संक्षिप्त जीवन परिचय (Quick Facts)
| नाव | बंका (वंका म्हणूनही उल्लेख) |
|---|---|
| काळ | चौदावे शतक (अंदाजे) |
| जन्मस्थान | मेहूणपुरी (काही स्रोतांनुसार); नेमकी नोंद अनिश्चित |
| समाज | महार |
| कुटुंब | पत्नी: संत निर्मळा; मेहुणे: संत चोखामेळा |
| संप्रदाय | वारकरी; विठ्ठलभक्ती |
| रचना | एका संग्रहात ३९ अभंग |
| नाममुद्रा | 'बंका म्हणे' (काही ठिकाणी 'वंका म्हणे') |
| निधन / समाधी | उपलब्ध नोंद नाही |
या लेखात काय वाचाल
१. प्रस्तावना: चोखामेळा परिवारातील अभंगकार
संत बंका, ज्यांना वंका असेही म्हटले जाते, हे चौदाव्या शतकातील महाराष्ट्रातील वारकरी संत-कवी होते. संत चोखामेळा यांच्या परिवारातील संतांमध्ये त्यांची गणना होते. संत निर्मळा यांचे ते पती होते आणि संत चोखामेळा हे त्यांचे मेहुणे होते.
त्यांच्या जीवनाविषयी ठोस ऐतिहासिक नोंदी कमी आहेत, म्हणून त्यांचे चरित्र प्रामुख्याने त्यांच्या अभंगांतून आणि वारकरी परंपरेतील उल्लेखांतून समजते. जन्म आणि निधनाच्या तारखा उपलब्ध नाहीत; ती गोष्ट या लेखात तशीच नोंदवली आहे.
२. काळ, जन्मस्थान आणि समाज
बंका यांचा काळ चौदावे शतक मानला जातो, जो संत चोखामेळा यांच्या काळाशी जुळतो. एका स्रोतानुसार त्यांचा जन्म मेहूणपुरी येथे झाला; दुसऱ्या स्रोतात जन्मस्थानाची नोंद नाही, म्हणून ही माहिती अनिश्चित मानावी.
ते महार समाजातील होते, असे संदर्भ सांगतात. त्या काळात या समाजाला अस्पृश्य मानले जात असे आणि अनेक अभंगकारांना मंदिरप्रवेश आणि सामाजिक सन्मानाचे प्रश्न होते. बंका यांच्या काही अभंगांत जन्माच्या जातीचा उल्लेख विनम्रपणे येतो, असे अभ्यासक नोंदवतात.
३. कुटुंब: निर्मळा आणि चोखामेळा
बंका यांच्या पत्नी संत निर्मळा या संत चोखामेळा यांच्या बहीण होत्या, आणि बंका हे चोखामेळा यांचे मेहुणे होते. हे कुटुंब वारकरी परंपरेत संतांचे कुटुंब म्हणून ओळखले जाते: चोखामेळा, त्यांच्या पत्नी सोयराबाई, मुलगा कर्ममेळा, निर्मळा आणि बंका. बंका हे सोयराबाईंचे बंधू असल्याचे काही परंपरेत सांगितले जाते; या नात्याबाबत स्रोतांत एकवाक्यता नाही.
सोयराबाई आणि चोखामेळा यांच्याविषयी अधिक माहितीसाठी संत सोयराबाई आणि संत चोखामेळा महाराज ही पाने पाहता येतील.
४. अभंग रचना
एका ऑनलाइन अभंग संग्रहात संत बंका यांचे एकूण ३९ अभंग क्रमांकासह नोंदवले आहेत. बहुतेक अभंगांच्या शेवटी "बंका म्हणे" अशी नाममुद्रा येते; काही ठिकाणी "वंका म्हणे" असेही आढळते. अभंगांची संख्या अन्य संग्रहांत वेगळी असू शकते.
अभंगांचे विषय साधारण असे आहेत: पंढरपूर आणि भीमा नदीकाठी उभ्या विठ्ठलाचे वर्णन, नामस्मरणाचा महिमा, संसारातील दुःखात देवाचा आश्रय, आणि संतांचा आदर. काही अभंग चोखामेळा परिवाराचे जीवन, त्यांची मुलाची इच्छा आणि त्यांच्या घरी देव येऊन गेल्याच्या परंपरेतील कथेचा उल्लेख करतात. शेवटच्या अभंगांत ज्ञानेश्वर, नामदेव यांसारख्या संतांचा आणि चोखामेळा यांचा गुरुतुल्य म्हणून उल्लेख येतो.
५. विचार आणि सामाजिक संदर्भ
अभ्यासकांच्या मते बंका यांचे बहुतेक अभंग विठ्ठलभक्तीतून मिळणारा आनंद आणि शांतता व्यक्त करतात, आणि काही अभंगांत ते आपल्या खालच्या मानल्या गेलेल्या जन्माबद्दल बोलतात. त्यांच्या रचनांमुळे अस्पृश्यतेविरुद्धचा स्वर वारकरी परंपरेत ऐकू येतो, आणि आधुनिक दलित साहित्याच्या अभ्यासात त्यांचा संदर्भ घेतला जातो.
एलेनॉर झेलिएट यांसारख्या अभ्यासकांनी वारकरी संतांच्या सामाजिक पार्श्वभूमीवर लेखन केले आहे. त्यांचे लेखन वाचून बंका आणि चोखामेळा परिवाराचा संदर्भ अधिक सखोल समजून घेता येतो.
६. वारकरी परंपरेतील स्थान
पंढरपूरची वारी आणि विठ्ठलनाम हे बंका यांच्या अभंगांचे केंद्र आहे. चोखामेळा परिवारातील इतर संत जसे सोयराबाई आणि निर्मळा यांच्याबरोबर त्यांचे नाव घेतले जाते. त्यांच्या निधनाबाबत किंवा समाधीबाबत उपलब्ध नोंद नाही, म्हणून या लेखात ते दिलेले नाही.
वारी परंपरेची सामान्य माहिती आषाढी वारी परंपरा या लेखात वाचता येईल.
७. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
संत बंका कोण होते?
चौदाव्या शतकातील वारकरी संत-कवी; संत निर्मळा यांचे पती आणि संत चोखामेळा यांचे मेहुणे.
संत बंका कोणत्या समाजाचे होते?
ते महार समाजातील होते, असे संदर्भ सांगतात.
संत बंका यांचे किती अभंग उपलब्ध आहेत?
एका संग्रहात ३९ अभंग नोंदवले आहेत; इतर संग्रहांत संख्या वेगळी असू शकते.
बंका यांची नाममुद्रा काय आहे?
"बंका म्हणे"; काही ठिकाणी "वंका म्हणे".
संत बंका यांचे जन्मस्थान कोणते?
एका स्रोतात मेहूणपुरी; दुसऱ्या स्रोतात नोंद नाही, म्हणून अनिश्चित.
संत बंका यांचे चोखामेळा यांच्याशी नाते काय?
चोखामेळा यांच्या बहीण निर्मळा यांचे ते पती, म्हणजे चोखामेळा यांचे मेहुणे.
संत बंका यांची समाधी कोठे आहे?
याची विश्वासार्ह नोंद उपलब्ध नाही.
बंका यांचे अभंग कशावर आहेत?
विठ्ठलभक्ती, नामस्मरण, चोखामेळा परिवार आणि संतांचा आदर या विषयांवर.
८. पुढील वाचन
॥ संत बंका महाराज की जय ॥