रिघोनि जंबुकांमाझारीं । आपुला भाग ने केसरी । तैसी वेढिली महावीरीं । नेली नोवरी श्रीकृष्णें ॥ १ ॥
जसे सिंहाने कोल्ह्यांच्या टोळक्यात शिरून स्वतःचा भाग हिसकावून न्यावा, तसेच महावीरांनी वेढलेल्या रुक्मिणीला श्रीकृष्णाने स्वतःच्या रथात बसवून नेले.
सांगातिणी जिवेंभावें । जड्ल्या होत्या भीमकीसवें । त्या त्यजूनि कृष्णदेवो । नेली निजभावें भीमकी ॥ २ ॥
रुक्मिणीसोबत तिच्या मनापासून जडलेल्या ज्या मैत्रिणी होत्या, त्यांचा त्याग करून श्रीकृष्णाने तिच्या निरामय भावामुळे रुक्मिणीला सोबत नेले.
आंदण्या अविद्येच्या दासी । मोहममतेच्या सखियांसी । सांडूनि नेले भीमकीसी । उकसाबुकसीं स्फुंदती त्या ॥ ३ ॥
अविद्येच्या दासी आणि मोह-ममतेच्या मैत्रिणींना मागे सोडून कृष्णाने रुक्मिणीला नेले, तेव्हा त्या मागे हुंदके देऊन रडू लागल्या.
सुडावीत नेली वधू । लाजिन्नला अभिमानिया बंधू । अपूर्णकामें उपजे क्रोधू । तैसा मागधू धांविन्नला ॥ ४ ॥
कृष्णाने वधूला सोडवून नेले, त्यामुळे तिचा अभिमानी भाऊ रुक्मी लाजला. इच्छा अपूर्ण राहिल्याने जसा राग येतो, तसा जरासंध (मागध) क्रोधाने धावून आला.
कोणीं नेलें गे नोवरीसी । येरी म्हणती लाज नाहीं तुम्हांसी । राखों आलेति भीमकीसी । शेखीं आम्हांसी पूसतां ॥ ५ ॥
"नवरीला कोणी नेले?" असे वीरांनी विचारले असता, स्त्रिया म्हणाल्या, "तुम्हाला लाज वाटत नाही का? रुक्मिणीचे रक्षण करायला आला होतात आणि शेवटी आम्हालाच विचारत आहात!"
जळो तुमचें दादुलेपण । नपुंसकाहूनि हीन । वृथा गेली आंगवण । काय वदन दावितां ॥ ६ ॥
"तुमच्या पुरुषार्थाचा धिक्कार असो, तुम्ही नपुंसकापेक्षाही हीन ठरलात! तुमची ताकद व्यर्थ गेली, आता कसले तोंड दाखवता?"
स्यंदने गरुडकेतुमंडिते कुंडिनेशतनयाधिरोपिता । केनचिन्नवतमालकांतिवच्छ्यामलेन पुरुषेण नीयते ॥ १ ॥
"गरुडध्वजाने शोभणाऱ्या रथात कौंडिण्यपूरच्या राजाच्या कन्येला (रुक्मिणीला) बसवून, ताज्या तमलाच्या वृक्षासारखी सावळ्या कांती असलेल्या एका पुरुषाने तिला नेले आहे."
गरुडध्वज झळके ज्यासी । तोडर गर्जे चरणांसी । विजू खिळिली मेखळेली । तैसा कांसेसी पीतांबर ॥ ७ ॥
ज्याच्या रथावर गरुडध्वज झळकत आहे, पायांत तोडर वाजतो आहे आणि कंबरेला विजेसारखा लखलखणारा पीतांबर शोभत आहे;
टिळक रेखिला पिवळा । मुकुट कुंडलें वनमाळा । डोळस सुंदर सांवळा । भीमकबाळा तेणें नेली ॥ ८ ॥
कपाळावर पिवळा टिळा, मस्तकी मुकुट, कानांत कुंडले नि गळ्यात वनमाळा धारण करणाऱ्या त्या सुंदर सावळ्या पुरुषाने रुक्मिणीला नेले.
मागध म्हणे गेली वाटीव । धैर्य गांभीर्य वैभव । यश कीर्तीची राणीव । नेली सर्व यादवीं ॥ ९ ॥
जरासंध हळहळत म्हणाला, "आपले सर्व धैर्य, गांभीर्य, वैभव, यश आणि कीर्तीची सत्ता यादवांनी पार पळवून नेली."
धिग्धिग् ज्यालेपण जीवाचें । आतां येथोनि परतणें कैंचें । गोवळीं यश नेलें आमुचें । म्हणॊनि कवचें बांधिलीं ॥ १० ॥
"आमच्या जगण्याचा धिक्कार असो! आता येथून मागे कसे फिरायचे? त्या गवळ्याने आपले यश हिरावून नेले," असे म्हणून सर्व वीर चिलखते घालू लागले.
पाठाची हिरोन नेली भाज । याहून थोर कवण लाज । करणें निर्वाणींचें झुंज । म्हणॊनि पैज घेतली ॥ ११ ॥
"ताटातील अन्न हिरावून नेले, यापेक्षा मोठी कोणती लाज? आता अंतिम युद्ध करायचेच," अशी पैज त्यांनी घेतली.
वीर वळंवळे अश्वांवरी । नाचती तिहीं पायांवरी । ‘होहो’ ‘मामा’ ‘जीजी’ कारी । यावा स्वारीं दाविला ॥ १२ ॥
वीर घोड्यांवर स्वार झाले, घोडे तीन पायांवर नाचू लागले; 'होहो', 'मामा' अशा घोषणा देत त्यांनी स्वारीचा वेग दाखवला.
पुढें पायांचें मोगर । आढाउ चालती गंभीर । सेले साबळे कोतेकर । धनुर्धर पायांचे ॥ १३ ॥
पुढे पायदळ सैनिकांचा प्रचंड समूह गंभीरपणे चालत होता, ज्यात भाले, बरचे नि धनुष्य धारण केलेले सैनिक होते.
रथ जोडिले एकवट । वरी चढले वीर उद्भट । घडघडले चक्रवाट । रजें अंबुट कोंदलें ॥ १४ ॥
रथांच्या जोड्या एकत्र केल्या गेल्या, ज्यांवर श्रेष्ठ वीर चढले. रथांची चाके घडघडली आणि धुळीने संपूर्ण आकाश व्यापून टाकले.
घोडिया बाणली मोहाळी । कंगण टोप रागावळी । पांखरा झळकती तेजाळी । आरसे तळीं लाविले ॥ १५ ॥
घोड्यांना सुंदर पाखरा (संरक्षक वस्त्रे), टोप आणि पाठीवर चमकणारे आरसे लावून सजवले होते.
दोंही बाहीं कुंजरथाट । गदगलित गजघट । दांतीं लोहबंध तिखट । वीर सुभट वळंघले ॥ १६ ॥
दोन्ही बाजूला मत्त हत्तींचे थवे चालले होते, ज्यांच्या दातांना लोखंडी सुरे बांधले होते आणि त्यांच्यावर शूर वीर स्वार झाले होते.
एक चढले उंटांवरी । एक चढले अश्वांवरी । एक चढले खेचरीं । वीर भारी गर्जती ॥ १७ ॥
काही उंटांवर, काही घोड्यांवर तर काही खेचरांवर बसून सर्व वीर मोठ्याने गर्जना करत होते.
शस्त्रें झळकताती कैसीं । प्रळयकाळींची बिजू जैसी । मेघ गर्जती आकाशीं । तैसा गजांसी गडगर्ज ॥ १८ ॥
त्यांची शस्त्रे प्रलयकाळाच्या विजेसारखी चमकत होती आणि हत्तींचा ओरडण्याचा आवाज ढगांच्या गडगडाटासारखा येत होता.
आम्ही प्रचंड धनुर्वाडे । रणकर्कश रणगाढे । नोवरी घेऊन आम्हांपुढें । कोणीकडे पळतील ॥ १९ ॥
"आम्ही प्रचंड धनुर्धारी आणि युद्धात भयंकर असे शूर वीर आहोत, आमच्यापुढून नवरीला घेऊन ते कुठे पळून जातील?"
निशाण त्राहाटिल्या भेरी । खाखाइल्या रणमोहरी । सिंहनाद केला वीरीं । उपराउपरी धांविन्नले ॥ २० ॥
नगाडे नि भेरी वाजवल्या गेल्या, रणशिंगे फुंकली गेली आणि वीरांनी सिंहगर्जना करत एकमेकांवर धाव घेतली.
शस्त्रास्त्रीं सन्नद्ध सबळ । मीनले महावीर सकळ । धांविन्नले उतावेळ । यादवदळ ठाकले ॥ २१ ॥
शस्त्रास्त्रांनी सज्ज असलेले सर्व महावीर एकत्र झाले आणि वेगाने धावत जाऊन यादवांच्या सैन्यासमोर उभे राहिले.
अवघे मिळोनि दिधली हांक । कृष्णा दाखवीं पां मुख । ‘भीमकी पावली’ हें सुख । झणीं देख मानिसी ॥ २२ ॥
सर्व शत्रूंनी एकत्र मिळून हाक मारली, "कृष्णा, तोंड दाखव! रुक्मिणी मिळाली म्हणून लगेच सुखाचा गर्व करू नकोस!"
सांडीं सांडी भीमकीचा संग । अबद्ध बांधिजसी निलाग । आला कोपिष्टांचा लाग । पडेल पांग दुजयाचा ॥ २३ ॥
"रुक्मिणीचा संग सोड! तू उगाच अडचणीत अडकशील; कारण संतापलेल्या शत्रूंचा हल्ला झाला असून तुला दुसऱ्यांवर अवलंबून राहावे लागेल."
एकला एकट होतासी । तै तूं कोणा नाटोपसी । स्त्रीलोभें अडकलासी । सांपडलासी वैरियां ॥ २४ ॥
"जेव्हा तू एकटा असायचास, तेव्हा कोणालाही आटोपत नव्हतास; पण आता स्त्रीच्या मोहात अडकून तू शत्रूंच्या जाळ्यात सापडला आहेस."
तूं ह्रदयशून्य अविवेकी । दुजियातें न मानिसी शेखीं । तुज मीनले जे विवेकी । ते त्वां वृत्तिशून्य पैं केलें ॥ २५ ॥
"तू निष्फळ नि अविवेकी आहेस, कोणालाही जुमानत नाहीस; आणि तुझ्याशी जोडल्या गेलेल्या विवेकी लोकांनाही तू वृत्तीशून्य करून टाकले आहेस."
अविचारितां एकाएकीं । चोरली परात्पर भीमकी । ते तंव न जिरे इहलोकीं । वीरीं कार्मुकें वाहिलीं ॥ २६ ॥
"विचार न करता तू या श्रेष्ठ रुक्मिणीला चोरून आणलेस, पण ती तुला सहज पचणार नाही!" असे म्हणत वीरांनी धनुष्याला बाण लावले.
अविद्या चोरिली चंद्रावळी । विद्या पेंधी ते गोवळी । तैसी नेऊं पाहसी भीमकबाळी । असुरीं फळी मांडिली ॥ २७ ॥
"आधी चंद्रावळी नि पेंद्याच्या गवळणींना फसवलेस, तशीच ही भीमककन्या नेऊ पाहत आहेस का?" असे म्हणत असुरांनी फळी रचली.
न करितां रे उवेढा । केवीं जाऊं पाहसी पुढां । पळों नको परत भेडा । होई गाढा वीरवृत्ती ॥ २८ ॥
"अरे, लढाई टाळून पुढे कसा चाललास? पळून जाऊ नकोस, भ्याडपणा सोडून मागे फिर आणि वीरवृत्ती दाखव!"
गौगोरस मंथन करितां । चोरिसी सारांश नवनीता । तैसिच नेऊं पाहसी राजदुहिता । बहुतां झुंजतां तें नये ॥ २९ ॥
"गाईचे दूध मंथन करताना जसे लोणी चोरतोस, तशी ही राजकन्या नेऊ पाहत आहेस? पण अनेकांशी लढल्याशिवाय हे शक्य नाही."
यापरी तूं गोवळा जाण । आतां करीं शहाणपण । भीमकी सांडून वांचवीं प्राण । जीवदान तुज दिधलें ॥ ३० ॥
"तू केवळ एक गवळी आहेस, आता शहाणपणा कर आणि रुक्मिणीला सोडून स्वतःचा प्राण वाचव; आम्ही तुला जीवदान दिले!"
जैसे अहंकारचे दुर्ग । तैसें आलें चातुरंग । भीतरीं वीर अनेग । कामक्रोधादि खवळले ॥ ३१ ॥
जसे अहंकाराचे किल्ले असावेत, तसे शत्रूंचे चतुरंग सैन्य चालून आले; ज्याच्या आत काम-क्रोधासारखे खवळलेले अनेक वीर होते.
महामोहांचे मेहुडे । तैसें सैन्य आलें पुढें । कृष्णबोधाचे निजगडे । यादव गाढे परतले ॥ ३२ ॥
महामोहाच्या ढगांसारखे ते सैन्य पुढे आले, तेव्हा कृष्णज्ञानाचे सच्चे सोबती असणारे शूर यादव मागे फिरून त्यांना भिडले.
भीमकीऎशी नेणों किती । कृष्णें वरिल्या अनंत शक्ती । तुम्हां मशकांचा पाड किती । वेगीं दळपती परतला ॥ ३३ ॥
यादव म्हणाले, "रुक्मिणीसारख्या कितीतरी अनंत शक्ती कृष्णाने स्वीकारल्या आहेत! तुमच्यासारख्या डासांची काय कथा? सैन्य घेऊन लगेच मागे फिरा!"
पळतां जन्म गेलें तुमचें । बोल बोलतां नाकें उंचें । आतांचि जाणवेल साचें । बहु बोलाचें फळ काय ॥ ३४ ॥
"पळून जाण्यातच तुमचे आयुष्य गेले आहे आणि बोलताना मात्र नाके उंच करता! आताच तुम्हाला खरी ताकद कळेल, जास्त बोलण्यात काय अर्थ आहे?"
सत्रा वेळ पळालेती । निर्लज्ज मागुती आलेती । रणीं तुम्हां लावीन ख्याती । धनुष्यें हातीं वाइलीं ॥ ३५ ॥
"सतरा वेळा पळून गेलेले तुम्ही निर्लज्ज होऊन पुन्हा आला आहात, आता युद्धात तुम्हाला तुमची जागा दाखवतो!" असे म्हणून यादवांनी धनुष्याला बाण लावले.
दोहीं सैन्यां झाली भेटी । वोढिल्या धनुष्यांच्या मुष्टी । होत बाणांची पै वृष्टी । कूर्मपृष्ठी कांपतसे ॥ ३६ ॥
दोन्ही सैन्यांची गाठ पडली, धनुष्यांची प्रत्यंचा खेचली गेली नि बाणांचा असा वर्षाव झाला की साक्षात पृथ्वी (कूर्मपृष्ठ) कापू लागली.
तडक फुटलें एकसरें । भिंडिमाळांचे पागोरे । वीर गर्जती हुकारें । रणतुरे लागलीं ॥ ३७ ॥
एकदम तडाखे बसू लागले, शस्त्रांचे प्रहार झाले, वीर हुंकार देत गर्जले आणि रणवाद्ये जोराने वाजू लागली.
पायींचे लोटले पायांवरी । असिवार असिवारांवरी । वीर पडखळले वीरीं । परस्परें हाणिती ॥ ३८ ॥
पायदळ सैनिक पायदळावर तुटून पडले, तलवारी चालवणारे एकमेकांवर धावले; वीर एकमेकांवर आदळून प्रहार करू लागले.
गज आदळले गजांसी । महावंत महावंतांसी । शस्त्रें वोडविती शस्त्रांसी । घायीं घायांसी निवारण ॥ ३९ ॥
हत्तींवर हत्ती आदळले, मावत मावतांशी भिडले, शस्त्रांवर शस्त्रे आदळली आणि घावांवर घाव घालून रक्षण केले जाऊ लागले.
वोडणें आदळती वोडणा । बाण सुटती सणसणा । खड्गे वाजती खणाखणा । काळनंदना मांडली ॥ ४० ॥
ढालींवर ढाली आदळू लागल्या, बाण सणसणत सुटले, तलवारी खणाखण वाजू लागल्या आणि साक्षात मृत्यूचे तांडव सुरू झाले.
धीर वीर राहे साहे । मागें न ठेविती पाये । माथां वाजती धाये । रुधिर वाहे भडभडा ॥ ४१ ॥
धीर वीर प्रहार सहन करत उभे राहिले, कोणीही पाऊल मागे घेतले नाही; डोक्यावर घाव बसत होते नि रक्ताच्या धारा भडभडा वाहत होत्या.
शस्त्रें सुटती हातींचीं । कटारा काढिती माजीचीं । उदरे फोडिती गजांची । वीर पायांचे चवताळती ॥ ४२ ॥
हातातील शस्त्रे सुटल्यावर कंबरेच्या कटारी काढून वीर लढू लागले; पायदळ सैनिक चवताळून हत्तींची पोटे फोडू लागले.
वोडण उचलोनियां ठायीं । वारु तोडिले पायीं । वीर पाडोनियां भुई । आढाऊ पायीं भीडती ॥ ४३ ॥
ढाली उचलून घोड्यांचे पाय तोडले गेले, वीरांना जमिनीवर पाडून पायदळ सैनिक एकमेकांना भीडत होते.
भातडीचे सरले शर । धनुष्यदंडे महावीर । झोडून पाडिती अपार । घोरांदर मांडिलें ॥ ४४ ॥
भात्यातील बाण संपल्यावर महावीर धनुष्याच्या दांड्यानेच एकमेकांना झोडपून पाडू लागले, भयंकर रणसंग्राम माजला.
लाथा हाणोनियां गजांतें । झोंटी धरोनि महावंतांतें । तळीं आणोनियां त्यांतें । घायीं आंतें काडिती ॥ ४५ ॥
हत्तींना लाथा मारून, मावतांचे केस धरून खाली खेचले गेले आणि त्यांच्यावर घाव घालून आतडी बाहेर काढली गेली.
घायें पाडिती गजांतें । उपडोनि घेती गजदंतांतें । धांवोनि हाणिती रथांतें । एकेचि घाते शतचूर्ण ॥ ४६ ॥
घाव घालून हत्ती पाडले गेले, त्यांचे सुळे उपटून घेतले गेले आणि रथांवर धावून जाऊन एकाच फटक्यात रथांचा चुराडा केला गेला.
घायीं मातले महावीर । वोढिती अंत्रमाळांचे भार । तरी धांवती समोर । थोर थोर पाडिती ॥ ४७ ॥
घावांनी मातलेले महावीर आतड्यांच्या माळा अंगावर ओढत होते, तरीही समोर धावून मोठ्या मोठ्या वीरांना पाडत होते.
कृष्णबळें यादव गाढे । रणीं लोटलिया पुढें । देखोनि मागद धनुर्वाडे । कोपें वेगाढे उठावले ॥ ४८ ॥
श्रीकृष्णाच्या बळाने यादव वीर रणांगणात पुढे लोटले, हे पाहून मागधांचे धनुर्धारी वीर अति क्रोधाने पुढे धावले.
हांक दिधली महावीरीं । बाण सुटले एकसरीं । यादवसैन्याचा महागिरी । शरधारीं झांकोळला ॥ ४९ ॥
महावीरांनी हाक मारून एकाच वेळी बाण सोडले, ज्यामुळे यादवांच्या सैन्याचा डोंगर बाणांच्या वर्षावाने झाकला गेला.
आमच्या बाणांचें लाघव । आजि फावले यादव । धंवा पावा चला सर्व । आले गौरव आम्हांसी ॥ ५० ॥
"आज आपले बाणांचे कौशल्य दाखवण्याची संधी मिळाली आहे! चला सर्वजण धावा, आपल्याला विजय मिळणार आहे," असे शत्रू म्हणू लागले.
देखोनि वैरियांच वरवळा । कांपिन्नली भीमकबाळा । नाश होईल दोंही कुळां । बोल कपाळा लागेल ॥ ५१ ॥
शत्रूंचा हा धुमाकूळ पाहून रुक्मिणी थरथर कापू लागली नि म्हणाली, "दोन्ही कुळांचा नाश होईल आणि हा कलंक माझ्या कपाळावर बसेल!"
दीर भावे पडतील रणीं । सासुरां होईल टेहणी । कैंची आणिली हे वैरिणी । धड कोणी न बोलती ॥ ५२ ॥
"दीर आणि मेहुणे रणांगणात मारले जातील, सासुरवासात माझी निंदा होईल की 'कुठून ही कारट आणली!' कोणीही चांगले बोलणार नाही."
सखे बंधू पडतील रणीं । दु:खें फुटेल जननी । माहेर तुटेल येथुनी । मुख कैसेनी दाखवावें ॥ ५३ ॥
"माझे सखे भाऊ रणांगणात मारले जातील, दुःखाने आईचे हृदय फुटेल, माहेर कायमचे तुटेल; मग मी कोणाला तोंड कसे दाखवू?"
कृष्ण पावलिया पुढें । कैसें मांडलें सांकडें । कठिण वोढवलें दोहींकडे । कपाळ कुडें माझेंचि ॥ ५४ ॥
"कृष्ण भेटल्यानंतरही हे कसले संकट उभे राहिले? दोन्ही बाजूने भयंकर प्रसंग आला आहे, माझे नशीबच वाईट!"
थोर वोडवलें दुस्तर । तुटलें सासुरें माहेर । कृष्णावेगळा न दिसे थोर । पाहिलें वक्र हरीचें ॥ ५५ ॥
"सासरे नि माहेर दोन्ही तुटण्याची दुस्तर वेळ आली आहे; कृष्णाशिवाय दुसरा कोणीही मोठा नाही," असे मानून तिने कृष्णाच्या मुखाकडे पाहिले.
देखोनि हासिन्नला वनमाळी । भिऊं नको वो वेल्हाळी । यादव उठावले महाबळी । रणकंदळी करितील ॥ ५६ ॥
तिची ही चिंता पाहून वनमाळी श्रीकृष्ण हसला आणि म्हणाला, "हे सुंदरी, भिऊ नकोस! महाबली यादव पुढे सरसावले आहेत, ते रणांगणात शत्रूंचा संहार करतील."
तुझे दीरभावे रणीं । शत्रु भेदतील बाणीं । धडमुंडांकित धरणी । अर्धक्षणीं करितील ॥ ५७ ॥
"तुझे दीर नि मेहुणे रणांगणात बाणांनी शत्रूंना भेदतील आणि अर्ध्या क्षणात पृथ्वीला शत्रूंच्या धड नि मुंडक्यांनी भरून टाकतील!"
यादववळीं थोर थोर । परतले जी महावीर । परिसा नांवें सादर । सविस्तर सांगेन ॥ ५८ ॥
यादवांच्या सैन्यातील जे मोठे महावीर मागे फिरून लढू लागले, त्यांची नावे आदराने ऐका; मी सविस्तर सांगतो.
वीरां मुख्य हलायुध । अक्रूर कृतवर्मा आणि गद । सारण सात्त्विक सन्नद्ध । चक्रदेव महावीर ॥ ५९ ॥
वीरांमध्ये मुख्य बलराम (हलायुध), अक्रूर, कृतवर्मा, गद, सारण, सात्यकी आणि चक्रदेव हे महावीर सज्ज झाले.
सात्यकि अतिदांत श्वफल्क । महाबाहू वीर कंक । इतुके मुख्य करूनि देख । वीर अनेक यदुभारीं ॥ ६० ॥
सात्यकी, अतिदांत, श्वफल्क, महाबाहू वीर कंक यांसारखे मुख्य वीर आणि इतर अनेक यादव वीर सैन्यात होते.
हरिवंशीं यादववीर । सांगितले जी अपार । तितुका न धरवे विस्तार । कथा अपार वाढेल ॥ ६१ ॥
हरिवंशात अपरंपार यादव वीर सांगितले आहेत, त्या सर्वांचा विस्तार येथे सांगत बसल्यास कथा खूप वाढेल.
दोन्ही पंचक आणि एक । इतुके येथें वीरनायक । येरयेरांसी साह्य देख । मुख्य चालक बळीभद्र ॥ ६२ ॥
पाच नि पाच दहा आणि एक अकरा (११) मुख्य वीरनायक येथे एकमेकांना साहाय्य करत होते, ज्यांचे मुख्य चालक बलराम होते.
परदळीं अतिदारुण । वीर आले कोण कोण । ज्यांची गाढी आंगवण । ते राजे जाण सांगिजेती ॥ ६४ ॥
आता शत्रूच्या सैन्यात अत्यंत भयंकर असे कोणकोणते राजे आले होते, ज्यांची ताकद मोठी होती, त्यांची नावे ऐका.
जरेंपासून जन्मला मोहो । तैसा जरासंध पहाहो । वेगें उठावला महाबाहो । सैन्यसमुदावो लोटला ॥ ६५ ॥
म्हातारपणापासून (जरेपासून) जो मोह जन्माला येतो, तसा तो जरासंध महाबाहू सैन्याचा प्रचंड समुदाय घेऊन वेगाने पुढे धावला.
जरासंधासवें प्रबळ । राजे चालिले सबळ । कोण कोण आले भूपाळ । नांवें सकळ परियेसा ॥ ६६ ॥
जरासंधासोबत जे बलवान राजे चालून आले, ते कोणकोणते होते त्यांची नावे ऐका.
शाल्व पौंड्रक विदूरथ । बळे प्रबळ वक्रदंत । या वीरांचा अद्भुत् । वेग न धरत पातले ॥ ६७ ॥
शाल्व, पौंड्रक, विदूरथ आणि अत्यंत बली वक्रदंत हे वीर अथांग वेगाने तेथे पोहोचले.
गवेषण अंग वंग । केशिक कारूष कलिंग । हेही राजे जी अनेग । बळें चांग उठावले ॥ ६८ ॥
गवेषण, अंग, वंग, केशिक, कारूष आणि कलिंग देशांचे राजे आपापल्या सैन्यासह उत्साहाने पुढे आले.
सकळां मुख्य जरासंध । सबळ बळेंसीं मागध । अवघे जाले सन्नद्ध । दारुण युद्ध मांडिलें ॥ ६९ ॥
या सर्वांचा मुख्य जरासंध आणि मागधांचे सैन्य सज्ज झाले आणि त्यांनी भयंकर युद्धाला सुरुवात केली.
चढिला बळिभद्रासी रणमद । देखोनि बोलिला वीर गद । वीर्य शौर्य अतिविनोद । गोत्रसंबंध युद्धाचा ॥ ७० ॥
बलरामाला युद्धाचा आवेश चढलेला पाहून गद नावाचा शूर वीर विनोदाने आणि पराक्रमाने आपल्या नातेसंबंधाचा संदर्भ देत बोलला:
दैवें जोडिलें युद्धसंपत्तीसी । एकलाचि तूं नेऊं पाहासी । स्वार्थी ऎसा कैसा होसी । वांटा आम्हांसी पाहिजे ॥ ७१ ॥
"दैवाने ही युद्धाची संपत्ती आणली आहे आणि तू एकटाच सर्व यश घेऊ पाहत आहेस? एवढा स्वार्थी कसा होतोस? आम्हाला आमचा वाटा मिळालाच पाहिजे!"
वीरविभाग तव प्रसिद्धू । माझा वांटा जरासंधू । सात्त्विक आमुचा धाकुटा बंधू । वक्रदंत त्यासी दीधला ॥ ७२ ॥
"शत्रूंचे वाटप तर प्रसिद्ध आहे! माझा वाटा जरासंध आहे; आपला लहान भाऊ सात्यकी याला वक्रदंत दिला आहे."
पौंड्रक दिधला कृतवर्म्यासी । विदूरथ दिधला अक्रूरासी । येर अवघे दिधले तुम्हांसी । गोत्रजांसी समजावे ॥ ७३ ॥
"पौंड्रक कृतवर्म्याला दिला, विदूरथ अक्रूराला दिला आणि उरलेले सर्व शत्रू तुम्हाला दिले; सर्व भावंडांनी हे समजून घ्यावे."
कोणी विकल्प धरील चित्तीं । संबंध याहीं अर्थाअर्थी । वांटा केला अतिनिगुती । वीरवृत्तीं नांदावें ॥ ७४ ॥
"कोणीही मनात संशय धरू नये, अगदी व्यवस्थित वाटा केला आहे; सर्व भावांनी वीरवृत्तीने लढून आनंदी राहावे."
दायाद एकादे आपुले । रणीं देखाल खंगले भंगले । त्यांसी पाहिजे सांभाळिले । धन जोडिलें त्या नांव ॥ ७५ ॥
"आपले भाऊ रणांगणात थकलेले किंवा अडचणीत दिसले, तर त्यांना सावरून सांभाळले पाहिजे; यालाच खरे धन कमावणे म्हणतात."
हांसें आलें बळीभद्रासी । टाळी पिटिली टाळीसी । रणचतुर तूं योद्धा होसी । म्हणोनि पोटासी धरियेला ॥ ७६ ॥
गदचे हे बोलणे ऐकून बलरामाला हसू आले, त्याने टाळी वाजवून गदला मिठी मारली नि म्हणाली, "तू खरोखरच युद्धात चतुर असा योद्धा आहेस!"
एका जनार्दनीं सन्नद्ध । मीनले गद हलायुध
कोपें खवळला जरासंध । दारुण युद्ध मांडिलें ॥ ७७ ॥
संत एकनाथ (एका जनार्दनी) म्हणतात की, अशा प्रकारे गद आणि बलराम सज्ज होऊन एकत्र आले नि तिकडे क्रोधाने खवळलेल्या जरासंधाने भयंकर युद्ध सुरू केले.