श्रोते म्हणती नवल । ऐकता याचे रसाळ बोल । अति अनुभव आणि सखोल । येताती डोल प्रेमाचे ॥ १ ॥
श्रोते म्हणतात की हे आश्चर्यकारक आहे! यांचे रसाळ शब्द ऐकताना अत्यंत सखोल अनुभव येतो आणि प्रेमाने डोके डुलू लागते.
मग म्हणती कविपोषका । थोर मिळविलें सुखा । पार नाहीं आजिचिया हरिखा । कथा सांग कां नि:शंक ॥ २ ॥
मग ते कवींचे पोषण करणाऱ्या सद्गुरूंना म्हणाले, "तुम्ही आज मोठे सुख मिळवून दिले आहे, आमच्या आनंदाला पार उरला नाही! आता ही कथा निःशंकपणे पुढे सांगा."
महाप्रसाद जी आतां । म्हणॊनि चरणीं ठेविला माथा । कोणें नाचविलें कृष्णनाथा । नोवरी नाचविता कोण झाला ॥ ३ ॥
"हा तर साक्षात महाप्रसाद आहे!" असे म्हणून श्रोत्यांनी चरणी डोके ठेवले आणि विचारले, "नवरदेव श्रीकृष्णाला कोणी नाचवले आणि नवरीला (रुक्मिणीला) नाचवणारा कोण झाला?"
दोहीं पक्षींच्या दोघां जणां । कांस घालोनि आले रंगणा । सभा देखोनि दाविती खुणा । कळा नाचणीं दाविती ॥ ४ ॥
दोन्ही बाजूंच्या दोघा जणांनी कास खोचून रणांगणात/रंगात प्रवेश केला; सभा पाहून ते एकमेकांना खुणा करत नृत्याची कला दाखवू लागले.
बोधें कृष्ण घेऊनि खांदी । नाचत ऎक्यतालें तिहीं छंदीं । चुकों नेदी समान बुद्धी । नाना छंदी नाचत ॥ ५ ॥
आत्मज्ञानाने (बोधाने) श्रीकृष्णाला खांद्यावर घेऊन तो ऐक्याच्या तालावर आणि तिन्ही छंदांत नाचू लागला; समबुद्धी चुकणार नाही अशा विविध प्रकारांनी तो नाचत होता.
देहाभिमानें घेतली नोवरी । दावित नाना छंद कुसरी । द्वंद्वतालातें सांवरी । देतसे भोंवरी भवस्वर्गी ॥ ६ ॥
देहाभिमानाने नवरीला (रुक्मिणी/प्रकृतीला) खांद्यावर घेतले आणि तो विविध प्रकारची कलाकुसर दाखवू लागला; द्वैताचा ताल सावरत तो संसार आणि स्वर्गात गिरक्या देत होता.
बोध नाचत घेऊनि कृष्ण । नोवरी घेऊनि देहाभिमान । आपुलाले पक्षीं जाण । दोघेजण नाचती ॥ ७ ॥
बोध श्रीकृष्णाला घेऊन नाचत होता, तर देहाभिमान नवरीला घेऊन नाचत होता; अशा प्रकारे आपापल्या बाजूने ते दोघे नाचत होते.
ओंवाळूनी श्रीकृष्णासी । अनंत मुद्रा याचकासी । देऊनि आभर केलें त्यांसी । मागों आणिकांसी विसरले ॥ ८ ॥
श्रीकृष्णाला ओवाळून याचकांना अथांग नाणी/मुद्रा देऊन तृप्त केले, ज्यामुळे ते दुसऱ्या कोणाकडेही मागायचे विसरून गेले.
ओंवाळणी हातीं चढे । तों न पाहे आणिकांकडे । वानिती श्रीकृष्णाचे पवाडे । मागणें त्यापुढें खुंटलें ॥ ९ ॥
ही ओवाळणी हाती पडताच लोक इतर कशाकडेही पाहत नव्हते; ते श्रीकृष्णाचा पराक्रम गाऊ लागले आणि त्यांचे मागणेच संपले.
श्वेतपीत त्रिगुणवास । वोवाळूनि सावकाश । त्याग करिती कृष्णदास । अतिउल्हास सोहळियाचा ॥ १० ॥
त्रिगुणांची वस्त्रे सावकाश ओवाळून कृष्णदास त्यांचा त्याग करत होते आणि या सोहळ्याचा मोठा उत्साह साजरा करत होते.
ओंवाळणी नोवरीकडॆ । अमित विषयसुख पडे । घेतां अधिक तृष्णा वाढे । चहूंकडे ते मागती ॥ ११ ॥
नवरीकडील ओवाळणीत अथांग विषयसुख सांडले होते; पण ते जितके घ्यावे तितकी तृष्णा वाढायची आणि लोक चारी बाजूंना मागत फिरत होते.
न सुटती अभिलाषाच्या गाठी । सोडूनि देतां कांपती मुष्टी । मागुती लोलंगता दृष्टी । कवडीसाठीं झोंबती ॥ १२ ॥
त्यांच्या वासनेच्या गाठी सुटत नव्हत्या, त्याग करताना हात कापत होते आणि लालची दृष्टीने ते एका पैशासाठी (कवडीसाठी) भांडत होते.
त्यागितां जीर्ण देहाचें वास । दाते होती कासाविस । न सरे मागत्याची आस । त्यातें बहुवस वानिती ॥ १३ ॥
जीर्ण देहाचे कपडे त्यागतानाही देणारे कासावीस होत होते; तरीही मागणाऱ्यांची आस संपत नव्हती नि ते दात्यांची स्तुती करत होते.
पाहतां अत्यंत जर्जर झालें । दिसे नवांठायीं तरकेलें । पाहिजे अविमुक्ती त्यागिलें । वायां गेलें दो दिसां ॥ १४ ॥
ते वस्त्र अत्यंत जर्जर नि नऊ ठिकाणी फाटलेले दिसत होते; दोन दिवसांत व्यर्थ जाणाऱ्या या देहाचा त्याग करणेच योग्य आहे.
ऎकोनि त्यागाची भात । अधोमुख होय गृहस्थ । लोभ न संडी पोटाआंत । क्रोधें निंदित शिकविल्या ॥ १५ ॥
त्यागाची ही भाषा ऐकून गृहस्थ मान खाली घालू लागला; त्याच्या मनातील लोभ सुटत नव्हता आणि तो उपदेश करणाऱ्यालाच रागाने निंदू लागला.
तुम्हीं कैसेनि त्याग केला । शिकवूं आलेती पुढिलांला । आम्ही नायकों तुमच्या बोला । म्हणोनि रुसला त्यागासी ॥ १६ ॥
"तुम्ही कसला त्याग केलाय जो दुसऱ्याला शिकवायला आलात? आम्ही तुमचे ऐकणार नाही!" असे म्हणून तो त्यागाच्या उपदेशावर रुसला.
त्याग नोहे नोवरीपक्षीं । देखोनि हांसिजे मुमुक्षीं । कृष्णवर्हाडी अतिदक्षी । त्याग विषयीं उद्भट ॥ १७ ॥
नवरीच्या बाजूने खरा त्याग होत नव्हता, ते पाहून मुमुक्षू (मोक्षाची इच्छा धरणारे) हसू लागले; कारण कृष्णाकडील वऱ्हाडी हे त्यागात अतिशय हुशार नि श्रेष्ठ होते.
कृष्ण घेऊनि नाचतां । बोध शिणला तत्त्वतां । हळूच उतरूनि कृष्णनाथा । होय निघता लाजोनी ॥ १८ ॥
श्रीकृष्णाला घेऊन नाचताना बोध (ज्ञानी) थकला; म्हणून तो हळूच कृष्णनाथाला खाली उतरवून लाजून निघून जाऊ लागला.
अभिमान पैं नोवरी । कांहीं केल्या न उतरी । पळे उठी पळे दूरी । लाज न धरी सभेची ॥ १९ ॥
पण देहाभिमान नवरीला काही केल्या खाली उतरवत नव्हता; तो सभेची लाज न धरता उड्या मारत पळत होता.
त्यासी धरूं धांविन्नले एक । नोवरि घेऊनि पळे देख । कोंडूं जातां अधिकाधिक । ठकूनि लोक तो पळे ॥ २० ॥
त्याला पकडायला लोक धावले, पण तो नवरीला घेऊन पळत सुटला; त्याला अटकाव करायला गेले तरी तो लोकांना फसवून पळून जात होता.
त्यासी संतीं केली विधी । हळूचि आणिला सोहंबुद्धी । तेही सांडुनि त्रिशुद्धी । नोवरी संधी उतरली ॥ २१ ॥
मग संतांनी त्याला युक्तीने 'सोहं' बुद्धीवर आणले; आणि ती बुद्धीही सोडून शेवटी संधी साधून नवरी खाली उतरली.
तेथे झाली जी नवलपरी । भक्तिं प्रार्थिला मुरारी । नोवरी घेऊनि खांद्यावरी । रंगी श्रीहरी नाचावे ॥ २२ ॥
तेथे एक मोठे आश्चर्य घडले; भक्तीने श्रीकृष्णाला (मुरारीला) विनंती केली की, "हे श्रीहरी, तुम्ही आता नवरीला खांद्यावर घेऊन या रंगात नाचावे!"
भक्तिभाव भुलला देवो । वचन नुल्लंघीच पाहा हो । नोवरी घेऊनि देवाधिदेवो । दावीं निर्वाहो नृत्याचा ॥ २३ ॥
भक्तिकाजाला भुललेला तो देवाधिदेव श्रीकृष्ण भक्ताचे शब्द मोडत नाही; त्याने स्वतः नवरीला खांद्यावर घेऊन आपल्या नृत्याचा सोहळा दाखवला!
निजीं निजरूपावरी । समसाम्य निजनोवरी । घेऊनियां खांद्यावरी । नृत्य करी स्वानंदें ॥ २४ ॥
स्वतःच्या आत्मरूपावर समान असलेली ती नवरी (प्रकृती) खांद्यावर घेऊन श्रीकृष्ण स्वतःच्या आनंदात नाचू लागला.
पहिलेनि तालें जी तत्त्वतां । अकार हाणोनियां लातां । उकरमकारंचिया माथा । पाय पिटीता होय कृष्ण ॥ २५ ॥
पहिल्या तालावर कृष्णाने 'अ'काराला लाथ मारली आणि 'उ'कार व 'म'काराच्या डोक्यावर पाय मारून तो नाचू लागला!
उल्लाळ देत कवणे परी । वैकुंठ-कैलासांहूनि वरी । शून्य सोडूनियां दुरी । चिदंबरीं नाचत ॥ २६ ॥
उडी मारत तो वैकुंठ आणि कैलासाच्याही वर गेला; शून्याला दूर सोडून तो थेट चिदाकाशात (ज्ञानगगनात) नाचू लागला.
नोवरी वाढवीं आपणावरी । आपण वाढें नोवरी । क्षणा तळीं क्षणा वरी । नानापरी नाचत ॥ २७ ॥
तो नवरीला स्वतःपेक्षा मोठे करायचा, तर कधी स्वतः नवरीपेक्षा मोठा व्हायचा! क्षणात खाली तर क्षणात वर - अशा विविध प्रकारांनी तो नाचत होता.
पहातां पहातां पडलें टक । नोवरी नोवरी झाली एक । जीव शिव हे सरली भाक । निजसुख स्वानंदें ॥ २८ ॥
पाहाता पाहाता सर्वजण थक्क झाले; नवरदेव आणि नवरी एकरूप झाले! 'जीव आणि शिव' हा भेद संपून आत्मसुखाचा आनंद उरला.
कृष्णासी आठवलें देख । आम्ही दोघें होऊनि एक । नाचतां जीवसकळिक । जीवपणासी मुकतील ॥ २९ ॥
श्रीकृष्णाच्या मनात आले की, "आम्ही दोघे एक होऊन असेच नाचत राहिलो, तर सर्व जीव देहभाव विसरून आत्मरूपात लीन होतील!"
यालागीं काळाचिये स्थिती । नोवरी उतरी श्रीपती । जयजयकार कीजे भक्तिं । वोंवाळिती सर्वस्वें ॥ ३० ॥
म्हणून काळाच्या नियमानुसार श्रीपतीने नवरीला खाली उतरवले; भक्तांनी जयजयकार केला नि सर्वस्वाने त्यांना ओवाळले.
धेंडा नाचविलियावरी । तळी आणिली बाहेरी । फळीं पुष्पीं अति साजिरी । ज्ञानदीपें सोज्वळ ॥ ३१ ॥
हे नृत्य (धेंडा) संपल्यानंतर, फळांनी, फुलांनी नि आत्मज्ञानाच्या दिव्यांनी सजवलेला रुखवत/पूजा बाहेर आणली गेली.
दिधली अनुभवाच्या हाता । वंदूनि झाला तो बोलता । वेगीं सांगा कुळदेवता । नाचविता मी होईन ॥ ३२ ॥
ती पूजा अनुभवाच्या हातात दिली; तो वंदन करून म्हणाला, "लवकर कुळाची कुलदेवता सांगा, मी तिला नाचवीन!"
आधीं सांगा नोवरीकडे । नांवे एकों द्या निवाडे । ते नाचवीन वाडेंकोडें । वराकडे मग पुसों ॥ ३३ ॥
"आधी नवरीकडील कुलदेवतांची नावे ऐकू द्या; मी त्यांना कौतुकाने नाचवतो, मग नवरदेवाकडील देवतेला विचारू."
नोवरीकडील कुळदेवता । मायाराणी आणि ममता । कल्पनाकामाक्षी सर्वथा । माजघरी खेळतसे ॥ ३४ ॥
नवरीकडील (प्रकृतीकडील) कुलदेवता म्हणजे - मायाराणी, ममता आणि कल्पनाकामाक्षी; ज्या अंतःकरणात खेळत असतात.
वासनादेवी सकळी । बाळा बगळा मुकी मैराळी । मारको मेसको कराळी । उच्छिष्ट चांडाळी भाणाची ॥ ३५ ॥
वासनादेवी, बाळा, बगळा, मैराळी, मारको, मेसको, कराळी आणि उष्टे खाणारी चांडाळी - या सर्व नवरीकडील क्षुद्र देवता आहेत.
आशा तृष्णा दोघीजणी । आमुच्या कुळी मुळींहूनी । निंदादेवी महादारुणी । तिसी सज्जनी कांपिजे ॥ ३६ ॥
"आशा आणि तृष्णा या दोघी आमच्या कुळात मुळापासून आहेत; आणि निंदादेवी इतकी भयंकर आहे की तिला सज्जनही घाबरतात!"
मोहमातंग आमुचे कुळी । लोभवेताळ त्याजवळी । क्रोध झोटिंग महाबळी । आधीं सळी शुभकार्या ॥ ३७ ॥
"आमच्या कुळात मोहरूपी हत्ती, लोभरूपी वेताळ आणि क्रोधरूपी भयंकर झोटिंग आहे, जो चांगल्या कार्यात विघ्न आणतो."
जें जें दैवत सांगे पैं गा । तें तें नातळत आणि रंगा । न ये त्या वाटा लावी वेगा । नाचवूनि उगा तो राहे ॥ ३८ ॥
जी जी दैवते सांगितली, त्या सर्वांना बाजूला सारून, जो रंगात येत नाही त्याला योग्य वाट दाखवून तो शांत राहिला.
कृष्णपक्षी अलौकिक । अवघें कुळदैवत एक । नाचतां अनुभव कौतुक । पडलें टक सकळिकां ॥ ३९ ॥
श्रीकृष्णाच्या बाजूचे कुलदैवत मात्र अलौकिक आणि एकच होते! ते नृत्य नि अनुभव पाहून सर्वजण अवाक झाले.
कृष्ण कुलदैवत एक । दुजें नाहीं नाहीं देख । एका जनार्दनीं सुख । अति संतोष नाचतां ॥ ४० ॥
साक्षात श्रीकृष्ण हेच एकमेव कुलदैवत आहे, दुसरे काहीही नाही! संत एकनाथ (एका जनार्दनी) म्हणतात की, हे नृत्य करताना अत्यंत सुख नि परम संतोष लाभला.