अभंग संग्रह : संत तुकाविप्र

दिवाळीच्या पवित्र सणादिवशी जे मूर्ख लोक फालतू गोष्टी, तमाशे किंवा थेर पाहत बसतात, त्यांच्यावर तुकाविप्र टीका करतात. या सणाच्या दिवशी उलट भक्तीभावाने ईश्वराचे श्रेष्ठ साधन (नामस्मरण) केले पाहिजे. वाईट किंवा निरर्थक गोष्टी पाहण्यात मोठेपण मानणे म्हणजे स्वतःच्या पदरात पाप पाडून घेण्यासारखे आहे. ज्या क्षणी माणसाकडून पाप घडते, तीच त्याची खरी अधोगतीची जोड असते. काही लोक संतांसमोर सुद्धा आपली श्रीमंती किंवा जमीनदारी वेगवेगळ्या प्रकारे मिरवण्याचा प्रयत्न करतात. तुकाविप्र म्हणतात की, असे लोक अत्यंत मूढ (मूर्ख) आणि दुष्ट प्रवृत्तीचे आहेत.

दिवाळीचा सण खऱ्या अर्थाने तेव्हाच गोड होतो, जेव्हा तो ईश्वराच्या कीर्तनाने साजरा केला जातो. ज्या सणामध्ये हरीच्या नामाची कथा गायली जाते, त्याच हरिनामाने दिवाळीची खरी शोभा वाढते. जे लोक या कीर्तनाच्या रंगात रंगून जातात, त्यांचे कूळ आणि ते स्वतः धन्य होतात. वेद आणि श्रुतींच्या मतानुसार, या कलियुगात कीर्तन हेच एकमेव सत्य आणि तारक साधन आहे. जिथे असा भक्तीचा रंग जमताे, तिथे स्वतः पांडुरंग निवास करतो. म्हणून तुकाविप्र म्हणतात की, दिवाळीच्या सणादिवशी आपण सर्वांनी या कीर्तनाच्या रंगणात (भक्तीत) सहभागी व्हावे.

जगात कोण कसा आहे याच्याशी आम्हा भक्तांना आता काही देणेघेणे नाही, कारण आम्हाला केवळ हरीच्या कथेची गोडी लागली आहे. वेदांतामध्ये ज्याप्रमाणे तारक (नौका) प्रमाण मानली जाते, त्याप्रमाणे आमच्या अंतःकरणात हरीचा तो प्रेमभाव स्थिर झाला आहे. या कलियुगात हरीच्या गुणांचे आणि कथेचे गायन करणे हेच सर्व सुखांचे सार आहे आणि तेच आमच्यासाठी श्रेष्ठ आहे. या कठीण कलियुगात ईश्वराच्या नामाशिवाय माणसाला दुसरी कोणतीही सद्गती किंवा मुक्ती मिळणे शक्य नाही. तुकाविप्र म्हणतात, अशी ही भक्तीत रममाण होण्याची वेळ (घटिका) आम्हाला या दिवाळीच्या निमित्ताने लाभली आहे.

कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा म्हणजेच पाडव्याचा दिवस हा देवादिकांचा अत्यंत पवित्र सण आहे. या सणाच्या दिवशी चंद्रभागेच्या (किंवा कृष्णा वेण्णेच्या) वाळवंटात देवाचा आणि भक्तांचा सुवर्णसंगम होतो, त्यांची भेट होते. हे वाळवंट भक्तांसाठी सर्वस्वाचे आणि कधीही न संपणाऱ्या (अविट) आनंदाचे ठिकाण आहे. तिथे भक्त सर्वेश्वराला (पांडुरंगाला) विनंती करतात की, देवा, आमच्या मनातली भक्तीची आशा तू पूर्ण कर. आम्हाला सद्बुद्धी, चांगली मती, क्षमाशीलता, शांती आणि खरा भावार्थ दे. आम्हाला या जगात इतर कोणाचीही खोटी भीड किंवा आसक्ती नको. तुकाविप्र म्हणतात, हे देवराया, तू आम्हा भक्तांवर सदैव तुझी कृपेची दया करावीस.

आजचा दिवस हा सोन्याचा दिवस ठरला आहे, कारण या दिवाळीच्या सणादिवशी आमच्या घरी साक्षात साधु-संत आले आहेत. दिवाळीच्या शुभप्रसंगी कीर्तन ऐकण्यासाठी श्रोते आले आहेत आणि ते जणू भक्तीची ओवाळणीच साधत आहेत. संतांच्या आगमनाने घरातील सर्व इडा-पिडा (दुःखे आणि संकटे) नष्ट झाली आहेत आणि ईश्वराच्या भक्कम ब्रीदावळीचा (वचनाचा) आम्हाला दृढ अनुभव आला आहे. तुकाविप्र म्हणतात की, आज या कीर्तनाच्या मोठ्या कल्लोळात (आनंदात) आमचे संपूर्ण शरीर आणि जीवन भक्तीच्या प्रकाशाने उजळून निघाले आहे.