हातीं दुधातुपाची वाटी । देवकी बैसवूनि पाटी । पुढें दिधली भीमकी गोरटी । उदर शिंपी शुद्धमती ॥ १ ॥
देवकीने हातात दूध-तुपाची वाटी घेऊन आणि पाटावर बसून नवरी रुक्मिणीला समोर घेतले आणि राणी शुद्धमती तिचे पोट (उदर) शिंपू लागली.
धन्य धन्य तुमची कुशी । जेथें जन्मले ह्रषीकेशी । म्हणोनि लागली चरणांसी । रुक्मिणीसी निरवित ॥ २ ॥
शुद्धमती देवकीच्या पाया पडून म्हणाली, "तुमची कुस धन्य आहे, जिच्या पोटी साक्षात ऋषीकेश श्रीकृष्ण जन्माला आला!" असे म्हणून ती रुक्मिणीला तिच्या स्वाधीन करू लागली.
चौघां पुत्रांहूनि आगळी । वाढविली हे वेल्हाळी । आतां दिधली तुम्हांजवळीं । कृष्णस्नेहें पाळावी ॥ ३ ॥
"चार मुलांपेक्षाही अधिक प्रेमाने मी या लाडक्या मुलीला वाढवले आहे; आता हिला तुमच्या हवाली केले आहे, श्रीकृष्णाच्या प्रेमाने हिचा प्रतिपाळ करावा."
दोघीजणीं मातापितरीं । हातीं धरूनियां नोवरी । यादवांचे मांडीवरी । यथानुक्रमें बैसविली ॥ ४ ॥
दोन्ही बाजूंच्या माता-पित्यांनी नवरीला हातात धरून यादवांच्या मांडीवर क्रमाने बसवले.
गहिंवर न धरवे भीमकासी । प्रेम लोटलें तयासी । मिठी घालोनि कृष्णचरणांसी । उकसाबुकसी स्फुंदत ॥ ५ ॥
भीमक राजाला गहिंवर आवरता आला नाही, त्याच्या हृदयात प्रेमाचा पूर आला नि त्याने कृष्णचरणांना मिठी मारून हंबरडा फोडला.
लाज सांडोनि शुद्धमती । पाया लागली श्रीपती । भीमकी देऊनियां हातीं । वैकुंठपती जोडिला ॥ ६ ॥
लोकलाज सोडून राणी शुद्धमती श्रीकृष्णाच्या पाया पडली; रुक्मिणीला त्याच्या हातात देऊन तिने साक्षात वैकुंठपतीला आपला सोयरा बनवून घेतले.
पाहाती नरनारी सकळा । आसवें आलीं त्यांचियां डोळां । खंतीं न भीमकबाळा । मायेकडे न पाहेचि ॥ ७ ॥
हे पाहून सर्व नर-नारींच्या डोळ्यांत अश्रू आले; पण रुक्मिणीला कसलीही खंत नव्हती, ती आईकडेही पाहत नव्हती.
कृष्णीं लागलिया प्रीती । मायमाहेराची खंती । सर्वथा न करी चितीं । निजवृत्ती हरिचरणीं ॥ ८ ॥
श्रीकृष्णाशी तिचे मन जडल्यामुळे तिला माहेरची वा आईची अजिबात आठवण उरली नाही; तिची चित्तवृत्ती पूर्णपणे हरिचरणी लीन झाली होती.
वोहमायेसी कळवळ । पायां लागे वेळोवेळा । आसुवें पूर्ण आलीं डोळा । म्हणे प्रतिपाळा भीमकीसी ॥ ९ ॥
दाईच्या/मावशीच्या अंतःकरणाचा तीळपापड होत होता; ती डोळ्यांत अश्रू आणून वारंवार पाया पडत म्हणाली, "माझ्या रुक्मिणीचा सांभाळ करा."
शुद्धमती म्हणेज रायासी । मज आंदण द्या भीमकीसी । होईन कृष्णाची निजदासी । चरण सेवेसी निरंतर ॥ १० ॥
शुद्धमती राजाला म्हणाली, "मला रुक्मिणीसोबत आंदण (दासी म्हणून) पाठवा; मी श्रीकृष्णाच्या चरणांची नित्य सेवा करणारी दासी बनेन."
राजा म्हणे शुद्धमती । जीवप्राण आणि संपत्ती । सर्वस्व अर्पिले श्रीपती । विकल्प चित्तीं न धरावा ॥ ११ ॥
राजा म्हणाला, "हे शुद्धमती, आपण आपला जीव, प्राण, संपत्ती आणि सर्वस्व साक्षात श्रीपतीला अर्पण केले आहे; आता मनात कोणताही शंका-पर्याय धरू नकोस."
भाव विश्वास दोघेजण । दिधले भीमकीसी आंद्ण । कृष्णसेवेलागीं जाण । अहर्निशी सादर ॥ १२ ॥
भाव आणि विश्वास या दोघांना रुक्मिणीसोबत आंदण म्हणून दिले गेले, जे रात्रंदिवस श्रीकृष्णाच्या सेवेत तत्पर राहिले.
द्विपदा आणि चतुष्पदा । नाना रत्ने धातु अष्टधा । भीमकें आंदण गोविंदा । बहुत संपदा दीधली ॥ १३ ॥
भीमक राजाने गोविंदाला दास-दासी, गायी-म्हशी, अनेक प्रकारची रत्ने आणि अष्टधातू इत्यादी अथांग संपत्ती हुंडा नि आंदण म्हणून दिली.
वसुदेवादि उग्रसेन । भीमकासी करिती आमंत्रण । भोजनाचा आग्रह जाण । केला सन्मान सर्वांचा ॥ १४ ॥
वसुदेव आणि उग्रसेनाने भीमक राजाला भोजनाचे आदरपूर्वक निमंत्रण दिले आणि सर्वांचा सन्मान केला.
भीमकें विनविलें कृष्णासी । विनंति आहे पायांपाशी । पुत्र झालिया भीमकीसी । निजपंक्तीसी शेष दीजे ॥ १५ ॥
भीमक राजाने श्रीकृष्णाच्या चरणी विनंती केली, "रुक्मिणीला पुत्र झाल्यावर तुमच्या पंकतीचा महाप्रसाद आम्हाला मिळावा."
चतुर्विधा सूत्रधारी । तुझी आज्ञा आमुचे शिरीं । भोजनाचा आग्रह न करीं । वचन श्रीहरी मानलें ॥ १६ ॥
"तू तर चारी मुक्तींचा नि जगाचा सूत्रधार आहेस, तुझी आज्ञा आमच्या शिरावर आहे;" श्रीहरीने राजाचे हे बोलणे मान्य केले.
वरात निघाली वेगेंसी । गृहप्रवेश द्वारकेसीं । आज्ञा दिधली भीमकासी । निजनगरासी तो निघे ॥ १७ ॥
वरात वेगाने निघाली, द्वारकेत गृहप्रवेशाची तयारी झाली; भीमक राजाचा निरोप घेऊन तो आपल्या नगराकडे निघाला.
दोघें वधूवरें गजस्कंधीं । भोंवतीं यादवांची मांदी । गीत नृत्य अतिविनोदीं । द्वारकेंमध्यें उत्सवो ॥ १८ ॥
दोन्ही वधू-वर (कृष्ण नि रुक्मिणी) हत्तीच्या पाठीवर विराजमान झाले होते, भोवती यादवांचा मेळा होता; गाणी, नृत्य नि उल्हासाने संपूर्ण द्वारकेत उत्सव साजरा झाला.
मदगजगंधाचे पैं सडे । कुंकुम कस्तूरी चहूंकडे । मखरें श्रृंगारली पुढें । वाडेंकोडें झळकती ॥ १९ ॥
रस्त्यांवर कस्तुरी नि कुंकवाचे सडे शिंपडले होते आणि मखरे व कमानी सजवून झळकत होत्या.
नगर श्रृंगारिलें कुसरी । गुढिया तोरणें घरोघरीं । कर्दळीस्तंभ रोविले द्वारीं । फळें त्यामाझारीं शोभती ॥ २० ॥
नगर अत्यंत कौशल्याने सजवले होते, घरोघरी गुढ्या नि तोरणे बांधली होती; दारात केळीचे खांब रोवले होते, ज्यांवर पिकलेली फळे शोभून दिसत होती.
पूर्णकुंभ द्वारोद्वारीं । प्रदीप्त दीप ठेविले वरी । दधि-अक्षता-दुर्वांकुरीं । सुमनहारीं सुगंध ॥ २१ ॥
प्रत्येक दारात पाण्याने भरलेले कलश नि त्यावर जळते दिवे ठेवले होते; दही, अक्षता, दुर्वा आणि सुवासिक फुलमाळांनी सर्व परिसर सुगंधित झाला होता.
वोहरे पहावया कौतुक । नगरनागरिक लोक । मुडपघसणी होतसे देख । एकेंएक धांविन्नले ॥ २२ ॥
ते सुंदर वधू-वर पाहण्यासाठी नगरातील नागरिक इतक्या उत्साहाने धावले की लोकांची तुडवडा-चेंगराचेंगरी होऊ लागली!
एक चढलीं माडिया गोपुरीं । पुष्पांजुळी देती नरनारी । देव वर्षती अंबरीं । जयजयकार प्रर्वतला ॥ २३ ॥
लोक माड्यांवर नि गोपुरांवर चढले, नर-नारी फुलांचा वर्षाव करत होते; आकाशातून देव फुले उधळत होते नि सर्वत्र जयजयकार सुरू झाला.
पाहता कृष्णस्वरूपासी । अराणुक नाहीं डोळीयांसी । यालागीं न येति दृश्यापाशीं । कृष्णसुखासी पकडले ॥ २४ ॥
श्रीकृष्णाचे रूप पाहताना डोळ्यांची तृप्तीच होत नव्हती; ते बाह्य दृश्याकडे न पाहता केवळ कृष्णसुखात रंगून गेले होते.
पदोपदीं दीपावळीं । वोंवाळीती वनमाळी । बाप दैवाची नव्हाळी । भीमकबाळी अर्धांगी ॥ २५ ॥
पाऊलोपाऊल दिव्यांची आरास केली होती, स्त्रिया वनमाळी कृष्णाला ओवाळत होत्या; रुक्मिणीचे भाग्य किती श्रेष्ठ की ती साक्षात परमात्म्याची अर्धांगिनी बनली!
वेश्या आणि संन्यासी । मुडपघसणी होतसे कैसी । कोप आला श्रीपादासी । दंडें वैश्येसी ठोकिलें ॥ २६ ॥
गर्दीत चेंगराचेंगरी होत असताना एका संन्याशाचा स्पर्श एका वेश्येला झाला; त्यामुळे त्या संन्याशाला राग आला नि त्याने काठीने वेश्येला मारले.
येरी विसरली देहासी । वृत्ति लोभली कृष्णस्वरूपासीं । रागें लाता हाणोनि तिसी । म्हणे विटाळ आम्हासी कां केला ॥ २७ ॥
ती वेश्या तर देहभान विसरून कृष्णरूपावर भुलली होती; पण संन्याशाने संतापाने तिला लाथ मारून म्हणाली, "मला विटाळ का केलास?"
येरि हांसोनि कपाळ पिटी । अजुनी क्रोध न सोडी पाठी । विटंबिली दंड कांसोटी । आत्मदृष्टी तुम्हां नाहीं ॥ २८ ॥
त्यावर ती वेश्या हसून कपाळ पिटून म्हणाली, "अजूनही तुमचा राग सुटलेला नाही! तुम्ही दंड नि कासोटा धारण करून स्वतःची विटंबना केली आहे, पण तुमच्याकडे खरी आत्मदृष्टी नाही!"
मी उत्तम पैल हीन । विषमभेदाचें अज्ञान । सर्वांभूतीं समसमान । निजात्मज्ञान तुम्हा नाहीं ॥ २९ ॥
"'मी श्रेष्ठ आणि ती हीन' असा भेद मानणे हे अज्ञान आहे; सर्व भूतांमध्ये एकच परमात्मा पाहण्याचे आत्मज्ञान तुमच्याजवळ नाही."
नाहीं निजशांती रोकडी । तंव कां केली तडातोडी । भगवीं नाशिलीं लुगडीं । उपाधि गाढी श्रीपादा ॥ ३० ॥
"तुमच्याकडे खरी शांती नाही, मग हे संन्यासाचे सोंग कशाला केले? तुम्ही भगवी वस्त्रे निष्कारण कलंकित केली आहेत!"
शेंडी सांडिली उपडोनी । वासना वाढविली चौगुणीं । श्रीकृष्ण देखिलिया नयनीं । विटाळ मानी तो निजांध ॥ ३१ ॥
"शेंडी-जानवे सोडून संन्यास घेतला, पण मनात वासना चौपटीने वाढवली! साक्षात श्रीकृष्ण डोळ्यांसमोर असताना जो विटाळ मानतो, तो खरोखरच अंध आहे!"
ऎसा करितां वाग्वाद । तंव दुरी अंतरला गोविंद । आड ठाकला जनसंबंध । न दिसे मुकुंद सर्वथा ॥ ३२ ॥
असा वाद चालू असताना गोविंद (कृष्ण) पुढे निघून गेला; मध्ये लोकांची गर्दी आल्यामुळे त्यांना मुकुंद दिसेनासा झाला.
वोहरे आली महाद्वारा । लोण उतरिती सुंदरा । मूद वोवाळी सुभद्रा । कृष्ण पुढारां चालिला ॥ ३३ ॥
वधू-वर महाद्वारात पोहोचले, स्त्रिया त्यांची दृष्ट काढू लागल्या; सुभद्रेने ओवाळणी केली नि श्रीकृष्ण पुढे चालला.
पूर्ण कलशेंसीं आल्या दासी । अनंत वाणें परिवस्त्रेंसी । ते ते मेचू देऊनि त्यांसी । नानाविधेंसीं अलंकार ॥ ३४ ॥
तांबे भरून दासी आल्या, त्यांना वस्त्रे नि दागिने देऊन सन्मानित केले गेले.
शोभा आली भाणववासी । कृत्रिम लक्ष्मी शोभली कैसी । साच मानलें जनांसी । तिणें सकळांसी भुलविलें ॥ ३५ ॥
स्वयंपाकघराला (भाणवसा) मोठी शोभा आली होती; तेथे मायेची कृत्रिम लक्ष्मी शोभून दिसत होती, जिला लोकांनी खरे मानून भुलले होते.
येतां देखोनि कृष्णनाथा । लक्ष्मी लाजली तत्त्वता । सांडूनियां कृत्रिमता । निजस्वरूपता प्रगटली ॥ ३६ ॥
साक्षात कृष्णनाथ आलेला पाहून ती लक्ष्मी लाजली नि तिने आपली माया सोडून मूळ आत्मस्वरूप प्रकट केले.
भीमकीया देखिलें लक्ष्मीसी । विस्मय वाटला तियेसी । विचारितां निजमानसीं । दोहीं रूपेंसीं आपणचि ॥ ३७ ॥
रुक्मिणीने लक्ष्मीला पाहिले तेव्हा तिला नवल वाटले; पण मनात विचार करताच तिला कळले की या दोन्ही रूपांत साक्षात ती स्वतःच आहे!
विधि गृहप्रवेशासी । वोहरें बैसविली भाणवसासी । करविती लक्ष्मीपूजनासी ॥ विधिवेदेंसी द्विजवर ॥ ३८ ॥
गृहप्रवेशाच्या विधीनुसार नवरदेव-नवरीला स्वयंपाकघरात बसवून ब्राह्मणांनी वेदोक्त विधीने लक्ष्मीपूजन करवले.
परमामृतें भरूनि वाटी । देवकी लावी सुनेच्या वोठीं । पुसे वृद्धाचारगोष्टी । सुनें घालीसी पोटीं निजमाये ॥ ३९ ॥
देवकीने अमृतासारख्या गोड अन्नाची वाटी सुनेच्या (रुक्मिणीच्या) ओठाला लावली आणि परंपरेनुसार तिला आपल्या हृदयात सामावून घेतले.
येरीं म्हणे परमानंदें धाल्यें । कृष्णसुखे नित्य निवाल्यें । तुमचे सेवेसी पावल्यें । प्राप्त झाल्यें हरिचरणा ॥ ४० ॥
रुक्मिणी म्हणाली, "मी परम आनंदाने तृप्त झाले, कृष्णसुखाने मन शांत झाले; मला तुमची सेवा नि श्रीहरीचे चरणकमल लाभले."
रेवती येऊनि भीमकीपाशीं । वेगीं निरवी भाणवसासी । हातीं धरूनि नोवरीसी । काय तियेसी सांगत ॥ ४१ ॥
रेवती (बलरामाची पत्नी) रुक्मिणीजवळ आली नि तिने स्वयंपाकघर (भाणवसा) तिच्या स्वाधीन करत तिला उपदेश केला:
वरूनि आलीसी कृष्णानाथा । तरी हे सर्व तुझे माथां । देणेंघेणें कार्यचिता । कर्तव्यता तुज आली ॥ ४२ ॥
"तू साक्षात कृष्णनाथाला वरून आली आहेस, त्यामुळे आता या घराची सर्व जबाबदारी, देणे-घेणे नि कर्तव्ये तुझ्या शिरावर आली आहेत."
येथीची ऎसी आहे रिती । सुचित्त राखावी चित्तवृत्ती । सकल मानावी कृष्णस्थिती । जेणें श्रीपती संतोषे ॥ ४३ ॥
"येथील रीत अशी आहे की आपले मन शांत ठेवावे नि सर्व काही कृष्णमय मानावे, ज्यामुळे श्रीपती प्रसन्न होईल."
जे कां खरकटलें पाळें । अत्यंत गोंगाणी गोंगाइलें । तें भाणवसाबाहेर पाहिजे केलें । नेऊन घातलें वोंवळ्यांत ॥ ४४ ॥
"जे खरकटे, अशुद्ध नि माश घोंघावणारे वाईट विचार आहेत, त्यांना घराबाहेर (संसाराबाहेर) काढून टाकावे."
जेंकां उठंडळ डळमळी । अत्यंत झणत्कारें गडबडीं । आश्रमआळां ठेविं रोकडी । वेळणी तोंडीं विधीची ॥ ४५ ॥
"जे मन चंचल नि डळमळीत आहे, त्याला धर्माच्या नि नियमांच्या चौकटीत स्थिर ठेवावे."
जें कां कांठफरा उललें । देखसी ज्याचें बुड भंगलें । ते न पाहिजे हालविलें । असो संचरले निजआळां ॥ ४६ ॥
"ज्याचे मूळच फुटले आहे (अहंकार), त्याला पुन्हा हलवू नये, ते शांत पडू द्यावे."
तपें तापली तुपाची । स्वर्गसिंका बैसका त्याची । सामुग्री वेंचिल्या तेथींची । मग उलंडूनि सांडिती ॥ ४७ ॥
"तपस्येने मिळवलेले पुण्य संपले की स्वर्गसुखही गळून पडते."
कामक्रोधाचे उंदीर । कोरूनि टोलर करिती अपार । त्यांच्या मुखीं घालूनि पाथर । येतें द्वार बुजवावें ॥ ४८ ॥
"काम नि क्रोधाचे उंदीर अंतःकरण कोरून टाकतात; त्यांच्या दारात धैर्याचा दगड ठेवून ते द्वार बंद करावे."
लाविल्या लोण नलगे ज्यासी । लोणलक्षण त्या काय पहासी । ते तंव नाणावे पंक्तीसी । चवी त्यांसी पैं नाहीं ॥ ४९ ॥
"ज्यांच्याकडे भक्तीचा भाव नाही, त्यांना सत्संगाच्या पंक्तीत आणू नये, कारण त्यांना खरी चव कळत नाही."
सगळे शिजविता अवघड । काकड करिती कडकड । समजावें भरडीं दृढ । होतील गोड परिपाकें ॥ ५० ॥
"कठीण विचार शिजवणे कठीण असते; म्हणून विवेकाने त्यांचे बारीक तुकडे करून शिजवल्यास ते गोड होतात."
कणिक चाळावी असकट । पाखडूनि सांडावें कसपट । होईल परिपाक चोखट । पूर्णपुरिया सिद्धलाडू ॥ ५१ ॥
"कणिक चाळून कचरा फेकून द्यावा, म्हणजे जसे गोड पुरणपोळ्या नि लाडू बनतात; तसे वाईट विचार सोडून शुद्ध भावाने वागावे."
कृष्णभाणवसा त्रिशुद्धी । अष्टमहासिद्धी नवनिधी । तेथें तुवां वागावें सोहंबुद्धी । जीवउपाधी सांडूनी ॥ ५२ ॥
"हा कृष्णाचा संसार अष्टसिद्धी नि नवनिधींनी युक्त आहे; तेथे तू जीवभाव सोडून 'सोहं' बुद्धीने वागावे."
सासु सासरे भावे दीर । आदिकरून लहान थोर । होऊनि अवघ्यासी सादर । अति तत्पर सेवेसी ॥ ५३ ॥
"सासू, सासरे, भावजय, दीर आणि घरातील लहान-मोठ्या सर्वांची नम्रतेने सेवा करण्यास नेहमी तत्पर राहावे."
वडील जाऊ आपण । भीमकीकरीं निजकांकण । घालूनि करी निरवण । पाणिग्रहण भाणवसा ॥ ५४ ॥
मोठी जाऊ म्हणून रेवतीने स्वतःच्या हातातील कंकण रुक्मिणीच्या हातात घालून स्वयंपाकघराचा (संसाराचा) ताबा तिच्याकडे सोपवला.
धाकटे जावेसी प्रीतिकर । नवविध नवरत्नांचा हार । कंठीं घातला मनोहर । येरी नमस्कार तिसी केला ॥ ५५ ॥
लहान जावेला (रुक्मिणीला) प्रेमाने नवरत्नांचा सुंदर हार गळ्यात घातला नि रुक्मिणीने तिला आदरपूर्वक नमस्कार केला.
बाई जें जें तुम्ही शिकविलें । तें तें मज हितासी आलें । रेवति हरिखेली येणें बोलें । आलिंगिलें भीमकीसी ॥ ५६ ॥
रुक्मिणी म्हणाली, "बाई, तुम्ही जे जे शिकवले ते माझ्या हिताचेच आहे!" हे ऐकून रेवती आनंदी झाली नि तिने रुक्मिणीला प्रेमाने मिठी मारली.
एवं द्वारकेमाझारीं । परमानंद घरोघरीं । देव वर्षती कुसुमें अंबरीं । जयजयकार प्रवर्तला ॥ ५७ ॥
अशा प्रकारे संपूर्ण द्वारकेत घरोघरी परमानंद पसरला; आकाशातून देवांनी फुलांचा वर्षाव केला नि जयजयकार सुरू झाला.
यापरी गृहप्रवेश । करूनियां हृषीकेश । रमायुक्त जगन्निवास । द्वारकावास करीतसे ॥ ५८ ॥
अशा प्रकारे गृहप्रवेश करून लक्ष्मीयुक्त (रुक्मिणीसह) जगन्निवास श्रीकृष्ण द्वारकेत आनंदाने राहू लागला.
शुक म्हणे परीक्षिती । गृहस्थ जाला श्रीपती । भीमकीहरणाची ख्याती । तुजप्रती सांगितली ॥ ५९ ॥
शुकदेवजी राजा परीक्षिताला म्हणाले, "हे परीक्षिता, अशा प्रकारे श्रीपती गृहस्थ झाला; रुक्मिणीहरणाची ही संपूर्ण कथा मी तुला सांगितली."
एवं हरण पाणिग्रहण । तुज केलें गा श्रवण । ज्याचेनि श्रवणें जाण । दोष दारुण नासती ॥ ६० ॥
"रुक्मिणीचे हरण आणि विवाहसोहळा मी तुला ऐकवला; ज्याच्या श्रवणाने माणसाचे भयंकर दोष नि पाप नष्ट होतात."
ग्रंथपीठिका संपूर्ण । कथेसी श्रीकृष्ण कारण । कळसा आलें निरूपण । प्रेम सज्जन जाणती ॥ ६१ ॥
या ग्रंथाची पार्श्वभूमी पूर्ण झाली, या कथेचे मुख्य कारण साक्षात श्रीकृष्ण आहे; आता हे निरूपण पूर्णत्वाला (कळसाला) आले असून सज्जन याचे प्रेम जाणतात.
रुक्मिणीहरणवार्ता । जुनाट होय सर्वथा । परी पाणिग्रहण व्यवस्था । नवी कथा कवित्वाची ॥ ६२ ॥
रुक्मिणीहरणाची ही गोष्ट प्राचीन आहे; पण विवाहाची ही निरूपणपद्धती काव्याच्या रूपाने नवीन आहे.
ऎसा विकल्प मानाल झणीं । जें बोलिले श्रीव्यासमुनी । तोचि अर्थ विस्तारूनी । प्रगट केला प्राकृतें ॥ ६३ ॥
"कोणी असा संशय घेऊ नये; साक्षात व्यासमुनींनी भागवतात जो अर्थ सांगितला आहे, तोच अर्थ मी सोप्या मराठी भाषेत विस्तारून मांडला आहे."
यथाविधि पाणिग्रहण । मुळीं आहे व्यासवचन । तें सूत्रपाय निरूपण । श्लोकार्थ जाण बोलिलों ॥ ६४ ॥
"शास्त्रोक्त पाणिग्रहाचा विधी मूळ भागवतात व्यासांनी सांगितला आहे; मी त्याच श्लोकांचा सोपा भावार्थ इथे मांडला आहे."
साच न मानी ज्याचें चित्त । तेणें पाहावें श्रीभागवत । तेथील श्लोकीच श्लोकार्थ । ऎसाचि असे सर्वथा ॥ ६५ ॥
"ज्याला यावर विश्वास बसणार नाही, त्याने मूळ श्रीमद्भागवत ग्रंथ काढून पाहावा; तेथील श्लोकांचा अर्थ असाच आहे."
राजे जिणोनि दारुण । भीमकी आणोनी आपण । कृष्णें केलें पाणिग्रहण । हें निरूपण मुळींचें ॥ ६६ ॥
"दुष्ट राजांना जिंकून रुक्मिणीला आणून श्रीकृष्णाने तिच्याशी विवाह केला, हे मूळ ग्रंथातीलच निरूपण आहे."
येणेंचि पदें पदविस्तारीं । कथा चालिली पुढारी । खोडी ना ठवावी चतुरीं । ग्रंथ निर्धारीं न पाहतां ॥ ६७ ॥
" याच पदांचा विस्तार करून कथा पुढे चालली आहे; त्यामुळे चतुर लोकांनी मूळ ग्रंथ न पाहता यात चुका काढू नयेत."
जैसें वटबीज अल्पप्राय । परी विस्तार गगना जाय । तैसीच हे कथा होय । थोडेनि बहू विस्तार ॥ ६८ ॥
"वडाचे बीज लहान असते, पण त्याचा विस्तार आकाशाएवढा मोठा होतो; तशीच ही कथा मूळ बीजावरून विस्तारली आहे."
मूळ सांडूनि सर्वथा । नाहीं वाढविलें ग्रंथा । पाहातां मूळींच्या पदार्था । अर्थकथा चालिली ॥ ६९ ॥
"मूळ भागवत न सोडता हा ग्रंथ मांडला आहे; मूळ अर्थाला धरूनच ही कथा पुढे चालली आहे."
नाहीं ग्रंथारंभसंकल्प । नव्हता श्रोतयांचा आक्षेप । ग्रंथीं उजळला कृष्णदीप । सुखरूप हरिकथा ॥ ७० ॥
"ग्रंथ लिहिण्याचा माझा आधी कोणताही संकल्प नव्हता नि श्रोत्यांचाही आक्षेप नव्हता; पण श्रीकृष्णाच्या कृपेने हा कथादीप उजळला."
जेणे हा ग्रंथ करविला । तो आरंभींच उपरमला । पुढें ग्रंथ कैसा चालिला । बोलतां बोला न बोलवें ॥ ७१ ॥
"ज्याने हा ग्रंथ माझ्याकडून करवून घेतला, तो श्रीकृष्णच सर्व काही करत होता; पुढे हा ग्रंथ कसा पूर्ण झाला हे शब्दांत सांगता येत नाही."
नेणों काय कृष्णनाथा । हे आवडली ग्रंथकथा । तोचि होऊनि श्रोता वक्ता । अर्थ परमार्था आणिला ॥ ७२ ॥
"कृष्णनाथाला ही कथा बहुधा आवडली असावी; म्हणूनच तो स्वतः श्रोता आणि वक्ता बनून या कथेत परमार्थाचा अर्थ घेऊन आला."
ये ग्रंथींचें निरूपण । जीवशीवां होतसे लग्न । अर्थ पाहतां सावधान । समाधान सात्त्विकां ॥ ७३ ॥
"या ग्रंथात साक्षात जीव आणि शिव (परमात्मा) यांचा विवाह दाखवला आहे; विचारपूर्वक पाहिल्यास सात्त्विक लोकांना पूर्ण समाधान मिळेल."
येथें विवेकी व्हावा वक्ता । समाधान पाहिजे श्रोता । त्याचेनि संवादे हरिकथा । सुख समस्तां होईल ॥ ७४ ॥
"इथे बोलणारा ज्ञानी नि विवेकी असावा आणि ऐकणारा समाधानी असावा; त्यांच्या संवादाने ही हरिकथा सर्वांना सुख देईल."
होऊनि अनुभवकसवटी । कथा चालिली मर्हाठी । वोवी न चले फुकासाठीं । श्रद्धा पोटीं धरिलिया ॥ ७५ ॥
"अनुभवाच्या कसोटीवर उतरून ही कथा मराठीत मांडली आहे; मनात भक्ती नि श्रद्धा धरल्यास प्रत्येक ओवीचा खरा अर्थ कळेल."
हे कृष्णकथा अलोलिक । महादोषांसी दाहक । भवरोगासी छेदक । अर्धमात्रा सेविलिया ॥ ७६ ॥
"ही कृष्णकथा अलौकिक आहे; हिची अर्धी ओवीजरी मन लावून ऐकली, तरी ती महापापांचा नाश करते आणि संसाराचा रोग दूर करते!"
हे मुमुक्षी की कुलदेवता । मुक्तांची करी नित्य मुक्तता । येरां संसारियां सर्वथा । नवरसें निववीत ॥ ७७ ॥
"ही कथा मुमुक्षूंची (मोक्षाची इच्छा धरणाऱ्यांची) कुलदेवता आहे, मुक्तांना नित्य मुक्त करते नि संसारिकांना नवरसांनी आनंदी करते."
जरी कोणी स्वभावें पुढें । उघडती कानींचीं कवाडें । अर्थ ऎकतां निवाडें । पुढें पुढें अतिगोड ॥ ७८ ॥
"जरी कोणी सहज कानाचे कवाड उघडून ही कथा ऐकेल, तरी तिला ऐकता ऐकता पुढे पुढे अतिशय गोडवा जाणवेल."
गोडपणें पडल्या मिठी । सुटती जीवशिवांच्या गांठी । कृष्णकथा हे गोमटी । उठाउठी विजलाभू ॥ ७९ ॥
"या गोडव्यात मन रमताच जीव नि शिवातील द्वैताच्या गाठी सुटतात; ही सुंदर कृष्णकथा तात्काळ आत्मलाभ करून देते."
येथें भीमकीचे पुरले आर्त । तो हा आदरें वाचितां ग्रंथ । श्रोतयांचे मनोरथ । कृष्ण समर्थ पुरवील ॥ ८० ॥
"जशी रुक्मिणीची मनोकामना पूर्ण झाली, तसा हा ग्रंथ आदराने वाचणाऱ्या सर्व श्रोत्यांचे मनोरथ समर्थ श्रीकृष्ण पूर्ण करेल!"
माझे पुरवाया मनोरथ । तों मनचि झाले कृष्णनाथ । एका जनार्दनीं नित्य तृप्त । परंगत हरिचरणीं ॥ ८१ ॥
"माझे मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी माझे मनच साक्षात कृष्णनाथ झाले; संत एकनाथ (एका जनार्दनी) नित्य तृप्त होऊन हरिचरणी लीन झाले आहेत."
एका जनार्दना शरण । म्हणतां गेलें एकपण । सहज खुंटलें निरुपण । महामौन कथेचें ॥ ८२ ॥
"मी जनार्दन स्वामींना शरण गेलो नि माझा वेगळा 'मी'पणा नष्ट झाला; त्यामुळे निरूपण थांबून कथेला महामौन प्राप्त झाले."
मुखीं जनार्दनचि वक्ता । जनार्दनचि झाला श्रोता । जनार्दनचि ग्रंथ लिहिता । सत्य सर्वथा हे वाणी ॥ ८३ ॥
"मुखातून बोलणारा जनार्दन, ऐकणारा जनार्दन आणि हा ग्रंथ लिहिणाराही जनार्दनच आहे; ही गोष्ट पूर्णपणे सत्य आहे!"
एका एकजनार्दनीं । जनार्दनचि एकपणीं । निर्मळ जान्हवीचें पाणी । मनकर्णिका अतितीर्थ ॥ ८४ ॥
"एका जनार्दनामध्ये केवळ जनार्दनच एकरूपाने सामावला आहे, जसे मनकर्णिका तीर्थात गंगाजळ निर्मळ वाहते."
वाराणसी महापुरीं । मनकर्णिकेच्या तीरीं । रामजयंतीमाझारीं । ग्रंथ निर्धारीं संपविला ॥ ८५ ॥
"वाराणसीच्या महान नगरीत, मणिकर्णिका घाटाच्या तीरावर, रामनवमीच्या पावन प्रसंगी हा ग्रंथ पूर्ण झाला."
शके चवदाशे त्र्याणव । प्रजापति संवत्सराचे नांव । चैत्रमासाचें वैभव । पर्व अभिनव रामनवमी ॥ ८६ ॥
"शके १४९३ मधील 'प्रजापती' नावाच्या संवत्सरात, चैत्र महिन्यातील रामनवमीच्या शुभ पर्वावर हा ग्रंथ सिद्ध झाला."
ते दिवशीं सार्थक अर्थी । रुक्मिणीस्वयंवरसमाप्ती । एका जनार्दन कृपास्थिती । ग्रंथ वाराणसीप्रति संपविला ॥ ८७ ॥
"त्या दिवशी जनार्दन स्वामींच्या कृपेने काशी-वाराणसी नगरीत या 'रुक्मिणीस्वयंवर' ग्रंथाची सांगता झाली!"