शुद्धमतीने सगळे । न फोडितां रांधिले कोहळे । चवी आले सोहंमेळें । स्वाद गोपाळें जाणिजे ॥ १ ॥
राणी शुद्धमतीने अख्खा कोहळा न फोडताच शिजवला; त्यात सोहंभावाचा मेळ झाल्याने त्याला अशी काही अप्रतिम चव आली की तिचा तो आस्वाद साक्षात गोपाळ श्रीकृष्णानेच जाणला.
धालेपणाचे ढेंकर । स्वानंदे देती जेवणार । गोडी नीत नवी अपार । कृष्णदातार जे पंक्ती ॥ २ ॥
ज्या पंक्तीला साक्षात कृष्ण दाता आहे, तेथे जेवणारे पूर्ण तृप्त होऊन आत्मआनंदाचे ढेंकर देत होते आणि त्यांना नित्य नवी, अपार गोडी अनुभवता येत होती.
स्वाद घेतला जेवणारें । जेवितां कोणी न म्हणे पुरे । गोडी घेतली शार्ङ्गधरें । भाग्यें उदार शुद्धमती ॥ ३ ॥
भोजनाचा आस्वाद घेताना कोणीही 'पुरे' म्हणत नव्हते; साक्षात शार्ङ्गधारी कृष्णाने तो स्वाद घेतला, राणी शुद्धमती खरोखरच भाग्यवान नि उदार होती.
सावध शुद्धमती वाढी । यादवां तृप्ति झाली गाढी । ब्राह्मणांची शेंडी तडतडी । धोत्रें बुडीं ढिलविती ॥ ४ ॥
राणी शुद्धमती सावधपणे वाढणी करत होती, यादवांना पूर्ण तृप्ती झाली; ब्राह्मणांचे पोट इतके भरले की त्यांनी पोटावरील वस्त्रे नि धोतरे सैल केली!
भीमक करताहे विनंती । अवघ्यां झाली परम तृप्ती । उष्टावणलागी श्रीपती । ठायीं ठेविती निजमुद्रा ॥ ५ ॥
भीमक राजा सर्व पाहुण्यांची विनवणी करत होता, सर्वांना परम तृप्ती झाली होती; हात धुण्याच्या जागी श्रीकृष्णाने आपली अंगठी (निजमुद्रा) प्रसाद म्हणून ठेवून दिली.
देखोनि आनंदली शुद्धमती । भीमकीभाग्य वानूं किती । कृष्णमुद्रा चढली हातीं । शेषप्राप्ती निजभावें ॥ ६ ॥
ते पाहून शुद्धमती अत्यंत आनंदी झाली; "रुक्मिणीच्या भाग्याचे काय वर्णन करू?" असे म्हणत तिने भावपूर्वक कृष्णाची ती अंगठी आणि उरलेला प्रसाद स्वीकारला.
कृष्णपंक्ती जे जेविले । ते सवेंचि संसारा आंचवले । कृष्णरंगें सुरंग जाले । विडे घेतले सकळिकी ॥ ७ ॥
ज्यांनी या कृष्णपंक्तीत महाप्रसाद घेतला, ते संसाराच्या मोहातून मुक्त झाले; सर्वांवर कृष्णाचा रंग चढला आणि त्यांनी भोजनानंतर विडे (तांबूल) स्वीकारले.
कृष्ण देखोनिया डोळां । भीमकीच्या सख्या सकळा । विस्मित राहिल्या वेल्हाळा । आणिक डोळां नावडे ॥ ८ ॥
श्रीकृष्णाला डोळे भरून पाहून रुक्मिणीच्या सर्व सख्या थक्क झाल्या; आता त्यांच्या डोळ्यांना कृष्णाशिवाय दुसरे काहीही आवडेनासे झाले.
कृष्णउच्छिट घेऊनि हातीं । वेगें निघे शुद्धमती । संतोषोनिया श्रीपती । प्रसाद देती निजमाळा ॥ ९ ॥
कृष्णाचा प्रसाद हातात घेऊन राणी शुद्धमती निघाली; तेव्हा प्रसन्न होऊन श्रीकृष्णाने तिला स्वतःची गळ्यातील माळ प्रसाद म्हणून दिली.
कृष्णप्रसाद सुमनमाळा । शुद्धमती घाली गळां । लाज विसरोनि वेल्हाळा । चरणकमळा लागली ॥ १० ॥
श्रीकृष्णाच्या प्रसादाची ती पुष्पमाळ शुद्धमतीने गळ्यात घातली आणि लोकलाज विसरून ती श्रीकृष्णाच्या चरणकमळांवर लीन झाली.
कृष्णास रुखवत शेवती । देतां न कळे दिवसराती । ज्योतिषी रायातें म्हणती । उदयप्राप्ति हो आली ॥ ११ ॥
कृष्णाला रुखवत देण्यात दिवस-रात्र कशी निघून गेली ते कळलेच नाही; तेव्हा ज्योतिषी राजाला म्हणाले, "लग्नाचा शुभ मुहूर्त जवळ आला आहे!"
वेगी मंडपासी चला । घडवटें आधीं घाला । उशिर न लावा जी फळा । यादवां सकळां सांगिजे ॥ १२ ॥
"लवकर विवाह मंडपात चला, मांडवपरतणी नि विधी सुरू करा; आता फळ देण्याच्या (अक्षता/वाङ्निश्चय) विधीला उशीर करू नका, सर्व यादवांना निरोप द्या."
नमस्कारूनियां श्रीपती । मंडपा आली शुद्धमती । उष्टावण भीमकी हातीं । परम प्रीती दीधलें ॥ १३ ॥
श्रीकृष्णाला नमस्कार करून शुद्धमती मंडपात आली आणि तिने कृष्णाचा उरलेला महाप्रसाद अत्यंत प्रेमाने रुक्मिणीच्या हातात दिला.
कृष्णप्रसाद धरिला माथां । भीमकी झाली रोमांचिता । चित्त विसरलें सावधानता । कृष्णशेषें ॥ १४ ॥
तो कृष्णप्रसाद डोक्यावर धरताच रुक्मिणीचे शरीर रोमांचित झाले; कृष्णाचा तो प्रसाद मिळताच तिचे चित्त पूर्णपणे देहभान विसरून गेले.
जंव जंव कृष्णशेष सेवी । तंव तंव समाधिसुखा वांकुल्या दावी । बाप भाग्याची पदवी । स्वर्गी देवीं वानिजे ॥ १५ ॥
जसा जसा ती कृष्णप्रसाद ग्रहण करत होती, तसतशी ती समाधीच्या सुखालाही तुच्छ मानत होती! तिच्या भाग्याची थोरवी स्वर्गातील देवही गात होते.
कृष्णमुद्रा ह्रदयीं धरी । अभिवंदूनियां शिरीं । मग घातली कराग्रीं । लोण उतरी शुद्धमती ॥ १६ ॥
रुक्मिणीने श्रीकृष्णाची अंगठी हृदयाशी धरली, तिला मस्तकी लावले नि हातात घातले; मग राणी शुद्धमतीने तिची दृष्ट काढली.
चढोनि परिचियें उपरी । सद्गुरु सावधान करी । घटिका प्रतिष्ठिली अंतरीं । जीवनावरी सखेच्या ॥ १७ ॥
आत्मज्ञानाच्या भूमिकेवर चढून सद्गुरूंनी सावध केले; मैत्रिणींच्या साक्षीने लग्नाची घटिका (मुहूर्त) अंतःकरणात स्थिर केली गेली.
घडी जेंगटातें हाणत । जेंगट तेणें नादे गर्जत । काळ गेला रे गेला म्हणत । वेळ व्यर्थ जाऊं नेदी ॥ १८ ॥
घटिकापात्र वाजवले जात होते, त्या नादातून "काळ निघून चालला आहे, वेळ व्यर्थ घालवू नका!" असा इशारा मिळत होता.
अक्षर निमिष पळेंपळ । घटिका भरतां न लगे वेळ । लोक व्यापारें बरळ । गेला काळ नेणती ॥ १९ ॥
पळापळाने नि निमिषाने वेळ निघून जातो, घटिका भरायला वेळ लागत नाही; पण लोक संसारात गुंग असल्यामुळे निघून गेलेला काळ ओळखत नाहीत.
सद्गुरु सांगे भरली घडी । उगेंचि पाहाती वर्हाडी । ज्यासी निजकार्याची तातडी । ते घडिया घडी साधिती ॥ २० ॥
सद्गुरू सांगतात की लग्नाची घटिका भरली आहे, वऱ्हाडी फक्त पाहत आहेत; पण ज्यांना आत्महित साधायचे आहे, ते प्रत्येक क्षण साधून घेतात.
आळसी लोक निद्रापार । निजमंडपी कृष्ण सादर । विस्तारवी फलसंभार । नानाप्रकार मेचूचे ॥ २१ ॥
आळशी लोक मोहात झोपलेले असतात, तर इकडे विवाह मंडपात साक्षात श्रीकृष्ण उपस्थित होऊन विविध फळे व भेटवस्तू मांडू लागला.
शून्य सांडूनि विरजांबर । चिद्रत्नाचे अलंकार । पदकी नीळ मनोहर । जो शृंगार ह्रदयीचा ॥ २२ ॥
अहंकाराचे शून्य सोडून निरामय वस्त्रे, आत्मज्ञानाच्या रत्नांचे अलंकार आणि हृदयातील भक्तीचे नीलमणी पदकासारखे शोभून दिसत होते.
अहंकाराचें बीज भरडी । मोहममतेचा कोंडा काढी । सोलींव डाळींचीं परवडी । भरली दुरडी श्रद्धेची ॥ २३ ॥
अहंकाराचे बीज दळून मोहाचा कोंडा काढून टाकला; श्रद्धेच्या टोपलीत शुद्ध सोलीव डाळींची रास भरली होती.
विवेकचाळणियां चाळिली । कणीक आणिली तेजाळी । निवडूनि स्वानंदाची नव्हाळी । ठेविली गुळी निजगोडी ॥ २४ ॥
विवेकाच्या चाळणीने चाळून आत्मप्रकाशाची कणिक आणली नि त्यात स्वानंदाची गुळवणी कालवून गोडी निर्माण केली.
देठीहूनि सुटलीं फळें । अत्यंत परिपाकें निर्मळें । मधमधीत सुपरिमळें । सूफळ फळें रुक्मिणी ॥ २५ ॥
पूर्ण पिकलेली, सुवासिक नि निर्मळ फळे आणि साक्षात रुक्मिणी हे कल्याणाचे उत्तम फळ प्राप्त झाले.
अत्यंत पढिये भीमकबाळा । गुणेंवीण सुमनमाळा । अंगें गुंफी घनसांवळा । हार गळा आणि जाळी ॥ २६ ॥
भीमककन्या रुक्मिणी कृष्णाला अत्यंत प्रिय होती; त्रिगुणांपलीकडची सुवासिक पुष्पमाळ घनसावळ्या कृष्णाने स्वतः गुंफून तिच्या गळ्यात घातली.
सौभाग्यद्रव्यें ठेविली आधीं । धनींपणें धणे हळदी । जिरें मेळविलें त्यामधीं । जेवीं सद्बुद्धि विवेक ॥ २७ ॥
सौभाग्याची द्रव्ये आधीच ठेवली होती - हळद, धणे आणि जसे सद्बुद्धीत विवेक मिसळावा तसे त्यात जिरे मिसळले होते.
गांठी सांडिल्या सोडोनि । घेतला सूक्ष्म तंतू काढोनी । श्रीकृष्ण वोवी कृष्णमणी । ते रुक्मिणी गळसरी ॥ २८ ॥
संसाराच्या गाठी सोडून देऊन शुद्ध सूत काढले; आणि त्यात ओवलेले कृष्णमणी म्हणजे रुक्मिणीच्या गळ्यातील मंगळसूत्र बनले.
सांडोनि कठिणत्वाचें बंड । केवळ रसाचे प्रचंड । कृष्णें कृष्णवर्ण इक्षुदंड । अति उदंड आणिले ॥ २९ ॥
कठीणपणा बाजूला ठेवून केवळ गोड रसाने भरलेले काळे ऊस (इक्षुदंड) श्रीकृष्णाने मुबलक प्रमाणात आणले.
बीजेंवीण वाढलीं फळें । एक त्वचेवीण रसाळें । चमत्काराचीं निर्मळें । कृष्ण फळें विस्तारी ॥ ३० ॥
बियांशिवाय वाढलेली नि सालींशिवाय रसाळ असलेली अद्भूत, निर्मळ फळे श्रीकृष्णाने मांडली.
फळ विस्तारले प्रबळ । यादव शृंगारले सकळ । भेरी त्राहाटिल्या मांदळ । निशाणें ढोल लागले ॥ ३१ ॥
फळ-तांबूल वाटपाचा सोहळा रंगला, सर्व यादव सजले; नगारे, ढोल आणि वाद्ये कडाडून वाजू लागली.
अनर्घ्य लुगडीं आणि लेणीं । लेऊनि निघाल्या वर्हाडिणी । चारी बारा सोळाजणी । चौघीजणी तयांपुढें ॥ ३२ ॥
अमूल्य वस्त्रे-दागिने घालून वऱ्हाडी स्त्रिया निघाल्या; मुख्य चार-सोळा जणी त्यांच्या पुढे चालल्या होत्या.
जीवशिवां वडिल मान । तैसे वसुदेव उग्रसेन । संतोषोनि संकर्षण । करी परिपूर्ण याचकां ॥ ३३ ॥
जीव नि शिवाला मानाचे स्थान असावे तसे वसुदेव आणि उग्रसेन होते; बलरामाने (संकर्षण) प्रसन्न होऊन सर्व याचकांना पूर्ण तृप्त केले.
एका दिधलें कांहीं एक । एका दिधलें अनंत सुख । चिद्रत्नें अलोलिक । देऊनि याचक सुखी केले ॥ ३४ ॥
कोणाला काही भेट तर कोणाला अथांग सुख दिले; आत्मज्ञानाची अलौकिक रत्ने देऊन सर्व याचकांना आनंदी केले.
फळ चालिले गजरें । ढळती रत्नदंड चवरें । झळकती पालवछत्रें । दशविध तुरें वाजती ॥ ३५ ॥
वाद्यांच्या गजरात भेटवस्तूंची मिरवणूक निघाली; रत्नांची चामरे उतरत होती, छत्रे झळकत होती नि दहा प्रकारची वाद्ये वाजत होती.
जैसी श्रद्धा आणि शांती । तैसी सुभद्रा आणि रेवती । मुख्यपणें माजी मिरविती । घेतल्या बुंथी पाचूच्या ॥ ३६ ॥
साक्षात श्रद्धा आणि शांती असाव्यात तशा सुभद्रा नि रेवती पाचूच्या रंगाची वस्त्रे परिधान करून मुख्यपणे मिरवत होत्या.
नानापरींच्या घेतल्या बुंथी । तरी अंतरशोभा बाह्य फांकती । अलंकारल्या निजवृत्ती । त्या न झांकती झाकिल्या ॥ ३७ ॥
त्यांनी विविध वस्त्रे पांघरली होती, तरीही त्यांची अंतरिक आत्मशोभा बाहेर झळकत होती; कारण आत्मज्ञानाने सजलेली वृत्ती कधीही झाकली जात नाही.
फळ समीप आलें देखा । ऎसें जाणवलें भिमका । तो सावधान अतीनेटका । भावें बैसका घातली ॥ ३८ ॥
भेटवस्तूंची मिरवणूक जवळ आली हे भीमक राजाला समजले; त्याने सावध होऊन भक्तीने आपली जागा ग्रहण केली.
साउमा येऊनि आपण । वसुदेवादि उग्रसेन । नमस्कारूनि संकर्षण । भीतरीं जाण आणिलें ॥ ३९ ॥
राजा स्वतः सामोरा गेला; त्याने वसुदेव, उग्रसेन आणि बलरामाला नमस्कार करून आदराने आत आणले.
विचित्र घातलीं आसनें । सुकुमार मृदुपणें । गाद्या पडगाद्या टेंकणें । वोठंगणें मृदोळिया ॥ ४० ॥
अतिशय मऊ, सुकुमार अशा गाद्या, उशा आणि बैठका पाहुण्यांसाठी मांडल्या गेल्या.
भीतरें आलिया वर्हाडिणी । शोभती जैशा दिव्य योगिनी । फळ मांडिलें विस्तारोनी । भावे रुक्मिणी हरिखेली ॥ ४१ ॥
आत आलेल्या वऱ्हाडी स्त्रिया दिव्य योगिनींसारख्या शोभत होत्या; सर्व भेटवस्तू मांडल्या गेल्या नि हे पाहून रुक्मिणी आनंदी झाली.
पीठ स्थापिलें कुसरीं । शृंगारोनियां नोवरी । वेगें आणिली बाहेरी । मंत्रोच्चारीं द्विजवरीं ॥ ४२ ॥
कलात्मक चौरंग मांडून, नवरीला (रुक्मिणीला) सजवून ब्राह्मणांच्या मंत्रघोषात तिला वेगाने बाहेर आणले गेले.
पाहतां भीमकीचें रुपडें । अरूपरूपें तेज गाढें । मंडपामाजी उजियेड पडे । आणिकेकडे पाहों नेदी ॥ ४३ ॥
रुक्मिणीचे ते रूप पाहताना, तिच्या आत्मप्रकाशाच्या तेजाने संपूर्ण मंडप उजळून निघाला नि कोणालाही दुसऱ्या कुठे पाहावेसेच वाटेना!
नानारूपाचेनि प्रकाशें । अवघी भीमकीच भासे । देखोनि जीव भुलले कैसे । डोळियां पिसें लाविलें ॥ ४४ ॥
निरनिराळ्या रूपांच्या प्रकाशात सर्वत्र रुक्मिणीच भासत होती; ते दृश्य पाहून सर्वांचे डोळे तृप्त झाले नि मन भुलून गेले.
उभवूनि स्वरुपठसा । भुलविलें आदिपुरुषा । एकाएकीं धांविन्नला कैसा । कृष्ण पिसा इणें केला ॥ ४५ ॥
स्वतःच्या रूपाचा असा प्रभाव टाकून तिने साक्षात आदिपुरुष श्रीकृष्णाला भुलवले; तिने कृष्णाला असा काही मोहिनीत पाडले की तो तिच्याकडे धावला!
कृष्ण शहाणपणें अतिगाढा । तोही भीमकिया केला वेडा । वोढूनि नेला आपुलेकडा । दुजें पडिपाडा इसी नाहीं ॥ ४६ ॥
श्रीकृष्ण ज्ञानाने अत्यंत श्रेष्ठ असूनही रुक्मिणीने त्याला प्रेमाने वेडे केले नि स्वतःकडे आकर्षित केले; तिच्या तोडीची दुसरी कोणीही नव्हती.
भीमकी लावण्याची राशी । कृष्णरूपा भाळली कैसी । सांडूनि जातिकुळासी । कृष्णरूपासी निवटली ॥ ४७ ॥
सौंदर्याची खाण असलेली रुक्मिणी कृष्णरूपावर कशी भुलली! तिने जात-कुळाचा अभिमान सोडून स्वतःला पूर्णपणे कृष्णरूपाशी जोडले.
भीमकी कृष्णायोग्य सहजें । कृष्णवर इसींच साजे । यासारिखें न देखों दुजें । बोलों लाजिजें बोलतां ॥ ४८ ॥
रुक्मिणी ही कृष्णालाच योग्य होती आणि नवरदेव श्रीकृष्ण तिलाच शोभून दिसत होता; या दोघांसारखी जोडी दुसरी कुठेही दिसणे शक्य नव्हते!
पाहतां भीमकीची रूपरेखा । टक पडिलें सकळिकां । कृष्ण पारखी गे निका । जोडा नेटका मेळविला ॥ ४९ ॥
रुक्मिणीची सौंदर्यरेषा पाहून सर्वजण अवाक झाले; "कृष्ण खरोखरच योग्य पारखी आहे, त्याने अगदी योग्य जोडीदार मिळवला आहे!"
गोरेपणें अतिसुंदर । विशाळ नयन भाळ थोर । अंगें सर्वांग सुकुमार । मनोहर उभारा ॥ ५० ॥
ती गोऱ्या कांतीची, अत्यंत सुंदर, मोठे डोळे नि विशाल कपाळ असलेली, सर्वांगाने सुकुमार नि मनोहर बांध्याची होती.
कृष्ण साधावया निधान । नेत्रीं सूदलें अंजन । पाहतां भीमकीचें वदन । विकल्प मन करूं नेणे ॥ ५१ ॥
कृष्णरूपी ठेवा मिळवण्यासाठी तिने डोळ्यांत प्रेमाचे अंजन घातले होते; तिचे मुख पाहाताच मनातील सर्व वाईट विचार गळून जात होते.
भुंवया सुरेख सरळ नासिक । गंडस्थळीं तेज अधिक । नाकींचें मोति जडितमाणिक । तेणें श्रीमुख शोभतसे ॥ ५२ ॥
सुंदर भुवया, सरळ नाक, गालांवर तेजस्वी आभा आणि नाकातील मोती नि माणिक यामुळे तिचे मुखकमल अत्यंत शोभून दिसत होते.
सरळ बाहू सुपोष । कोंपर मनगटें कळास । पांचां आंगोळियां विन्यास । कळन्यास मुद्रिका ॥ ५३ ॥
तिचे हात सरळ नि पुष्ट होते, मनगटे आणि बोटे सुंदर होती नि बोटांत अंगठ्या चमकत होत्या.
सुरंग तळवे आणि तळहात । अधरबिंब अति आरक्त । बोलीं मधुरता तळपत । तेणें झळकत दंतपंक्ती ॥ ५४ ॥
तळहात नि तळपाय गुलाबी होते, ओठ लाल चुटुक होते, बोलांत गोडवा होता आणि बोलताना तिची दातखांब झळकत होती.
कटिप्रदेशें शोभत जघन । माज अतिशयेंसीं सान । घोंटी कळाविया सुलक्षण । बरवेपण पाउलां ॥ ५५ ॥
कंबर बारीक नि बांधीव होती, घोटे आणि पावले अत्यंत देखणी नि सुलक्षणी होती.
माथां मोतिलग जाळी । इळके फरातळीं हांसळी । मिरवे भांग टिळा कपाळीं । तेज झळाळी तानवडां ॥ ५६ ॥
डोक्यावर मोत्यांची जाळी, गळ्यात सुंदर हांसळी, कपाळावर भांग नि कुंकवाचा टिळा आणि कानांतील दागिन्यांची तेजःपुंज चमक होती.
नेसली क्षीरोदक पाटोळा । त्यावरी रत्नांची मेखळा । सुनीळ कांचोळी वेल्हाळा । लेइली माळा मोतिलग ॥ ५७ ॥
तिने रेशमी पाटोळा नेसला होता, त्यावर रत्नांची मेखळा (कंबरपट्टा), निळी कांचोळी नि गळ्यात मोत्यांची माळ धारण केली होती.
गंगातीरीं चक्रवाकें । तेवीं कुचद्वय सुरेखें । ह्रदयीं घननीळ झळके । शोभां पदकें दाविजे ॥ ५८ ॥
तिच्या हृदयावर घनसावळा कृष्ण साठलेला होता नि गळ्यातील पदक तिच्या सौंदर्याला शोभा आणत होते.
नाकींचें झळकत सुपाणी । तेणें शोभली रुक्मिणी । शोभा आली बाहुभूषणीं । रत्नकंकणी कळाविया ॥ ५९ ॥
नाकातील मोत्याची चमक नि हातांतील रत्नांची कांकणे यांमुळे रुक्मिणी अत्यंत शोभून दिसत होती.
चरणीं गर्जती नुपुरा । भुलोनि मदन आला उदरा । तेही भुलली शार्ङ्गधरा । कृष्णवर वरावया ॥ ६० ॥
पायांतील नूपुरे (पैंजणे) वाजणी करत होती; साक्षात मदनही तिच्या रूपावर भुलला असता, पण ती मात्र शार्ङ्गधारी कृष्णालाच वरणे हेच ध्येय धरून होती.
नाहीं लग्नास व्यवधान । वेगीं करा फळार्पण । उठोनि वसुदेव आपण । करी पूजन भिमकीचें ॥ ६१ ॥
"आता लग्नाला उशीर करू नका, लवकर फळार्पण विधी करा!" असे म्हणून वसुदेव स्वतः उठले आणि त्यांनी रुक्मिणीची पूजा केली.
पहिलें करावें गणेशपूजन । तंव गणेश वंदी कृष्णचरण । कृष्णचरणीं समाधान । गजवदन तुष्टला ॥ ६२ ॥
प्रथम गणपतीची पूजा करावी, पण तो गणपती तर स्वतः कृष्णचरणी लीन होता; कृष्णचरणी समाधान मिळवून गजानन प्रसन्न झाला.
कृष्णपुरोहित निष्काम । न करिती कलशपूजेचें काम । नवरीचे उपाध्ये सकाम । पुरुषार्थ परम त्यां दिधला ॥ ६३ ॥
कृष्णाचे निष्काम भटजी (पुरोहित) बाह्य कलशपूजेच्या भानगडीत पडले नाहीत, तर नवरीच्या उपाध्यायांना आत्मज्ञानाचा श्रेष्ठ पुरुषार्थ लाभला.
वस्त्रें अर्पूनि सुंदरी । वेगीं नेली अभ्यंतरीं । मायावसन त्याग करी । अंगीकारीं श्रीकृष्णनिवास ॥ ६४ ॥
वस्त्रे अर्पण करून रुक्मिणीला वेगाने आत नेले; तिने मायेची वस्त्रे टाकून देऊन कृष्णमयी रूपाचा स्वीकार केला.
फेडूनि मायेचीं परिधानें । लेइली कृष्णमय लेणें। भीमकी अत्यंत शोभली तेणें । निंबलोण जिवेंभावें ॥ ६५ ॥
मायेची वस्त्रे काढून तिने कृष्णमयी दागिने नि वस्त्रे परिधान केली; त्यामुळे रुक्मिणी इतकी शोभून दिसली की तिची दृष्ट काढावीशी वाटत होती!
सवेंचि आणिली बाहेरी । डोळां न पाहवे सुंदरी । दृष्टी जातसे चाचरी । आधार धरी धैर्याचा ॥ ६६ ॥
तिला पुन्हा बाहेर आणले, तिचे सौंदर्य इतके अथांग होते की उघड्या डोळ्यांनी पाहताना दृष्टी थबकत होती नि धैर्याचा आधार घ्यावा लागत होता.
कृष्णीं विनटली वाडेंकोडें । ती कवणाचे दृष्टी न पडे । भाग्य वसुदेवाचें गाढें । तयापुढें बैसविली ॥ ६७ ॥
जी पूर्णपणे कृष्णरुपात तल्लीन झाली होती, ती कोणाच्याही साध्या दृष्टीस पडत नव्हती; पण वसुदेवाचे भाग्य मोठे म्हणून तिला त्याच्यासमोर बसवले गेले.
कृष्णें पाठविलें फळ । नि:शेष अर्पिले सकळ । मस्तकीं घरी भीमकबाळ । जन्म सफळ येणें फळें ॥ ६८ ॥
श्रीकृष्णाने पाठवलेले वाङ्निश्चयाचे फळ रुक्मिणीने पूर्णपणे स्वीकारून डोक्यावर धरले; या प्रसादाने तिचा जन्म सफळ झाला.
फळें वाढिले प्रबळ । झाले वर्हाडी सफळ । हातां आलें कृष्णफळ । खूण प्रेमळ जाणती ॥ ६९ ॥
हे कृष्णरूपी फळ मिळताच सर्व वऱ्हाडी धन्य झाले; ज्यांना भक्तीची खूण माहीत होती, त्यांना खरा आनंद झाला.
भीमकीसी म्हणे पुरोहित । वरासी मूळ निघा त्वरित । यादव परतले समस्त । गुण वर्णीत भीमकीचे ॥ ७० ॥
पुरोहित रुक्मिणीला म्हणाले, "आता नवरदेवाला आणण्यासाठी तातडीने निरोप पाठवा." सर्व यादव रुक्मिणीच्या गुणांचे वर्णन करत मागे फिरले.
वर्हाडिणी सांगती गोष्टी । सगुणगुणाची गोमटी । भीमकी ऎसी नाहीं सृष्टीं । कृष्ण जगजेठी पारखी ॥ ७१ ॥
वऱ्हाडी स्त्रिया आपापसात बोलू लागल्या, "रुक्मिणीसारखी सुगुणी नि सुंदर कन्या या जगात दुसरी नाही! जगज्जेता कृष्ण खरोखरच योग्य पारखी आहे."
यासी माया म्हणे वेडा । परी हा देखणा चोखडा । कैसा मिळविला जोडा । निजपडिपाडा समत्वें ॥ ७२ ॥
"लोक मायेने कृष्णाला वेडा म्हणतात, पण हा किती चतुर नि देखणा आहे! त्याने आपल्या तोडीची कशी योग्य जोडीदार मिळवली आहे!"
आदिकुमारी घेऊनि जाण । कृष्णासी तेल लावी आपण । बांधोनि दृश्याचें कंकण । जीवें जीव म्हणतसे ॥ ७३ ॥
मूलमाया (आदिकुमारी) स्वतः कृष्णाला हळद-तेल लावत होती आणि हातात कंकण बांधून प्रेमाने तिची सेवा करत होती.
तिची करावया बोळवण । कृष्णाआंगी आंगवण । येरा न कळे महिमान । जुनाट जाण वृत्ती तिची ॥ ७४ ॥
त्या मायेचा निरोप घेण्यासाठीच कृष्णाने ही लीला केली होती; इतरांना हे महिमा कळत नव्हता, तिची वृत्ती पुरातन होती.
लग्न साधावया चक्रपाणी । भीमक हांकी वर्हाडिणी । शुद्धमतीसहित सुवासिनी । चालती निशाणी गर्जत ॥ ७५ ॥
लग्नाचा प्रसंग साधण्यासाठी भीमक राजा वऱ्हाडी स्त्रियांना निमंत्रित करत होता; राणी शुद्धमती व इतर सुवासिनी वाद्यांच्या गजरात निघाल्या.
नाना वाजंत्रीचिया ध्वनी ध्वनी । नाद न समाये गगनी । मधुर शब्दांचिया किंकिणी । गोडपणें गर्जती ॥ ७६ ॥
विविध वाद्यांचा आवाज आकाशात मावेनासा झाला नि घुटमळणारे गोड शब्द आसमंतात गुंजू लागले.
घेऊनि पूजेचे संभर । ठाकिले विवाहमंडपद्वार । भीमकें केला अति आदर । वेगें वर आणावा ॥ ७७ ॥
पूजेचे साहित्य घेऊन ते विवाह मंडपाच्या दारात पोहोचले; भीमक राजाने अतिशय आदराने नवरदेव श्रीकृष्णाला आत आणण्याची व्यवस्था केली.
सहजेंचि नेटुगा दातुगा । फेडावेडी नाहीं श्रीरंगा । सभे बैसविला समचौरंगा । नयनभृंगा आल्हादू ॥ ७८ ॥
साक्षात श्रीरंग नवरदेव बनून आला, त्याला चौरंगावर बसवले गेले; त्याचे ते रूप पाहून सर्वांच्या डोळ्यांचे पारणे फिटले.
दृष्टी जडली कृष्णरूपासी । परतोन न येत दृश्यापाशीं । पारणें होतसे डोळ्यासी । कृष्णसुखासीं भोगिती ॥ ७९ ॥
सर्वांची दृष्टी कृष्णरूपावर खिळली, ती पुन्हा ऐहिक वस्तूकडे वळेना; सर्वजण डोळ्यांनी कृष्णसुखाचा आस्वाद घेत होते.
कृष्ण देखोनि धाले नेत्र । देताति तृप्तीचे ढेंकर । तरी भुकेले अपार । वारंवार हरि पाहती ॥ ८० ॥
श्रीकृष्णाला पाहून सर्वांचे डोळे तृप्त झाले, तरीही त्यांची भूक संपत नव्हती आणि ते वारंवार श्रीहरीकडेच पाहत होते.
शुद्धमतीने आपण । कृष्णासी आणिलें तेलवण । सुखसेवयांचे लाडू जाण । तें गोडपण हरि जाणे ॥ ८१ ॥
राणी शुद्धमतीने कृष्णासाठी रुखवत/तेलवण आणले; त्यात शेवयांचे गोड लाडू होते, ज्यांची खरी गोडी साक्षात श्रीहरीच जाणत होता.
सोलींव विवेकांचे तिळवें । स्थूळ ना सूक्ष्म अति बरवें । बांधा बांधिले अतिस्वभावें । निजभावें विस्तारी ॥ ८२ ॥
विवेकाचे तिळगुळ ना जास्त मोठे ना लहान, अगदी योग्य आकाराचे बनवून भक्तीने वाढले गेले.
फोडोनि चार्वाकचारें । निजबीज काढिलें बाहिरें । चारोळियांचे लाडू साजिरे । श्रद्धासाखरे आळिले ॥ ८३ ॥
चार्वाक मत खंडित करून मूळ आत्मतत्त्व बाहेर काढले; श्रद्धेच्या साखरेत घोळलेले चारोळ्यांचे लाडू वाढले गेले.
आणोनि सडियेली खसखस । धुवोनि सांडिली घसघस । लाडू वळिले सावकाश । अतिसुरस श्रीरंगा ॥ ८४ ॥
वासनांचे खसखस साफ करून, सर्व अडथळे धुवून टाकून बनवलेले रसाळ लाडू श्रीकृष्णाला अर्पण केले.
अष्टदळ कमळाचें बीज । फोडूनि सोलोनि काढिलें निज । लाडू वळिले सहज । दाखवी वोज शुद्धमती ॥ ८५ ॥
अष्टदल कमळाचे मूळ सोलावून त्याचे लाडू बनवून राणी शुद्धमतीने आपली भक्ती दाखवली.
वरिवरि वैराग्याचे कांटे । भीतरी अमृताचे साटे । फणस फॊडूनि चोखटे । काढी गोमटें निजबीज ॥ ८६ ॥
वरून वैराग्याचे काटे पण आत अमृताचे गारे असलेला फणस फोडून त्यातील गोड बी (गारे) वाढले गेले.
त्याची अवीटतेची गोडी । लाडू वळिले आवडी । शुद्धमती दावी परवडी । प्रीती गाढी हरिचरणीं ॥ ८७ ॥
त्या फणसाच्या गोडीचे लाडू बनवून शुद्धमतीने हरिचरणी आपली गाढ प्रीती व्यक्त केली.
वरिवरीं दिसती साजिरे । आंत पाहतां आंबट बोरें । त्यांच्या आठोळिया फोडूनि निर्धारे । काढिलें साजिरें निजबीज ॥ ८८ ॥
वरून सुंदर पण आत आंबट असलेल्या बोरांच्या आठळ्या फोडून आतील शुद्ध बी काढले गेले.
घालूनि समतेचा गूळ गोडू । त्या बीजाचे वळले लाडू । कृष्ण करूं जाणे निवाडू । पडिपाडू स्वादाचा ॥ ८९ ॥
त्यात समतेचा गोड गूळ घालून लाडू वळले; साक्षात श्रीकृष्ण त्या चवीचा न्याय नि निवाडा जाणत होता.
कृष्णालागीं तेलवणें । आणिलीं कडकडीत कडकणें । फुटलें तुटलें द्वंद्वपणें । रजोगुजें तळियेलें ॥ ९० ॥
कृष्णासाठी कुरकुरीत कडकण्या आणल्या, ज्यातील द्वंद्व नि वाईट गुण तळून नष्ट केले होते.
वांकुढे कानवले तेलवणें । कृष्णासी आणिलें कवणें गुणें । मुरडी मुरडिले अनुसंधानें । गोडपणें अंतरीं ॥ ९१ ॥
मुरड मारून बनवलेले गोड कानवले (करंज्या) श्रीकृष्णासाठी आणले गेले.
शुद्धमतीनें आपण । कृष्णासी वाहिलें तेलवण । वस्त्रें अलंकार संपूर्ण । परिपूर्ण स्वानंदे ॥ ९२ ॥
राणी शुद्धमतीने स्वतः कृष्णाला तेलवण, वस्त्रे नि अलंकार अर्पण करून पूर्ण आत्मानंद मिळवला.
तेलवणाचा विस्तार । किती वाढवावा उपचार । होईल लग्नासी उशीर । वर सत्वर चालों द्या ॥ ९३ ॥
"या रुखवताचा विस्तार किती सांगावा? लग्नाला उशीर होईल, त्यामुळे नवरदेवाला लग्नासाठी पुढे नेऊया."
शुद्धसत्त्वाचा श्वेत वारू । त्यावरी चढिन्नला कृष्णवरू । झाला वाद्यांचा गजरू । मंत्रोच्चारू द्विजांचा ॥ ९४ ॥
शुद्ध सत्त्वगुणाच्या पांढऱ्या घोड्यावर नवरदेव श्रीकृष्ण स्वार झाला; ब्राह्मणांच्या मंत्रघोषात नि वाद्यांच्या गजरात मिरवणूक निघाली.
आठही भाव होऊनि गाढे । वारू धरिला दोहींकडे । छंदे चालती कृष्णापुढें । आणिकेकडे न चालती ॥ ९५ ॥
सात्त्विक आठही भाव दृढ होऊन घोड्याच्या दोन्ही बाजूला धरून चालत होते; ते फक्त कृष्णाच्या छंदानेच पुढे चालत होते.
निजबोधाचें आतपत्र । शिरीं तन्मयचें छत्र । पहावया कृष्णवक्त्र । येति सत्वर नरनारी ॥ ९६ ॥
डोक्यावर आत्मज्ञानाचे छत्र धरले होते; श्रीकृष्णाचे मुखकमल पाहण्यासाठी सर्व नर-नारी वेगाने गोळा होत होते.
मदें गर्जती अतिगंभिर । अनुभव स्वानंदाचे थोर । दोहीं बाहीं जी कुंजर । सालंकार पतकी ॥ ९७ ॥
दोन्ही बाजूंना सजवलेले हत्ती चालले होते, जे स्वानंदाच्या अनुभवाने गंभीरपणे गर्जत होते.
चंद्रकिरण अतिसाजिरे । तैशीं अतिशुभ्र चामरें । रत्नदंडी सहजाकरें । मनोहरे ढळताती ॥ ९८ ॥
चंद्राच्या किरणांसारखी शुभ्र चामरे रत्नांच्या दांड्यांनी श्रीकृष्णावर उतरवली जात होती.
कृष्णे सोडिल्या त्याग देउनी । अष्टमहासिद्धी नाचणी । नाचताती चपळपणीं । देखोनि जनीं भुलीजे ॥ ९९ ॥
श्रीकृष्णाने सोडून दिलेल्या अष्टमहासिद्धी नर्तकी बनवून चपळतेने नाचत होत्या, ज्यांना पाहून लोक भुलत होते.
सिद्धी नाचतां देखती जेथे । जन मीनले त्याभोंवते । पाहोनि विसरले कृष्णातें । नाचणीतें भुलले ॥ १०० ॥
त्या सिद्धींचे नाच पाहताना लोक त्यांच्याभोवती गोळा झाले नि कृष्णाला विसरून त्या नाचावरच भुलले!
चैतन्यबुका घाली वनमाळी । ज्यासी लागे तोचि परिमळी । देत खुणेच्या अंजली । पसेदान याचकां ॥ १०१ ॥
पण वनमाळी श्रीकृष्ण चैतन्याचा गुलाल/बुका उधळत होता; ज्याला तो लागे, तो सुगंधित होऊन भक्तीचे दान मिळवत होता.
कृष्णरंगें सुरंग विडे । वांटिताती वाडेंकोडें । जो राहिला मागिलकडें । त्यासी न चढे तो रंग ॥ १०२ ॥
कृष्णरंगाने रंगलेले तांबूल (विडे) प्रेमाने वाटले जात होते; पण जो मागे राहिला, त्याला तो रंग चढला नाही.
ऋग्वेदादि सामगायन । गर्जती वेद बंदीजन । त्या शब्दाची निजखूण । सत्य श्रीकृष्ण जाणता ॥ १०३ ॥
ऋग्वेदादी वेदांचे गायन भाट करत होते; त्या शब्दांतील मूळ सत्य साक्षात श्रीकृष्ण जाणत होता.
सत्त्वें सात्त्वीक जगजेठी । घेऊनि विवेकाचि वेताटी । दृश्य गलबला मागें लोटी । कृष्ण दृष्टी पहावया ॥ १०४ ॥
जगज्जेता श्रीकृष्ण विवेकाची काठी हातात धरून बाह्य जगाचा गलबला बाजूला सारून सर्वांवर कृपादृष्टी टाकत होता.
कृष्णासी आवडती अतिप्रीती । ते वैष्णव रंगीं नाचती । सांडूनि अहंसोहवृत्ती । नृत्य करिती निजबोधें ॥ १०५ ॥
जे वैष्णव कृष्णाला प्रिय होते, ते अहंपणाचा भाव सोडून आत्मज्ञानाच्या आनंदात गर्दीत नाचत होते.
कृष्णासवें सुवासिनी । शांति क्षमा दया उन्मनी । आल्या सुखासनीं बैसोनि । वरासनीं सुभद्रा ॥ १०६ ॥
शांती, क्षमा, दया आणि उन्मनी या सुवासिनी पालखीत बसून आल्या होत्या नि सुभद्रा नवरदेवाच्या गाडीत बसली होती.
निर्धारूनियां तत्त्वतां । निजबोधाच्या अक्षता । घालिती कृष्णाचिया माथां । लक्ष सर्वथा न चुकती ॥ १०७ ॥
आत्मज्ञानाच्या अक्षता श्रीकृष्णाच्या डोक्यावर टाकल्या जात होत्या, ज्यांचे लक्ष्य अचूक होते.
उग्रसेन वसुदेव । वहनीं चढले यादव । अवघ्यांपुढें बळीदेव । महोत्साव करीतसे ॥ १०८ ॥
उग्रसेन, वसुदेव आणि सर्व यादव वाहनांवर स्वार झाले होते; सर्व सैन्याच्या पुढे बलराम हा उत्सव साजरा करत चालला होता.
सोयरे कृष्णाचे निजभावी । भक्त योगी ज्ञानी अनुभवी । तयांसी वाहनें बरवी । कृष्णदेवें दिधलीं ॥ १०९ ॥
श्रीकृष्णाचे भक्त, योगी नि ज्ञानी सोयऱ्यांना श्रीकृष्णाने उत्तम वाहने दिली होती:
एका सलोकतेचा वारू । एकासी समीपतारहंवरू । एकासी स्वरूपताकुंजरू । महा थोर भद्रजती ॥ ११० ॥
कोणाला सलोकता मुक्तीचा घोडा, कोणाला समीपता मुक्तीचा रथ, तर कोणाला स्वरूपता मुक्तीचा श्रेष्ठ हत्ती दिला होता!
एका दिधलें अमोल । सायुज्यता चवरडोल । त्याचा अनुभव सखोल । निजात्मबोल हरी जाणे ॥ १११ ॥
आणि काहींना अमूल्य अशी सायुज्य मुक्तीची पालखी (चवरडोल) दिली होती, ज्याचा अथांग अनुभव साक्षात श्रीहरीच जाणतो.
तयासी सर्वथा श्रीहरी । आपणावेगळें क्षणभरी । कोठें जाऊं नेदी दूरी । सरोभरि निजभावें ॥ ११२ ॥
अशा भक्तांना श्रीहरी क्षणभरही स्वतःपासून दूर जाऊ देत नाही, त्यांना नेहमी स्वतःच्या बरोबरीने ठेवतो.
वर्हाड राखावया निगुती । गुणावतार गुणमूर्ती । करणें मारणें धरणें स्थिती । तिघां हाती भरभारू ॥ ११३ ॥
वऱ्हाडाचे रक्षण करण्याची जबाबदारी ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश (त्रिदेव) या तिघांच्या हाती होती.
तयां तिघांमागिलेकडां । कृष्ण पुरुष अतिगाढा । दोहीं पक्षी देखणा फुडा । भार वर्हाडा त्या माथां ॥ ११४ ॥
त्या तिघांच्या मागे साक्षात पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण होता, जो दोन्ही बाजूंचा सांभाळ करत संपूर्ण वऱ्हाडाचा भार वाहत होता.
वर्हाडाची घडामोडी । कृष्णाआंगीं नलगे वोढी । अवघे पर बाहिरे दवडी । ऎसी परवडी रचियेली ॥ ११५ ॥
या सर्व वऱ्हाडाच्या व्यवहारात कृष्णाला कोणताच ताण नव्हता; सर्व परक्या गोष्टी बाहेर घालवून अशी सुंदर व्यवस्था केली होती.
विचारितां निजनिवाडीं । कृष्णावीण अर्धवडी । इकडील तिकडे नव्हे काडी । वृथा वेडीं बलगती ॥ ११६ ॥
खरोखर पाहिले तर कृष्णाशिवाय एक काडीही इकडून तिकडे हलत नव्हती, बाकीचे उगीच अहंकाराने बडबडत होते!
भरूनि रजतमाचें औषध । करूनि अग्नियंत्र सन्नद्ध । कृष्णापुढें अतिविनोद । एक प्रबुद्ध दाविती ॥ ११७ ॥
रज-तमाची दारू भरून अग्नियंत्रे (दारूकाम/फटाके) सज्ज करून काही ज्ञानी लोक कृष्णासमोर दारूकामाची शोबाजी दाखवत होते.
अग्नि लावूनि ठायीं ठायीं । ममता जाळिती हवायी । गगना उसळली पाही । धुपोनि ठायीं निमाली ॥ ११८ ॥
ठिकठिकाणी आग लावून ममतारूपी बाण (हवाई) उडवले गेले, जे आकाशात जाऊन जळून राख झाले!
मोहयंत्रीं सुमनमाळा । अग्निपुष्पे भासती डोळां । फुलें म्हणती अबला । पाहतां डोळां ते राख ॥ ११९ ॥
मोहाच्या यंञातून आगीच्या फुलांचे कारंजे उडत होते; स्त्रिया त्यांना 'फुले' म्हणत होत्या, पण पाहता पाहता ती राख होत होती.
अतिलोभाच्या चिचुंदरी । अग्नि लावूनि टाकिती दूरी । पेटल्या पडती जनांवरी । उरीं शिरीं जाळिती ॥ १२० ॥
अतिलोभाच्या भुईचक्र्या नि चिचुंदऱ्या पेटवून टाकल्या, ज्या लोकांच्या अंगावर उडून त्यांना पोळत होत्या!
देऊनि उपशम-अनळा । जाळिती क्रोधाचा भुईनळा । भडभडां निघती ज्वाळा । तोही निमाला तात्काळ ॥ १२१ ॥
शांतीची आग लावून क्रोधाचा भुईनळा जाळला; ज्वाळा निघाल्या नि तो लगेच विझून गेला.
हातीं धरूनि कृष्णलीला । जाळिती कामाचा हातनळा । धरूं नेणती त्या अबळा । जीवीं जिव्हाळा पोळत ॥ १२२ ॥
कृष्णलीला हातात धरून कामाची (वासनेची) मशाल जाळली; पण ज्यांना धरता येत नव्हते, त्या स्त्रियांचा जीव पोळत होता!
पाहतां अत्यंत कठीण । चिन्मात्र अग्नि देऊनि जाण । सांडिती अहंकाराचे बाण । पळे जीवपण दचकोनी ॥ १२३ ॥
चैतन्याची आग देऊन अहंकाराचे फटाके फोडले, ज्यामुळे जीवभाव दचकून पळून गेला.
मदमत्सरधूम्रमेळें । एकाचें झांकले जी डोळे । देहबुद्धीचीं भेडें सकळें । विषयबळें पळालीं ॥ १२४ ॥
मद आणि मत्सराच्या धुराने काहींचे डोळे झाकले गेले नि देहबुद्धीचे भ्याड लोक विषयांच्या भीतीने पळून गेले!
स्वानुभावाची महाथोर । उठावले जी कुंजर । रगडूनि अहंकाराचा दूर । निरंतर डुल्लती ॥ १२५ ॥
स्वानुभवाचे मोठे हत्ती पुढे आले, जे अहंकाराचा चुराडा करून आनंदाने डोलत होते.
सवेंचि निजतेजचंद्रज्योति । उजळली जी अवचित्तीं । प्रकटली परम दीप्ती । तेही स्थिती परियेसा ॥ १२६ ॥
लगेच आत्मप्रकाशाची चंद्रज्योत अचानक उजळली आणि एक भयंकर अलौकिक तेज प्रगट झाले.
नि:शेष अंधार नाहीं जेथ । उष्णचांदणीयाहूनि अतीत । तेज प्रकटलें अद्भुत । संतोषत श्रीकृष्ण ॥ १२७ ॥
जिथे अंधार मुळीच नव्हता नि उन्हा-चांदण्यांच्या पलीकडचे अद्भुत तेज दिसू लागले, ते पाहून श्रीकृष्ण प्रसन्न झाला.
पदोपदीं नाना त्याग । करीत चाले श्रीरंग । वोंवळण्या जी अनेग । दोहीं भागीं पडताती ॥ १२८ ॥
पाऊलोपाऊल विविध प्रकारचा त्याग करत श्रीरंग पुढे चालला होता; त्याच्यावरून ओवाळून टाकलेल्या वस्तू दोन्ही बाजूंना सांडत होत्या.
कौतुक दावावया श्रीपती । कपटमहामोहाचा हस्ती । आणूनि पुढा उभा करिती । भद्राजाती मातला ॥ १२९ ॥
श्रीकृष्णाचे कौतुक पाहण्यासाठी कपट नि महामोहाचा एक मत्त हत्ती आणून समोर उभा केला गेला.
नेणती त्याची लटकी कळा । देखोनि भय उपजे सकळां । कोण पुरे त्याच्या बळा । चळचळां कापती ॥ १३० ॥
ज्यांना त्याची खोटी कला माहीत नव्हती, ते सर्व भयभीत झाले; "याची ताकद कोण रोखणार?" असे म्हणत लोक कापू लागले.
महामदे झाला मस्त । अहंकारें अतिगर्जत । अव्हासव्हा जी धांवत । लोकांआंत निजबळे ॥ १३१ ॥
तो हत्ती गर्वाने मत्त होऊन अहंकाराने गर्जत लोकांवर धावून येत होता.
भेडांपाठीं अधिक लागे । तंव ते सरती मागें । अंधकूपीं पडतीं वेगें । मागते निघों नेदी तों ॥ १३२ ॥
तो भ्याड लोकांच्या मागे लागे, तसे ते मागे सरकत खड्ड्यात पडत होते नि तो हत्ती त्यांना बाहेर येऊ देत नव्हता!
भेडें लटकींच रगडी । तेणें चरफडती बापुडीं । एकीं त्या भेणें झोंपडी । जीवेंभावें धरियेली ॥ १३३ ॥
तो हत्ती खोट्या-खोट्या माणसांना तुडवत होता; काहींनी भीतीने आपापल्या झोपड्या (देह) घट्ट धरून ठेवल्या होत्या.
ऎसा जनांसी लाविला धाक । तंव कृष्णे खुणाविला सेवक । लाता हाणोनिया देख । कपटवेष मोडिला ॥ १३४ ॥
असा लोकांना धाक बसलेला पाहून कृष्णाने आपल्या सेवकाला खूण केली; सेवकाने लाथ मारून त्या हत्तीचा कपटी वेष मोडून टाकला!
धारणाधायें कपट झोडी । भवगज हे गोष्टी कुडी । ऎसी देखणी दृष्टी ज्या चोखडी । भवभयवोढी त्या नाहीं ॥ १३५ ॥
धैर्याने त्या कपटाचा संहार केला; संसाराचा हत्ती ही केवळ खोटी कल्पना आहे, ज्याची दृष्टी निर्मळ आहे त्याला संसाराचे भय उरत नाही.
चतुर्विधा प्रसिद्ध दासी । शकुनालागीं ह्र्षीकेशी । उभ्या परिपूर्णकलशेंसीं । महाद्वारासी तिष्ठत ॥ १३६ ॥
चारी मुक्ती या दासी बनून शुभ शकुनासाठी पाण्याच्या तांब्यांसह महाद्वारात उभ्या होत्या.
कृष्णभांडार तें अनंत । अखंड श्रीकृष्णासवें चालत । पाहोनियां शुद्ध भावार्थ । उचित पदार्थ हरि देत ॥ १३७ ॥
श्रीकृष्णाचे भांडार अनंत आहे, ते नेहमी त्याच्यासोबत चालते; भक्ताचा शुद्ध भाव पाहून श्रीहरी त्याला योग्य वस्तू देतो.
श्रद्ध कीर्ती धृति विरक्ती । त्याही दासी अति तिष्ठती । श्रीकृष्णवासातें वांछिती । जाणे श्रीपती मनोगत ॥ १३८ ॥
श्रद्धा, कीर्ती, धृती आणि विरक्ती या दासीही कृष्णाच्या सहवासाची इच्छा धरून उभ्या होत्या; श्रीपती त्यांचे मनोगत जाणत होता.
जें जें काहीं त्या मागत । तें तें कृष्णनाथ देत । त्याहूनि अधिक दे समर्थ । महाद्वारांत प्रवेशला ॥ १३९ ॥
त्या जे जे मागत होत्या, ते ते कृष्णनाथ देत होता; त्यापेक्षाही जास्त देऊन तो समर्थ श्रीकृष्ण महाद्वारात प्रविष्ट झाला.
अंतरीं प्रवेशला कृष्णवरू । सकळां स्वानंद झाला थोरू । अवघे करिती जयजयकारू । बैसकारू झाले तदा ॥ १४० ॥
नवरदेव श्रीकृष्ण आत आला, तेव्हा सर्वांना मोठा आत्मानंद झाला; सर्वजण जयजयकार करू लागले नि आपापल्या जागी बसले.
सिद्धसामग्री मधुपर्कासी । विष्टर दिधला ह्रषिकेशी । साम्यतेचिया चौरंगासी । श्रीकृष्णासी बैसविलें ॥ १४१ ॥
मधुपर्काची सर्व सामग्री तयार होती, ऋषीकेशाला बसण्यासाठी आसन दिले; समतेच्या चौरंगावर श्रीकृष्णाला बसवले गेले.
सांडूनि फळाशा समस्त । अर्घ्य अर्पिलें सफळित । सुर नर कौतुक पाहात । सिद्ध समस्त तेथें आले ॥ १४२ ॥
फळाची आशा सोडून अर्घ्य अर्पण केले गेले; देव, मानव नि सिद्ध पुरुष हे कौतुक पाहायला तेथे आले.
पाद्यालागीं आणिलें तीर्थ । त्रिगुणत्रिवेणी अतीत । चैतन्यप्रवाहें शोभत । यथोचित मनकर्णिका ॥ १४३ ॥
पाय धुण्यासाठी त्रिगुणांपलीकडचे, चैतन्याच्या प्रवाहाने शोभणारे मनकर्णिकेचे पवित्र पाणी आणले गेले.
उदक घाली शुद्धमती । चरण प्रक्षाळी नृपती । जेथोनि तीर्थाचि उत्पत्ती । ते पूजिती श्रीचरण ॥ १४४ ॥
राणी शुद्धमती पाणी ओतत होती नि राजा भीमक पाय धुवत होता; ज्यांच्या चरणांतून सर्व तीर्थे जन्माला येतात, त्या श्रीकृष्णाचे पाय त्यांनी पूजले.
चरणप्रक्षाळणा ठेविलें अंबू । तंव पातला तीर्थकदंबू । आम्हांसी लाभों द्या एक थेंबू । चरणांबू श्रीहरीचा ॥ १४५ ॥
पाय धुतलेले ते पाणी ठेवले, तोच सर्व तीर्थांचा समूह तेथे आला आणि "आम्हाला श्रीहरीच्या चरणतीर्थाचा एक थेंब तरी मिळू द्या!" अशी प्रार्थना करू लागला.
मूळमाधवीं जाऊनि पाहें । कदंबतीर्थ अद्यापि आहे । भाग्यवंत तो तेथें नोहे । कृष्णपाये तें तीर्थ ॥ १४६ ॥
आजही मूळमाधव क्षेत्री जाऊन पाहिले तर ते 'कदंबतीर्थ' अस्तित्वात आहे; ते कृष्णचरणांचे अत्यंत पवित्र तीर्थ आहे.
शुद्धमतीनें आपण । कृष्णासी दिधलें आचमन । तीन वेळां न करी जाण । सर्वापोशन एक वेळां ॥ १४७ ॥
राणी शुद्धमतीने स्वतः कृष्णाला आचमन दिले - तीन वेळा न देता एकाच वेळी सर्व आचमन करवले.
ब्रह्मपदींचा अधिष्ठाता । त्यासि देती ब्रह्मसूत्रा । मान दे तो वेदविचारा । श्रुतिव्यवहार संरक्षी ॥ १४८ ॥
जो साक्षात ब्रह्मपदाचा स्वामी आहे, त्याला जानवे (ब्रह्मसूत्र) अर्पण केले; तो वेदांच्या विचारांचा सन्मान करून धर्माचे रक्षण करतो.
चंदन पुष्पें टिळे माळा । भावें पूजिला घनसांवळा । आनंद भीमकभूपाळा । परब्रह्म डोळां देखत ॥ १४९ ॥
गंध, अक्षता, फुले नि माळा अर्पण करून घनसावळ्या कृष्णाची पूजा केली; साक्षात परब्रह्माला डोळ्यांनी पाहून भीमक राजा आनंदी झाला.
हस्तमात्रा कर्णमात्रा । कृष्णासी वोपिल्या विचित्रा । बाहुभूषणें जडित मुद्रा । पीतांबर अर्पिलें ॥ १५० ॥
हातातील नि कानांतील दागिने, बाजूबंद, अंगठ्या नि पीतांबर कृष्णाला अर्पण केला गेला.
दधि मधु एकत्रता । करीं घातलें अच्युता । मेहुणे म्हणती कृष्णनाथा । लाज सर्वथा न धरावी ॥ १५१ ॥
दही नि मध एकत्र करून अच्युताच्या (कृष्णाच्या) हातात दिले; तेव्हा मेहुणे थट्टेने म्हणाले, "कृष्णनाथा, अजिबात लाजू नका!"
गोकुळीं चोरूनि दधि खातां । तुम्हांसी लाज नाहीं सर्वथा । आम्हीं निजभावें अर्पितां । कां लाजता निजचोरा ॥ १५२ ॥
"गोकुळात चोरून दही-लोणी खाताना तुम्हाला मुळीच लाज वाटली नाही; आता आम्ही प्रेमाने देत असताना का लाजता, चोरा!"
सलज्ज हांसे शुद्धमती । वर्हाडी वर्हाडिणी हांसती । निष्कर्मासी कर्मप्राप्ती । जन वदती विपरीत ॥ १५३ ॥
हे ऐकून राणी शुद्धमती लाजून हसली, सर्व वऱ्हाडी हसू लागले; जो अकर्ता निष्कर्म आहे त्याला लोक कर्मात बांधतात, असे उलटे जग बोलू लागले.
भीमक म्हणे ‘प्रतिगृह्यत’ । प्रतिगृण्हामि म्हणा अच्युता । टक पडिलें कृष्णनाथा । मग तत्त्वतां विचारी ॥ १५४ ॥
भीमक राजा म्हणाला "हे स्वीकारा!" नि कृष्णाला 'मी स्वीकारतो' (प्रतिगृण्हामि) म्हणायला सांगू लागला; कृष्ण स्तब्ध झाला नि विचार करू लागला.
खूण बोलिला कृष्णस्वामी । ‘दान देतों एक आम्हीं’ । हाही भाव सांडूनि तुम्ही । मग प्रतिगृण्हामि सर्वचि ॥ १५५ ॥
कृष्ण खूण सांगत म्हणाला, "मी दान देणारा आहे हा भावही जेव्हा तुम्ही सोडून द्याल, तेव्हा मी हे सर्व स्वीकारेन!"
संकल्प सोडितां तात्काळ । दधि मधु सेवी गोपाळ । भीमकाचें जन्म सकळ । सफळ कुळ उद्धरिलें ॥ १५६ ॥
राजाने संकल्प सोडताच गोपाळाने दही-मध प्राशन केले; भीमक राजाचे जन्म सफळ झाले नि त्याच्या कुळाचा उद्धार झाला.
देऊनि कृष्णासी आचमन । सवेंचि केलें करक्षालन । गुरु म्हणती सावधान । नाहीं व्यवधान लग्नासीं ॥ १५७ ॥
कृष्णाला आचमन देऊन हात धुवायला पाणी दिले; भटजी म्हणाले, "सावधान! आता लग्नाला मुळीच उशीर करू नका."
कृष्णचरण शून्य न पडे । घातले परिपूर्ण पायघडे । श्रीकृष्ण चालविला पुढें । वाडेकोडें लग्नासी ॥ १५८ ॥
कृष्णाचे पाय जमिनीवर पडू नयेत म्हणून सुंदर पायघड्या घातल्या गेल्या आणि श्रीकृष्णाला कौतुकाने लग्नासाठी पुढे आणले.
भीमकी भावार्थे आइती । पर्णावया निजपती । गौरीहर सहज स्थिती । उपचारप्रीतीं पूजितसे ॥ १५९ ॥
रुक्मिणी भक्तीच्या तयारीत आपल्या पतीला वरणे यासाठी गौरीहराची पूजा करत होती.
कृष्णासी अंत्रपाट पुढें । बोलतां बोलणें हें कुडे । श्र्रोते म्हणती न सुचीं झाडे । लग्न निवाडें लागों द्या ॥ १६० ॥
"जो सर्वव्यापी आहे त्याच्यापुढे अंतरपाट धरणे हे बोलणेच खोटे आहे!" असे ऐकून श्रोते म्हणाले, "आता अडथळे आणू नका, लग्न व्यवस्थित पार पडू द्या."
आधींच कृष्णकथा सखोल । त्याहीवरी तुझे रसाळ बोल । जाणसी प्रेमाची बोल । येताती डोल सुखाचे ॥ १६१ ॥
"आधीच कृष्णकथा सखोल नि त्यात तुझे हे रसाळ शब्द! तू प्रेमाची भाषा जाणतोस, ज्यामुळे आत्मानंदाचे डोहाळे सुटतात."
ऎकोनि श्रोतियांचे वचन । आनंदला एक जनार्दन । मनें करूनि लोटांगण । वंदिले चरण निजभावें ॥ १६२ ॥
श्रोत्यांचे हे प्रेमळ शब्द ऐकून संत एकनाथ (एका जनार्दनी) अत्यंत आनंदी झाले आणि त्यांनी मनातल्या मनात श्रोत्यांच्या व सद्गुरूंच्या चरणी साष्टांग लोटांगण घातले!