॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ संतवाणी डिजिटल लायब्ररी २०२६
संत एकनाथ महाराज विरचित

सार्थ रुक्मिणी स्वयंवर - प्रसंग १४ वा

॥ विवाह सोहळ्याचे नियोजन ॥

सर्व प्रसंग सूची प्रसंग १४ वा
ओवी १

यापरी कृष्णपत्‍नी । रामें प्रबोधिली वचनीं । रुक्मिया दिधला सोडोनी । विरूपपणीं सलज्ज ॥ १ ॥

सार्थ भावार्थ:

अशा प्रकारे बलरामाने (रामाने) उपदेश करून रुक्मिणीची समजूत काढली आणि विद्रूप होऊन लाजलेल्या रुक्मीला बंधनातून सोडून दिले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २

दीन हीन गेली कळा । वीर्यशौर्य मुकला बळा । केवीं मुख दाखवूं भूपाळा । भीमकबाळा न सुटेचि ॥ २ ॥

सार्थ भावार्थ:

रुक्मीची सर्व तेज-कांती निघून गेली होती, तो दीन-हीन झाला होता आणि स्वतःचे शौर्य नि बळ गमावून बसला होता; "आता राजांना तोंड कसे दाखवू?" या विचाराने त्याला रुक्मिणीची लाज वाटत होती.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३

पित्यानें म्हणीतलें नपुंसक । त्या वचनाचें थोर दु:ख । दाविता त्रूपतेचें मुख। सकळ लोक हांसती ॥ ३ ॥

सार्थ भावार्थ:

वडिलांनी (भीमकाने) आधीच त्याला नपुंसक म्हटले होते, त्या शब्दांचे त्याला मोठे दुःख होते; आता या विद्रूप तोंडाने राजांसमोर गेल्यावर सर्व लोक हसतील, असे त्याला वाटले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४

प्रतिज्ञा करूनि वाहिती आण । रणीं विभांडोनि श्रीकृष्ण । भीमकी आणीन मी जाण । तोही पण सिद्धी नपवेचि ॥ ४ ॥

सार्थ भावार्थ:

"रणांगणात श्रीकृष्णाचा पराभव करून रुक्मिणीला परत आणतो," अशी भयंकर शपथ त्याने वाहिली होती, पण ती प्रतिज्ञाही सिद्धीस गेली नाही.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५

यालागीं न वचें कौंडिण्यपुरा । लाजां राहिला बाहिरा । उभवोनि भोजकटनगरा । वस्तीसी थारा तेणें केला ॥ ५ ॥

सार्थ भावार्थ:

म्हणून लाजेखातर तो कौंडिण्यपुरात गेला नाही आणि नगराबाहेरच राहिला; तेथे त्याने 'भोजकट' नावाचे नवे नगर वसवून तिथे राहण्याची सोय केली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६

रुक्मिया सोडिल्यापरी । यादवांच्या दळभारी । लागलिया निशाणभेरी । जयजयकारीं गर्जती ॥ ६ ॥

सार्थ भावार्थ:

रुक्मीला सोडल्यानंतर यादवांच्या सैन्यात नगाडे नि भेरी वाजू लागल्या आणि सर्व वीर जयजयकार करत गर्जू लागले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७

यापरी रणांगणीं । जिणोनि महावीरश्रेणीं । कृष्णें आणिली रुक्मिणी । अतिविंदानी लाघवी ॥ ७ ॥

सार्थ भावार्थ:

अशा प्रकारे रणांगणात महावीरांच्या समूहाला जिंकून अत्यंत चतुर नि लाघवी श्रीकृष्णाने रुक्मिणीला आपल्यासोबत आणले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८

कृष्ण निघाला वेगेंसी । आला प्रभासक्षेत्रासी । तेथें पूजोनि सोमनाथासी । दुसें चोपाशीं दिधलीं ॥ ८ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्ण वेगाने निघाला आणि प्रभासक्षेत्राला आला. तेथे सोमनाथाची पूजा करून सैन्याला चारही बाजूंना तळ ठोकण्याची आज्ञा दिली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९

पाहोनि सावकाश वाडी । कटक उतरलें निरवडी । हट चोहट परवडी । घडामोडी वस्तूंची ॥ ९ ॥

सार्थ भावार्थ:

मोकळी नि सुंदर जागा पाहून संपूर्ण सैन्य तेथे उतरले; लगेच तेथे बाजारपेठा, चौक आणि वस्तूंची खरेदी-विक्री सुरू झाली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १०

राजे प्रजा देशदेशिक । नगर नागरिक लोक । उपायनें जी अनेक । येती सम्नुख घेउनी ॥ १० ॥

सार्थ भावार्थ:

विविध देशांतील राजे, प्रजा आणि नगरातील लोक श्रीकृष्णासाठी अनेक प्रकारच्या भेटी आणि नजराणे घेऊन समोर येऊ लागले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ११

जिणोनि सकळिकां रायांसी । विरूप करूनि रुक्मियासी। कृष्णें नेले नोवरीसी । भीमकासी श्रुत जालें ॥ ११ ॥

सार्थ भावार्थ:

"श्रीकृष्णाने सर्व राजांना जिंकून आणि रुक्मीला विद्रूप करून नवरीला (रुक्मिणीला) नेले आहे," ही बातमी भीमक राजाला समजली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२

ऎकोनि जालें अत्यंत सुख । जीवीं न समाये हरिख । मज तुष्टला आदिपुरुख । भाग्य चोख भीमकीचें ॥ १२ ॥

सार्थ भावार्थ:

हे ऐकून भीमक राजाला अत्यंत आनंद झाला, हृदयात सुख मावेनासे झाले; "साक्षात आदिपुरुष माझ्यावर प्रसन्न झाला असून माझ्या रुक्मिणीचे भाग्य अत्यंत श्रेष्ठ आहे!"

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १३

मजपासूनि दोघां जन्म । परी दोहींचें भिन्न कर्म । भीमकी पावली पुरुषोत्तम । विरूपकर्म रुक्मिया ॥ १३ ॥

सार्थ भावार्थ:

"माझ्यापासूनच दोघांचा (रुक्मिणी व रुक्मी) जन्म झाला, पण दोघांची कर्मे किती वेगळी! रुक्मिणीला साक्षात पुरुषोत्तम मिळाला, तर रुक्मीला त्याच्या कर्मामुळे विद्रूपता मिळाली."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १४

रुक्मिया निंदी कृष्णासी । तेणेंचि कर्मे वैरूप्य त्यासी । भीमकीभावार्था कृष्णचरणासी । अर्धांगासी पावली ॥ १४ ॥

सार्थ भावार्थ:

"रुक्मी कृष्णाची निंदा करत होता, म्हणून त्याच्या कर्माने त्याला विद्रूप केले; आणि रुक्मिणीच्या भाविक नि निष्ठावंत भावामुळे ती कृष्णचरणी लीन होऊन त्याच्या अर्धांगिनी पदाला प्राप्त झाली."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १५

आपला भावर्थाचि जाण । कृष्णप्राप्तीसी कारण । यावेगळें शहाणपण । केवळ जाण दंभार्थ ॥ १५ ॥

सार्थ भावार्थ:

"असा आपला निष्कपटी भावच कृष्णप्राप्तीचे खरे कारण असतो; त्याशिवायचे इतर शहाणपण केवळ दांभिकपणा आणि देखावा आहे."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १६

याचिलागी निजभावेंसी । शरण जावें श्रीकृष्णासी । भीमकी अर्पूनियां त्यासी । ह्रषीकेशी भजावें ॥ १६ ॥

सार्थ भावार्थ:

"म्हणूनच खऱ्या भावाने श्रीकृष्णाला शरण जावे; रुक्मिणीला त्याला अर्पण करून त्या हृषीकेशाचे भजन करावे."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १७

पाचारून शुद्धमतीसी । वृत्तांत सांगितला तियेसी । येरी म्हणणे रहावा श्रीकृष्णासी । कन्यदानासी विधि करूं ॥ १७ ॥

सार्थ भावार्थ:

भीमक राजाने आपली पत्नी शुद्धमती हिला बोलावून सर्व वृत्तांत सांगितला. ती म्हणाली, "श्रीकृष्णाला विनंती करून थांबवून घेऊया आणि विधिवत कन्यादान करूया."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १८

कन्यादानाचेनि मिसें । कृष्ण पूजूं सावकाशें । पांचां पंचकाचें फिटेल पिसें । अनायासें मन निवे ॥ १८ ॥

सार्थ भावार्थ:

"कन्यादानाच्या निमित्ताने आपण सावकाश श्रीकृष्णाची पूजा करू; त्यामुळे पंचमहाभूतांचा व संसाराचा भ्रम फिटून सहज मन शांत होईल."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १९

भीमक निघाला वेगेंसी । ठाकोनि आला प्रभासासी । लोटांगण श्रीकृष्णासी । निजभावेंसीं घालित ॥ १९ ॥

सार्थ भावार्थ:

भीमक राजा वेगाने निघाला नि थेट प्रभासक्षेत्राला आला आणि अत्यंत भक्तीने श्रीकृष्णाच्या चरणी लोटांगण घातले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २०

त्राहि त्राहि जी दातारा । नेत्रीं अश्रुंचिया धारा । कृपा उपजली कृष्णवीरा । वेगें सामोरा धाविन्नला ॥ २० ॥

सार्थ भावार्थ:

"हे दातारा, माझे रक्षण करा!" असे म्हणत राजाच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले; ते पाहून वीर श्रीकृष्णाला दया आली आणि तो वेगाने समोर धावला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २१

उचलोनियां वेगेसीं । ह्रदयीं घरी ह्रषीकेशी । येरें मिठी घातली कंठेसीं । भावार्थेसी मिसळला ॥ २१ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्णाने त्याला वेगाने उचलून हृदयाशी धरले आणि राजानेही प्रेमाने कृष्णाच्या गळ्याला मिठी मारली; दोन्ही निष्ठावंत भाव एकमेकांत मिसळले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २२

जीवींच्या जीवा झाली भेटी । कांही केलिया न सुटे मिठी । बाप कृपाळू जगजेठी । पूर्णदृष्टीं पाहिला ॥ २२ ॥

सार्थ भावार्थ:

जीवाच्या जीवाची (ईश्वराची नि भक्ताची) भेट झाली, त्यांची मिठी सुटत नव्हती; दयाळू जगज्जेत्या श्रीकृष्णाने त्याच्याकडे पूर्ण कृपादृष्टीने पाहिले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २४

सच्चिदानंदें झाला तृप्त । सबाह्य देखे कृष्णनाथ । फिटला आर्तीचा मनोरथ । कृतकृत्यार्थ पैं झाला ॥ २४ ॥

सार्थ भावार्थ:

राजा सच्चिदानंद सुखाने तृप्त झाला, त्याला आत-बाहेर सर्वत्र साक्षात कृष्णनाथ दिसू लागला आणि त्याच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होऊन तो कृतार्थ झाला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २५

मग म्हणे जयजय चक्रपाणी । माझे भाग्य तें रुक्मिणी । विनटली तुझ्या चरणीं । कुलतारिणी चिद्गंगा ॥ २५ ॥

सार्थ भावार्थ:

मग राजा म्हणाला, "हे चक्रपाणी, तुझा जयजयकार असो! माझी कन्या रुक्मिणी ही माझ्या कुळाचा उद्धार करणारी ज्ञानगंगा असून ती तुझ्या चरणी लीन झाली, हे माझे मोठे भाग्य आहे."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २५

शुद्ध करीत दोहीं कुळां । जेवीं प्रवाह गंगाजळा । तेवीं जन्मली हे बाळा । सकळ कुळा उद्धार ॥ २५ ॥

सार्थ भावार्थ:

"गंगाजळाचा प्रवाह जसा पावन करतो, तशी ही मुलगी दोन्ही कुळांना (माहेर व सासर) पवित्र करून सर्व कुळांचा उद्धार करण्यासाठी जन्मली आहे."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २६

श्रद्धा शांति निवृत्ति भक्ती । ते हे भीमकी निजमूर्ती । तुज वोपिलो श्रीपती । एक विनंती परिसावी ॥ २६ ॥

सार्थ भावार्थ:

"श्रद्धा, शांती, निवृत्ती आणि भक्तीचे साक्षात रूप असणारी ही रुक्मिणी मी तुला अर्पण केली आहे; हे श्रीपती, माझी एक विनंती ऐकावी."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २७

वीर्यशौर्य भीमकीहरण । करितां नलगे अर्धक्षण । आतां विधियुक्त कन्यादान । पाणिग्रहण करावें ॥ २७ ॥

सार्थ भावार्थ:

"पराक्रमाने रुक्मिणीचे हरण करायला तुला अर्धा क्षणही लागला नाही, पण आता शास्त्रोक्त पद्धतीने कन्यादान स्वीकारून पाणिग्रहण (विवाह) करावे."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २८

हेचि विनंती गरुडध्वजा । चारी दिवस माझी पूजा । अंगिकारावी अधोक्षजा । दास मी तुझा निजभावें ॥ २८ ॥

सार्थ भावार्थ:

"हे गरुडध्वजा, हीच माझी विनंती आहे की चार दिवस माझी पूजा स्वीकारावी; मी निष्ठापूर्वक तुमचा दास आहे."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २९

ऎका श्रीकृष्णविंदान । भक्ताधीन होय आपण । भीमकीचे पाणीग्रहण । भावे जाण करीतसे ॥ २९ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्णाचे हे चरित्र ऐका! तो स्वतः भक्तांच्या अधीन असतो; म्हणूनच भीमक राजाच्या भावाला मान देऊन तो रुक्मिणीशी विवाह करण्यास तयार झाला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३०

होते श्रीकृष्णाचे मनीं । जे संभ्रमें पर्णावी रुक्मिणी । देवकी सुभद्रादि आणोनी । महोत्सव करावा ॥ ३० ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्णाच्या मनातही असेच होते की रुक्मिणीशी थाटामाटात विवाह व्हावा; देवकी, सुभद्रा इत्यादी सर्वांना बोलावून मोठा उत्सव करावा.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३१

हेंचि भीमकीच्याही चित्तीं । सोहळेनि वरावा श्रीपती । हळदी लावीन आपुलें हातीं । बोहल्याप्रती बैसोनि ॥ ३१ ॥

सार्थ भावार्थ:

रुक्मिणीच्या मनातही हेच होते की मोठ्या सोहळ्याने श्रीपतीला वरावे, स्वतःच्या हाताने हळद लावून बोहल्यावर बसावे.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३२

दोघांसीही प्रीतिकर । भीमक बोलिला नृपवर । कृष्णासी मानलें उत्तर । हर्षे निर्भर भीमकी ॥ ३२ ॥

सार्थ भावार्थ:

दोघांच्याही प्रीतीला आवडेल असेच भीमक राजा बोलला; कृष्णाला त्याचे बोलणे मान्य झाले आणि रुक्मिणी आनंदाने बहरून गेली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३३

कृष्ण म्हणे ज्येष्ठ माझा । दादोजीस विनंती करा जा । राम नमस्कारी राजा । चरण वोजा धरियेले ॥ ३३ ॥

सार्थ भावार्थ:

कृष्ण म्हणाला, "बलराम हे माझे मोठे भाऊ आहेत, तुम्ही जाऊन त्यांना विनंती करा." तेव्हा राजा भीमकाने बलरामाला (रामाला) आदरपूर्वक नमस्कार करून त्याचे पाय धरले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३४

कृष्णासी म्हणजे बळिभद्र । होसी कार्यार्थी अतिचतुर । रामे उठवूनि नृपवर । थोर सन्मान त्या केला ॥ ३४ ॥

सार्थ भावार्थ:

बलराम कृष्णाला म्हणाला, "तू कार्यात अतिशय चतुर आहेस!" असे म्हणून बलरामाने भीमक राजाला उठवून त्याचा मोठा सन्मान केला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३५

राजा म्हणे गा श्रीहरी । माझा आश्रम पवित्र करीं । आपुल्या दासातें उद्धरीं । कौंडिण्यपुरीं त्वां यावें ॥ ३५ ॥

सार्थ भावार्थ:

राजा म्हणाला, "हे श्रीहरी, कौंडिण्यपुरात येऊन माझा आश्रम पवित्र करा आणि आपल्या या दासाचा उद्धार करा."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३६

भीमकी म्हणे ऎक ताता । भाग्ये पावलासी कृष्णनाथा । मागें सरों नको सर्वथा । गृहममता सांडावी ॥ ३६ ॥

सार्थ भावार्थ:

रुक्मिणी (भीमकी) म्हणाली, "बाबा ऐका, नशिबाने तुम्हाला कृष्णनाथ भेटले आहेत; आता मुळीच मागे हटायचे नाही आणि घराची ममता सोडून द्यायची."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३७

सर्व सामग्री जीवेंभावेंसी । आवडीं आणावीं कृष्णापाशीं । भावें पूजिल्या ह्रषीकेशी । सकळ कुळासी उद्धार ॥ ३७ ॥

सार्थ भावार्थ:

"विवाहाची सर्व सामग्री मनापासून प्रेमाने कृष्णापाशी आणावी; ऋषीकेशाची भक्तीने पूजा केल्यास सर्व कुळाचा उद्धार होतो."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३८

वचना मानवला बळिदेवो । ऎकोनि हांसिन्नला देवाधिदेवो । पाणिग्रहण मूळमाधवो । मुळींचा ठावो लग्नासी ॥ ३८ ॥

सार्थ भावार्थ:

या बोलांना बलरामाने संमती दिली, ते ऐकून देवाधिदेव श्रीकृष्ण हसला; मुळातील 'माधव' (मूळमाधव क्षेत्री) असलेल्या कृष्णाचा हा पाणिग्रहण सोहळा ठरला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३९

भीमक म्हणे कळलें बीज । कृष्णपूजनें आमुचें काज । धन्य धन्य माझी आत्मज । श्रीकृष्ण निजबीज पावली ॥ ३९ ॥

सार्थ भावार्थ:

भीमक म्हणाला, "मला आता मूळ तत्त्व कळले, कृष्णपूजनानेच आमचे कल्याण आहे! माझी मुलगी धन्य आहे, जिने साक्षात श्रीकृष्णतत्त्व प्राप्त केले."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४०

इच्या वचनाचें महिमान । पाहतां बुडोनि ठेलें मन । वचनें पळविला अभिमान । मीतूंपण उडविलें ॥ ४० ॥

सार्थ भावार्थ:

"तिच्या बोलांचे महिमा पाहून माझे मन थक्क झाले; तिच्या शब्दांनी माझा सर्व अहंकार आणि भेदभाव पार उडवून लावला."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४१

बाप माझें भाग्य थोर । कृष्ण परब्रह्म साचार । भीमकीयोगें चराचर । ब्रह्माकार पै जाले ॥ ४१ ॥

सार्थ भावार्थ:

"माझे भाग्य खरोखरच महान आहे! श्रीकृष्ण हा साक्षात परब्रह्म आहे आणि रुक्मिणीमुळे हे संपूर्ण चराचर विश्वच ब्रह्माकार झाले आहे."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४२

अवचटें श्रीकृष्णचरणी । वंशींचें विनटलिया कोणी । तोचि सकळ कुळातें तारुनी । परब्रह्मभुवनी नांदवी ॥ ४२ ॥

सार्थ भावार्थ:

"आपल्या कुळातील कोणीही सहजजरी श्रीकृष्णाच्या चरणी लीन झाला, तरी तो संपूर्ण कुळाचा उद्धार करून त्यांना परब्रह्मपद मिळवून देतो."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४३

ऎशा सुखाचेनि हरिखे । राजा बोलिला निजमुखें । वचन भीमकीचें कौतुक । अवश्यक मानिलें ॥ ४३ ॥

सार्थ भावार्थ:

अशा सुखाच्या आनंदात राजा स्वतः बोलला नि त्याने रुक्मिणीचे कौतुकास्पद बोलणे मान्य केले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४४

सेवक पाठविले नगरासी । वैभवसामग्री वेगेसीं । नगर नागरिकवासी । मूळमाधवासी आणावें ॥ ४४ ॥

सार्थ भावार्थ:

राजाने सेवकांना नगरात पाठवून विवाहाची सर्व वैभवशाली सामग्री आणि सर्व नागरिकांना 'मूळमाधव' क्षेत्री आणण्याची आज्ञा दिली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४५

सवेंचि विनवी श्रीकृष्णासी । मूळ पाठवा जी द्वारकेसी । देवकी आणी वसुदेवासी । सोहळ्यासी आणावें ॥ ४५ ॥

सार्थ भावार्थ:

लगेच त्याने श्रीकृष्णाला विनंती केली, "द्वारकेला निरोप पाठवून देवकी आणि वसुदेवाला या लग्नाच्या सोहळ्यासाठी आणावे."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४६

भाव जाणोनि मानसीं । संतोषला ह्रषीकेशी । मूळ पाठविलें द्वारकेसी । सकळिकांसी सोहळिया ॥ ४६ ॥

सार्थ भावार्थ:

राजाचा हा निष्ठावंत भाव ओळखून श्रीकृष्ण आनंदी झाला आणि त्याने सर्वांना सोहळ्यासाठी बोलावण्यासाठी द्वारकेला निरोप पाठवला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४७

पाचारूनी विश्वकर्म्यासी । आज्ञा दिधली मंडपासी । मूळमाधवीं अतिविशेषीं । शोभा चौपाशीं आणावी ॥ ४७ ॥

सार्थ भावार्थ:

साक्षात विश्वकर्म्याला बोलावून मूळमाधव क्षेत्री अतिशय शोभिवंत नि सुंदर असा विवाह मंडप उभारण्याची आज्ञा दिली गेली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४८

मूळमाधवी अद्यापवरी । वृक्षमात्र मंडपाकरीं । कृष्णआज्ञा पै तरुवरीं । अजूनिवरी पाळिजे ॥ ४८ ॥

सार्थ भावार्थ:

मूळमाधव क्षेत्री आजही वृक्षांच्या छायेचाच मंडप बनतो; श्रीकृष्णाची ती आज्ञा तेथील वृक्ष आजही पाळतात!

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४९

मूळमाधवा आला परी । शोभा देखोनि साजिरी । संतोषला श्रीहरी । निजपरिवारीं उतरला ॥ ४९ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्ण मूळमाधव क्षेत्री आला, तेथील सुंदर शोभा पाहून प्रसन्न झाला आणि आपल्या परिवारासह तेथे मुक्कामी उतरला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५०

तीर्थस्नान केलें सहजीं । मूळमाधवा माधव पूजी । पूजाविधी सांगिजे द्विजीं । पुण्यपूजीं ऋषीश्वरीं ॥ ५० ॥

सार्थ भावार्थ:

तेथे सहज तीर्थस्नान करून साक्षात माधवाने मूळमाधवाची पूजा केली; ऋषी आणि ब्राह्मणांनी पूजेचे सर्व विधी पार पाडले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५१

भीमकी दिधली भीमकापाशीं । थोर उल्हास झाला त्यासी । कन्या नेली निजमंडपासी । ह्रषीकेशी केळवला ॥ ५१ ॥

सार्थ भावार्थ:

रुक्मिणीला भीमक राजाच्या स्वाधीन केले गेले, त्यामुळे राजाला मोठा आनंद झाला; तो कन्येला मंडपात घेऊन गेला आणि श्रीकृष्णही लग्नासाठी तयार झाला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५२

कौंडिण्यपुरींची आइती । सकळ सामग्री संपत्ती । घेऊन आली शुद्धमती । भावें श्रीपती पूजावया ॥ ५२ ॥

सार्थ भावार्थ:

कौंडिण्यपुरातील सर्व तयारी, सामग्री आणि वैभव घेऊन राणी शुद्धमती श्रीकृष्णाची पूजनासाठी हजर झाली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५३

कृष्णरुक्मिणींचे देख । पाहावया विवाहसुख । नगरनागरिक लोक । आले सकळिक उल्हासें ॥ ५३ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्ण नि रुक्मिणीच्या विवाहाचे सुख पाहण्यासाठी नगरातील सर्व नागरिक अत्यंत उत्साहाने एकत्र आले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५४

थोर उल्हास श्रीकृष्णासी । मूळें पाठविलीं रायासीं । कुरु- सृंजय – कैकयासी । सोयरियांसी निजलग्ना ॥ ५४ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्णाला मोठा उत्साह आला होता, त्याने कुरु, सृंजय, कैकेय इत्यादी सर्व सोयऱ्या-धायऱ्यांना लग्नाचे निमंत्रण पाठवले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५५

कृष्णविवाह मनोहर । पाहों आले जी सुरवर । शिव शांभव यक्ष किन्नर । नारदादि वैष्णव ॥ ५५ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्णाचा हा मनोहर विवाह पाहण्यासाठी साक्षात देव, शिव, यक्ष, किन्नर आणि नारदांसारखे परम वैष्णव तेथे आले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५६

वर्‍हाड निघालें द्वारकेबाहेरी । गणेश चढिन्नला उंदरावरी । अग्रपूजेचा अधिकारी । निर्विघ्न करी लग्नासी ॥ ५६ ॥

सार्थ भावार्थ:

द्वारकेहून वऱ्हाड निघाले; प्रथम पूजेचा अधिकारी असलेला गणपती उंदरावर स्वार होऊन लग्न निर्विघ्न करण्यासाठी पुढे चालला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५७

सिंहें पसरिलें जाभाडें । दुर्गा येऊनि त्यावरी चढे । मुक्तकेश खांडे उघडें । तेही पुढें निघाली ॥ ५७ ॥

सार्थ भावार्थ:

सिंहावर स्वार होऊन, मोकळे केस आणि हातात तळपती तलवार धरून दुर्गादेवीही वऱ्हाडात पुढे निघाली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५८

वेगें आल्या अष्टमातृका । एकी चढिन्नली वृश्चिका । बाराही ते सूकरमुखा । वर्‍हाड देखा निघालें ॥ ५८ ॥

सार्थ भावार्थ:

अष्टमातृका वेगाने आल्या, कोणी विंचवावर तर बारा मातृका वराहाच्या मुखावर स्वार होऊन वऱ्हाडात निघाल्या!

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५९

नेणति वर्‍हाडिणी चरबटा । स्थूल उदर दांत थोटा । उंदिरी चढोनि लुटलुटा । ढेरपोटां का आला ॥ ५९ ॥

सार्थ भावार्थ:

स्त्रिया अज्ञानाने या रूपांची निंदा करू लागल्या, "लठ्ठ पोट आणि लहान दात असलेला हा ढेरपोट्या गणपती उंदरावर बसून का आला आहे?"

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६०

विक्राळ सिंहाचे जाभाडें । बाइले हातीं खांडें उघडें । कोण बोलाविलीं वर्‍हाडॆं । अवघ्यापुढे निघाली ॥ ६० ॥

सार्थ भावार्थ:

"सिंहावर बसून हातात तलवार घेतलेली ही स्त्री कोण? हिला कोणी वऱ्हाडात बोलावले, जी सर्वांच्या पुढे चालली आहे?"

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६१

रोडके आंग चढे वृश्चिका । कोणें बोलाविली हे चंडिका । फजितीचे वर्‍हाड देखा । सूकरमुखा कां आली ॥ ६१ ॥

सार्थ भावार्थ:

"वाळलेले शरीर घेऊन विंचवावर बसलेली ही चंडिका कोणी बोलावली? वराहाच्या तोंडाची ही कोण वऱ्हाडी आली आहे?"

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६२

ऎसियासी नेतां वर्‍हाडें । व्याही हांसती रोकडे । यांसी राहवा मागिलेकडे । वर्‍हाड पुढें चालो द्या ॥ ६२ ॥

सार्थ भावार्थ:

"अशा विचित्र लोकांना वऱ्हाडी म्हणून नेल्यास व्याही हसतील! यांना मागे ठेवा नि बाकीचे वऱ्हाड पुढे जाऊ द्या."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६३

मिळोनी पांचां पंचकांचा मेळा । निंदूं लागल्या त्या बरळा । कोपल गणेश मातृकांचा मेळा । तात्काळ देखा रुसलिया ॥ ६३ ॥

सार्थ भावार्थ:

पंचमहाभूतांचा खेळ असलेल्या त्या स्त्रिया अज्ञानाने अशी निंदा करू लागल्या; त्यामुळे गणपती आणि मातृकांचा समूह लगेच रुसला नि कोपला!

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६४

गणेशें केलें गाढे । ठायीं ठायीं मोडती गाढें । रथीचे पांगुळले घोडे । वर्‍हाड पुढें चालेना ॥ ६४ ॥

सार्थ भावार्थ:

गणपतीने असा चमत्कार केला की ठिकठिकाणी गाड्या मोडू लागल्या, रथाचे घोडे लंगडे पडले नि वऱ्हाड पुढे चालेनासे झाले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६५

कोपलिया महामातृका । शीतज्वर सोडिला देखा । दुर्गा सोडी विषूचिका । हगी ओकी देखा सुटली ॥ ६५ ॥

सार्थ भावार्थ:

मातृका कोपल्यामुळे त्यांनी शीतज्वर सोडला, दुर्गेने विषूचिका (पटकी/उलट्या-उलट्यांचा आजार) सोडली आणि वऱ्हाड्यांना उलटी-जुलाब सुरू झाले!

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६६

ओकाओकी वर्‍हाडणी । एकी म्हणती पाणी । उठली माशांची गोंगाणी । साउली पोहाणी घालिती ॥ ६६ ॥

सार्थ भावार्थ:

वऱ्हाडी स्त्रिया उलट्या करू लागल्या, काहीजणी पाण्यासाठी याचना करू लागल्या; माशा घोंघावू लागल्या नि सर्वत्र दुरवस्था झाली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६७

कृष्णासी लग्नाची अति गोडी । म्हणे कां न येती द्वारकेचे वर्‍हाडी । मार्गी कांही पडली आडी । दूत तांतडी पाठविले ॥ ६७ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्णाला विवाहाची मोठी ओढ होती; "द्वारकेचे वऱ्हाड अजून का आले नाही? वाटेत काही अडचण आली का?" असे मानून त्याने तातडीने दूत पाठवले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६८

दूत सांगती श्रीहरी । वर्‍हाडणींसी लागली शारी । खटखटां वाजती दांतोरी । रथीं कुंजरीं न बैसवे ॥ ६८ ॥

सार्थ भावार्थ:

दूतांनी येऊन श्रीहरीला सांगितले, "वऱ्हाडी स्त्रियांना आजार जडला आहे, थंडीने दात वाजताहेत नि त्यांना रथात वा हत्तीवर बसताच येत नाही!"

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६९

बहुतां जाली विषूचिका । गाडे नि:शेष सोडले देखा । तुटी जाली रथांचे आंखां । घोडे देखा पांगुळले ॥ ६९ ॥

सार्थ भावार्थ:

"अनेकांना पटकीचा आजार झाला आहे, गाड्यांचे आस मोडून घोडे लंगडे झाले आहेत."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७०

कृष्ण कृष्ण म्हणे अबला मूर्ख । उपहासिले विनायका । क्षोभल्या महामातृका । दुर्गा देखा कोपली ॥ ७० ॥

सार्थ भावार्थ:

कृष्ण मनाशी म्हणाला, "त्या मूर्ख स्त्रियांनी गणपतीचा उपहास केला, त्यामुळे मातृका नि दुर्गादेवी कोपल्या आहेत."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७१

कृष्णें स्तविला विनायक । दिधले साखरेचे मोदक । सुखिया जाला गणनायक । विघ्नें देख निवारिली ॥ ७१ ॥

सार्थ भावार्थ:

मग श्रीकृष्णाने गणपतीची स्तुती केली आणि त्याला साखरेचे मोदक अर्पण केले; गणपती प्रसन्न झाला नि त्याने सर्व विघ्ने दूर केली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७२

सुखसेवया कुंकुमरेखा । कृष्णें पूजिली अंबिका । सन्मानूनि महामातृका । मंडपीं देखा स्थापिल्या ॥ ७२ ॥

सार्थ भावार्थ:

कृष्णाने अंबेची (दुर्गेची) पूजा केली, कुंकवाची ओळ लावून अष्टमातृकांचा सन्मान केला आणि त्यांना मंडपात स्थापन केले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७३

वर्‍हाड पातलें गजरें । वाजती नाना परीचीं तुरें । नरनारी अलंकारें । केले साजिरे रथ गज ॥ ७३ ॥

सार्थ भावार्थ:

मग द्वारकेचे वऱ्हाड वाद्यांच्या गजरात कौंडिण्यपुरात पोहोचले; सर्व नर-नाही, रथ नि हत्ती अलंकारांनी सजले होते.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७४

श्रीकृष्णाची जे निजजननी । देवकी बैसली सुखासनीं । करवली सुभद्रा बहिणी । गजारोहिणीं मिरवती ॥ ७४ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्णाची आई देवकी पालखीत बसली होती आणि करवली बनलेली सुभद्रा हत्तीवर बसून मिरवत होती.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७५

ज्येष्ठ बंधूची जे राणी । रेवती कृष्णाची वोहिणी । यादवांच्या वर्‍हाडिणी । अनर्घ्य लेणी लेइल्या ॥ ७५ ॥

सार्थ भावार्थ:

बलरामाची पत्नी रेवती (कृष्णाची वहिनी) आणि यादवांच्या इतर स्त्रिया अमूल्य दागिन्यांनी सजल्या होत्या.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७६

उग्रसेन वसुदेवासमान । दोघां एकसारखाचि मान । वर्‍हाड दाटलें संपूर्ण । भेरी निशाणें गर्जती ॥ ७६ ॥

सार्थ भावार्थ:

उग्रसेन नि वसुदेव दोघांनाही सारखाच मान होता; संपूर्ण वऱ्हाड तुडुंब भरले होते नि भेरी-नगाडे गर्जत होते.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७७

दोहीं मंडपीं झाली प्रतिष्ठा । होम दिधला हव्यवाटा । द्विज पूजिले बरविया निष्ठा । वस्त्रें ज्येष्ठा अर्पिलीं ॥ ७७ ॥

सार्थ भावार्थ:

दोन्ही मंडपांत देवप्रतिष्ठा झाली, अग्नीत आहुती दिल्या गेल्या, ब्राह्मणांची भक्तीने पूजा करून ज्येष्ठांना वस्त्रे अर्पण केली गेली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७८

आइती केली शुद्धमती । भीमकें आणिली सेवती । नोवरा अभ्यंतरीं श्रीपती । यादवपंक्ती बैसल्या ॥ ७८ ॥

सार्थ भावार्थ:

शुद्धमती राणीने सर्व तयारी केली, भीमक राजाने शेवंतीचे मंडप सजवले; आत नवरदेव श्रीकृष्ण विराजमान होता नि यादवांच्या पक्ती बसल्या होत्या.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७९

समाधिसुख तेंचि आसन । मुक्तमंडित चौक जाण । बैसावया श्रीकृष्ण । भीमकें विंदान मांडिलें ॥ ७९ ॥

सार्थ भावार्थ:

समाधीचे सुख हेच आसन नि मोत्यांनी मढवलेला चौक करून भीमक राजाने श्रीकृष्णाच्या बसण्यासाठी सुंदर रचना केली होती.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८०

चार्‍ही पुरुषार्थांची चवाई । तेंचि आसन त्यावरी पाहीं । पूजावया निजजावई । भीमक ठायीं तिष्ठत ॥ ८० ॥

सार्थ भावार्थ:

चारी पुरुषार्थांनी सजलेल्या आसनावर बसलेल्या आपल्या जावयाची (श्रीकृष्णाची) पूजा करण्यासाठी भीमक राजा सिद्ध उभा होता.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८१

म्हणती आचार्य सावधान । शब्द सांडून धरा मौन । वर वरिष्ठ श्रीकृष्ण । फल संपूर्ण त्या हातीं ॥ ८१ ॥

सार्थ भावार्थ:

भटजी (आचार्य) म्हणाले, "सावधान! आता बडबड सोडून मौन धरा; कारण साक्षात श्रेष्ठ श्रीकृष्ण नवरदेव आहे, ज्याच्या हातात सर्व फळे आहेत."

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८२

पाहातां श्रीकृष्णाचें रूपडें । अरूपरूपें कृष्ण चहूंकडे । विस्मयें भीमक झाले वेडे । मागे पुढें कृष्ण देखें ॥ ८२ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्णाचे रूप पाहत असताना, भीमक राजाला सर्वत्र चारी बाजूंना श्रीकृष्णच दिसू लागला! तो आश्चर्याने चकित झाला, त्याला मागे-पुढे सर्वत्र कृष्णच दिसत होता.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८३

अनंत रूपें यादवपती । कैसेनि मी पूजूं श्रीपती । पूज्यपूजकतावृत्ती । हेही स्थिती नाठवें ॥ ८३ ॥

सार्थ भावार्थ:

"या अनंत रूप धारण करणाऱ्या श्रीपतीची मी पूजा कशी करू?" असा विचार करताना राजाची पूज्य नि पूजक ही भेदभाववृत्तीच गळून गेली!

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८४

केवळ प्रपंच तें वर्‍हाड । परी भीमकाचें भाग्य वाड । परत परमार्थाचें कोड । वर्‍हाड गोड त्या झालें ॥ ८४ ॥

सार्थ भावार्थ:

वऱ्हाड जरी संसाराचे (प्रपंचाचे) वाटत होते, तरी भीमकाचे भाग्य इतके मोठे होते की त्या वऱ्हाडालाच परमार्थाचे गोड रूप प्राप्त झाले!

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८५

उदक घाली शुद्धमती । चरण प्रक्षाळी नृपती । तीर्थें चरणतीर्थ मावती । कृष्णपदप्राप्ति दुर्लक्ष ॥ ८५ ॥

सार्थ भावार्थ:

शुद्धमती राणी पाणी ओतत होती नि भीमक राजा कृष्णाचे पाय धुवत होता; ज्या पाय धुतलेल्या तीर्थात सर्व तीर्थे सामावतात, ते कृष्णचरण राजाला लाभले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८६

कृष्णकपाळा पावे कोण । तेथेंही सप्रेम चंदन । भीमकें अर्पिलें शुद्ध सुमन । कृष्णभजन निजभावें ॥ ८६ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्णाच्या मस्तक-कपाळापर्यंत कोण पोहोचू शकणार? पण भीमक राजाने अतिशय प्रेमाने त्याला गंध-चंदन लावले आणि निरामय भावाने सुवासिक फुले अर्पण केली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८७

शुद्धसत्त्वाचें विरजांबर । चिद्ररत्‍नांचे अलंकार । भीमकें अर्पूनियां अपार । कृष्ण वरावर पूजियेला ॥ ८७ ॥

सार्थ भावार्थ:

शुद्ध सत्त्वगुणाचे वस्त्र आणि आत्मज्ञानाच्या रत्नांचे अलंकार अर्पण करून भीमकाने श्रेष्ठ नवरदेव श्रीकृष्णाची पूजा केली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८८

भीमक गौरवी व्याहीयांसी । व्याहींरूपें देखे कृष्णासी । भूतमात्रीं ह्रषीकेशी । निजवृत्तीसी ठसावला ॥ ८८ ॥

सार्थ भावार्थ:

भीमक राजा व्याहींचा सन्मान करत होता, पण त्याला प्रत्येक व्याह्याच्या रूपात कृष्णच दिसत होता! सर्व प्राण्यांमध्ये त्याला ऋषीकेश श्रीकृष्णच साठवलेला दिसला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८९

वृद्धपरंपरा ऎसी आहे । वरचरण उटी वोहमाये । शुद्धमती येऊनि लवलाहें । वदन पाहे कृष्णाचें ॥ ८९ ॥

सार्थ भावार्थ:

रूढीनुसार नवरदेवाचे पाय धुवून हळद-गंध लावण्यासाठी राणी शुद्धमती वेगाने पुढे आली आणि तिने श्रीकृष्णाचे मुखकमल पाहिले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९०

मुगुट कुंडलें कौस्तुभमाळा । झळकत पितांबर मेखळा । देखोनिया घनसावळा । दोहीं डोळा निवाली ॥ ९० ॥

सार्थ भावार्थ:

डोक्यावर मुकुट, कानांत कुंडले, गळ्यात कौस्तुभमणी, कंबरेला मेखळा नि पीतांबर झळकणाऱ्या त्या घनसावळ्या कृष्णाला पाहून तिचे दोन्ही डोळे तृप्त झाले!

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९१

झणीं लागेल बाह्यदृष्टी । म्हणोनि घेतली इटिमिठी । निंबलोण उठाउठी । करि गोरटी निजभावे ॥ ९१ ॥

सार्थ भावार्थ:

"माझ्या बाळाला कोणाची वाईट नजर लागू नये!" म्हणून तिने मिठी मारून लगेच निरामय भावाने त्याची लिंबू-मीठ ओवाळणी केली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९२

कृष्णचरणीं लावितां हळदी । अहंभावेसीं ठकली बुद्धी । लाज विसरली त्रिशुद्धी । मीतूंउपाधी नाठवे ॥ ९२ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्णाच्या पायांना हळद लावताना तिची बुद्धी अहंकारासह स्तब्ध झाली! ती लोकलाज विसरली नि 'मी आणि तू' हा भेदभावच पार नष्ट झाला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९३

ज्याचे चरणींचे रज:कण । शिव विरिंची आपण । वंदिताती सांडूनि गुण । ते कृष्णचरण पावली ॥ ९३ ॥

सार्थ भावार्थ:

ज्या श्रीकृष्णाच्या पायांची धूळ साक्षात शिव आणि ब्रह्मदेव वंदन करतात, ते कृष्णचरण त्या राणीला लाभले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९४

अक्षवाणें करी आरती । कृष्णप्रभा दीपदीप्ती । कृष्णीं लागलिया परमप्रीति । चित्तवृत्ती तद्रूप ॥ ९४ ॥

सार्थ भावार्थ:

तिने तांदुळाची अक्षता टाकून आरती केली, दिव्याच्या प्रकाशात कृष्णाची प्रभा उजळून निघाली नि तिची चित्तवृत्ती कृष्णरूपात तल्लीन झाली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९५

चिच्छक्ती न सोडी चिन्मात्रा । तेवीं कृष्णाधाकुटी सुभद्रा । मणिमौक्तिकें रत्‍नहारां । दिव्यांबरें दीधलीं ॥ ९५ ॥

सार्थ भावार्थ:

चैतन्यशक्ती जशी आत्म्याला सोडत नाही, तशी कृष्णाची लहान बहीण सुभद्रा होती; तिला रत्नहार, मोती नि वस्त्रे दिली गेली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९६

शुद्धमती म्हणे देवकीसी । धन्य धन्य म्हणे तुमची कुशी । जेथें जन्मला ह्रषीकेशी । म्हणोनिया पायांसी लागली ॥ ९६ ॥

सार्थ भावार्थ:

शुद्धमती देवकीला म्हणाली, "तुमची कुस धन्य धन्य आहे, जिथे साक्षात ऋषीकेश श्रीकृष्ण जन्माला आला!" असे म्हणून ती देवकीच्या पाया पडली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९७

मग पूजिली यथाविधीसीं । वस्त्रें भूषणें दिधलीं तिसी । जगन्निवास जन्मला कुशी । मान्य सकळांशी यालागी ॥ ९७ ॥

सार्थ भावार्थ:

मग तिने देवकीची यथासांग पूजा करून तिला वस्त्रे व दागिने दिले; कारण जिच्या गर्भात साक्षात जगन्निवास जन्माला आला, ती सर्वांनाच वंदनीय होती.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९८

एवं भीमक आणि शुद्धमती । विनीत होऊनि सर्वाप्रती । वस्त्रें भूषणें अर्पिती । सोयरा श्रीपती जोडिला ॥ ९८ ॥

सार्थ भावार्थ:

अशा प्रकारे भीमक आणि शुद्धमतीने अत्यंत नम्र होऊन सर्वांना वस्त्रे-दागिने अर्पण केले आणि साक्षात श्रीपतीला आपला सोयरा बनवून घेतले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९९

सावधान आचार्य म्हणती । झाली रुखवताची आइती । संतोषला शुद्धमती । भावें श्रीपती प्रार्थिला ॥ ९९ ॥

सार्थ भावार्थ:

भटजी 'सावधान' म्हणाले नि रुखवताची (खाद्यपदार्थांची) तयारी झाली; तेव्हा शुद्धमतीने आनंदाने श्रीकृष्णाची प्रार्थना केली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १००

कृष्ण परमात्मा भव्यमूर्ती । आवरणपूजा यादवपंक्ती । लाविल्या स्वप्रकाशवाती । शुद्धमती सावध ॥ १०० ॥

सार्थ भावार्थ:

साक्षात परमात्मा श्रीकृष्ण आणि सर्व यादवांच्या पंक्ती बसल्या होत्या; राणी शुद्धमतीने आत्मप्रकाशाच्या वाती लावून सावधपणे पूजा केली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १

तळीं त्रिगुणाची आडणी । त्यावरी ताटाची मांडणी । वाढिताती नवजणी । खुतखावणी जाणोनि ॥ १ ॥

सार्थ भावार्थ:

खाली त्रिगुणाची बैठक नि त्यावर भोजनाची ताटे मांडली होती; नवविधा भक्तीचे रूप असलेल्या स्त्रिया पसंती ओळखून अन्न वाढू लागल्या.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी २

ऎका रुकवताची स्थिती । वाढीतसे शुद्धमती । जे जे धाले कृष्णपंक्ती । क्षुधा पुढती त्यां नलगे ॥ २ ॥

सार्थ भावार्थ:

या रुखवताची आख्यायिका ऐका! राणी शुद्धमती अन्नाची ताटे वाढू लागली; या कृष्णपंक्तीत जो एकदा तृप्त झाला, त्याला पुन्हा कधीही भूक लागली नाही!

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ३

झळकती खावार्थाचीं ताटें । जडित चतुर्विध चोखटें । स्वानंदरसें भरिली वाटे । वोतू काठें नेणती ॥ ३ ॥

सार्थ भावार्थ:

भोजनाची ताटे झळकली; त्यात चारी प्रकारची अन्नपदार्थ नि वाट्या आत्म आनंदाच्या रसाने काठोकाठ भरल्या होत्या.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ४

झाणिवा खुडिवा तोडिवा । त्रिगुण गुणांच्या सोलिवा । शाका वढिती स्वानुभवा । हावभावा फोडणिया ॥ ४ ॥

सार्थ भावार्थ:

विविध प्रकारच्या स्वानुभवाच्या भाज्या आणि कोशिंबिरी वाढल्या गेल्या.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ५

एकें पचली गोडपणें । एकें सप्रेम सलवणें । एकें नुसतीं अलवणें । बरवेपणें मिरविती ॥ ५ ॥

सार्थ भावार्थ:

काही पदार्थ गोड, काही प्रेमाचे मिठाचे, तर काही अळणी पदार्थही आपापल्या चवीने शोभून दिसत होते.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ६

एकें सबाह्य आंबटें । एकें अर्धकाची तुरटें । एके बहुबीजें कडवटें । एकं तिखटें तोंडाळें ॥ ६ ॥

सार्थ भावार्थ:

काही आतून-बाहेरून आंबट, काही तुरट, काही बियांचे कडवट तर काही अतिशय तिखट पदार्थ होते.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ७

एकें हिरवीं करकरितें । एकें परिपक्वें निश्चितें । एके जारसे कचकचित्तें । एकं स्नेहदेठिंहूनी सुटलीं ॥ ७ ॥

सार्थ भावार्थ:

काही हिरवी-करकरीत, काही पूर्ण शिजलेली तर काही देठापासून सुटलेली ताजी फळे नि भाज्या होत्या.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ८

वाळल्या आनुतापकाचरिया । वैराग्यतळणें अरुवारिया ॥ राजसा वाढिला कोशिंबिरिया । नाना कुसरी राइतीं ॥ ८ ॥

सार्थ भावार्थ:

पश्चात्तापाच्या वाळवलेल्या काचऱ्या, वैराग्याच्या तेलात तळलेले पापड-भजी आणि विविध प्रकारची चमचमीत रायती नि कोशिंबिरी वाढल्या होत्या.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ९

मुखीं घालिता अतितिखटीं । नाकीं तोंडी धूर उठी । कुसुमुसुनी कपाळ पिती । दुसरेनि गोष्टी न करवे ॥ ९ ॥

सार्थ भावार्थ:

तोंडावर धरताच अतिशय तिखट वाटणारे पदार्थ खाताना नाका-तोंडातून धूर निघत होता नि काहीजण कपाळ धरून बसले होते!

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ११०

एकें वाळोनि कोरडीं । तोंडीं घालिता कुडकुडी । त्यांची अनारिसी गोडी । बहु परवडी स्वादाची ॥ ११० ॥

सार्थ भावार्थ:

काही वाळवून कोरडे केलेले पदार्थ तोंडात घालताच कुडकुड वाजत होते, त्यांची एक वेगळीच छान चव होती.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी ११

वळवटाची नवलपरी । एकें पोपळें अभ्यंतरीं । एकें वर्तुळें साजिरीं । सुमनाकारीं पैं एक ॥ ११ ॥

सार्थ भावार्थ:

वळवलेले पदार्थ वेगवेगळ्या आकारांचे होते - काही आतून मोकळे, काही गोल तर काही फुलांसारखे देखणे होते.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२

परवडी दावी यादवराया । सूक्ष्म सेवेच्या शेवया । मोडों नेदि सगळिया । अतिसोज्वळिया सतारा ॥ १२ ॥

सार्थ भावार्थ:

यादवांना दाखवत अतिशय बारीक व सुबक शेवया मोडू न देता अगदी शाबूत वाढल्या गेल्या.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १३

शेवया वळिल्या अतिकुसरी । असार केवळ सांडिलें दूरी । घोळिल्या क्षीरसाखरीं । चवी जेवणारीं जाणिजे ॥ १३ ॥

सार्थ भावार्थ:

त्या शेवया कौशल्याने वळल्या होत्या, त्या दूध नि साखरेत घोळल्या होत्या; त्याची खरी चव जेवणारालाच कळत होती.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १४

अत्यंत लाडें वळिले लाडु । विवेकतिळवियाचे जोडु । सुरस रसें रसाळ गोडू । चवीनिवाडु हरि जाणे ॥ १४ ॥

सार्थ भावार्थ:

अतिशय प्रेमाने वळलेले लाडू आणि विवेकाचे तिळगुळ रसाळ नि गोड होते, ज्यांची खरी चव साक्षात श्रीहरीच जाणत होता.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १५

पापड भाजिले वैराग्यआगीं । तेणें ते फुगले सर्वांगी । म्हणोनिया ठेविले मागिले भागीं । नखें सवेगीं पीठ होती ॥ १५ ॥

सार्थ भावार्थ:

वैराग्याच्या आगीत भाजलेले पापड छान फुगले होते; नखाचा स्पर्श होताच त्यांचा चुरा होत होता, म्हणून ते शेवटी वाढले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १६

उकलतां नुकलती । आंतल्या आंत गुंडाळती । तापल्या तेलें तळिजेती । कुडी आइती कुरवडिया ॥ १६ ॥

सार्थ भावार्थ:

तेलात तळलेल्या सुंदर नि मऊ कुरड्या वाढल्या गेल्या.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १७

भीमकी प्रिय व्हावी श्रीपती । सांडया न करीच शुद्धमती । जाणे वृद्धाचाररीती । परम प्रीति बोहरांची ॥ १७ ॥

सार्थ भावार्थ:

रुक्मिणी श्रीकृष्णाला प्रिय व्हावी म्हणून राणी शुद्धमतीने जुन्या परंपरेनुसार सांडगे-कुरड्या प्रेमाने बनवून वाढल्या होत्या.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १८

त्रिगुण त्रिकुटीं पचलीं पाहीं । भोकरें खारलीं ठायींच्या ठायीं । कृष्णरंगे रंगलीं पाहीं । आलें ठायीं ठेविलें ॥ १८ ॥

सार्थ भावार्थ:

त्रिगुणात शिजलेली आणि कृष्णरंगात रंगलेली मुरवलेली फळे ताटात व्यवस्थित ठेवली गेली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १९

पुर्ण परिपूर्ण पुरिया ॥ सबाह्य गोड गुळवरिया । क्षीरसागरींच्या क्षीरधारिया । इडुरिया सुकुमारा ॥ १९ ॥

सार्थ भावार्थ:

परिपूर्ण पुर्या, आतून-बाहेरून गोड असलेल्या गुळवऱ्या, दुधाच्या क्षीरधाऱ्या नि सुकुमार इडल्या वाढल्या गेल्या.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२०

सफेद फेणिया पदरोपदरीं । शुद्ध शर्कारा भरली भरी । अमृतफळें ठेविली वरी । अभेद घारी वाढिल्या ॥ १२० ॥

सार्थ भावार्थ:

पांढऱ्याशुभ्र पदर सुटलेल्या फेण्या, ज्यांवर पिठीसाखर पेरली होती; वर अमृतफळे नि घारगे (घारिया) वाढले गेले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२१

नुसधी गोडियेची घडली । तैसी खांडवी वाढिली । गगनगर्भीची काढिली । घडी मांडिली मांडियाची ॥ १२१ ॥

सार्थ भावार्थ:

निव्वळ गोडीची बनवलेली खांडवी आणि गगनासारखी पातळ पदर असलेली मांड्यांची (मांडे) घडी वाढली गेली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२२

स्नेहदेठींहुनि सुटलीं । अत्यंत परिपाकें उतटलीं । वनिताहातींहून निष्टलीं । फळें घातिलीं शिखरिणी ॥ १२२ ॥

सार्थ भावार्थ:

पूर्ण पिकलेली रसाळ फळे आणि छान तयार केलेली शिखरिणी (श्रीखंड/रायते) ताटात वाढली गेली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२३

अत्यंत सूक्षं आणियाळें । तांदुळा वेळिलें सोज्वळें । सोहंभावाचें ओगराळें । भावबळें भरियेलें ॥ १२३ ॥

सार्थ भावार्थ:

अत्यंत बारीक नि स्वच्छ तांदळाचा भात आणि सोहंभावाचे ओगराळे (पळी) भक्तीच्या बळाने भरले गेले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२४

खालीं न पडतां शीत । न माखतां वृत्तीचा हात । ओगराळां भरिला भात । न फुटत वाढिला ॥ १२४ ॥

सार्थ भावार्थ:

खाली एकही शीत न पाडता नि हात न माखवता ओगराळ्याने भाताचे शीत न मोडता भात वाढला गेला.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२५

अन्नावरिष्ठ वरान्न । विवेकें कोंडा काढिला कांडोन । अवघ्यावरी वाढिले जण । वरी वरान्न स्वादिष्ट ॥ १२५ ॥

सार्थ भावार्थ:

सर्व अन्नांमध्ये श्रेष्ठ असलेले वरान्न (वरण-भात) विवेकाने तयार करून अतिशय स्वादिष्ट रूपात वाढले गेले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२६

लेह्य पेय चोष्य खाद्य । भक्ष्यभोज्य जी प्रसिद्ध । षड्रसांचे हे स्वाद । केले विविध उपचार ॥ १२६ ॥

सार्थ भावार्थ:

लेह्य, पेय, चोष्य, खाद्य, भक्ष्य आणि भोज्य या सहा रसांच्या सर्व प्रकारच्या अन्नपदार्थांचे विविध उपचार केले गेले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२७

जिव्हा चाटून जें घेइजे । लेह्य त्या नांव म्हणिजे । घटघटोनि प्राशन कीजे । पेय बोलिजे तयासी ॥ १२७ ॥

सार्थ भावार्थ:

जे जिभेने चाटून खातात त्याला 'लेह्य' म्हणतात; जे घटाघटा प्यायले जाते त्याला 'पेय' म्हणतात.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२८

रस चोखून घेइजे । बाकस चोथा सांडिजे । चोष्य त्या नाव बोलिजे । खूण जाणिजे रसाची ॥ १२८ ॥

सार्थ भावार्थ:

ज्यातील रस चोखून घेऊन चोथा थुंकून दिला जातो त्याला 'चोष्य' म्हणतात.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १२९

अग्नि उदक लवणेंविण । जें खावया योग्य जाण। खाद्य म्हणती विचक्षण । केलें लक्षण सूपशास्त्रीं ॥ १२९ ॥

सार्थ भावार्थ:

जे अग्नी, पाणी व मिठाशिवाय थेट खाण्यायोग्य असते त्याला ज्ञानी लोक 'खाद्य' म्हणतात.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १३०

क्षीरभात या नांव अन्न । भोज्य यातें म्हणती जाण । रोटी पोळी आणी पक्वान्न । भक्ष्य जाण यां नांव ॥ १३० ॥

सार्थ भावार्थ:

दुधाचा भात इत्यादींना 'भोज्य/अन्न' म्हणतात; तर पोळी, पोळी नि पक्वान्नांना 'भक्ष्य' म्हणतात.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १३१

ऎसी षड्रसांची गोडी । ताटें वाढिलीं परवडी । चाखों जाणती ते गोडी । निज आवडीचेनि मुखें ॥ १३१ ॥

सार्थ भावार्थ:

अशा सहा रसांची गोडी असलेली ताटे रांगेत वाढली गेली; जे चव जाणणारे होते, त्यांनी आपापल्या आवडीने ती गोडी चाखली.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १३२

कृष्णस्वदासी जाणतां जाण । अवघियां आणिलें गोडपण । यालागीं वाढिलें वरी लवण । अपूर्ण तें पूर्ण करावया ॥ १३२ ॥

सार्थ भावार्थ:

श्रीकृष्णाच्या आस्वादाला जाणणाऱ्या राणीने सर्व पदार्थांना गोडी आणली होती; शेवटी अपूर्णतेला पूर्ण करण्यासाठी वरून थोडे मीठ वाढले गेले.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १३३

नाहीं श्रद्धेची जया भूक । आंगीं अश्रद्धेचें असुख । गोड तेचि म्हणति विख । थुंकोनि देख सांडिती ॥ १३३ ॥

सार्थ भावार्थ:

ज्यांच्याकडे भक्तीची नि श्रद्धेची भूक नाही, ते अश्रद्ध लोक गोड पदार्थालाही विष मानून थुंकून देतात.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १३४

कृष्णपंक्तीची आवडी । श्रद्धाक्षुधा जया गाढी । ग्रासोग्रासी अधिक गोडी । हे परवडी त्यालागी ॥ १३४ ॥

सार्थ भावार्थ:

पण ज्यांना कृष्णपंक्तीची आवड नि श्रद्धेची भूक आहे, त्यांना प्रत्येक घासात अधिकाधिक गोडी अनुभवता येत होती.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १३५

कृष्णपंक्ती नाहीं उणें । जेवितां जेविते जाणती खुणे । रुचलेपणें वाढिती जाणें । सावध म्हणे शुद्धमती ॥ १३५ ॥

सार्थ भावार्थ:

कृष्णपंक्तीत कशाचीही कमतरता नव्हती; जेवणारे तृप्त होत होते नि शुद्धमती राणी सावधपणे प्रेमाने वाढणी करत होती.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १३६

कृष्ण देखोनियां डोळा । जीवा जीवन देती चपळा । चतुर्विध सुपरिमळा । येळा वाळा उदादि ॥ १३६ ॥

सार्थ भावार्थ:

डोळ्यांनी श्रीकृष्णाला पाहून स्त्रिया जिवाला जीवन देत होत्या; वेलची, वाळा, उद इत्यादी सुगंधित पदार्थांनी वातावरण सुगंधित झाले होते.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १३७

चतुर्विधा चारी मुक्ती । शुद्धमती पुढें राबती । जें जें पाहिजे जिये पंक्ती । तें तें देती ठायी ॥ १३७ ॥

सार्थ भावार्थ:

साक्षात चारी मुक्ती राणी शुद्धमतीसमोर राबत होत्या; ज्या पंक्तीला जे जे हवे होते, ते ते जागीच पुरवले जात होते.

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
ओवी १३८

पहिलें वाढिलें तवजणीं । पूर्ण करिती चौघीजणीं । एकाजनार्दन भोजनीं । अतृप्त कोणी राहो नेदी ॥ १३८ ॥

सार्थ भावार्थ:

संत एकनाथ (एका जनार्दनी) म्हणतात की, अशा प्रकारे महाप्रसादाचे हे भोजन पार पडले आणि त्या पंक्तीत कोणीही अतृप्त राहिला नाही!

रुक्मिणी स्वयंवर - संत एकनाथ महाराज santvani.co.in
प्रसंग १३ वा प्रसंग १५ वा