संत चांगदेव महाराज

१. प्रस्तावना

संत ज्ञानेश्वर आणि त्यांच्या भावंडांच्या चरित्रात अनेक प्रसंग येतात; त्यात चांगदेवांचा प्रसंग सर्वात लक्षात राहणारा आहे. कारण येथे एक महायोगी आपल्या सिद्धींचा गर्व घेऊन येतो आणि वयाने खूप लहान असलेल्या ज्ञानेश्वरांसमोर नम्र होतो.

ही कथा केवळ चमत्काराची नाही; ती "ज्ञान, भक्ती आणि नम्रता यांच्यापुढे बाह्य सिद्धी फिकट ठरतात" या वारकरी दृष्टिकोनाचे सुंदर उदाहरण आहे. म्हणूनच चांगदेवांचा प्रसंग आजही कीर्तन आणि प्रवचनातून सांगितला जातो.

२. चांगदेव कोण होते?

चांगदेव हे हठयोग आणि नाथपंथी साधनेतील योगी म्हणून परंपरेत ओळखले जातात. त्यांनी कठोर साधना करून अनेक योगसिद्धी प्राप्त केल्या होत्या, असे परंपरा सांगते. त्यांच्या कीर्तीमुळे त्यांच्याभोवती अनेक शिष्य आणि अनुयायी असत.

पुणतांबे (गोदावरी तीर) या गावाशी चांगदेवांचे नाव जोडले जाते. मात्र समाधीस्थानाबाबत अधिकृत संदर्भ आम्हाला तपासणीत मिळालेला नाही; म्हणून या ठिकाणाबाबत स्थानिक देवस्थान किंवा संशोधकांचे स्रोत पाहावेत.

३. चौदाशे वर्षांचे आयुष्य

लोकपरंपरेत चांगदेवांचे आयुष्य चौदाशे वर्षांचे सांगितले जाते. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या चांगदेव मंदिरविषयक माहितीत ही परंपरा नमूद आहे. मात्र मराठी विश्वकोश तिला दंतकथा मानतो आणि वयस्तंभनाच्या उल्लेखाचा हा अतिशयोक्तीपूर्ण विस्तार असण्याची शक्यता मांडतो. त्यामुळे ही ऐतिहासिक वयाची निश्चित नोंद नाही; विश्वकोशात चांगदेवांचा मृत्यू १३२५ च्या सुमारास नोंदवला आहे आणि जन्मवर्ष अज्ञात आहे.

येथे खरा मुद्दा असा की इतक्या दीर्घ साधनेनंतरही चांगदेवांना आत्मज्ञानाचे पूर्णत्व मिळाले नव्हते, असे परंपरा सांगते. तेच पूर्णत्व त्यांना पुढे ज्ञानेश्वर-मुक्ताबाईंच्या संपर्कातून मिळाले.

४. कोरे पत्र

चरित्रपरंपरेतील कथेनुसार (मराठी विश्वकोशातही कोऱ्या पत्राचा उल्लेख आहे) ज्ञानेश्वरांची कीर्ती ऐकून चांगदेवांना त्यांना पत्र लिहावेसे वाटले. पण पत्राची सुरुवात कशी करावी, हेच त्यांना कळेना. "तीर्थरूप" लिहावे तर ज्ञानेश्वर वयाने लहान आणि "चिरंजीव" लिहावे तर ते ज्ञानी आणि पूज्य. शेवटी त्यांनी कोरेच पत्र पाठवले, असे परंपरा सांगते.

ते पत्र मुक्ताबाईंनी वाचले आणि हसून म्हटले की चौदाशे वर्षांचे असूनही चांगदेव कोरेच राहिले, अशी प्रसिद्ध उक्ती चरित्रपरंपरेत सांगितली जाते. कोऱ्या पत्राची कथा आणि त्यानंतर चांगदेवपासष्टीची निर्मिती यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशातही आहे. कोरेपणा येथे अपूर्ण ज्ञानाचे आणि अहंकाराचे प्रतीक मानला जातो. उत्तरादाखल रचलेली चांगदेव पासष्टी पुढे जन्माला आली.

५. वाघावर स्वार चांगदेव

पत्रानंतर चांगदेवांनी ज्ञानेश्वरांना भेटायला जाण्याचा निश्चय केला. परंपरेनुसार ते वाघावर बसून आणि हातात सापाचा चाबूक घेऊन निघाले. यातून आपले योगसामर्थ्य दाखवण्याचा त्यांचा हेतू होता, असे सांगितले जाते.

ही कथा चमत्काराच्या भाषेत सांगितली जात असली तरी तिचा अर्थ स्पष्ट आहे. सिद्धींचे प्रदर्शन करून आपण श्रेष्ठ आहोत असे दाखवण्याची वृत्ती अध्यात्मात अडथळा ठरते.

६. ज्ञानेश्वरांची भिंत

चांगदेव येत असल्याची बातमी ज्ञानेश्वरांना कळली तेव्हा ते भावंडांसह एका भिंतीवर बसले होते. स्वागत करण्यासाठी त्यांनी ती भिंत चालवली, असे परंपरा सांगते. चालत्या भिंतीवरून ज्ञानेश्वर येताना पाहून चांगदेवांचा गर्व उतरला आणि ते नम्रपणे खाली उतरले.

पुढे चांगदेवांना जाणवले की जी सिद्धी त्यांनी वाघ आणि साप यांना वश करून दाखवली, तीच ज्ञानेश्वर निर्जीव भिंतीलाही चालवून दाखवतात. वारकरी साहित्यात हा प्रसंग ज्ञानेश्वर महाराजांच्या चरित्रातील महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. मराठी विश्वकोशानुसार चांगदेवांनी ज्ञानेश्वरांच्या भगिनी मुक्ताबाईंकडून अनुग्रह घेतला. त्याच नोंदीत पूर्वीच्या एका योगिनी मुक्ताबाईविषयी वेगळी परंपराही दिलेली आहे; दोघींचा गोंधळ होऊ नये, म्हणून हा उल्लेख येथे स्वतंत्रपणे केला आहे.

७. चांगदेव पासष्टी: खरे लेखक कोण?

अनेकांना वाटते की "चांगदेव पासष्टी" हा ग्रंथ चांगदेवांनी लिहिला. प्रत्यक्षात तो संत ज्ञानेश्वरांनी चांगदेवांना उद्देशून रचलेला आहे. पासष्टी म्हणजे पासष्ट ओव्या; यात ज्ञानेश्वरांनी चांगदेवांना आत्मज्ञान, द्वैत-अद्वैतातील एकत्व आणि अनुभवाचे स्वरूप समजावून सांगितले आहे.

ग्रंथाचे नाव "चांगदेवांसाठी पासष्ट ओव्या" असे सूचित करते, चांगदेवांनी रचलेल्या ६५ ओव्या असे नाही. वाचकांनी हा गैरसमज टाळावा, म्हणून आम्ही येथे हा मुद्दा विशेषत्वाने मांडत आहोत. ज्ञानेश्वरांच्या इतर रचनांसाठी ज्ञानेश्वरी पाहा.

८. चांगदेवांची शिकवण

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

९. संत परंपरेतील स्थान आणि आजचा अर्थ

नाथ संप्रदायातील योगमार्ग आणि वारकरी संप्रदायातील भक्तीमार्ग हे महाराष्ट्रात एकमेकांना भेटलेले दोन प्रवाह आहेत. चांगदेवांचा प्रसंग या दोन प्रवाहांच्या संवादाचे प्रतीक मानला जातो. येथे योगाचा तिरस्कार केलेला नाही; तर योगाने साधलेल्या सामर्थ्यापेक्षा आत्मज्ञानाची नम्रता श्रेष्ठ असल्याचे सांगितले आहे.

आपल्या जीवनातही कौशल्य, पदवी किंवा पैसा यांचा गर्व येऊ शकतो. आपल्यापेक्षा लहान किंवा सामान्य माणसाकडूनही शिकण्याची तयारी ठेवली तर आपण वाढतो, हा धडा चांगदेवांच्या कथेतून मिळतो.

१०. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखाच्या पडताळणीत खालील स्रोत आढळले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी हे मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• मराठी विश्वकोश (प्रथमावृत्ती) — चांगदेव आणि चांगदेवपासष्टी विषयक नोंदी
• महाराष्ट्र पर्यटन विभागाची चांगदेव मंदिरविषयक माहिती
• चांगदेव पासष्टी (संत ज्ञानेश्वर)

११. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१२. पुढील वाचन