संत कर्ममेळा

१. प्रस्तावना

वारकरी संतांनी देवाशी केवळ विनंती केली नाही; त्यांनी देवाशी नाते जोडले. कधी आई-बाप म्हणून, कधी सखा म्हणून आणि कधी प्रसंगी घरातील हक्काचा माणूस म्हणून. संत कर्ममेळा या परंपरेतले असे संत आहेत ज्यांनी आपल्या वेदनेचे उत्तर थेट विठ्ठलाकडे मागितले.

त्यांची भाषा कधी कोमल, कधी तिखट आहे; पण तिच्या मुळाशी अपार प्रेम आणि निष्ठा आहे. म्हणूनच त्यांच्या अभंगांना "भांडण" म्हणण्यापेक्षा "आर्त हाक" म्हणणे अधिक योग्य ठरते.

२. मंगळवेढ्याशी जोडलेले संत कुटुंब

कर्ममेळा हे चोखामेळा आणि सोयराबाई यांचे पुत्र होते, हे मराठी विश्वकोशानुसार समर्थित आहे. त्यांच्या कुटुंबाचा संबंध मंगळवेढ्याशी जोडला जातो; मात्र त्यांच्या जन्मवर्षाबाबत आणि जन्मस्थळाबाबत निश्चित स्रोत आम्हाला मिळालेला नाही. वडील संत चोखामेळा, आई संत सोयराबाई; मराठी विश्वकोशानुसार संत निर्मळाबाई या चोखामेळ्यांच्या बहीण आणि संत बंका हे त्यांचे मेहुणे आहेत.

घरात विठ्ठल नामाचा गजर चाले आणि ज्ञानेश्वर-नामदेव यांच्या विचारांचे संस्कार घरात होत होते, असे परंपरा सांगते. मात्र घराबाहेरचे जग वेगळे होते. तेथे जाती-आधारित भेदभाव, अस्पृश्यता आणि गरिबी यांचा सामना करावा लागत होता.

३. विषमतेचे चटके आणि वडिलांचे निधन

या कुटुंबातील लोक विठ्ठलाचे भक्त असूनही त्यांना मंदिरात प्रवेश नव्हता, असे परंपरेतून समजते. रस्त्यावरून चालताना स्पर्शाचा आणि सावलीचा विटाळ मानला जात असे. हे चित्र एका संवेदनशील मुलाच्या मनात खोल जखम करणारे ठरले.

मराठी विश्वकोशानुसार मंगळवेढे येथे गावकोटाचे काम सुरू असताना कोट ढासळून झालेल्या दुर्घटनेत चोखामेळा यांचा मृत्यू झाला. या घटनेने कुटुंबाला आणि विशेषतः कर्ममेळा यांना मोठा धक्का बसला, असे मानले जाते. पुढे घराची जबाबदारी त्यांच्यावर आली आणि त्यांना कष्टाची कामे करावी लागली, असे परंपरेतून सांगितले जाते.

४. "आमुची केली हीन याती" : अभंगाचा अर्थ

कर्ममेळा यांचा हा अभंग त्यांच्या स्वभावाचे आणि विचाराचे प्रतीक मानला जातो. "आमुची केली हीन याती, तुज कां न कळे श्रीपती" या पहिल्या ओळीत ते विठ्ठलाला विचारतात की तू आम्हाला हीन जातीत का जन्माला घातलेस आणि तुला आमचे दुःख कसे कळत नाही?

पुढील ओळींत ते म्हणतात की आमचा जन्म उष्टे खाण्यात गेला, तरी तुझ्या मनाला लाज वाटत नाही का? शेवटी "चोख्याचा कर्ममेळा" असा उल्लेख करून ते विचारतात की मला हा जन्म कशासाठी दिलास? या शब्दांत राग आहे, पण नास्तिकता नाही; ती आपल्या लाडक्या देवाला विचारलेली व्यथा आहे. संपूर्ण अभंग प्रकाशित गाथेतून वाचावा.

अशा प्रकारे देवाला प्रश्न विचारण्याची परंपरा वारकरी संतांच्या रचनांत दिसते. हे धाडस भक्तीतील आत्मीयतेचे आणि निर्भयतेचे लक्षण मानले जाते.

५. कष्टकरी कर्ममेळा आणि विठ्ठलाची कृपा

परंपरागत कथेनुसार (मूळ संदर्भ आम्हाला मिळालेला नाही) उन्हाळ्यात कर्ममेळा शेतात जड लाकडे आणि दगड वाहत होते. श्रमाने ते थकले होते, पण तोंडात विठ्ठलाचे नाव होते. तेव्हा एका मजुराच्या रूपात विठ्ठल प्रकट झाला आणि त्याने त्यांच्या डोक्यावरचे ओझे घेतले, असे सांगितले जाते.

नंतर कर्ममेळांनी ओळखले की हा मजूर साक्षात पांडुरंग आहे आणि ते देवाच्या पायी रडू लागले. ही कथा श्रद्धेने सांगितली जाते आणि तिचा आशय असा की भक्त कितीही प्रश्न विचारत असला तरी देव त्याच्या कष्टात त्याला साथ देतो. मात्र या विशिष्ट प्रसंगाचा विश्वसनीय मूळ संदर्भ आम्हाला मिळालेला नाही; म्हणून ती सिद्ध ऐतिहासिक घटना नसून लोकपरंपरेतील कथा आहे.

६. नामदेवांची भेट

दुसऱ्या परंपरागत कथेनुसार (मूळ संदर्भ मिळालेला नाही) संत नामदेव मंगळवेढ्यात कर्ममेळा यांना भेटायला आले. त्यांनी पाहिले की कर्ममेळा मंदिरापासून दूर एका कोपऱ्यात बसून अश्रू ढाळत आहेत. नामदेवांनी हाक मारण्यास सांगितल्यावर कर्ममेळा म्हणाले की ज्या समाजाने माझ्या वडिलांना दारात उभे केले नाही, त्या देवाकडे मी काय मागू?

लोकपरंपरेनुसार नामदेवांच्या विनवणीमुळे विठ्ठल तेथे प्रकट झाला आणि त्याने कर्ममेळा यांचे अश्रू पुसले. या कथेचा अर्थ असा की देव दारातच नाही तर भक्ताच्या वेदनेतही असतो. संत नामदेव यांच्या जीवनातील समतेची दृष्टी या प्रसंगातून दिसते. या प्रसंगाचा विश्वसनीय मूळ संदर्भ आम्हाला मिळालेला नाही; म्हणून तो ऐतिहासिक घटना म्हणून नव्हे, तर परंपरेतील कथा म्हणून वाचावा.

७. कर्ममेळा यांची शिकवण

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

८. संत परंपरेतील स्थान आणि आजचा अर्थ

चोखामेळा, सोयराबाई, निर्मळाबाई, बंका आणि कर्ममेळा यांचे कुटुंब म्हणजे वारकरी परंपरेतील एक संपूर्ण संतमंडळ आहे. त्यांच्या रचनांतून मध्ययुगीन समाजातील विषमतेचे चित्र आणि तरीही भक्तीला न सोडणारी निष्ठा दोन्ही दिसतात. म्हणूनच मराठी साहित्याचे अभ्यासक या रचनांना सामाजिक दस्तऐवज म्हणूनही महत्त्व देतात.

आजही समाजात विषमता आणि उपेक्षा दिसते. सुमारे सातशे वर्षांपूर्वी विचारलेले प्रश्न आजही आपल्याला विचार करायला लावतात: आपण सर्वांना सन्मानाने वागवतो का? कर्ममेळांच्या अभंगांचा हा प्रश्न आपल्याला स्वतःच्या वागण्याकडे बघायला भाग पाडतो.

९. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखाच्या पडताळणीत खालील स्रोत आढळले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी हे मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• मराठी विश्वकोश (प्रथमावृत्ती) — चोखामेळा, निर्मळा, बंका आणि कर्ममेळा विषयक नोंदी
• संत चोखामेळा यांचे अभंग (प्रकाशित गाथा)
• संतवाणीवरील संत चोखामेळा, सोयराबाई, निर्मळाबाई आणि बंका यांची चरित्र पाने

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन