संत परिसा भागवत

१. प्रस्तावना

वारकरी संप्रदायात ज्ञान, भक्ती आणि नम्रता यांचे अनेक आदर्श दिसतात. त्यात परिसा भागवतांचे उदाहरण वेगळे आहे, कारण त्यांची कथा अहंकार सोडून शरण जाण्याची आहे. वेद आणि पुराणांचा अभ्यास असलेला एक विद्वान ब्राह्मण आपल्यापेक्षा वेगळ्या सामाजिक स्तरातील नामदेवांचे शिष्यत्व पत्करतो, ही गोष्ट तत्कालीन समाजासाठी आश्चर्याची होती.

या लेखात आपण उपलब्ध माहितीचा आधार घेऊ. नामदेवांच्या अभंगांत आलेले संवाद आणि परंपरेतील कथा यांवरच परिसा भागवतांचे चरित्र उभे आहे; त्यामुळे जिथे ऐतिहासिक तपशील नाही तिथे आम्ही तसे स्पष्ट लिहिले आहे.

२. परिचय आणि "परिसा भागवत" नावाचा अर्थ

परिसा भागवत हे पंढरपूर येथील रहिवासी आणि ब्राह्मण कुळातील होते, असे सांगितले जाते. तत्कालीन समाजात त्यांच्या कुळाला मान होता. वेद, उपनिषदे आणि धर्मग्रंथांचा त्यांचा अभ्यास सखोल असावा, कारण ते पंढरपूरवासीयांना भागवत कथा सांगत असत.

त्यांच्या नावाबाबत दोन स्पष्टीकरणे मांडली जातात. एका मतानुसार "परिसा" हा शब्द "ऐका" या अर्थाच्या शब्दावरून आला; भागवत सांगताना ते श्रोत्यांना ऐकायला सांगत. दुसऱ्या मतानुसार त्यांना देवीकडून परीस मिळाल्याने "परीस" असे नाव जोडले गेले. उपलब्ध संशोधनपर स्रोतांत या दोन्ही स्पष्टीकरणांना पुरेसा आधार आम्हाला मिळालेला नाही, म्हणून ती केवळ प्रचलित मते म्हणून नोंदवली आहेत. त्यांच्या जन्म आणि निर्वाणाची वर्षे मध्ययुगीन कागदपत्रांतही आढळत नाहीत.

३. रुक्मिणी देवीची उपासना आणि परीसाची कथा

परंपरेनुसार परिसा भागवत हे श्री रुक्मिणी देवीचे निस्सीम उपासक होते. त्यांनी मोठे अनुष्ठान केले आणि देवी प्रसन्न झाली. देवीने वर मागायला सांगितले तेव्हा त्यांनी मागितले की माझे चित्त तुझ्या भजनात रमावे आणि माझा संसार सुखाने चालावा.

त्या वरदानाच्या रूपात देवीने त्यांना परीस दिला, अशी परंपरागत चरित्रकथा आहे. परीस म्हणजे लोखंडाला स्पर्श केल्यावर त्याचे सोने करणारा कल्पित दगड. परिसा भागवतांनी तो आपली पत्नी कमलजा हिच्या स्वाधीन केला, असे सांगितले जाते. या कथेसाठी नामदेव गाथेतील विशिष्ट अभंग किंवा प्रमाणित चरित्रग्रंथाचा संदर्भ आम्ही अद्याप स्वतंत्रपणे पडताळलेला नाही; म्हणून ती लोकपरंपरेतील कथा म्हणूनच वाचावी. तिचा अर्थ असा की संपत्ती जवळ आली की माणसाच्या मनात अहंकार उत्पन्न होऊ शकतो.

४. अहंकार आणि लंकादर्शनाचा प्रसंग

परंपरागत चरित्रकथेनुसार (नामदेव-परिसा संवादांवर आधारित; मूळ अभंग क्रमांक येथे देत नाही) परिसा भागवतांचा अहंकार एका प्रसंगात उफाळून आला. ते मंदिरात पुराणकथा सांगत असताना लंकेचा उल्लेख आला. नामदेवांनी साधेपणाने विचारले की लंका कशी आहे? परिसा म्हणाले, शास्त्रात पाहून सांगतो.

नामदेवांच्या प्रश्नाने ते दुखावले आणि त्यांनी रुक्मिणी देवीचे ध्यान केले. परंपरेनुसार देवीने त्यांना स्वतःसोबत नेऊन लंका दाखवली. बिभीषणाच्या घरी पोहोचल्यावर परिसांना तेथे नामदेव कीर्तन करताना दिसले. ही परंपरागत चरित्रकथा आहे; तिचे अभंगसंदर्भ आम्ही येथे निश्चित दिलेले नाहीत. तिचा गर्भित अर्थ असा की ज्ञानाच्या गर्वाला भक्तिभावाच्या साधेपणापुढे नम्र व्हावे लागते.

५. नामदेवांचे शिष्यत्व

या प्रसंगानंतर परिसा भागवतांना आत्मबोध झाला आणि त्यांनी संत नामदेवांचे शिष्यत्व स्वीकारले. ब्राह्मण कुळातील विद्वानाने शिंपी समाजातील संताचे शिष्य होणे हा त्या काळाच्या चातुर्वर्ण्य रचनेत मोठा बदल मानला जातो.

परंपरेतील अभंगात ते आपली चूक कबूल करताना सांगतात की मी उच्च कुळाचा म्हणून अभिमान बाळगला; हा अहंकार माझ्यासाठी व्यर्थ ठरला. या कबुलीतून त्यांची नम्रता दिसते. पुढे ते नामदेवांच्या सहवासात राहून भजन-कीर्तनात रमले, असे सांगितले जाते. वाळवंटातील कीर्तनात टाळ हाती घेऊन "रामकृष्णहरी" म्हणणाऱ्या वारकरी परंपरेचे हे चित्र या कथेतून उभे राहते.

६. समकालीन संत आणि ज्ञानेश्वरांच्या समाधी सोहळ्यातील उपस्थिती

विशेष गोष्ट अशी की परिसा भागवतांचा उल्लेख त्यांच्या समकालीन संतांनी स्वतःच्या अभंगात केलेला दिसत नाही. त्यांच्याबद्दलची माहिती प्रामुख्याने नामदेवांच्या रचनांतून मिळते. त्यात चार दीर्घ अभंगांमध्ये नामदेव-परिसा संवाद आहेत, असे अभ्यासक सांगतात.

त्यांच्या रचनांतील नाममुद्रा "परिसा म्हणे" किंवा "परसोबा" अशा रूपांत आढळते असे सांगितले जाते, आणि वेगवेगळ्या गाथांत पाठभेद दिसू शकतात. परिसा भागवतांच्या एका प्रसिद्ध अभंगाचा आशय असा की ज्ञानात ज्ञानदेव, ध्यानात नामदेव आणि भक्तीत चांगदेव आघाडीवर आहेत; हे तिघेही एकाच परमेश्वराची रूपे आहेत आणि नद्या जशा सागरात मिळतात तसे ते हरीमध्ये मिळाले. येथे आम्ही केवळ आशय दिला आहे; अचूक चरण प्रमाणित गाथेतून वाचावेत. चांगदेव आणि ज्ञानेश्वर यांचे चरित्र वाचल्यास हा संदर्भ अधिक स्पष्ट होईल.

नामदेवांच्या अभंगांनुसार आळंदी येथे ज्ञानेश्वरांच्या संजीवन समाधीच्या वेळी जमलेल्या संतांत परिसा भागवत उपस्थित होते, असे सांगितले जाते. संबंधित अभंगाचा क्रमांक प्रकाशित गाथेतून तपासणे आवश्यक आहे; म्हणून आम्ही येथे क्रमांक दिलेला नाही.

७. परिसा भागवतांची शिकवण

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

८. संत परंपरेतील स्थान आणि आजचा अर्थ

नामदेवकालीन अनेक संतांना स्वतंत्र ओळख कमी मिळाली, कारण ते ज्ञानदेव-नामदेवांच्या छायेत आपली साधना करत राहिले. परिसा भागवतांचे उदाहरण दाखवते की संत परंपरा केवळ मोठ्या नावांनी घडत नाही; ती अनेक शिष्य, सहकारी आणि भक्तांच्या नम्र सहभागाने घडते.

आजच्या काळात पदवी, पद आणि प्रतिष्ठा यांचा अहंकार कुठेही असू शकतो. परिसा भागवतांची कथा आपल्याला स्वतःलाच विचारायला लावते: मी कोणाकडून शिकायला तयार आहे का? संतांनी दिलेला हा प्रश्न कालातीत आहे.

९. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखाच्या पडताळणीत खालील स्रोत आढळले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी हे मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• मराठी विश्वकोश (प्रथमावृत्ती) — परिसा भागवत (नामदेवांचे शिष्य)
• संत नामदेव गाथा (नामदेव-परिसा संवादाचे अभंग)
• मराठी विकिपीडिया — संत परिसा भागवत

१०. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

११. पुढील वाचन