संत बंका

🔷 १. प्रस्तावना: वारकरी संप्रदायातील अलौकिक संत कवयीत

संत बंका (ज्यांना 'वंका' असेही संबोधले जाते) हे १४ व्या शतकातील महाराष्ट्रातील महार समाजातील एक महान मराठी कवी आणि निष्ठावंत विठ्ठलभक्त होते. त्यांनी वारकरी संप्रदायाशी निगडित राहून विठ्ठलाप्रती भक्ती व्यक्त करणारे अनेक अभंग रचले. या संप्रदायाने कर्मकांडे आणि जातीभेदापेक्षा वैयक्तिक अंतःकरणाची शुद्धी आणि भक्तीवर अधिक भर दिला.

संत बंका यांचा विवाह **संत निर्मला** यांच्याशी झाला होता, ज्या स्वतः एक थोर अभंग रचनाकार होत्या. तसेच, ते प्रसिद्ध कवी-संत **चोखामेळा** यांचे मेहुणे होते. या कौटुंबिक संबंधांमुळे ते अशा अध्यात्मिक परिवाराशी जोडले गेले, ज्यांनी आपल्या अभंगवाणीच्या माध्यमातून तत्कालीन सामाजिक उतरंडीला आणि विषमतेला आव्हान दिले.

🔷 २. प्रारंभिक जीवन आणि पार्श्वभूमी

संत बंका यांचा जन्म १४ व्या शतकात महाराष्ट्रातील **'मेहणपुरी'** या गावी झाला. हा काळ वारकरी भक्ती संप्रदायाच्या भरभराटीचा काळ होता. या काळात पंढरपूर येथील पांडुरंगाच्या दर्शनासाठी केल्या जाणाऱ्या सामूहिक वारीला आणि भक्तीपर काव्याला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले होते.

त्यांच्या सुरुवातीच्या आयुष्याबद्दलची अधिकृत प्रशासकीय माहिती उपलब्ध नसली, तरी वारकरी साहित्यातील संदर्भांवरून असे दिसून येते की, त्यांचा काळ संत चोखामेळा यांच्यासारख्या समकालीन संतांच्या काळाशी सुसंगत होता. त्यांच्या उपलब्ध काव्यरचनांमधील विठ्ठलभक्तीचे संदर्भ याला पूर्ण दुजोरा देतात.

🔷 ३. सामाजिक आणि जातीय संघर्ष

संत बंका हे महार समाजाचे होते. १४ व्या शतकातील महाराष्ट्रात या समाजाला ऐतिहासिकदृष्ट्या 'अस्पृश्य' मानले जात असे. त्यांना गावचे रखवालदार, निरोप वाहक, आणि कष्टाची कामे करावी लागत असत. त्यांना मंदिरात प्रवेश करण्यापासून आणि पुजाऱ्यामार्फत केल्या जाणाऱ्या पूजेपासून पद्धतशीरपणे वंचित ठेवले जात असे.

परंतु, संत बंका यांच्या अभंगांनी हे सिद्ध केले की, ईश्वराच्या भक्तीसाठी कोणत्याही ब्राह्मणी कर्मकांडाची वा मध्यस्थाची गरज नसते. त्यांनी विठ्ठलाच्या विधी-विरहित, भावनिक भक्तीद्वारे कनिष्ठ जातींमधील लोकांना भक्ती चळवळीत सन्मानाचे स्थान मिळवून दिले. पंढरपूरच्या वारीमध्ये सर्वांना मिळालेला समान अधिकार हा या विषमतेला दिलेला एक व्यावहारिक उत्तर होता.

"देह विटाळ म्हणाली लोकी । आत्मा निर्मळ भासे पाही ॥
बंका म्हणे पांडुरंगा । तुझा रंग मज लागला सांगा ॥"

🔷 ४. वैयक्तिक जीवन आणि कुटुंब

संत बंका यांचा विवाह संत निर्मला यांच्याशी झाला होता. संत निर्मला या संत चोखामेळा यांच्या बहीण होत्या. त्यामुळे बंका हे चोखोबांचे मेहुणे ठरले. हा विवाह केवळ एक सांसारिक बंध नव्हता, तर सामायिक अध्यात्मिक विचारांचा मिलाफ होता.

संत निर्मला यांनीही अनेक अभंग रचले. या संपूर्ण कुटुंबाने (संत चोखामेळा, सोयराबाई, बंका, निर्मला, कर्ममेळा) मिळून वारकरी संप्रदायात भक्तिरसाचा आणि समतेचा पूर आणला. कौटुंबिक कर्तव्ये पार पाडत असतानाही त्यांनी वैराग्य आणि अध्यात्मिक साधनेला नेहमी प्राधान्य दिले.

🔷 ५. साहित्यिक कार्य आणि अभंग रचना

संत बंका यांनी अंदाजे **३९ अभंग** रचले आहेत असे मानले जाते. त्यांच्या या रचना वारकरी परंपरेतील वैशिष्ट्यपूर्ण लयीत असणाऱ्या **'ओवी'** छंदात आहेत. सामूहिक गायनासाठी आणि पंढरीच्या वारीत गाण्यासाठी या रचना अत्यंत उपयुक्त मानल्या जातात.

शैलीच्या दृष्टीने, बंका यांचे अभंग विठ्ठलाच्या सावळ्या रूपाचे—ज्यात त्याचे चरण विटेवर आहेत आणि हात कटीवर आहेत—शांत आणि भक्तिपूर्ण गुणगान करतात. ईश्वरी स्थिरता, परमानंद आणि आत्मज्ञानाचा संदेश त्यांच्या अभंगांतून मिळतो.

📚 ६. संत बंका यांच्या साहित्यावरील संदर्भ ग्रंथ