अंत्रपाट आहे ज्यासी । वेगें सावध करा त्यासी । पळ अक्षर निमिषोन्मिषीं । हरिचरणासी चिंतावें॥ १ ॥
ज्यांच्यासमोर अंतरपाट धरला आहे, त्यांना पटकन सावध करा; कारण पळापळाने आणि निमिषाने काळ निघून जात असून प्रत्येकाने श्रीहरीच्या चरणांचे ध्यान केले पाहिजे.
सद्गुरु म्हणती सावधान । घटिका हो आली पुर्ण । वचनीं नेदावें प्रतिवचन । सावधान परिसावें ॥ २ ॥
सद्गुरू म्हणतात, "सावधान! लग्नाची घटिका आता पूर्ण झाली आहे. भलते बोलू नका आणि अत्यंत सावधतेने ऐका."
सांडा चौघींची कळकळ । महामौन्येंसी रहा निश्चळ । लग्नघटिका भरे चपळ । अतिसबळ वेगेसीं ॥ ३ ॥
चारी अवस्थांची गडबड सोडून पूर्ण मौन धारण करून शांत राहा; कारण लग्नाची ही घटिका वेगाने भरत आहे.
अंगीं धरुनि जाणपण । वचना देती प्रतिवचन । तेणेंचि वचनें त्यांसी दूषण । सावधानपण त्यां नाहीं ॥ ४ ॥
जे अज्ञानाने स्वतःला शहाणे मानून उलट उत्तरे देतात, त्यांच्या त्या बोलण्यानेच त्यांना दोष लागतो; त्यांच्याकडे खरी सावधता नसते.
अतिसमयो वर्ते लग्न । दोन्हीं पक्षीं सावधान । अच्युतचिंतनीं राखा मन । सावधान निजबोधें ॥ ५ ॥
लग्नाचा अत्यंत मुख्य काळ आला आहे, दोन्ही बाजूंच्या लोकांनी सावध राहावे आणि आपले मन श्रीकृष्णाच्या ध्यानात स्थिर ठेवावे.
ओंपुण्या पडली मिठी । द्वैतभावना सुटली गांठी । सुटला अंत्रपाट दृष्टी । उठाउठी हरीवरी ॥ ६ ॥
अक्षता पडल्या, द्वैतभावाची गाठ सुटली आणि अंतरपाट बाजूला होताच सर्वांची दृष्टी थेट श्रीहरीवर खिळली!
भीमकीमाथा एकाएक । कृष्ण अक्षता घाली देख । तोचि मस्तकीं हस्तक । परम सुख पावली ॥ ७ ॥
श्रीकृष्णाने रुक्मिणीच्या डोक्यावर अक्षता टाकल्या; तोच त्याचा कृपा हस्तक तिच्या मस्तकावर पडल्यामुळे ती परम सुखाला प्राप्त झाली.
भीमकी कृष्णाचिया माथां । घालूं जाय जंव अक्षता । कृष्णचि देखे सभोवता । सबाह्यता हरि देखे ॥ ८ ॥
रुक्मिणी जेव्हा कृष्णाच्या डोक्यावर अक्षता टाकायला गेली, तेव्हा तिला चारी बाजूंना आणि आत-बाहेर साक्षात कृष्णच दिसू लागला!
कृष्ण देखे जिकडे तिकडे । अक्षता घाली चहूंकडे । पुरोहित म्हणती लागलें वेडें । कृष्ण निवाडे नोळखसी ॥ ९ ॥
जिकडे तिकडे कृष्णच दिसत असल्यामुळे ती सर्व दिशांना अक्षता टाकू लागली; ते पाहून भटजी म्हणाले, "हिला वेड लागले आहे, ही कृष्णाला ओळखू शकत नाही!"
कृष्णालागीं परम पिसी । माळ घालूनि रथीं होतीसी । शेखीं कृष्णासी नोळखसी । केवीं नांदसी संसारीं ॥ १० ॥
"कृष्णासाठी तू एवढी वेडी झालीस, त्याच्या गळ्यात माळ घालून रथात बसलीस; आणि शेवटी कृष्णालाच ओळखत नाहीस? मग संसारात कशी नांदणार?"
ऎसें हें झालें पाणिग्रहण । कृष्णे प्रकृति पाहिली जाण । मग बांधावया कंकण । शुद्ध सुतें सुतविती ॥ ११ ॥
अशा प्रकारे पाणिग्रहण सोहळा झाला, कृष्णाने प्रकृतीचा (रुक्मिणीचा) स्वीकार केला; मग हातात कंकण बांधण्यासाठी शुद्ध सूत ओवले गेले.
पहिलें सूक्ष्म अति अत्यंत । तेंचि अष्टधा वाढत । स्थूलमानें दृश्य होत । भग तोडित तडातडां ॥ १२ ॥
आधी जे अत्यंत सूक्ष्म होते, तेच अष्टधा प्रकृतीत वाढून दृश्य जगताच्या रूपात प्रगट झाले.
पहिलें दुखंड केलें जाण । त्रिगुणगुणें घाली वळण । अर्ध स्त्रीनाम कंकण । अर्ध जाण कृष्णपुरुषा ॥ १३ ॥
त्या सूताचे दोन भाग करून त्रिगुणांनी वळण दिले; त्यातील अर्धे कंकण स्त्रीरूपाचे (रुक्मिणीचे) आणि अर्धे पुरुषरूपाचे (श्रीकृष्णाचे) बनले.
एकचि तंतू द्वैत झाला । स्त्री अंगीं बाणला । अर्ध पुरुषत्व पावला । करीं बांधला कृष्णाचे ॥ १४ ॥
एकच दोरा दोन रूपात (द्वैत) प्रगट झाला; अर्धा स्त्रीच्या हातात नि अर्धा पुरुषाच्या (श्रीकृष्णाच्या) हातात बांधला गेला.
फेडिलें मायेचें वधूवस्त्र । अष्टपुत्र्या पीतांबर । नेसली कृष्णमय स्वतंत्र । तेणें सुंदर शोभली ॥ १५ ॥
रुक्मिणीने मायेचे वस्त्र सोडून देऊन कृष्णमयी पीतांबर धारण केला, ज्यामुळे ती अत्यंत सुंदर दिसू लागली.
मलिन वाम सांडी प्रकृती । सांडिलें दोहीं पक्ष न घेती । सलोभ उपाध्यें तें नेती । मग भांडती परस्परें ॥ १६ ॥
सोडलेले ते मलिन वस्त्र दोन्ही बाजूंचे लोक घेत नव्हते; तेव्हा लोभी भटजी ते घेऊन गेले नि आपापसात भांडू लागले!
भीमकिया वरिला नारायण । झळकत दृश्याचें करीं कंकण । सौभाग्यद्रव्यें देतसे वाण । आहेवपणा श्रीकृष्णें ॥ १७ ॥
रुक्मिणीने साक्षात नारायणाला वरले; तिच्या हातात कंकण झळकत होते नि श्रीकृष्णाने तिला अखंड सौभाग्याचे वाण दिले.
दिव्य शोभा शोभे कृष्ण । तेथीची शोभा वर्णी कोण । जाणती अनुभवीं सुजाण । सुख संपूर्ण तेथीचे ॥ १८ ॥
श्रीकृष्णाची ती अलौकिक शोभा कोण वर्णन करू शकणार? ज्ञानी आणि अनुभवी लोकच ते संपूर्ण सुख जाणतात.
जीवी जीवां पडली मिठी । बाह्य पालवां दिधल्या गांठी । भीमकी कृष्ण पाहें दृष्टीं । हरिख पोटीं न समाये ॥ १९ ॥
जिवाची जिवाशी (परमात्म्याशी) मिठी पडली, वस्त्रांच्या पदरांना गाठी मारल्या गेल्या; रुक्मिणी कृष्णाला पाहू लागली नि तिच्या हृदयात आनंद मावेनासा झाला.
विवाह होमलागी श्रीहरी । वेगें चला बोहल्यावरीं । कडे घ्यावी जी नोवरी । लहानथोरी वेढिला ॥ २० ॥
विवाह होमासाठी लोक म्हणाले, "श्रीहरी, लवकर बोहल्यावर चला आणि नवरीला कडेवर घ्या!" सर्वांनी त्यांना वेढले होते.
नोवरी धरितांचि हाती । नारी मिनल्या नेण किती । प्रकृती वेढिली श्रीपती । अडकले गोविंदा ॥ २१ ॥
नवरीचा हात हातात धरताच अनेक स्त्रिया गोळा झाल्या; प्रकृतीने श्रीपतीला वेढले नि गोविंद प्रेमात अडकला.
बाइल हाती धरिल्यासाठीं । कृष्ण गोविला जगजेठी । येरां जीवांची कायसी गोष्टी । बैसता पाठीं गोड लागे ॥ २२ ॥
पत्नीचा हात हातात धरल्यामुळे साक्षात जगज्जेता कृष्ण अडकला; मग इतर जिवांची काय कथा?
कृष्ण विचारी निजव्रती । मजचि वरी माजी प्रकृती । माझेनि गमन इसी निश्चितीं । लाजों किती लटिकाचीं ॥ २३ ॥
श्रीकृष्ण विचार करू लागला, "माझीच प्रकृती मला वरत आहे नि माझ्यामुळेच हिची गती आहे; मग खोट्या लाजेची काय गरज?"
हे बैसली माझिये कडिये । जीवेंभावें मज हे पढिये । प्रपंचाचे आंतुलेकडिये । नामरूप इचेनी ॥ २४ ॥
"ही माझ्या कडेवर बसली आहे, मला प्राणापलीकडे प्रिय आहे; संसारातील सर्व नाम आणि रूप हिच्यामुळेच चालू आहे."
मजवीण हे नोवरी । पुढें न चलें पाऊलभरी । लटकी लाज सांडुनि दूरी । वचन करी वडिलांचे ॥ २५ ॥
"माझ्याशिवाय ही नवरी एक पाऊलही पुढे टाकू शकत नाही!" असे मानून कृष्णाने खोटी लाज सोडून मोठ्यांचे ऐकले.
आंगां नातळत श्रीहरी । हात न लाविता नोवरी । उचलोनी आणली बोहल्यावरी । नरनारी हांसती ॥ २६ ॥
श्रीहरीने अंगाला स्पर्श न करता, हात न लावताच रुक्मिणीला उचलून बोहल्यावर आणले! हे पाहून सर्व लोक हसू लागले.
विवाहहोम झाला संपूर्ण । सप्तपदी पाणिग्रहण । भीमकें दिधली वरदक्षिणा जाण । भूरिदान वांटिलें ॥ २७ ॥
विवाहहोम, सप्तपदी आणि पाणिग्रहण विधी पूर्ण झाले; भीमक राजाने भरपूर वरदक्षिणा आणि दाने दिली.
कान पिळू मेहुणे भिती । होईल रुक्मियाची गती । परु विटंबील श्रीपती । याची ख्याती तिहीं लोकीं ॥ २८ ॥
नवरदेवाचे कान पिळायला मेहुणे (रुक्मिणीचे भाऊ) घाबरत होते; "रुक्मीसारखी आमची गती होईल नि कृष्ण आमचा अपमान करेल," अशी भीती त्यांना वाटत होती.
त्यांचा जाणोनियां भावो । कृष्णें फेडिला संदेहो । मेहुणे गौरविले पहा हो । दिव्यांबरी भूषणीं ॥ २९ ॥
त्यांचा हा भाव ओळखून श्रीकृष्णाने त्यांची भीती दूर केली आणि वस्त्रे व दागिने देऊन मेहुण्यांचा मोठा सन्मान केला!
भीमक कृष्णासी विनंती करी । चतुर्थहोम आमुचे घरीं । करावा जी कृपेंकरीं । सहपरिवारीं सुदृदेशीं ॥ ३० ॥
भीमक राजाने कृष्णाला विनंती केली, "हे कृष्णा, कृपा करून चतुर्थहोमाचा विधी परिवारासह आमच्या घरीच करावा."
पाहावा सुनमुखासी । मूळ पाठवा वरमायेसी । भंवरिया कळस आहे तिजपाशीं । निघें वेगेंसी शुद्धमती ॥ ३१ ॥
"सुनेचे तोंड पाहण्यासाठी सासूला (देवकीला) निमंत्रण पाठवा!" असे सांगून राणी शुद्धमती स्वतः वेगाने निघाली.
कृष्ण वदे ह्रदयासी । धन्य धन्य तिची कुशी । शुद्धमति लागे पायांसी । देवकीसी प्रार्थिलें॥ ३२ ॥
कृष्ण मनात म्हणाला, "जिची कुस धन्य आहे अशा देवकीला आणा!" शुद्धमतीने देवकीच्या पाया पडून तिला येण्याची विनंती केली.
देवकी बैसविली सुखासनीं । लागल्या वाजंत्र्याच्या ध्वनी । विंजणें वारिती दोघीजणी । पायरावणी पदोपदी ॥ ३३ ॥
देवकीला पालखीत बसवले गेले, वाद्ये वाजू लागली, स्त्रिया पंख्याने वारा घालू लागल्या आणि पाऊलोपाऊल तिचे स्वागत झाले.
शुद्धमती देतसे विडिया । पीक धरावया सुवर्णघडिया । श्रीगिरीवरी बोलती गुडिया । पायघडिया पदोपदीं ॥ ३४ ॥
शुद्धमती विडे देत होती, थुंकण्यासाठी सोन्याची भांडी होती, गुढ्या उभारल्या होत्या नि पाऊलोपाऊल पायघड्या घातल्या होत्या.
चांदवें मोतिलग विस्तारें । दोहीं बाहीं ढळतीं चवरे । देवकी समारंभें थोरें । आणिली गजरें मांडवा ॥ ३५ ॥
मोत्यांचे चांदवे नि दोन्ही बाजूंना चामरे उतरत होती; अशा मोठ्या थाटामाटात देवकीला मंडपात आणले गेले.
कृष्णरुक्मिणी अतिगोमेटीं । साजिरीं वोहरें देखिलीं दृष्टीं । ऎसा जोडा नाहीं सृष्टीं । माझी दृष्टीं झणी लागे ॥ ३६ ॥
देवकीने अतिशय सुंदर नि देखणे नवरदेव-नवरी (कृष्ण-रुक्मिणी) पाहिले नि म्हणाली, "अशी जोडी जगात दुसरी नाही, माझीच नजर यांना लागू नये!"
देवकी घेऊनि अपण । दोघां उतरी निंबलोण । कृष्णनिंबलोणा हुताशन । मुख पसरोन धांविन्नला ॥ ३७ ॥
देवकीने स्वतः दोघांची दृष्ट (निंबलोण) काढली; ती दृष्ट स्वीकारण्यासाठी साक्षात अग्नी तोंड पसरून धावून आला!
कृष्णनिंबलोण पडतां मुखीं । तेणें मुख सरतें तिहीं लोकीं । हे जाणोनियां याज्ञिकीं । अतिसाक्षेपीं सादर ॥ ३८ ॥
कृष्णाची ती ओवाळणी तोंडावर पडताच तिन्ही लोकांत कल्याण होते, हे ओळखून ऋषी-ब्राह्मण अत्यंत आदरपूर्वक विधी करत होते.
कृष्णनिंबलोण अतिसाक्षेप । करितां हरलें त्रिविधताप । जाऊनि देहसंताप । सुखरूप तो जाला ॥ ३९ ॥
कृष्णाची ती दृष्ट काढताच सर्व त्रिविध ताप नष्ट झाले आणि देहाचा संताप जाऊन सर्वजण सुखरूप झाले.
सून बैसवूनि मांडिवरी । कृष्णश्रवण जडित भोवरीं । कानीं घातली निर्धारी । कळस त्यावरी धैर्याचा ॥ ४० ॥
सुनेला (रुक्मिणीला) मांडीवर बसवून देवकीने तिच्या कानांत सुंदर दागिने (भोवरी) घातले आणि धैर्याचा आशीर्वाद दिला.
मुक्तमोतिलग गंभीर । श्रवणी बाणल्या साचार । तेणें शोभलीं सुंदर । मनोहर सकळिंकां ॥ ४१ ॥
कानांतील ते मोत्यांचे दागिने रुक्मिणीला अत्यंत शोभून दिसत होते नि ती सर्वांना मनोहर वाटत होती.
लग्न लागलिया येरे दिवशी । सोहळा मांडिला वोहरांसी । मूळ पाठविले हळदीसी । यादवांसी भीमकें ॥ ४२ ॥
लग्न लागल्यानंतर दुसऱ्या दिवशी नवरदेव-नवरीच्या हळदीचा सोहळा मांडला गेला; भीमक राजाने यादवांना हळदीचे निमंत्रण पाठवले.
मूळ पाठविलें सकळां । दोहीं बाहीं बारा सोंळा । करवली सुभद्रा वेल्हाळा । चाले सुढाळा उन्मनी ॥ ४३ ॥
सर्वांना निमंत्रण गेले, दोन्ही बाजूंना स्त्रिया चालल्या होत्या नि सुभद्रा करवली बनून आनंदाने चालत होती.
अत्यंत शाहाण्या सुवासिनी । आणीक आल्या नवजणी । कृष्णाची खुतखावणी । त्या जाणोनी वर्तती ॥ ४४ ॥
अत्यंत हुशार सुवासिनी आणि नवविधा भक्तीच्या रूपाने स्त्रिया आल्या, ज्या कृष्णाची आवड ओळखून वागत होत्या.
वडिलपणें अतिश्रेष्ठ । सकळांमाजी वरिष्ठ । शांति चालिली चोखट । अतिलोभिष्ट श्रीकृष्णा ॥ ४५ ॥
सर्वांमध्ये श्रेष्ठ नि वरिष्ठ असलेली 'शांती' पुढे चालली होती, जी श्रीकृष्णाला अत्यंत प्रिय आहे.
सभा बैसली निजबोधें । ढवलळे गाती स्वानंदें । हळदी आरंभिली विनोदे । झालीं सावधे अधिकारें ॥ ४६ ॥
सभा आत्मज्ञानाने रंगली होती, स्त्रिया मंगळगीते गात होत्या आणि विनोदाने हळदीचा कार्यक्रम सुरू झाला.
पाहों जाणती कृष्णकौतुक । तेही सावध झाले लोक । अनाधिकारिया लगबग देख । पाहाती मुख वनितांचें ॥ ४७ ॥
जे कृष्णाचे कौतुक जाणणारे ज्ञानी लोक होते ते सावधपणे पाहत होते, तर अधिकारी नसलेले लोक उगीच गोंधळात स्त्रियांची तोंडे पाहत होते.
वोहरें पाहातां निवे मन । दोन्हीं पक्षी सावधान । कोणा न बोलवे वचन । पडिलें मौन सकळिकां ॥ ४८ ॥
त्या देखण्या जोडीला पाहून मन तृप्त होत होते; सर्वजण स्तब्ध झाले नि सर्वांना मौन पडले.
चौघीजणी अतिचपळा । कुजबुजती वेळोवेळां । कैशा झाल्याती तोंडाळा । शब्द्चाळा न सोडा ॥ ४९ ॥
चार चपळ स्त्रिया आपापसात कुजबुजू लागल्या; "तुम्ही अशा गप्प का बसलात? गाणी नि बोलणे सुरू ठेवा!"
शांति म्हणे परत्या सरा । सांगेन तें तुम्ही करा । कुरवंडी श्रीकृष्णवरा। लोण उतरा सर्वस्वें ॥ ५० ॥
तेव्हा शांती म्हणाली, "बाजूला व्हा! मी सांगते तसे करा - श्रीकृष्णावरून सर्वस्व ओवाळून टाका."
स्नेहें उजळूनियां वाती । भीमकी सन्मुख दाविती । येरी नातळे जी हातीं । स्नेहवृत्ती नावडे ॥ ५१ ॥
तेलाच्या/तुपाच्या वाती उजळून रुक्मिणीसमोर ओवाळण्यासाठी आणल्या, पण तिने त्याला हात लावला नाही; कारण तिला ऐहिक स्नेहाची (तेलाची) वृत्ती आवडत नव्हती.
कुरवंडी न धरितां हातीं । माय धाय शंकल्या चित्तीं । मग बोलली निजशांती । नव्हे श्रीपती हें योग्य ॥ ५२ ॥
रुक्मिणीने ओवाळणी हातात न धरल्यामुळे आई नि इतरांना चिंता वाटली; तेव्हा शांती म्हणाली, "हा ऐहिक दीप श्रीपतीसाठी योग्य नाही."
जया दीपाचिये मेळीं । न निघे स्नेहधूम काजळी । तैसा दीप उजळी । मग वोवाळी श्रीकृष्णा ॥ ५३ ॥
"ज्या दिपातून तेलाचा धूर नि काजळी निघत नाही, असा आत्मप्रकाशाचा दीप उजळ नि मग श्रीकृष्णाला ओवाळ!"
ऎकोनि भीमकी झाली सुखी । खूण बाणली नेटकी । जीवीं जीवाची वोळखी । परम पारखी तो जाणे ॥ ५४ ॥
हे ऐकून रुक्मिणी आनंदी झाली, तिला खरी खूण पटली; जिवाची जिवाशी असलेली ही ओळख केवळ खरा पारखीच जाणतो.
निर्धूम अग्नीच्या निजमेळीं । कृष्णदीपें दीप उजळी । आकाश लोपलें प्रभेतळीं । भावें वोवाळी श्रीकृष्ण ॥ ५५ ॥
धूर नसलेल्या आत्मज्योतीने तिने दीप उजळला, ज्याच्या प्रकाशात आकाशही सामावून गेले नि तिने भक्तीने श्रीकृष्णाला ओवाळले.
न कळे भीमकीचें लाघव । सकळही म्हणती धन्य भाव । आतां घेऊनिया नांव । पाय मागें कृष्णाचे ॥ ५६ ॥
रुक्मिणीचे हे आत्मज्ञान पाहून सर्वजण म्हणाले, "धन्य तुझा भाव! आता कृष्णाचे नाव घेऊन त्याचे पाय माग."
ऎकोनि जनांचियां गोष्टी । भीमकी दचकली पोटीं । काय आतां बोलों वोठीं । न दिसे दृष्टि नामरूप ॥ ५७ ॥
लोकांचे हे बोलणे ऐकून रुक्मिणी मनात दचकली; "आता ओठांनी काय नाव घेऊ? मला तर कुठेच नाम नि रूप दिसत नाही!"
याच्या नामरूपभेदा । व्यक्ति नाणवेचि वेदा । पुढारी वाटले नच शब्दा । नेति अनुवादा परतल्या ॥ ५८ ॥
ज्याच्या नाम नि रूपाचा भेद वेदांनाही कळत नाही, जिथे शब्दही थबकून मागे फिरतात;
पाहातां रूपाचा दुकाळ । घालितां साकारतेचा आळ । लाविती नामाचा विटाळ । तेणें गोपाळ शोभेल ॥ ५९ ॥
"ज्याला कोणतेही रूप नाही, त्याला आकार देऊन नाव ठेवण्याचा विटाळ कसा लावू?"
सवेचि म्हणे कळें चित्ता । गोइंद्रियांचा हा नियंता । यासी गोपाळा म्हणतां । दोष सर्वथा मज नाहीं ॥ ६० ॥
लगेच ती मनात म्हणाली, "हा सर्व गाईंचा नि इंद्रियांचा नियंता 'गोपाळ' आहे; म्हणून याला 'गोपाळ' म्हणण्यात मला कोणताही दोष नाही!"
ऎसें विचारूनि वेल्हाळा । लक्ष लाविजे चरणकमळा । वेगीं पाय द्या गोपाळा । भीमकबाळा बोलिली ॥ ६१ ॥
असा विचार करून रुक्मिणीने कृष्णचरणी लक्ष केंद्रित केले नि म्हणाली, "हे गोपाळा, मला तुमचे चरणकमल द्या!"
तंव पिटिली टाळिया टाळी । ऎकोनि हांसिजे सकळीं । भीमकीये भली केली रांगोळी । खुण वनमाळी जाणत ॥ ६२ ॥
हे ऐकून सर्वांनी टाळ्या वाजवून हसण्यास सुरुवात केली; रुक्मिणीने चतुरपणे नाव घेतल्याची ती खूण साक्षात वनमाळी कृष्णाने ओळखली.
ऎकोनि भीमकीच्या बोला । कृष्णदेवो मानवला । वर्तत खुणा आपुल्या । देत पाउला स्वानंदें ॥ ६३ ॥
रुक्मिणीचे हे बोलणे ऐकून कृष्णदेव प्रसन्न झाला नि त्याने स्वतःचे चरणकमल आनंदाने पुढे केले.
अबला सांगती वडिलां । येणें अभिमान सांडिला । कृष्ण बाइलेआधीन झाला । तिच्या बोलामाजी वर्ते ॥ ६४ ॥
स्त्रिया मोठ्यांना सांगू लागल्या, "या कृष्णाने सर्व अभिमान सोडून दिला आहे! तो तर बायकोच्या अधीन झाला असून तिच्या सांगण्यानुसार वागतो आहे!"
कृष्ण देखोनि बहु काळा । हळदी लाव वेळोवेळां । उठूनिया घनसांवळा । अति सोज्वळा करूं पाहे ॥ ६५ ॥
घनसावळ्या कृष्णाला पाहून त्या स्त्रिया वारंवार त्याला हळद लावून अधिक उज्ज्वल करू लागल्या.
जें जें कृष्णाअंगीं लावे । तें तें कांहीं केलिया न निघे । भीमकी उटी लागवेगें । मळी न निघे सर्वथा ॥ ६६ ॥
पण त्या कृष्णाच्या अंगाला जे जे लावत होत्या, ते काही केल्या निघत नव्हते; रुक्मिणी हळद-उटणे लावत होती, पण कृष्णाच्या अंगावरून कोणताही मळ निघतच नव्हता!
अत्यंत निर्मळ वनमाळी । निज निर्मळ न निघे मळी । चाकाटली भीमकबाळी । न देखे तळीं मळवटू ॥ ६७ ॥
कारण वनमाळी श्रीकृष्ण स्वतः अत्यंत शुद्ध नि निर्मळ आहे, त्याच्यावर मळ कसा असणार? ते पाहून रुक्मिणी थक्क झाली.
पाहातां कृष्णचरणरेखा । चरणीं देखे तिहीं लोकां । भीमकी कृष्णमय देखा । उटणें हरिखा होतसे ॥ ६८ ॥
कृष्णाच्या पायांच्या रेषा पाहत असताना रुक्मिणीला त्या चरणांमध्ये तिन्ही लोक दिसले! रुक्मिणी पूर्ण कृष्णमय झाली नि उटणे लावण्याचा सोहळा आनंददायी झाला.
कृष्णचरणीं निजस्वरूप । देखतां आला स्वेदकंप । कंठीं दाटला जी बाष्प । विकळरूप मूर्च्छित ॥ ६९ ॥
कृष्णचरणी स्वतःचे मूळ स्वरूप पाहताच तिच्या अंगावर घाम नि काटा आला, कंठ दाटून आला नि ती प्रेमाने मूछित झाली!
सद्गुरु म्हणती सावधान । कृष्णचरणीं दृढ मन । धैर्य बळें राखोनि जाण । विकळपण येवों नेदीं ॥ ७० ॥
सद्गुरू म्हणाले, "सावध व्हा! कृष्णचरणी मन दृढ ठेवा नि धैर्याने स्वतःला सावरा."
मोहें धांविन्नलो धाये । म्हणे तुज झालें काये । झणीं दिठी लागेल माये । उचलोनि कडिये घेतली ॥ ७१ ॥
धाय (मावशी/दाई) प्रेमाने धावून आली नि म्हणाली, "माझ्या बाळाला काय झाले? कोणाची नजर लागू नये!" असे म्हणून तिने रुक्मिणीला कडेवर घेतले.
कृष्णचरणीं जें अनुभविलें । तें तंव न बोलवे बोलें । भीमकीया शहाणपण केलें । खुणें वारिलें धायेतें ॥ ७२ ॥
कृष्णचरणी जो अनुभव आला तो शब्दांत सांगता येणारा नव्हता; म्हणून रुक्मिणीने चतुराई करून खूणेनेच दाईला शांत केले.
पाळी आली कृष्णाकडे । एकेचिं हातें फेडा बिरडें । न फिटे तरी रोकडें । दंडवत घडे भीमकीसी ॥ ७३ ॥
आता कृष्णाची पाळी आली; "एकाच हाताने रुक्मिणीचे हळदीचे कंकण/बिरडे सोडा, नाही सुटले तर रुक्मिणीला साष्टांग नमस्कार करावा लागेल!"
महुणेपणाचे परिपाटीं । विषयतृष्णेचिये दृष्टीं । बिरडा पडिल्या सुबद्ध गांठी । केवीं जगजेठी सोडील ॥ ७४ ॥
मेहुण्यांच्या परंपरेनुसार त्या बिरड्याला विषयतृष्णेच्या घट्ट गाठी पडल्या होत्या; आता जगज्जेता कृष्ण ती गाठ कशी सोडवणार?
मेहुणे म्हणती हा जगजेठी । जाणे बिरडियाची हातवटी । अभ्यास केला यमुनेतटीं । दाटोदाटी गौळणीसीं ॥ ७५ ॥
मेहुणे थट्टेने म्हणाले, "हा कृष्ण जगज्जेता आहे, याला गाठी सोडवण्याची कला चांगली माहीत आहे; यमुनाकाठी गवळणींशी खोड्या करताना त्याने याचा चांगला सराव केला आहे!"
वर्मेंकर्में बोलती खुणा । यादव म्हणती श्रीकृष्णा । बिरडिया पाडु तो केसणा । तूं देखणा निजदृष्टीं ॥ ७६ ॥
लोक उपरोधाने बोलत होते, तेव्हा यादव कृष्णाला म्हणाले, "कृष्णा, या साध्या गाठीची काय कथा? तू तर ज्ञानी नि समर्थ आहेस."
महावीरांचें बिरडें पडलें । तें तुवां एकलेनि फेडिलें । मेहुणे न लाजती बोलतां बोलें । रुक्मिया दिधले तें यासी दीजे ॥ ७७ ॥
"मोठमोठ्या महावीरांचा गर्व तू एकट्याने तोडलास; हे मेहुणे न लाजता बोलत आहेत, रुक्मीची जी अवस्था केलीस तशी यांचीही कर!"
सासुसासरियांची आवडी । देवकीवसुदेवांचिये गोडी । म्हणती कृष्ण बिरडें फेडीं । वचन न मोडीं वडिलांचें ॥ ७८ ॥
सासू-सासरे नि देवकी-वसुदेव प्रेमाने म्हणाले, "कृष्णा, हे बिरडे सोडवून दाखव नि मोठ्यांचे शब्द मोडू नकोस."
कृष्ण अवलोकी कृपादृष्टीं । बिरड्या सुटल्या जी गांठी । द्वैतकांचोळी समदृष्टी । फेडी जगजेठी तत्काळ ॥ ७९ ॥
श्रीकृष्णाने केवळ एका कृपादृष्टीने पाहिले, तोच त्या बिरड्याच्या गाठी आपोआप सुटल्या! त्या जगज्जेत्याने समदृष्टीने सर्व द्वैताचे बंध क्षणात तोडून टाकले.
पहा गे येणें नवल केलें । कृष्णदृष्टीच उगवले । न सोडितां पैं फेडिलें । बिरडें काढिलें निजदृष्टीं ॥ ८० ॥
लोकांनी नवल पाहिले की हाताने न शिवता केवळ कृष्णाच्या एका दृष्टीक्षेपानेच ते बिरडे सुटून गेले!
पाहतां कृष्णदृष्टीकडे । फिटे संसारबिरडें । त्यासी हें दुर्घट केवढें । फेडितां बिरडें नोवरीचें ॥ ८१ ॥
ज्या श्रीकृष्णाच्या दृष्टीकडे पाहताच माणसाच्या संसाराची भयंकर गाठ सुटून जाते, त्याला या नवरीच्या हातातील साधी गाठ सोडवणे काय कठीण?
नाना व्रतें तपें दानें । योगयागादि सधनें । करितां शिनले होगिजन । तरी कृष्णचरण न ठाकती ॥ ८२ ॥
नाना व्रते, तपश्चर्या, दाने नि योग-याग करूनही ज्या कृष्णचरणांची प्राप्ती ज्ञानी लोकांना होत नाही;
भीमकी दैवाची पैं चांग । परम भाग्यें अतिसभाग्य । पावली कृष्णाचें अर्धांग । भावें श्रीरंग भोगित ॥ ८३ ॥
ती रुक्मिणी मोठ्या भाग्याने श्रीकृष्णाची अर्धांगिनी बनली आणि प्रेमाने श्रीरंगाच्या सुखाचा आस्वाद घेऊ लागली!
श्रीकृष्णासन्मुख भीमकी । बैसविली जी कौतुकीं । लाज जाली अधोमुखी । कृष्णाकडे पाहे ॥ ८४ ॥
श्रीकृष्णाच्या समोर रुक्मिणीला कौतुकाने बसवले गेले; ती लाजून मान खाली घालून चोरट्या नजरेने कृष्णाकडे पाहू लागली.
तंव तळवटीं एकाएक । देखती जाली कृष्णमुख । पाठमोरी पाहता देख । देखे सन्मुख श्रीकृष्ण ॥ ८५ ॥
पण खाली पाहू लागली तर खालीही तिला कृष्णाचेच मुख दिसले! मागे वळून पाहिले तर मागेही कृष्णच समोर दिसला!
वाम सव्य दोहींकडे । देखे कृष्णाचें रूपडें । आतां मी रिघों कोणीकडे । चहूंकडे हरि दिसे ॥ ८६ ॥
डावीकडे नि उजवीकडे - चारही बाजूंना तिला कृष्णाचेच रूप दिसू लागले; "आता मी कुठे पाहू? सर्वत्र तर श्रीहरीच दिसतो आहे!"
ऎशापरी अतिसंकटीं । लाजतां कृष्ण देखे दृष्टीं । लाज सांडूनि गोरटी । उघटी दृष्टीं हरिरूपीं ॥ ८७ ॥
अशा प्रसंगी लाजत असतानाही सर्वत्र कृष्णच दिसल्यामुळे तिने खोटी लाज सोडून उघड्या डोळ्यांनी कृष्णरूपाचा स्वीकार केला.
भीमकी सुकुमार गोमटी । कृष्णा इसीं हळूचि उटीं । कठिणहस्त तूं जगजेठी । मल्ल मुष्टीं मर्दिले ॥ ८८ ॥
लोक थट्टेने म्हणाले, "कृष्णा, रुक्मिणी अतिशय सुकुमार नि नाजूक आहे, तिला हळूच उटणे लाव! तू तर मल्लांना मुठींनी ठेचणारा कठोर हातांचा आहेस!"
तुझा लागतांचि हात । देह बुद्धीचा करिती घात । याचलागीं जीव भीत । तुझी मात न करवे ॥ ८९ ॥
"तुझा हात लागताच देहबुद्धीचा नाश होतो; म्हणूनच लोक तुला घाबरतात."
रेवती म्हणे जी यादवा । आधीं घ्यावें इच्या नांवा । मग इसी हळदी लावा । देवाधिदेवा श्रीकृष्ण ॥ ९० ॥
बलरामाची पत्नी रेवती म्हणाली, "हे देवाधिदेवा श्रीकृष्णा, आधी रुक्मिणीचे नाव घ्या आणि मगच तिला हळद लावा!"
कृष्ण म्हणे हळदीमिसे । मजसी लावूं आल्या पिसें । नांवरूप मज न दिसे । काय म्यां कैसें म्हणावें ॥ ९१ ॥
कृष्ण म्हणाला, "हळदीच्या निमित्ताने मला कशाला वेड लावता? मला कुठेच नाम नि रूप दिसत नाही, मग मी कसले नाव घेऊ?"
नामरूपाची व्यवस्था । रुक्मिणीच जाणे तत्त्वतां । मेरे आंगीं नाहीं सर्वथा । नाम घेता मी नव्हें ॥ ९२ ॥
"नाम नि रूपाची व्यवस्था तर ही रुक्मिणीच जाणते; माझ्याकडे मुळात कोणतेही नाम-रूप नाही, मी नाव घेणारा नाही!"
आग्रह न करावा गोपाळा । नामरूपा तूंचि जिव्हाळा । व्यर्थ चाळविशी अबळा । सुखसोहळा तुझेनी ॥ ९३ ॥
स्त्रिया म्हणाल्या, "गोपाळा, असा हट्ट करू नकोस! तूच सर्व नाम-रूपाचा मूळ आधार आहेस, उगीच नवरीला सतावू नकोस."
कृष्ण खूण सांगें जीवींची । नामरूपें अतिरूपाची । सगुणगुणें हे गुणाची । प्रिया आमुची निजदृष्टीं ॥ ९४ ॥
कृष्णाने हृदयातील खूण सांगितली की, "नामरूप आणि सगुण गुण असणारी ही रुक्मिणीच माझ्या दृष्टीने मला अत्यंत प्रिय आहे."
कृष्ण म्हणे रुक्मिणी देवी । नामरूप तूंचि अवघी । मजपरीस तूंचि बरवी । हांसिजे सर्वी ऎकोनी ॥ ९५ ॥
कृष्ण म्हणाला, "हे रुक्मिणी देवी, सर्व नाम आणि रूप तूच आहेस, माझ्यापेक्षा तूच श्रेष्ठ आहेस!" हे ऐकून सर्वजण हसू लागले.
हळदी घेऊनि श्रीरंगें । उतित भिमकीची अष्टांगें । येरी निवतसे सर्वांगें । जाणती आगें अनुभवी ॥ ९६ ॥
श्रीरंगाने हळद घेऊन रुक्मिणीच्या अंगाला लावली, ज्यामुळे तिचे संपूर्ण शरीर तृप्त झाले; ही खूण केवळ अनुभवी भक्तांनाच कळते.
चरणीं उद्धरली शिळा । ते कर भोगी भीमकबाळा । मृदुपणाचा जिव्हाळा । जाणती कळा निजभक्त ॥ ९७ ॥
ज्या चरणांच्या स्पर्शाने दगडाची अहिल्या उद्धरली, त्या कोमल हातांचा स्पर्श रुक्मिणीला लाभला.
हा तंव ब्रह्मादिकांचा ईश । हळदीमिसें ह्रषीकेश । झाला भीमकीचा दास । जगन्निवास जगाचा ॥ ९८ ॥
जो ब्रह्मादिकांचा स्वामी नि जगाचा निवास आहे, तो ऋषीकेश हळदीच्या निमित्ताने रुक्मिणीचा दास बनला!
दासांचेंही दास्य करणें । हें तव श्रीकृष्णचि जाणे । उच्छिष्ट भक्तांचें काढणें । स्वामिपणें फुगों नेणे ॥ ९९ ॥
भक्तांच्या दासाचेही दास्य करणे हे केवळ श्रीकृष्णालाच ठाऊक आहे; तो भक्तांचे उष्टे काढायलाही मागे-पुढे पाहत नाही आणि मालकीचा गर्व धरत नाही.
कृष्ण साचार देवाधिदेवो । फेडी भक्तांचा संदेहो । जैसा जयाचा भक्तिभावो । तैसा देवो तयासी ॥ १०० ॥
श्रीकृष्ण साक्षात देवांचा देव असून भक्तांचे सर्व संशय दूर करतो; ज्याचा जसा भक्तीभाव असतो, तसाच देव त्याला अनुभवता येतो.
भक्तभावाच्या आवडी । धूत रणांगणीं घोडीं । भक्तभावाची निजगोडी । जाणे धडफुडी श्रीकृष्ण ॥ १०१ ॥
भक्ताच्या प्रेमापोटी तो रणांगणात घोड्यांना धुवायलाही तयार होतो; भक्तीची खरी गोडी साक्षात श्रीकृष्णच जाणतो.
कृष्णचरणीं सत्य समता । सुरंग भावार्थ अक्षता । भीमकीये ठेवीं माथा । लाज सर्वथा न धरावी ॥ १०२ ॥
"कृष्णाच्या चरणी खरी समता आणि भक्तीच्या अक्षता अर्पण करून रुक्मिणी, तू लाजून न राहता मस्तकी नमन कर!"
ऎकोनि हरिखेली वेल्हाळा । धन्य दशा झाली कपाळा । चरण वंदीन गोपाळा । भीमकबाळा उल्हासली ॥ १०३ ॥
हे ऐकून रुक्मिणी आनंदी झाली नि म्हणाली, "माझ्या भाग्याची दशा धन्य झाली, मी आता गोपाळाच्या चरणी नमन करीन!"
हरिखें नमूं पाहे गोरटी । तव पूर्वील सख्या वक्रदृष्टी । देखतां लाज आली पोटीं । भेद उठी शंकेचा ॥ १०४ ॥
ती आनंदाने नमन करणार तोच तिच्या जुन्या सख्यांनी तिच्याकडे तिरप्या नजरेने पाहिले; ते पाहताच तिच्या पोटात लाजेची व शंकेची गाठ पडली.
तेणें चुकविले समचरण । वृथा गेलें जी नमन । मायेसकट हांसती जन । येरी अभिमान धरियेला ॥ १०५ ॥
त्यामुळे तिचे नमन चुकले नि चरण गवसले नाहीत; ते पाहून आईसह सर्व लोक हसले नि रुक्मिणीने मनात अभिमान धरला.
थोर अभिमानली बाळी । धरी अंगुष्ठ करतळीं । नमन चुकों नेदी ये वेळीं । देखोनि वनमाळी हांसत ॥ १०६ ॥
ती अभिमानी बाळ अंगठा हातात धरून "आता नमन चुकणार नाही!" असे म्हणून वाकली; ते पाहून वनमाळी कृष्ण हसला.
येरी मस्तक जंव लोटी । तंव समचर्णा पडली तुटी । अभिमानें केली फुटी । पाय ललाटीं न लागती ॥ १०७ ॥
तिने जसे डोके टेकवले, तसे कृष्णाचे पाय दूर झाले! अभिमानामुळे भेद निर्माण होऊन तिचे कपाळ कृष्णाच्या पायांना लागेनासे झाले.
नमस्कारालागीं भलें । येरी मागुती अंगविलें । तंव समसाम्य पाउलें । कांहीं केल्या नातुडती ॥ १०८ ॥
नमस्कार करण्यासाठी तिने पुन्हा प्रयत्न केला, पण कृष्णाचे ते समान पाय काही केल्या तिच्या हाती लागेनात!
जितुकें अभिमानाचें बळ । तितुकें निजदृष्टिपडळ । तेणें चुकविलें चरणकमळ । वेगें वेल्हाळ गजबजली ॥ १०९ ॥
जेवढा माणसाचा अभिमान मोठा असतो, तेवढेच त्याच्या दृष्टीवर पडदा येतो; त्यामुळे तिचे नमन चुकले नि ती बावरली.
वियोग न साहवे पोटीं । ऊर्ध्वश्वासें स्फुंदे गोरटी । चरण न लागती लल्लाटीं । कपाळ पिटीं निजकरीं ॥ ११० ॥
चरण सुटल्याचा वियोग तिला सहन झाला नाही; ती हुंदके देऊ लागली नि "पाय कपाळाला लागत नाहीत" म्हणून स्वतःच्या हाताने डोके पिटू लागली!
दु:खे म्हणतसे कटकटा । मर मर दुष्टा अदृष्टा । कृष्ण पावलिया गोष्टी फुकटा । चरण लल्लाटा न लागती ॥ १११ ॥
दुःखाने ती हळहळत म्हणाली, "माझ्या दुर्दैवाचा धिक्कार असो! साक्षात कृष्ण मिळूनही त्याचे पाय माझ्या कपाळाला लागत नाहीत!"
लोक म्हणती सकळ । धन्य भीमकीचें कपाळ । तें हें आजि झालें निर्फळ । श्रीकृष्णचरण नातळती ॥ ११२ ॥
सर्व लोक म्हणू लागले, "आम्ही रुक्मिणीचे नशीब धन्य मानत होतो, पण आज तिचे कपाळ निष्फळ ठरले कारण तिला कृष्णचरण लाभत नाहीत!"
मनीं होती ऎसी आस । करूनि उटणियांचे मिस । कृष्ण नमीन सावकाश । तेंही उदास भाग्य जालें ॥ ११३ ॥
"हळदीच्या निमित्ताने कृष्णाला शांतपणे नमन करीन, अशी मनात आस होती; पण माझे भाग्य दुरावले!"
चरण न पावेचि कपाळ । जीवीं लागली तळमळ । गात्रें जाताती विकळ । परम विव्हळ होतसे ॥ ११४ ॥
पाय कपाळाला न लागल्यामुळे तिच्या जीवाला तळमळ लागली, शरीर गळून गेले नि ती अत्यंत विव्हळ झाली.
चंडवाते जैसी कर्दळी । उलथों पाहे जी समूळीं । त्याहून अधिक भीमकबाळीं । गात्रें सकळीं कांपती ॥ ११५ ॥
वादळात केळीचे झाड उध्वस्त व्हावे, तसे रुक्मिणीचे संपूर्ण शरीर थरथर कापू लागले.
नेत्रीं अश्रूचिया धारा । अंग कांपतसे थरथरा । चरणवियोगें सुंदरा । शरीरभारा उबगला ॥ ११६ ॥
डोळ्यांतून अश्रूंच्या धारा वाहू लागल्या, शरीर कापू लागले नि चरणवियोगामुळे तिला स्वतःच्या शरीराचाही कंटाळा आला!
गळती अलंकार भूषणें । करमुद्रिका आणि कंकणें । पडली अवशेषित प्राणें । सत्त्वगुणें मूर्च्छित ॥ ११७ ॥
तिच्या अंगावरील दागिने, अंगठ्या नि कंकणे गळून पडली नि केवळ प्राण उरल्यासारखी ती मूर्च्छित होऊन पडली!
जीवनावेगळी मासोळी । तेवी तळमळी भीमकबाळी । उद्धव कळवळिला तये वेळीं । आनंदजळीं वर्षत ॥ ११८ ॥
पाण्याशिवाय मासोळी तडफडावी तशी रुक्मिणी तळमळत होती; हे पाहून उद्धवाचे अंतःकरण कळवळले नि त्याच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागले.
उद्धव म्हणे कृष्णनाथा । तुझी अवस्था शोधित चित्ता । विनोद करिसी भक्तहिता । चरणीं माथा ठेवूं दे ॥ ११९ ॥
उद्धव कृष्णाला म्हणाला, "हे कृष्णनाथा, तू भक्ताच्या हितासाठी हा कसला विनोद मांडला आहेस? आता हिला तुझ्या चरणी डोके ठेवू दे!"
मग धांवोनियां लवलाहें । धरूनि भीमकीची बाहे । म्हणे उठीं उठीं वो माये । वंदीं पाय कृष्णाचे ॥ १२०॥
मग उद्धवाने धावत जाऊन रुक्मिणीचा हात धरला नि म्हणाला, "उठ आई, उठ! आणि श्रीकृष्णाच्या पाया पड."
सांडीं सांडीं लज्जाभिमान । निर्विकल्प राखीं मन । वृत्ति करूनि सावधान । हरिचरण वंदावें ॥ १२१ ॥
"हा सर्व लाजेचा नि अहंकाराचा भाव सोडून दे, मन शंकामुक्त कर नि सावध होऊन श्रीहरीच्या चरणी लीन हो."
मग उद्धवाचे वचनीं । देत विश्वास रुक्मिणी । लाज सांडिली उपडोनी । हरिचरणीं निर्लज्ज ॥ १२२ ॥
उद्धवाच्या शब्दांवर विश्वास ठेवून रुक्मिणीने लाजेचा त्याग केला नि नि:संकोच होऊन ती कृष्णचरणी लीन झाली!
समचरणाचिये भेटी । सुटल्या अहंसोहं गांठी । उटूं विसरली गोरटी । घातली मिठी हरिचरणी ॥ १२३ ॥
कृष्णाच्या समचरणांचा स्पर्श होताच तिच्या अहंकाराच्या गाठी सुटल्या नि ती उटणे लावणे विसरून कृष्णचरणांना घट्ट मिठी मारून राहिली!
वृत्तीसी जालें समाधान । खुंटला शब्द तुटलें मौन । भोगिताहे चैतन्यघन । समचरण वंदितां ॥ १२४ ॥
तिच्या वृत्तीला पूर्ण समाधान मिळाले, शब्द आणि मौन दोन्ही संपले नि कृष्णचरणांना वंदन करताना ती साक्षात चैतन्याचा आस्वाद घेऊ लागली.
उपरमली विषयदृष्टी । निजानंदें कोंदली सृष्टी । तेथें हरपली त्रिपुटी । उठाउठी निजलाभ ॥ १२५ ॥
तिची बाह्य विषयांची दृष्टी संपली, सर्व जगात आत्मआनंद भरून राहिला नि त्रिपुटी (ध्याता, ध्येय, ध्यान) नष्ट होऊन तिला आत्मलाभ झाला.
कृष्णचरणीं जडली कैसी । देह विदेह नाथवे तिसी । विसरली विवाहसोहळ्यासी । कृष्णसाम्येंसी समरस ॥ १२६ ॥
ती कृष्णचरणी अशी काही जडली की तिला स्वतःच्या देहाची नि लग्नाच्या सोहळ्याची आठवण उरली नाही; ती पूर्णपणे कृष्णरुपात समरस झाली!
नोवरा नोवरी नाठवे हेतू । आणवाहूनि गेला दृष्टांतू । अर्थ स्वार्थ आणि परमार्थू । झाला अनंतू अनंतीं ॥ १२७ ॥
नवरदेव नि नवरी हा भेदच उरला नाही; अर्थ, स्वार्थ नि परमार्थ हे सर्व साक्षात अनंत अशा ईश्वरात सामावून गेले.
हरि म्हणे वेल्हाळ । दिसे देहभावीं विकळ । माय धाय करिती कोल्हाळ । सोयरे सकळ मिळोनी ॥ १२८ ॥
श्रीकृष्ण मनाशी म्हणाला, "ही तर पूर्ण आत्मसुखात तल्लीन झाली आहे, पण बाह्य दृष्टीने हिचा देह गळून पडल्यासारखा दिसतो आहे; त्यामुळे आई नि नातेवाईक घाबरून गोंधळ करत आहेत!"
ऎशा करतील पां गोष्टी । पायां लागलियासाठीं । जीवभावा पडली तुटी । वर जगजेठी वरूं नये ॥ १२९ ॥
"नातेवाईक म्हणतील की पाया पडल्यामुळेच हिचे प्राण गेले! अशा जगज्जेत्या नवरदेवाला वरणे योग्य नाही!"
लौकिक परमार्थासी सळ । दोहीं पक्षीं पडेल विकळ । मजवरी रचिती किडाळ । नानाशब्द जाळ तर्काचे ॥ १३० ॥
"याने लौकिक नि परमार्थ दोन्हींत अडचण येईल नि लोक माझ्यावर निष्कारण आरोप करतील."
ऎसी उफराटी विकडी । पडली देवांसी सांकडी । सावधान हे धडफुडी । केवीं तांतडी होईल ॥ १३१ ॥
अशा प्रकारे देवां समोरही अडचण निर्माण झाली की हिला आता पूर्वस्थितीवर सावध कसे आणायचे?
भीमकी निजसुखा अंतरीं । वेगें प्रवेशला श्रीहरी । तोही विसरला सुंदरी । सावधान करावया ॥ १३२ ॥
मग श्रीहरी स्वतः रुक्मिणीच्या अंतःकरणात प्रविष्ट झाला; पण तिथे आत्मसुखात तोही तिला सावध करण्याचे विसरून गेला!
देवो देवी झालीं एक । भेद फिटला नि:शंक लागली निजसुखटकमक । चेतवि देख कोण कोणा ॥ १३३ ॥
देव आणि देवी (कृष्ण नि रुक्मिणी) एकरूप झाले, सर्व भेद मिटला नि दोघेही आत्मानंदात तल्लीन झाले; मग कोणाला कोण उठवणार?
सहजीं सहजमेळीं । निजबोधें वनमाळी । स्वभावें भीमकबाळी । सावध करी सवेगें ॥ १३४ ॥
शेवटी सहज आत्मज्ञानाने वनमाळी कृष्णाने रुक्मिणीला हळूच सावध केले.
निजीं निजसुखावेगीं । न निवडे कवणें काळीं । करूनि अहंकाराची होळी । होय वेल्हाळी सावध ॥ १३५ ॥
अहंकाराची होळी करून ती रुक्मिणी आत्मज्ञानाने बाह्य देहभावावर सावध झाली.
तिसी देहावर जरी येणें । तरी मी देह ऎसें न म्हणे । अवघें आंगेंचि आंगवणें । पूर्णपणें रचिलीसे ॥ १३६ ॥
देहभावावर आल्यानंतरही ती 'मी देह आहे' असे मानत नव्हती; कारण तिला सर्वत्र परिपूर्ण परमात्माच दिसत होता.
चराचर जें जें दिसे । तें तें अवघें मीच असें । जीव शिव झाले मदंशें । रितें न दिसे मजविण ॥ १३७ ॥
"चराचरात जे जे दिसते ते सर्व मीच आहे; जीव नि शिव हे माझेच अंश असून माझ्याशिवाय काहीही रिकामे नाही!"
यापरी कृष्णरुक्मिणी । सावध झालीं ऎक्यपणीं । माया गेली निंबलोण करूनी । वोंवाळूनि सर्वस्वें ॥ १३८ ॥
अशा प्रकारे कृष्ण नि रुक्मिणी एकरूपाने सावध झाले नि मायेने सर्वस्व ओवाळून त्यांची दृष्ट काढली.
ऎक्याचिया बहुल्यावरी । दोघें वोहरे साजिरीं । बैसलीं अभिनव प्रीतिकरीं । निजनिर्धारीं स्वलीला ॥ १३९ ॥
ऐक्याच्या चौरंगावर ती सुंदर नवरदेव-नवरी (कृष्ण नि रुक्मिणी) अत्यंत प्रेमाने आणि लीलेने विराजमान झाली.
सरली नमस्काराची वारी । तंव श्रीकृष्णें केली चोरी । लिंगदेहाचे गांठीभीतरीं । डाव श्रीहरीं चोरिला ॥ १४० ॥
पाया पडण्याचा सोहळा संपता संपता श्रीकृष्णाने तिच्या सूक्ष्म लिंगदेहाच्या गाठीतील अहंपणाचा भावच चोरून घेतला!
पालवा पालव बांधल्या साठी । चहूं देहांच्या सोडिल्या गांठी । पायां लागतां गोरटी । नेदी महाहटी हटवादी ॥ १४१ ॥
वस्त्रांचे पदर बांधत असताना कृष्णाने तिच्या चारी देहांच्या गाठी सोडून दिल्या!
चैतन्य चोर हा निजदृष्टीं । सोडीत अभ्यंतरींच्या गांठीं । घेतले देऊं नेणे जगजेठी । व्यर्थ चावटी कां करावी ॥ १४२ ॥
हा श्रीकृष्ण म्हणजे चैतन्याचा चोर आहे, जो अंतःकरणातील गाठी सोडवून घेतो नि एकदा घेतलेली वस्तू परत देत नाही!
आंबा शिंपावया गोरटी । कडे घेऊनि कृष्ण उठी । आइती केलीसे गोमटी । कुंकुमें वाटी परिपूर्ण ॥ १४३ ॥
आंबा शिंपण्याच्या (लग्नानंतरच्या एका विधी) प्रसंगी कृष्ण रुक्मिणीला कडेवर घेऊन उठला; कुंकवाची वाटी सजवून सुंदर तयारी केली गेली.
ओंकार आळां दृढमूळ । सहज वृक्ष तो सुनीळ । वाढिन्नला सकोमळ । अर्धमात्रापरियंत ॥ १४४ ॥
ओंकाराच्या मुळावर वाढलेला तो नीळवर्ण आत्मवृक्ष (कृष्ण) अर्धमात्रेपर्यंत विस्तारला होता.
आगमनिगम तेचि पानें । वैराग्यमोहराचीं सुमनें । मोहरला कवणें मानें । श्रद्धाजीवें सपोष ॥ १४५ ॥
वेद-शास्त्रे हीच त्या वृक्षाची पाने नि वैराग्याचा मोहोर हीच फुले होती; तो श्रद्धेने बहरला होता.
परिमळा लोधले साचार । रुंजी करिती मुमुक्षुभ्रमर । आमोदरस भाव सादर । झणत्कार सांडूनी ॥ १४६ ॥
त्या सुवासाला भुलून मुमुक्षूरूपी भौंरे गुंजन करत त्या रसाचा आस्वाद घेत होते.
स्वानंदवसंताचें रिघवणें । वृक्ष नित्य नवा तेणें गुणें । संतकोकिळचीं सुटलीं मौनें । टाहो करिती निजबोधे ॥ १४७ ॥
स्वानंदाचा वसंत ऋतू आल्यामुळे तो वृक्ष नित्य नवा वाटत होता नि संत रूपी कोकिळा आत्मज्ञानाचा टाहो फोडत होत्या.
सकळ फळें फळल्यापाठी । आम्रवृक्ष फळे शेवटीं । रसास्वादाचिय खोटी । पोटींची आंठी सांडिलिया ॥ १४८ ॥
सर्व फळे येऊन गेल्यावर शेवटी आंब्याचा वृक्ष फळतो; बीजातील कोय फुटून गोड रसाचा आस्वाद मिळतो.
निजसेजे जो मुराला । तोचि सज्जनीं सेविला । बहु काय बोलों बोला । आंबा शिंपों आला श्रीकृष्ण ॥ १४९ ॥
जो आत्मज्ञानात मुरला, तोच सज्जनांकडून स्वीकारला जातो; साक्षात श्रीकृष्ण असा आंबा शिंपण्याच्या विधीसाठी आला.
तेथें केली नवलकुसरी । सन्मुख पाहतां नोवरा श्रीहरी । विन्मुख पाहतांचि नोवरी । मांडियेवरी बैसविली ॥ १५० ॥
तेथे असा चमत्कार झाला की समोर पाहिले तर नवरदेव श्रीहरी दिसे, नि दुसरीकडे पाहिले तर रुक्मिणी त्याच्या मांडीवर बसलेली दिसे!
शेंड्याहूनि समूळीं । अखंड एक धार लागली । आंबा शिंपी भीमकबाळी । चौघी वेल्हाळ तेथें गाती ॥ १५१ ॥
मुळापासून शेंड्यापर्यंत अखंड धारेने रुक्मिणी आंबा शिंपत होती नि चार चतुर स्त्रिया मंगळगीते गात होत्या.
प्रकृती पुरुष दोघेंजणें । आंबा शिंपिती एकपणें । चूत विस्तारला अच्युतपणे । आंबा म्हणवणें जगाचा ॥ १५२ ॥
प्रकृती नि पुरुष (रुक्मिणी नि कृष्ण) दोघेही एकरूपाने आंबा शिंपत होते नि अच्युत रूपाने संपूर्ण जगात विस्तारत होते.
आंबा शिंपोनी गोरटी । कृष्णसहित वेगें उठी । हातींची रिती नव्हे वाटी । कृष्ण पूर्णदृष्टीं पाहातसे ॥ १५३ ॥
आंबा शिंपून ती सुंदरी कृष्णासह उठली; तिच्या हातातील कुंकवाची वाटी कधीही रिकामी होत नव्हती, कारण कृष्ण तिच्याकडे पूर्ण कृपादृष्टीने पाहत होता.
त्रिगुण गुणातीत जाण । तिसरे दिवशीं तेलवण । करूनि नोवरीसी अर्पण । वाणपालटण चतुर्थी ॥ १५४ ॥
तिसऱ्या दिवशी तेलवणाचा विधी करून चौथ्या दिवशी वाणपालटणाचा (वस्त्र-भेटवस्तूंची देवाणघेवाण) विधी झाला.
श्रीकृष्णासी वाणपालटण । नामरूपाचें वास संपूर्ण । स्थितिकाळासी देऊनि मान । लीला श्रीकृष्ण नेसला ॥ १५५ ॥
श्रीकृष्णाने नाम-रूपाचा स्वीकार करून लीलेने नवी वस्त्रे धारण केली.
वाणपालटण नोवरीस । अक्षयाचे सपूर वास । नेसोनियां सावकाश । निजसुखेसी वर्तती ॥ १५६ ॥
रुक्मिणीला अक्षय सुखाची वस्त्रे लाभली नि ती आत्मसुखात वावरू लागली.
वोहरें बैसवोनि वाडेंकोडें । समसाम्य वाहूनि साडे । ऎरणी विस्तारावया पुढें । शुद्धमती सावध ॥ १५७ ॥
नवरदेव-नवरीला बसवून राणी शुद्धमती ऐरणीचा विधी (मांडव परतणीची भेट) करण्यासाठी सज्ज झाली.
व्याही गौरवितां कौतुक । कृष्णासमान मानी भीमक । सकळिकां देऊनि सुख । एकेंएक गौरविलें ॥ १५८ ॥
भीमक राजाने सर्व व्याहींचा कृष्णासमान मान देऊन सत्कार केला नि सर्वांना आनंदी केले.
भीमकें मांडिलें विंदान । भवऎरणी संपादून । कृष्णासी वंशपात्रदान । विधीविधान वेदोक्त ॥ १५९ ॥
भीमक राजाने वेदोक्त विधीनुसार श्रीकृष्णाला वंशपात्रदान (कुळाचे समर्पण) अर्पण केले.
वंश विस्तारितां सुख । सोळा कळांचे सोळा कर्क । प्रकृतिस्वभाव सुपल्या देख । ज्ञानदीपें सोज्वळ ॥ १६० ॥
सोळा कलांनी युक्त अशा सुपांमध्ये दीप उजळून कुळाचा विस्तार अर्पण केला गेला.
शुद्धमतीनें तत्त्वता । एका जनार्दन पाहतां । वंश ठेविला कृष्णसमर्था । जुनाट कथा परिसिजे ॥ १६१ ॥
राणी शुद्धमतीने संपूर्ण वंश समर्थ श्रीकृष्णाच्या चरणी अर्पण केला; संत एकनाथ (एका जनार्दनी) म्हणतात की ही प्राचीन कथा ऐका.
पूर्वी पितामहाचा पिता । तयासी प्रसन्न सुभानु होता । तेणें भानुदासें वंश सरतां । केला तत्त्वता हरिचरणीं ॥ १६२ ॥
"माझे पणजोबा भानुदास यांच्यावर भगवान सूर्य/कृष्ण प्रसन्न होते; त्यांनी आपला संपूर्ण वंशच श्रीहरीच्या चरणी अर्पण केला होता."
प्रल्हादाचे कृपेसाठीं । बळींचें द्वार राखी जगजेठी । तैसीच हेही आहे गोष्टी । कृपादृष्टी कृष्णाची ॥ १६३ ॥
"प्रल्हादाच्या भक्तीमुळे जगज्जेता भगवान बळीच्या दारात पहारेकरी बनला; तशीच ही श्रीकृष्णाची आम्हावर मोठी कृपादृष्टी आहे."
सांगतां वंशपात्रदान । लागलें निजयशाचें अनुसंधान । आमुचे वंशी वरदान । परम भक्त कृष्णाचे ॥ १६४ ॥
"वंशपात्रदानाची कथा सांगताना मला माझ्या कुळाचे स्मरण झाले; आमच्या कुळात कृष्णाचे थोर भक्त होण्याचा आशीर्वाद आहे."
मी जन्मलों धन्य वंशीं । म्हणोनि हरिभक्ति आम्हांसी । संत सोयरे निजमुखासी । वश कृष्णासी निरविला ॥ १६५ ॥
"मी अशा धन्य कुळात जन्मलो म्हणूनच मला हरिभक्ती लाभली! संतांच्या नि श्रीकृष्णाच्या चरणी आमचा वंश समर्पित झाला आहे."
जें जें जयासी निरविलें । तेणें तें पाहिजे सांभाळिले । आमुचें चाळकपण कृष्णासी आलें । कांसे लाविलें जनार्दन ॥ १६६ ॥
"जे ज्याला सोपवले, त्याने त्याचे रक्षण केले पाहिजे; आता आमच्या जीवनाचे चालकत्व कृष्णाकडे आले असून जनार्दन स्वामींनी मला त्याच्या आश्रयाला लावले आहे."
कथेसी झाली आडकथा । म्हणोनि न कोपावें श्रोतां । धेंडा नाचवील कृष्णनाथा । रसाळ कथा पुढें आहे ॥ १६७ ॥
"कथेत ही मध्येच कुळाची गोष्ट आल्यामुळे श्रोत्यांनी रागवू नये; आता कृष्णनाथ पुढे कसा सोहळा रंगवतात, ती रसाळ कथा पुढे ऐका."