कृष्णासी शरीरसंबंध । हा तंव बोलचि अबद्ध । वडीलपणें घेतला छंद । बुद्धिमंद म्हातारा ॥ १ ॥
कृष्णाशी नातेसंबंध जोडणे ही अगदी वेडगळ गोष्ट आहे. म्हाताऱ्या राजाने (भीमकाने) वयोवृद्धपणामुळे हा मंदबुद्धीचा छंद घेतला आहे.
कृष्णासी सोयरिक न ये कामा । हें काय कळलें नाहीं तुम्हां । सखा मारिला अहंमामा । तो काय आम्हां धड होईल ॥ २ ॥
कृष्णाशी सोयरीक करून काही उपयोग नाही, हे तुम्हाला अजून कसे कळत नाही? ज्याने स्वतःच्या मानलेल्या मामाचा (कंसाचा) वध केला, तो आपल्याला तरी कसा निभावू देईल?
एक म्हणती नंदाचा । एक म्हणती वसुदेवाचा । ठाव नाहीं बापाचा । अकुळी साचा श्रीकृष्ण ॥ ३ ॥
कोणी त्याला नंदाचा मुलगा म्हणतात, तर कोणी वसुदेवाचा मुलगा म्हणतात. त्याच्या खऱ्या बापाचा काही ठावठिकाणा नाही, हा श्रीकृष्ण खरोखरच कुळ नसलेला (अकुळ) आहे.
मुळींचा नाहीं जन्मपत्र ॥ कवण जाणे कुळ गोत्र । कृष्ण नव्हे जी स्वतंत्र । भक्तपरतंत्र सदाचा ॥ ४ ॥
त्याची मुळात जन्मपत्रिकाच नाही, त्याचे मूळ कुळ आणि गोत्र कोणाला ठाऊक आहे? हा कृष्ण स्वतः स्वतंत्र नसून नेहमी भक्तांच्याच आधीन असतो.
कर्म पहातां परद्वारीं । गोरसाची करी चोरी । धरितां न धरावें निर्धारीं । चोरटा हरी चित्ताचा ॥ ५ ॥
त्याचे कृत्य पाहिले तर तो दुसऱ्यांच्या घरी जाऊन लोणी-दुधाची चोरी करतो. त्याला पकडायचे ठरवले तरी तो सापडत नाही, असा हा लोकांचे चित्त चोरणारा चोर आहे.
गाईपाठीं धांवता । पळूं शिकला तो तत्त्वतां । काळयवनापुढें पळतां । झाला रक्षिता मुचुकंद ॥ ६ ॥
गाईंच्या मागे धावता धावता तो पळण्यात पटाईत झाला. काळयवनापासून पळताना त्याने स्वतः लपून मुचुकंदाकरवी त्याला मारले.
कृष्ण वीर नव्हे गाढा । पळाला जरासंधापुढां । भेणें समुद्राचिया आगडा-माजी दुर्ग बसविले ॥ ७ ॥
कृष्ण काही महान वीर नाही, तो जरासंधापुढून पळून गेला आणि भीतीने समुद्राच्या मधोमध किल्ला बांधून (द्वारका) लपून बसला.
केशिया मारिला तटू । बैल मारिला अरिष्टू । इतकियासाठीं वीर बाठू । केवीं सुभटू म्हणावा ॥ ८ ॥
त्याने केशी नावाचा घोडा आणि अरिष्ट नावाचा बैल मारला. एवढ्यावरूनच त्याला मोठा शूरवीर आणि योद्धा कसे म्हणता येईल?
मारिले वत्सासुर वासरूं । बकासुर तें पांखरूं । किरडूं मारिलें अघासुरू । इतुकेनि वीर केंविं होय ॥ ९ ॥
वत्सासुराच्या रूपाने वासरू मारले, बकासुराच्या रूपाने पक्षी मारला आणि अघासुराच्या रूपाने किडा/साप मारला, एवढ्याने कोणी शूरवीर होतो का?
कृष्णासी उघड नाहीं वर्तणें । सदा संसारीं लपणें । त्याचीं मी जाणें विंदाणें । लपतीं स्थानें तीं ऎका ॥ १० ॥
कृष्णाचे वागणे उघड आणि स्पष्ट नसते, तो नेहमी या संसारात लपत असतो. त्याची लपण्याची सर्व ठिकाणे मला माहीत आहेत, ती ऐका.
चढे वैकुंठींचे पाहाडीं । क्षीरसागरीं देतसे बुडी । शेषाचिये फणें दडी । मिषें निद्रेचेनि राहे ॥ ११ ॥
तो वैकुंठाच्या पर्वतावर चढतो, क्षीरसागरात बुडी मारतो आणि शेषाच्या फण्याखाली झोपेचे सोंग घेऊन लपून राहतो.
विघ्न देखोनिया थोर । होय मत्स्य कीं सूकर । नातरी पाठी करोनि निबर । रूप धरी कमठाचें ॥ १२ ॥
मोठे संकट आले की तो मासा (मत्स्य) किंवा वराह (सूकर) बनतो, नाहीतर आपली पाठण घट्ट करून कासवाचे (कमठ) रूप घेतो.
दैत्य देखोनिया भारी । खांबामाजी गुरगुरी । बळें काढिलिया बाहेरी । नरसिंह होऊनि ठेला ॥ १३ ॥
बलवान दैत्य दिसताच तो खांबात लपून गुरगुरतो आणि बाहेर काढल्यावर नरसिंहाचे रूप धारण करतो.
दैत्य देखोनिया सबळ । जाहला भिकारी केवळ । बळीनें केला द्वारपाल । गळां बांधोनि द्वारासी ॥ १४ ॥
बलशाली दैत्य (बळी) पाहताच तो अगदी भिकारी (वामन) बनला आणि बळीने त्याला आपल्या दारात गळ्याशी बांधून द्वारपाल बनवले.
सवेचि खुजटपण सांडिले । रूप अणिकचि मांडिलें । दैत्यफळकट काढिले । मजुर जाहले मायेचे ॥ १५ ॥
लगेच त्याने आपले लहान रूप टाकून दुसरेच विशाल रूप घेतले आणि सर्व दैत्यांचा संहार केला; हे सर्व त्याच्या मायेचे खेळ आहेत.
राखितां इंद्राची गाय । दैत्यें मारिली माय । रडे ये माय माय । सांगूं काय तयाचें ॥ १६ ॥
इंद्राची गाय राखताना दैत्याने त्याच्या आईला मारले, तेव्हा तो 'आई आई' करत रडू लागला; त्याच्याबद्दल काय सांगावे!
थोर मांडिलें सांकडें ॥ तैसें मेळविली माकडें । आतांचि पाहा रोकडें । गोवळियांपुढें नाचतसे ॥ १७ ॥
जेव्हा मोठे संकट आले, तेव्हा त्याने माकडे गोळा केली (रामावतारात) आणि आता प्रत्यक्ष पाहा, तो गवळ्यांच्या मुलांपुढे नाचत आहे.
कृष्णाची आणिक कहाणी । तो स्त्री जाहला मोहिनी । सुरां-असुरां ठकवूनी । महादेव मोहिला ॥ १८ ॥
कृष्णाची आणखी एक गोष्ट म्हणजे, तो मोहिनी नावाची स्त्री बनला आणि देव-दैत्यांना फसवून त्याने महादेवालाही मोहित केले.
शेखीं जाहला म्हाळसा । वास केला त्या निवासा । त्याचेनि धर्में राहूं कैसा । रविचंद्रासी लागला ॥ १९ ॥
शेवटी तो म्हाळसा बनून राहिला, त्याच्या अशा वागण्यामुळे सूर्य आणि चंद्रालाही ग्रहण लागण्याचा त्रास सहन करावा लागला.
कृष्णांसी नाहीं रूप गुण । न देखॊं एकदेशी स्थान । तयासी कैंचें सिंहासन । वृत्तिशून्य वर्ततसे ॥ २० ॥
कृष्णाला कोणतेही एक निश्चित रूप वा गुण नाही, त्याचे कोणतेही एक कायमचे स्थान नाही, त्याला कसले आलेय सिंहासन? तो सर्व वृत्तींच्या पलीकडे राहतो.
कृष्णासी नाही देहाभिमान । कदा नेणे मानापमान । तयाचे गांठी कैंचे धन । भाजीचे पान खातसे ॥ २१ ॥
कृष्णाला देहाचा अभिमान नाही, तो मान-अपमान मानत नाही. त्याच्याकडे कसले धन असणार? तो तर भक्तांच्या भाजीचे पानही आवडीने खातो.
कृष्णाचा भाव एक । नव्हे स्त्री पुरुष ना नपुंसक । पाहतां निश्चयो एक । नव्हे निष्टंक निर्धारें ॥ २२ ॥
कृष्णाचे स्वरूप एकसारखे नाही; तो स्त्री नाही, पुरुष नाही आणि नपुंसकही नाही. त्याच्या स्वरूपाचा निश्चित असा काहीच अंदाज लावता येत नाही.
जयासी माया दोन पाहीं । दोघीं वर्तती दोन ठायी । एक देही एक विदेही । देवकीही यशोदा ॥ २३ ॥
ज्याला देवकी आणि यशोदा अशा दोन आया आहेत आणि त्या दोन वेगवेगळ्या ठिकाणी राहतात. एक देहभावात आहे तर दुसरी विदेही आहे.
एकीं स्वबोध उपजविती । दुजी वाढवी विषयप्रीती । दोघी सांडुनि तळमळती । धर्माप्रती धांविन्निला ॥ २४ ॥
एकीने आत्मज्ञान दिले, दुसरीने मायेचे प्रेम दिले; पण तो या दोघींनाही तळमळत सोडून धर्माच्या (युधिष्ठिराच्या) मदतीसाठी धावून गेला.
उच्छिष्ट काढी धर्माघरी । ब्राह्मणाची भीड थोरी । लाथ हाणीतली उरावरी । तें पद मिरवी निलाजरा ॥ २५ ॥
तो धर्माच्या (युधिष्ठिराच्या) घरी खरकटी भांडी काढतो, ब्राह्मणाचा इतका धाक बाळगतो की भृगू ऋषींनी छातीवर मारलेली लाथही निलाजऱ्यासारखी दागिना म्हणून छातीवर बाळगतो.
तया कृष्णासीं सोयरीक करणें । तेंचि आम्हां विटंबवाणे । सदा संसारी लपणें । लाजिरवाणे लोकांत ॥ २६ ॥
अशा कृष्णाशी सोयरीक करणे म्हणजे आपली विटंबना करून घेणे होय. जो नेहमी लपत फिरतो, त्याच्याशी नाते जोडणे लोकांत लाजीरवाणे ठरेल.
तयासी द्यावें जी भावंड । तैं आमुचें काळें तोंड । या बोलासी म्हणाल पाखंड । तरी ज्ञातें उदंड तुम्हांपाशी ॥ २७ ॥
त्याला जर आपली बहीण दिली तर आपले तोंड काळे होईल. माझ्या या बोलण्याला जर तुम्ही पाखंड म्हणत असाल, तर तुमच्याकडे खूप ज्ञानी पंडित बसलेले आहेतच.
कृष्ण अतीत चहूं वाचा । तेथें वाग्निश्चयो घडे कैंचा । शब्दनिश्चयो नव्हे साचा । सत्य वाचा हे माझी ॥ २८ ॥
कृष्ण हा चारही भाषांच्या/वाचेच्या (परा, पश्यंती, मध्यमा, वैखरी) पलीकडचा आहे, तर मग त्याच्याशी तोंडी किंवा शब्दांचा निश्चय कसा होऊ शकतो? हा शब्दांचा निश्चय खरा ठरू शकत नाही, हे माझे शब्द सत्य आहेत.
बोला भाके जो सांपडे । तयासी वाग्निश्चयो घडे । हें तंव अवघेचि कुडें । जाणत वेड का होतां ॥ २९ ॥
जो शब्दांच्या आणि वचनांच्या बंधनात सापडतो, त्याच्याशी विवाहाचा वाग्निश्चय (साखरपुडा) होतो; पण कृष्णाच्या बाबतीत हे सर्व व्यर्थ आहे, हे जाणूनही तुम्ही वेडे का बनता?
कुळकर्माचा अंतू । आपणांसकट सकळांचा घातू । करणे असेल जीवा अंतू । तरी कृष्णनाथू वरावा ॥ ३० ॥
कुळ आणि कर्माचा नाश करायचा असेल, स्वतःसकट सर्वांचा घात करायचा असेल आणि स्वतःच्या जिवाचा अंत करायचा असेल, तरच त्या कृष्णाला वरावे.
जैसे निजतत्त्व निर्मळ । तैसा राया राहें निश्चळ । कुळाभिमानी सबळ । देहसंबंध मी जाणे ॥ ३१ ॥
हे राजा, जसे आत्मतत्त्व निर्मळ असते तसा तू निश्चल राहा. मी कुळाचा अभिमान बाळगणारा आहे आणि देहाचे व्यावहारिक संबंध मला चांगले माहीत आहेत.
जन्म कर्म कुळ गोत्र । उंच नीच वर्ण विचित्र । कर्माचें जें कर्मतंत्र । जाणता स्वतंत्र मी एकूं ॥ ३२ ॥
जन्म, कर्म, कुळ, गोत्र आणि विविध उंच-नीच वर्ण या कर्माच्या सर्व तंत्रांना जाणणारा स्वतंत्र ज्ञानी मी एकटाच आहे.
शरीरसंबंधाचें कारण । घटित आहे मजआधीन । प्रकृतिपुरुषां पाणिग्रहण । माझेनि जाण होतसे ॥ ३३ ॥
या लग्नाच्या शरीरसंबंधाचे जोडयोग माझ्याच हातात आहेत. प्रकृती आणि पुरुषाचा विवाह माझ्यामुळेच घडून येतो.
वचन ऎका प्रबळ । चैद्यदेशीं भूपाळ । महा अभिमानी शिशुपाळ । सोयरा केवळ तो आम्हां ॥ ३४ ॥
माझे हे महत्त्वाचे शब्द ऐका, चेदी देशाचा राजा शिशुपाल हा अत्यंत अभिमानी आणि पराक्रमी आहे, तोच आपला खरा सोयरा होण्यास योग्य आहे.
शरीरसंबंधाचे घटित । तयाशींचे आहे निश्चित । तुम्ही बैसलेति पंडित । उचितानुचित विचारा ॥ ३५ ॥
शरीरसंबंधाचा (लग्नाचा) योग त्याच्याशीच जुळणारा आहे. येथे जे पंडित बसले आहेत, त्यांनी काय योग्य आणि काय अयोग्य याचा विचार करावा.
कर्मकांडीचे वेदपाठक । बोलावूनि ज्योतिषी गणक । वाग्निश्चयाचे वाग्जाळिक । शास्त्रें शाब्दिक सोडिलीं ॥ ३६ ॥
कर्मकांडाचे वेदपाठक आणि ज्योतिषी यांना बोलावून, शब्दांचे जाळे विणून आणि शास्त्रांचे दाखले देऊन विवाहाचा निश्चय ठरवला गेला.
मेळा पांचां पंचकांचा । शब्दनिश्चयो तेणें साचा । साभिमान गर्जे वाचा । सोयरा आमुचा शिशुपाळ ॥ ३७ ॥
पंचमहाभूतांचा आणि लोकांचा मेळा जमवून शब्दांचा निश्चय पक्का केला गेला आणि रुक्मी अभिमानाने गर्जू लागला की 'शिशुपालच आमचा सोयरा आहे'.
रुक्मिणी काया मनें वाचा । निश्चय केला श्रीकृष्णाचा । बाहेर वाग्निश्चय शब्दाचा । शिशुपाळासी रुक्मिया ॥ ३८ ॥
रुक्मिणीने मात्र काया, वाचा आणि मनाने श्रीकृष्णालाच पती मानण्याचा निश्चय केला होता; पण बाहेर रुक्मीने शिशुपालाशी तोंडी वाग्निश्चय (साखरपुडा) करून टाकला.
लग्नपत्रिका पाहतां डोळां । एक नाडी जी शिशुपाळा । कृष्ण नेईल भीमकबाळा । यासी अवकळा वरील ॥ ३९ ॥
लग्नपत्रिका पाहिली असता शिशुपाल आणि रुक्मिणी यांची 'एकच नाडी' येत होती; त्यामुळे कृष्ण रुक्मिणीला घेऊन जाईल आणि शिशुपालाच्या वाट्याला मानहानी (अवकळा) येईल असे स्पष्ट दिसत होते.
वर शिशुपाळा ऎकतां । दचकली ते राजदुहिता । जैसा सिद्धासी सिद्धिलाभ होता । उठे अवचिता अंतराय ॥ ४० ॥
'शिशुपाल हाच नवरा ठरला आहे' हे ऐकताच ती राजकन्या रुक्मिणी दचकली. जसे एखाद्या सिद्धाला सिद्धी मिळणार इतक्यात अचानक मोठा अडथळा यावा, तसे तिला झाले.
कवण उपासूं गे देवता । कवणकवणा जावे तीर्था । कवण नवस नवसूं आतां । कृष्णनाथप्राप्तीसी ॥ ४१ ॥
"आता मी कोणत्या देवतेची उपासना करू? कोणत्या तीर्थांना जाऊ? आणि कृष्णनाथ पती म्हणून मिळण्यासाठी कोणता नवस बोलू?" असे रुक्मिणी म्हणू लागली.
जैसा सद्बुद्धीआड कामक्रोधू । कां विवेकाआड गर्वमदू । स्वधर्माआड आळससिंधू । तैसा बंधु रुक्मिया ॥ ४२ ॥
जसा चांगल्या बुद्धीच्या आड काम-क्रोध येतो, विवेकाच्या आड अहंकार येतो आणि स्वधर्माच्या आड आळस येतो; तसाच कृष्णाच्या प्राप्तीमध्ये रुक्मिणीचा भाऊ रुक्मी हा अडथळा ठरला.
जैसा सविवेक वैरागी । विघ्ने जिणोनी जाय वेगीं । तैसा प्रयत्न कृष्णालागीं । करीन स्वांगीं मी देखा ॥ ४३ ॥
जसा एखादा विवेकी वैरागी पुरुष सर्व विघ्नांवर मात करून पुढे जातो, तसाच प्रयत्न मी स्वतः कृष्णाला मिळवण्यासाठी करेन.
कृष्णप्राप्तीचा विचारू । तेथे करूं नये दुजियाचा संचारू । वृत्ति करावी तदाकारू । धैर्यबळें आपुलेनी ॥ ४४ ॥
कृष्णप्राप्तीच्या विचारात दुसऱ्या कोणाचाही प्रवेश होऊ द्यायचा नाही; स्वतःच्या धैर्याच्या बळावर आपली वृत्ती पूर्णपणे कृष्णमय (तदाकार) केली पाहिजे.
गुज सांगूं मायेपाशीं । परी साध्य नव्हे तियेसी । रडूं निघेल मोहेंसीं । मिठी लोभेंसीं घालूनी ॥ ४५ ॥
आईजवळ आपले मन मोकळे करावे तर तिच्याने हे काम साध्य होणारे नाही; ती उलट मोहापोटी मला मिठी मारून रडू लागेल.
माझिया आशेचिया साजणी । दीन तृष्णेच्या ब्राह्मणी । मिळतील सद्वासना सुवासिनी । मज वेढूनि घेतील ॥ ४६ ॥
माझ्या आशेच्या मैत्रिणी, तृष्णेच्या ब्राह्मणी आणि सद्वासनांच्या सुवासिनी एकत्र येऊन मला घेराव घालतील (आणि माझे मूळ काम बाजूला राहील).
तेणें होईल थोर शब्दू । ऎकेल अभिमानिया बंधू । कृष्णप्राप्तीसी अवरोधू । सबळ क्रोधू उपजेल ॥ ४७ ॥
त्यामुळे मोठा बोभाटा होईल आणि माझा अभिमानी भाऊ रुक्मी हे ऐकेल. मग तो रागाने कृष्णप्राप्तीच्या मार्गात मोठा अडथळा निर्माण करेल.
ऎसें विचारूनि जाण । निजभावाचा ब्राह्मण । आप्त पाचारिला सज्ञान । अतिगहन विवेकी ॥ ४८ ॥
असा विचार करून रुक्मिणीने आपल्या विश्वासातील, अत्यंत ज्ञानी आणि अत्यंत विवेकी अशा 'सुदेव' नावाच्या ब्राह्मणाला बोलावून घेतले.
कृष्णप्राप्तीचा सद्भावो । यालागीं तो सुदेवो । कृष्ण प्राप्तीसी धाडिला पहा हो । निजपत्रिका देवोनी ॥ ४९ ॥
कृष्णप्राप्तीचा शुद्ध भाव मनात ठेवून, तिने स्वतःचे प्रेमपत्र देऊन त्या सुदेव ब्राह्मणाला श्रीकृष्णाकडे पाठवले.
सातां श्लोकांची व्युत्पत्ती । उपाव भाव आर्तकीर्ती । विवेक निश्चयो निजभक्ती । कृष्णासी विनंती पाठविली ॥ ५० ॥
सात श्लोकांची रचना करून त्यात उपाय, भाव, भक्तीची आर्तता, विवेक आणि आपला दृढ निश्चय मांडून तिने श्रीकृष्णाला विनंतीपत्र पाठवले.
एका जनार्दनीं मन । श्रोतीं व्हावें सावधान । प्रेमपत्रिकेचें लेखन । अनुसंधान भीमकीचें ॥ ५१ ॥
संत एकनाथ (एका जनार्दनी) म्हणतात की, आता श्रोत्यांनी एकाग्र चित्ताने सावध व्हावे आणि रुक्मिणीने लिहिलेल्या त्या प्रेमपत्रिकेचे लेखन व भाव ऐकावा.