संत ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराज

१. प्रस्तावना: रामनाम आणि प्रपंच-परमार्थाचा समन्वय

महाराष्ट्रातील भक्ती चळवळीत नामसाधनेला अत्यंत आदरणीय स्थान राहिले आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराज, संत नामदेव महाराज, संत एकनाथ महाराज आणि संत तुकाराम महाराज यांनी ज्याप्रमाणे विठ्ठलनामाचा महिमा सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवला, त्याच परंपरेचा अनुबंध आधुनिक कालखंडात समर्थ रामदास स्वामींच्या रामोपासनेशी जोडण्याचे कार्य श्री ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांनी केले.

एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला जेव्हा समाजात भौतिक बदल आणि वैचारिक उलथापालथ होत होती, तेव्हा गोंदवलेकर महाराजांनी सामान्य माणसाला मानसिक शांतता आणि आत्मिक समाधान देणारा सोपा मार्ग सांगितला. तो मार्ग म्हणजे प्रापंचिक कर्तव्ये प्रामाणिकपणे पार पाडत असताना अखंड रामनाम जपणे.

त्यांच्या दृष्टीने प्रपंच सोडून वनात जाणे आवश्यक नाही; तर प्रपंचातील सुखदुःखांकडे साक्षीभावाने पाहत चित्त नामात स्थिर ठेवणे म्हणजेच खरी साधना होय. हा समतोल विचार त्यांच्या जीवनचरित्राचा प्राण मानला जातो.

२. जन्म, घराणे आणि बालपण

श्री ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील माण तालुक्यात असलेल्या 'गोंदवले बुद्रुक' या गावी झाला. मराठी विश्वकोशातील नोंद आणि गोंदवले संस्थानाच्या जीवनपटानुसार त्यांची जन्मतारीख १९ फेब्रुवारी १८४५ (हिंदू पंचांगानुसार माघ शुद्ध द्वादशी, शके १७६६) ही आहे.

त्यांचे मूळ नाव गणपती (काही उल्लेखांत गणेश) रावजी घुगरदरे असे होते. त्यांचे वडील रावजी लिंगोपंत कुलकर्णी आणि आई गीताबाई या सात्त्विक वृत्तीच्या होत्या. घुगरदरे घराण्याकडे गावातील कुलकर्णीपणाचे वतन होते. घराण्यात पारंपरिक विठ्ठलभक्ती आणि पंढरपूरच्या वारीची परंपरा पूर्वापार चालत आलेली होती. वारकरी वारीच्या परंपरेविषयी अधिक माहिती आपण आषाढी वारी परंपरा या संदर्भात वाचू शकता.

परंपरेतील चरित्रांनुसार बाळ गणपतीचे मन लहानपणापासूनच खेळण्यांपेक्षा देवपूजा, स्तोत्रपठण आणि एकांतात रामचिंतन करण्यात अधिक रमत असे. वयाच्या नवव्या-दहाव्या वर्षापासूनच त्यांच्या मनात आत्मज्ञानाची आणि सद्गुरूंच्या भेटीची तीव्र ओढ निर्माण झाली होती, असे चरित्रकार नोंदवतात.

३. गुरुशोध, श्री तुकाराम चैतन्य आणि अनुग्रह

सद्गुरूंच्या शोधार्थ गोंदवलेकर महाराजांनी वयाच्या बाराव्या वर्षाच्या सुमारास गृहत्याग केला, असा पारंपरिक उल्लेख आढळतो. आत्मसाक्षात्काराच्या शोधात त्यांनी अनेक साधूसंतांची भेट घेतली. या प्रवासात अक्कलकोटचे स्वामी समर्थ, हरिपूरच्या राधाबाई, देव मामलेदार अशा सत्पुरुषांचे दर्शन त्यांना झाले अशा पारंपरिक कथा चरित्रात सांगितल्या जातात; तथापि या सर्व भेटींचे स्वतंत्र समकालीन दस्तऐवज उपलब्ध नाहीत.

त्यांचा खरा आध्यात्मिक मुक्काम नांदेड जिल्ह्यातील बिलोली तालुक्यातील 'येहळेगाव' येथे झाला. तेथे वास करणारे सिद्ध संत श्री तुकाराम चैतन्य (ज्यांना प्रेमाने तुकामाई म्हटले जाई) यांच्या चरणी महाराजांनी पूर्ण शरणागती पत्करली. तुकामाई हे चैतन्य संप्रदायातील एक अधिकारी सत्पुरुष होते.

येहळेगाव येथे महाराजांनी सुमारे नऊ महिने अत्यंत निष्ठेने, नम्रतेने आणि देहभावाचा विसर पडून गुरुसेवा केली, असे सांगितले जाते. त्यांच्या अढळ निष्ठेवर प्रसन्न होऊन श्री तुकाराम चैतन्यांनी त्यांना श्रीराममंत्राचा अनुग्रह दिला आणि त्यांचे नाव 'ब्रह्मचैतन्य' असे ठेवले. आत्मसाक्षात्काराची अनुभूती दिल्यानंतर सद्गुरूंनी त्यांना गृहस्थधर्माचे पालन करून लोकांना रामनाम मार्गाला लावण्याची आज्ञा दिली.

४. तीर्थाटन आणि अभ्यासपरंपरा

सद्गुरूंच्या आज्ञेनंतर ब्रह्मचैतन्य महाराजांनी उत्तर आणि दक्षिण भारतातील अनेक तीर्थक्षेत्रांची यात्रा केली. काशी, अयोध्या, प्रयाग, चित्रकूट, नैमिषारण्य तसेच हिमालयाच्या पायथ्याकडील तीर्थस्थळांना त्यांनी भेटी दिल्या, असा उल्लेख संस्थानाच्या जीवनपटात येतो.

या तीर्थाटनाच्या काळात त्यांनी विविध भाषा, संप्रदाय, तत्त्वज्ञान आणि संस्कृतींचा सूक्ष्म अभ्यास केला. वेद, उपनिषदे, भगवद्गीता, दासबोध आणि संतांचे विचार यांचे सखोल आकलन त्यांना झाले.

परंतु इतक्या व्यापक अभ्यासानंतरही त्यांचा अंतिम निष्कर्ष हाच राहिला की, कलीयुगातील सामान्य माणसासाठी सर्वात सुलभ, सुरक्षित आणि परिपूर्ण साधन म्हणजे ईश्वराचे नामस्मरण हेच होय. तीर्थाटन संपवून ते पुन्हा आपल्या मूळ गावी गोंदवले येथे परतले आणि तेथेच त्यांनी आपले कार्यक्षेत्र निश्चित केले.

५. गृहस्थजीवन, संसार आणि आंतरिक साधना

सद्गुरूंच्या आदेशानुसार महाराजांनी गृहस्थधर्माचा स्वीकार केला. चरित्रातील नोंदींनुसार त्यांचे पहिले लग्न लहान वयात झाले होते, परंतु पत्नीचे लवकर निधन झाले. नंतर आईच्या आग्रहावरून त्यांचा दुसरा विवाह झाला. त्यांच्या दुसऱ्या पत्नीचे नाव आनंदीबाई (ज्यांना भाविक आदराने 'आईसाहेब' म्हणत) असे होते. परंपरेनुसार त्या दृष्टीहीन होत्या, तरीही त्यांनी संसार आणि आश्रमव्यवस्था अत्यंत निष्ठेने सांभाळली.

महाराजांचे स्वतःचे वैवाहिक आणि कौटुंबिक जीवन अनेक संकटांनी वेढलेले होते. परंतु या सर्व कौटुंबिक स्थित्यंतरांमध्ये त्यांनी आपले मन कधीही विचलित होऊ दिले नाही. प्रपंचात राहून प्रपंचाची आसक्ती न ठेवणे यालाच ते 'सद्गुरूंची आज्ञा' मानत असत.

येणाऱ्या भक्तांना ते नेहमी सांगत: "संसार हा कर्माचा भाग आहे, तो आनंदाने आणि कर्तव्याने करा; पण मनाची दोरी रामाच्या हातात द्या." संत कबीर, संत गोरा कुंभार आणि संत चोखामेळा महाराज यांच्याप्रमाणेच कामातच भक्ती शोधण्याचा आदर्श त्यांनी प्रत्यक्ष जगून दाखवला.

६. दुष्काळ निवारण आणि अन्नदान सेवा

माण देश हा नेहमीच पर्जन्यछायेचा आणि दुष्काळग्रस्त भाग मानला जातो. सन १८७६ (छप्पनी दुष्काळ) आणि सन १८९६-९७ या भीषण दुष्काळांच्या काळात सातारा आणि सोलापूर भागातील जनता अत्यंत हलाखीच्या स्थितीत सापडली होती. पिण्याच्या पाण्याचे दुर्भिक्ष आणि धान्याची प्रचंड टंचाई निर्माण झाली होती.

या बिकट प्रसंगी श्री गोंदवलेकर महाराजांनी प्रत्यक्ष कृतीतून सेवेचा आदर्श उभा केला. संस्थानाच्या चरित्र नोंदीनुसार, महाराजांनी आपल्या घरातील धान्याची कोठारे भुकेल्या लोकांसाठी खुली केली.

केवळ फुकट वाटप करून लोकांचा स्वाभिमान दुखावला जाऊ नये म्हणून त्यांनी विहिरी खणणे, तळी बांधणे, मंदिराचे बांधकाम आणि शेतीची कामे सुरू केली. कामावर येणाऱ्या प्रत्येक मजुराला जेवण आणि धान्य दिले. अशक्त, वृद्ध आणि लहान मुलांसाठी मोफत अन्नछत्रे चालवली. तसेच गुरांना वाचवण्यासाठी चारा छावण्या उभारल्या आणि म्हसवडच्या बाजारातून कत्तलीकडे जाणाऱ्या गोवंशाचे रक्षण करून गोशाळा स्थापन केली. ही लोकसेवा त्यांच्या आध्यात्मिक परंपरेचा अत्यंत महत्त्वाचा पैलू आहे.

७. मंदिर उभारणी आणि रामोपासनेची केंद्रे

महाराजांनी गोंदवले येथे आणि महाराष्ट्रात अन्य अनेक ठिकाणी श्रीराम मंदिरांची प्रतिष्ठापना केली. गोंदवले येथील मुख्य श्रीराम मंदिरातील मूर्तींची प्राणप्रतिष्ठा १८९२ च्या सुमारास संपन्न झाली, अशी नोंद संस्थानाच्या दस्तऐवजात आढळते.

मंदिर उभारणीमागे केवळ वास्तू उभारण्याचा हेतू नव्हता, तर तेथे अखंड नामस्मरण, भजन, कीर्तन आणि सर्वसामान्यांसाठी अन्नदान निरंतर चालू राहावे, हा त्यांचा मूळ संकल्प होता. गोंदवले येथील धाकटे राममंदिर, दत्तमंदिर, शनिमंदिर आणि मारुती मंदिर या वास्तू आजही त्यांच्या स्मृती जपतात.

गोंदवले व्यतिरिक्त इंदूर, ग्वाल्हेर, सोलापूर, पंढरपूर, कारंजा अशा विविध ठिकाणी त्यांच्या प्रेरणेने आणि भक्तांच्या पुढाकाराने राममंदिरे आणि नामसाधना केंद्रे सुरू झाली. यामुळे उत्तर भारत आणि महाराष्ट्र यांच्यात एक आध्यात्मिक सेतू निर्माण झाला.

८. लोकमान्य टिळक आणि विचारसंवाद (पारंपरिक संदर्भ)

भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रख्यात नेते लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक हेसुद्धा गोंदवलेकर महाराजांच्या भेटीस आले होते, असा संदर्भ संस्थानाच्या जीवनपटात येतो. सन १९०२ च्या सुमारास लोकमान्य टिळक आणि संस्कृत विद्वान प्राध्यापक जिनसीवाले हे गोंदवले येथे आले होते.

पारंपरिक वृत्तानुसार, त्या वेळी वेद 'पौरुषेय' (मानवनिर्मित) की 'अपौरुषेय' (ईश्वरीय) या विषयावर तात्विक चर्चा सुरू होती. प्राध्यापक जिनसीवाले आणि टिळक आपापली विद्वत्तापूर्ण मते मांडत होते.

त्या वेळी महाराजांनी अत्यंत सहजतेने विचारले, "वेदांचे मूळ कोणतेही असले, तरी त्यातील सत्याची अनुभूती प्रत्यक्ष नामस्मरणाने आणि चित्तशुद्धीने येते की केवळ वादाने?" या साध्या प्रश्नाने वादाचे पर्यवसान आंतरिक समाधानात झाले. महाराजांचा भर कोरड्या पांडित्यापेक्षा अंतःकरणाच्या भक्तीवर आणि नामसाधनेवर होता, हे या प्रसंगातून स्पष्ट होते.

९. रामनाम साधना आणि मुख्य शिकवण

गोंदवलेकर महाराजांचे आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान अत्यंत प्रासादिक, व्यावहारिक आणि दैनंदिन जीवनाला मार्गदर्शक आहे. त्यांच्या प्रवचनांचे संकलन पुढे 'श्रीगोंदवलेकर महाराज यांची प्रवचने' या नावाने प्रसिद्ध झाले. त्यांच्या मुख्य शिकवणीचे सार खालील मुद्द्यांवर आधारलेले आहे:

१. अखंड नामस्मरण: कलियुगात नाम हेच सर्वश्रेष्ठ साधन आहे. 'श्रीराम जय राम जय जय राम' या त्रयोदशाक्षरी मंत्राचा जप चालता-बोलता, काम करताना अव्याहत करावा.

२. अनुसंधानाचे महत्त्व: देहाने प्रपंचातील कर्मे प्रामाणिकपणे करावीत, पण अंतर्मन नामाच्या अनुसंधानात ठेवावे. ज्याप्रमाणे नटी दोरीवर नाचताना आपले लक्ष तोल सांभाळण्यावर ठेवते, त्याप्रमाणे संसारात वागताना लक्ष रामावर असावे.

३. परिस्थितीचे समाधान: जी परिस्थिती वाट्याला आली आहे, ती भगवंताची इच्छा मानून स्वीकारावी. सुख आले तरी हुरळून जाऊ नये आणि दुःख आले तरी खचून जाऊ नये; दोन्हींमध्ये नामाचा आधार सोडू नये. संतांचे हेच विचार आपण निवडक अभंग आणि वाङ्मय संग्रह यांमध्येही पाहू शकता.

४. अन्नदान आणि सदाचार: स्वतःच्या घासातील अर्धा घास भुकेल्याला देणे हीच खरी ईश्वराची सेवा आहे. निष्कपट प्रेम, गोड बोलणे आणि दुसऱ्याचे दुःख हलके करणे हा सदाचाराचा मूळ पाया आहे.

१०. समाधी, समाधिस्थळ आणि परंपरा

अखंड रामनामाचा प्रसार करून आणि हजारो संसारी जीवांना शांतीचा मार्ग दाखवून श्री ब्रह्मचैतन्य गोंदवलेकर महाराजांनी मार्गशीर्ष वद्य दशमी, शके १८३५ म्हणजेच २२ डिसेंबर १९१३ रोजी पहाटे गोंदवले येथे समाधी घेतली.

परंपरेतील नोंदीनुसार समाधी घेण्यापूर्वी त्यांनी भक्तांना दिलेला अंतिम संदेश होता: "जेथे नाम, तेथे माझे प्राण; ही सांभाळावी खूण!" म्हणजेच जिथे प्रेमाने नामस्मरण केले जाईल, तिथे माझे अस्तित्व सदैव राहील, हा विश्वास त्यांनी दिला.

आज गोंदवले बुद्रुक हे एक पवित्र तीर्थक्षेत्र बनले आहे. तेथील समाधी मंदिरात अखंड रामनामाचा जप, काकडारती, प्रवचने आणि अखंड अन्नछत्र आजही अव्याहत सुरू आहे. समाधी उत्सवाच्या दिवशी महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून भाविक गोंदवले येथे दर्शनासाठी येतात.

११. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१२. पुढील वाचन