवीतसे रुक्मिणी । अग्रगणी सकळिकां ॥ ७१ ॥
श्रेष्ठ लोकांमध्ये आत्मशांतीची स्वामिनी असलेली रुक्मिणी सर्वांमध्ये अग्रगण्य होऊन चालत होती.
बोधपुत्राच्या जननी । ब्रह्मवेत्त्याच्या ब्राह्मणी । अकामकामाचिया कामिनी ॥ सवें सुवासिनी चालती ॥ ७२ ॥
आत्मज्ञानी पुरुषांच्या स्त्रिया आणि निष्काम वृत्तीच्या सुवासिनी रुक्मिणीसोबत चालत होत्या.
जैसा अनुहताचा गजर । तैसीं तुरें वाजती अपार । नादें कोंदले अंबर । शब्दाकार नभ झालें ॥ ७३ ॥
जसा अनाहत नादाचा गजर व्हावा, तशी विपुल वाद्ये वाजत होती आणि त्यांचा नाद संपूर्ण आकाशात दाटून राहिला होता.
पहिले उठिले घंटानाद । मागें किंकिणींचे शब्द । मधुर शंखांचे अनुवाद । वीणावेणू रुणझुणती ॥ ७४ ॥
आधी घंटांचे नाद उठले, मागे घुंगरांचे शब्द आले, मधुर शंखांचे ध्वनी आणि वीणा-वेणूंचे सुर रुणझुणू लागले.
नादें उठिल्या झल्लरी । मृदंगध्वनी त्यामाझारीं । निशाणीं दुमदुमिल्या भेरी । नादाभीतरी मन निवे ॥ ७५ ॥
झांजा, मृदंग, निशाण आणि भेरींच्या गगनेभेदी नादाने मन तृप्त होत होते.
कृष्णकीर्तीचिया कीर्तनीं । चौघीजणी गाती गाणीं । त्यापुढें नाचणी नाचती । चारी मुक्ती उदास ॥ ७६ ॥
चार प्रमुख स्त्रिया कृष्णकीर्तीची गाणी गात होत्या आणि त्यांच्यापुढे चारी मुक्तींनाही तृच्छ लेखणाऱ्या नर्तकी नाचत होत्या.
कृष्ण वर्णावया श्रेष्ठ । चौघे गर्जताती भाट । अठरा मागध अतिउद्भट । वंशावळी वर्णिती ॥ ७७ ॥
श्रीकृष्णाचे श्रेष्ठ वर्णन करण्यासाठी चार भाट गर्जना करत होते आणि अठरा मागध कुळाची वंशावळ गात होते.
कळा वाढविती शब्द । साहीजणांशी विवाद । युक्तिप्रयुक्तीचे बोध । नाना छंद शब्दांचे ॥ ७८ ॥
शास्त्रांचे आणि युक्तिप्रयुक्तीचे बोध विविध छंदांत गायत वाद्ये वाजवली जात होती.
पातली अंबिकेचें रंगण । केलें करचरणक्षालन । रुक्मिणीचें सावध मन । शुद्धाचमन तिनें केलें ॥ ७९ ॥
रुक्मिणी अंबादेवीच्या अंगणात पोहोचली. तिने हात-पाय धुतले आणि अत्यंत सावध मनाने आचमन केले.
श्रद्धापूजेचे संभार । शुद्ध सुमनांचे पैं हार । चिद्रत्नांचे अलंकार । विरजांबर पूजेसी ॥ ८० ॥
श्रद्धारूपी पूजेचे साहित्य, शुद्ध फुलांचे हार, चैतन्यमयी मण्यांचे अलंकार आणि निरामय वस्त्रे पूजेसाठी आणली होती.
देवालया आली हरिखें । अंबा पाहतां कृष्णाचि देखे । येणे रूपें यदुनायकें । पाणिग्रहण करावे ॥ ८१ ॥
ती आनंदाने मंदिरात आली. अंबादेवीकडे पाहताना तिला त्यात कृष्णच दिसला! "याच रूपाने या यदुनायकाने माझा हात धरावा," अशी तिची इच्छा होती.
सावध होऊनि पाहे चित्ता । म्हणे हे आमुची कुळदेवता । आपुल्या रूपें दावी अनंता । होईल भर्ता निश्चित ॥ ८२ ॥
तिने मनाला सावध करून विचार केला, "ही आमची कुलदेवता आहे. हिने मला अनंताचे (कृष्णाचे) दर्शन घडवावे, म्हणजे तो नक्की माझा पती होईल."
हरिखें ओसंडली पोटीं । मग बांधिली शकुनगाठीं । अतिउल्हासें गोरटी । पूजा विधीसीं मांडिली ॥ ८३ ॥
मनात आनंद मावेनासा झाला, तिने शुभ शकुनाची गाठ बांधली आणि अत्यंत उल्लासाने पूजेची तयारी केली.
षोडशोपचारीं पूजा । करिती जाहली भीमकात्मजा । विधी सांगती द्विजभाजा । गरुडध्वजप्राप्तीसी ॥ ८४ ॥
भीमकाची मुलगी रुक्मिणी गरुडध्वज कृष्णाच्या प्राप्तीसाठी ब्राह्मणांच्या सांगण्यानुसार षोडशोपचारे पूजा करू लागली.
वस्त्रें अलंकार भूषणें । नाना उपचार बलिदानें । दीपावली नीरांजने । सावधानें अर्पिलीं ॥ ८५ ॥
वस्त्रे, दागिने, नाना उपचार, बळी आणि दिव्यांची ओवाळणी तिने अत्यंत सावधपणे देवीला अर्पण केली.
कृष्ण धरूनियां मानसीं । भीमकी पूजी द्विजपत्न्यांसी । जें जें बोलिलें विधीसी । तें ते त्यांसी दिधलें ॥ ८६ ॥
मनात कृष्णाला धरून रुक्मिणी ब्राह्मणांच्या पत्नींची पूजा करू लागली आणि शास्त्रात सांगितलेले सर्व साहित्य तिने त्यांना दिले.
निंबें नारिंगे नारिकेळे । अपूप लाडू अमृतफळें । इक्षुदंड आंबे केळें । सुवासिनींसी दिधलीं ॥ ८८ ॥
लिंबे, संत्री, नारळ, अनारसे, लाडू, ऊस, आंबे आणि केळी तिने सुवासिनींना वाण म्हणून दिली.
मुक्ताफळेंसीं आभरणें । सौभाग्यद्रव्यें कंठाभरणें । हळदी जिरें लवण धणे । दिधलीं वाणें नारींसी ॥ ८९ ॥
मोत्यांचे दागिने, सौभाग्यद्रव्ये, गळ्यातील भूषणे आणि हळद, जिरे, मीठ, धणे इत्यादी वस्तू तिने स्त्रियांना दिल्या.
होती नीलोत्पलांची माळ । ते घातली जगदंबेच्या गळां । वर देईं वो घनसांवळां । उचितकळां आजिच्या ॥ ९० ॥
तिने निळ्या कमळांची माळ जगदंबेच्या गळ्यात घातली आणि प्रार्थना केली, "हे माते, मला आजच्या शुभप्रसंगी तो घनसावळ श्रीकृष्ण पती म्हणून मिळण्याचा वर दे!"
म्हणॊनि विसर्जिलें मौन । करूं आदरिलें स्तवन । मनामागें ठेवोनि मन । सावधान स्तवनासी ॥ ९१ ॥
असे म्हणून तिने मौन सोडले आणि मनाला पूर्ण एकाग्र करून अंबादेवीचे स्तवन करण्यास सुरुवात केली.
जयजय वो अव्यक्तव्यक्ती । जयजय वा अमूर्तमूर्ती । जयजय वो विश्वस्फूर्ती । चिच्छक्ती चिन्मात्रे ॥ ९२ ॥
"अव्यक्त असून व्यक्त होणाऱ्या माते तुझा जयजयकार असो! अमूर्त असून मूर्तिमंत असणाऱ्या, विश्वाला स्फूर्ती देणाऱ्या चैतन्यशक्ती माते तुझा जयजयकार असो!"
जयजय वो जगदंबे । जयजय वो आरंभस्तंभे । जयजय वो सौभाग्यशोभे । स्वयंस्वयंभे कुमारी ॥ ९३ ॥
"हे जगदंबे, सृष्टीच्या आरंभाचा आधार असणाऱ्या, सौभाग्यशोभे आणि स्वयंभू कुमारी माते, तुझा जयजयकार असो!"
जयजय वो अनादि । नाकळसी तूं मनोबुद्धी । देवोदेवी इंही शब्दीं । तूं त्रिशुद्धी नांदसी ॥ ९४ ॥
"हे अनादी माते, तू मन आणि बुद्धीलाही अनाकलनीय आहेस. देव आणि देवी या शब्दांत तूच साक्षात नांदत आहेस."
शिवा तुझेनि शिवपण । जीवा तुझेनि जीवपण । देवा तुझेनि देवपण । निजकारण तूं माये ॥ ९५ ॥
"शंकराला शिवपण तुझ्यामुळे आहे, जिवाला जीवपण आणि देवाला देवपण तुझ्यामुळेच आहे. तूच सर्वांचे मूळ कारण आहेस."
तुझेनि शब्दांदिका शोभा । तुझेनि नभत्व आले नभा । तूंचि मूळ प्रारंभा । विश्वकदंबा जीवन तूं ॥ ९६ ॥
"तुझ्यामुळेच शब्दांना शोभा आहे, आकाशाला आकाशपण तुझ्यामुळेच मिळाले आहे. तूच सर्व विश्वाचा मूळ पाया आणि जीवन आहेस."
तुझी उघडलिया दृष्टी । नांदो लागे सकळ सृष्टी । तुवां उपेक्षिलियापाठीं । देवांही नुठी देवपण ॥ ९७ ॥
"तुझी कृपादृष्टी होताच संपूर्ण सृष्टी सुखाने नांदू लागते; पण तू उपेक्षा केलीस तर देवांचे देवपणही टिकत नाही."
ॐ पुण्याहं सुमुहूर्ती । लग्न लावणें तुझे हातीं । मज नोवरा श्रीपती । समूळ कर्ती तूं माये ॥ ९८ ॥
"या शुभ मुहूर्तावर माझे लग्न लावणे तुझ्याच हातात आहे. श्रीपती श्रीकृष्ण मला नवरा म्हणून मिळावा; या कार्याची मूळ कर्ता तूच आहेस, माते!"
ऎसा स्तुतिवाद करितां । कंठीची माळ आली हाता । येचि माळें श्रीकृष्णनाथा । वरीन आतां निर्धारें ॥ ९९ ॥
अशी स्तुती करत असतानाच देवीच्या गळ्यातील माळ गळून रुक्मिणीच्या हातात आली! "याच माळेने मी आता श्रीकृष्णाला नक्की वरीन," असा तिने निश्चय केला.
महाप्रसाद सर्वथा । म्हणोनि चरणीं ठेविला माथा । आशीर्वाद देती समस्ता । पतिव्रता द्विजपत्न्या ॥ १०० ॥
देवीचा महाप्रसाद मानून तिने चरणांवर डोके ठेवले, तेव्हा उपस्थित सर्व पतिव्रता आणि ब्राह्मणपत्नींनी तिला आशीर्वाद दिला.
येणें उल्हासें सुंदरा । वरूं निघे श्रीकृष्णवरा । स्वानुभवाचा सेवक खरा । त्यातें करी धरूनी ॥ १०१ ॥
या आनंदाच्या भरात ती सुंदरी रुक्मिणी श्रीकृष्णाला वरण्यासाठी मंदिराबाहेर निघाली आणि तिने आत्मानुभवी सेवकाचा हात धरला.
भीमकीसौंदर्य अमूप । जिचेनि जगा नांव रूप । तिचे लावण्याचे दीप । मुख्य स्वरूप केवीं वर्णूं ॥ १०२ ॥
रुक्मिणीचे सौंदर्य अथांग होते, जिच्यामुळे जगाला नाम-रूप मिळाले आहे. तिच्या लावण्याच्या दिव्यांचे मुख्य स्वरूप मी कसे वर्णन करू?
जियेतें स्रजूं न शके चतुरानन । कृष्णप्रभावें स्वरूप पूर्ण । तिचिया स्वरूपाचें वर्णन । एका जनार्दन वर्णीतसे ॥ १०३ ॥
जिची निर्मिती ब्रह्मदेवही करू शकत नाही, अशी ती कृष्णाच्या प्रभावाने पूर्ण स्वरूप झालेली रुक्मिणी होती. तिच्या स्वरूपाचे वर्णन संत एकनाथ (एका जनार्दन) पुढे करत आहेत.