मानवतेचा, सत्याचा आणि अमूल्य जीवनमूल्यांचा संदेश देणाऱ्या संत कबीर दास यांच्या निवडक दोह्यांचा सोप्या मराठी अर्थासह संग्रह.
अर्थ: दुःखाच्या वेळी प्रत्येक जण ईश्वराची आठवण करतो, परंतु सुखाच्या काळात त्याचा विसर पडतो. जो मनुष्य सुखाच्या काळातही नित्य ईश्वराचे स्मरण करतो, त्याच्या जीवनात दुःखाचा प्रभाव उरत नाही. मन ईश्वराशी जोडलेले राहिल्याने प्रत्येक परिस्थितीत धैर्य आणि शांती लाभते.
अर्थ: पायाखाली असलेल्या लहानशा तृणाला किंवा निष्पाप घटकालाही कधी तुच्छ समजू नये. कारण तेच तृण वाऱ्याने उडून डोळ्यात गेले, तर अत्यंत तीव्र वेदना देते. त्यामुळे समाजात कोणाचाही अनादर किंवा मानभंग करणे टाळावे.
अर्थ: केवळ हाताने जपमाळ फिरवत आयुष्य निघून गेले, तरी मनातील विकार आणि चंचलता दूर झाली नाही. बाह्य जपाचा देखावा सोडणे आणि मनातील मण्याला ईश्वराकडे वळवणे हाच खरा मार्ग आहे. अंतर्मनाची शुद्धी झाल्याशिवाय खरी भक्ती साधत नाही.
अर्थ: जेव्हा गुरु आणि परमेश्वर दोन्ही समोर उभे असतात, तेव्हा प्रथम कोणाच्या चरणी नतमस्तक व्हावे हा प्रश्न पडतो. अशा वेळी ईश्वराची ओळख करून देणाऱ्या गुरूंनाच प्रथम वंदन केले पाहिजे. गुरूंच्या कृपेमुळेच परमेश्वराचा साक्षात्कार शक्य होतो.
अर्थ: आपल्या सद्गुरूंवर पुन्हा पुन्हा शतशः बलिहारी जावे, कारण त्यांची कृपा अगाध आहे. सामान्य माणसाच्या मनातील दोष दूर करून त्याला देवत्वाकडे नेण्याचे महान कार्य गुरु क्षणार्धात करतात. गुरूंचे मार्गदर्शन मानवी जीवनाला उच्च आध्यात्मिक पातळीवर नेणारे ठरते.
अर्थ: खरी माळ ही अंतःकरणातील ईश्वराच्या ध्यानाची असते, बाकीचे बाह्य अवडंबर म्हणजे संसारी देखावा आहे. केवळ हाताने माळ फिरवल्याने जर ईश्वर मिळाला असता, तर रहाटगाडग्याची माळ फिरून त्यालाही मुक्ती मिळाली असती. त्यामुळे बाह्य आचरणापेक्षा मनातील भक्ती महत्त्वाची आहे.
अर्थ: जो मनुष्य सुखाच्या काळात ईश्वराला पूर्णपणे विसरून जातो आणि केवळ संकट आल्यावरच त्याची आठवण काढतो, त्याची हाक ऐकली जात नाही. सुखात ईश्वराशी नाते न जोडणाऱ्याची दुःखातील प्रार्थना ही स्वार्थी ठरते. खऱ्या भक्ताने प्रत्येक परिस्थितीत ईश्वराचे स्मरण ठेवले पाहिजे.
अर्थ: ईश्वराकडे केवळ तितकीच साधनसंपत्ती मागावी, ज्याद्वारे कुटुंबाचा निर्वाह व्यवस्थित होऊ शकेल. स्वतःची अन्नाची गरज पूर्ण व्हावी आणि दारी आलेला अतिथी किंवा साधू उपाशी जाऊ नये, एवढीच इच्छा असावी. अतिलोभ सोडून आवश्यक तेवढ्यात समाधानी राहणे हाच खरा धर्माचा पाया आहे.
अर्थ: रामनामाची म्हणजेच ईश्वराच्या भक्तीची ही सुवर्णसंधी प्रत्येकाला खुली आहे, जितकी जोडता येईल तितकी जोडावी. मानवी जन्माचा काळ संपून प्राण निघून गेल्यावर पश्चात्ताप करण्याशिवाय काही उरणार नाही. म्हणून वेळेत ईश्वराच्या भक्तीचा लाभ घेणे हेच हितकारक आहे.
अर्थ: ज्ञानी किंवा साधू पुरुषाची जात किंवा कुळ विचारू नये, तर त्याच्यातील ज्ञानाचे मोल करावे. जसे तलवारीची धार आणि उपयोग महत्त्वाचा असतो, तिच्या म्यानाची सजावट नाही. बाह्य ओळखीपेक्षा अंतरीचे ज्ञान आणि गुण हेच सन्मानास पात्र असतात.
अर्थ: जिथे दया आणि करुणा असते तिथेच खऱ्या धर्माचा वास असतो, तर लोभ आणि क्रोध हे पापाचे मूळ ठरतात. ज्याच्या हृदयात क्षमाशीलता असते, तिथे साक्षात ईश्वराचे वास्तव्य असते. त्यामुळे क्रोध व लोभाचा त्याग करून क्षमा आणि दयेचा अंगीकार करावा.
अर्थ: मनात अधीरता न धरता प्रत्येक गोष्ट योग्य वेळीच घडते हे लक्षात ठेवावे. माळ्याने झाडाला शंभर मडके पाणी घातले, तरी योग्य ऋतू आल्याशिवाय त्याला फळे येत नाहीत. संयम आणि निरंतर प्रयत्न यांच्या योगानेच जीवनात योग्य फळ प्राप्त होते.
अर्थ: जे लोक गुरूंना सामान्य मनुष्य समजतात ते ज्ञानाच्या दृष्टीने आंधळे असतात. ईश्वर कोपला तरी गुरूंचा आश्रय वाचवू शकतो, परंतु गुरु कोपले तर संपूर्ण सृष्टीत कुठेही आश्रय उरत नाही. म्हणून गुरूंचे स्थान सर्वात उच्च मानले पाहिजे.
अर्थ: माणसाचा बहुतांश वेळ संसारातील कामांत आणि उरलेला वेळ निद्रेत निघून जातो. दिवसातील थोडा वेळही जर ईश्वराच्या नामस्मरणासाठी दिला नाही, तर या भवबंधनातून मुक्ती कशी मिळेल? मानवी जन्माचे सार्थक करण्यासाठी नामस्मरण अत्यंत आवश्यक आहे.
अर्थ: अज्ञानाच्या आणि आळसाच्या निद्रेत राहून वेळ वाया घालवू नका, उठून ईश्वराची भक्ती करा. जेव्हा मृत्यूची वेळ येईल आणि आत्मा शरीर सोडून जाईल, तेव्हा हे शरीर म्यानासारखे पडून राहील. म्हणून जिवंत असतानाच आत्मज्ञानाचा मार्ग शोधावा.
अर्थ: चांगला स्वभाव आणि चरित्र (शील) हाच जगात सर्वात मोठा खजिना आहे. तिन्ही लोकांची संपत्ती एका बाजूला आणि उत्तम चरित्र एका बाजूला ठेवले, तर शीलच श्रेष्ठ ठरते. चारित्र्यसंपन्न जीवन जगणे हीच खरी मोठी संपत्ती आहे.
अर्थ: शरीरे नष्ट झाली तरी माणसाची माया आणि मन तृप्त होत नाही. विषयवासना, आशा आणि तृष्णा यांचा कधीही अंत होत नाही. जोपर्यंत या वासनांचा त्याग होत नाही, तोपर्यंत आत्मिक शांती आणि मुक्ती मिळणे कठीण आहे.
अर्थ: माती कुंभाराला सांगते की तू आज मला पायाखाली तुडवत आहेस, पण असा एक दिवस येईल जेव्हा मी तुला मातीत मिळवून टाकीन. मानवी शरीराचा अहंकार व्यर्थ असून शेवटी हे शरीर मातीतच विलीन होणार आहे, हेच अंतिम सत्य आहे.
अर्थ: माणसाने रात्री झोपण्यात आणि दिवस खाण्यापिण्यात वाया घालवला. हा अमूल्य मानवी जन्म ईश्वराच्या स्मरणाशिवाय आणि चांगल्या कर्मांशिवाय कवडीमोलाने निघून गेला. आयुष्याचा प्रत्येक क्षण सत्कारणी लावणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
अर्थ: आळस आणि अज्ञान ही मृत्यूचीच लक्षणे आहेत, त्यामुळे वेळीच जागे होऊन आत्मानंद मिळवावा. संसारातील क्षणभंगुर औषधे किंवा सुखे सोडून ईश्वराच्या नामाचे अमृत प्राशन करावे. नामाचा जप हाच आत्म्याला संजीवनी देणारा आहे.
अर्थ: जो तुमच्या मार्गात काटे पेरतो किंवा तुमचे वाईट करतो, त्याच्यासाठी तुम्ही सुखाची फुले पेरावीत. तुमचे भलेपणाचे आचरण तुम्हाला आनंद देईल, तर त्याचे वाईट विचारच त्याच्यासाठी त्रिशुळासारखे वेदनादायी ठरतील. सत्कर्माचे फळ नेहमी चांगलेच मिळते.
अर्थ: मानवी जन्म अत्यंत दुर्मिळ असून हे शरीर वारंवार मिळत नाही. झाडावरून एकदा पान गळून पडले की ते पुन्हा फांदीला जोडता येत नाही. म्हणूनच मिळालेल्या मानवी जन्माचे सार्थक भक्ती आणि सत्कर्माद्वारे केले पाहिजे.
अर्थ: या जगात जन्माला आलेला राजा असो वा फकीर, प्रत्येकाला एक दिवस जावेच लागते. काही जण आपल्या चांगल्या कर्मांमुळे सन्मानाने जातात, तर काही जण दुष्कर्मांच्या पाशात बांधले जाऊन जातात. कर्माची फळे सुटत नाहीत.
अर्थ: उद्या करायचे काम आजच करा आणि आज करायचे काम याच क्षणी करा. क्षणभंगुर आयुष्यात कधी काय घडेल आणि प्रलय येईल याचा नेम नाही. वेळेचा सदुपयोग करून महत्त्वाची कामे व भक्ती त्वरित पूर्ण करावी.
अर्थ: कोणापुढे हात पसरणे किंवा याचना करणे हे मरणासारखेच लज्जास्पद आहे. त्यामुळे कोणाकडेही भीक मागू नये, त्यापेक्षा स्वाभिमानाने मरण पत्करणे श्रेयस्कर आहे. स्वावलंबन आणि समाधानाने जगणे हाच खरा मार्ग आहे.
अर्थ: जिथे अहंकार असतो तिथे आपत्ती येते आणि जिथे संशय असतो तिथे मनाचा रोग जडतो. हे सर्व मानसिक विकार केवळ संयम आणि धैर्याच्या योगानेच मिटू शकतात. अहंकार व संशय सोडल्यास शांती लाभते.
अर्थ: माया आणि सावली यांचे स्वरूप एकसारखेच असते. आपण सावलीच्या मागे धावलो तर ती पुढे पळते, पण सूर्याकडे तोंड करून चालल्यास ती मागे येते. त्याचप्रमाणे ईश्वराच्या सन्मुख राहिल्यास माया आपोआप दासी बनते.
अर्थ: माणसाने या जगात कशासाठी आलो आहोत याचा विसर पाडून मोहाच्या निद्रेत राहू नये. अज्ञानाचा पडदा दूर करून स्वतःचे आत्मस्वरूप ओळखावे. मानवी जन्माचे मुख्य उद्दिष्ट आत्मज्ञान मिळवणे हेच आहे.
अर्थ: या नश्वर शरीराचा काहीही भरवसा नाही, ते क्षणात नष्ट होऊ शकते. त्यामुळे प्रत्येक श्वासासोबत ईश्वराचे स्मरण करणे हाच एकमेव तरणोपाय आहे. इतर सर्व प्रयत्न व्यर्थ असून नामस्मरणच शाश्वत आहे.
अर्थ: दुर्वचनांमुळेच भांडणे, त्रास आणि विनाशाची परिस्थिती निर्माण होते. अशा प्रसंगी जो नम्रपणे माघार घेतो तो साधू किंवा ज्ञानी असतो, तर जो वादात अडकून राहतो तो दुर्जन असतो. शांतता राखणे हीच बुद्धिमत्ता आहे.
अर्थ: अशक्त किंवा दुबळ्या व्यक्तीला कधीही त्रास देऊ नये, कारण त्याची तळमळ अत्यंत तीव्र असते. जशी निष्प्राण कातड्याची भाती लोखंडाला भस्म करते, तशी दुबळ्याची हाय अन्यायाचा विनाश करते. कोणावरही अन्याय करू नये.
अर्थ: सत्पात्री दान केल्याने धन कधीही कमी होत नाही, जसे नदीचे पाणी कोणी प्याल्याने नदी आटत नाही. हे उघड्या डोळ्यांनी पाहता येणारे सत्य आहे. परोपकार केल्याने संपत्ती आणि आनंद वाढतोच.
अर्थ: हे शरीर दहा श्वासद्वारांचा एक पिंजरा आहे, ज्यामध्ये आत्मा हा पक्षी राहतो. या उघड्या पिंजऱ्यात आत्मा राहतो याचेच आश्चर्य आहे, तो निघून जाण्यात काही नवल नाही. शरीराचे नश्वरत्व ओळखावे.
अर्थ: आपला अहंकार बाजूला ठेवून नेहमी गोड आणि नम्र भाषा वापरावी. अशा वाणीने ऐकणाऱ्याच्या मनाला शांतता मिळते आणि स्वतःलाही आत्मिक सुख लाभते. मधुर संवाद हाच खरा सद्गुण आहे.
अर्थ: भाजीच्या बाजारात जाऊन हिऱ्याचे मूल्य समजावण्याचा प्रयत्न करू नये. जिथे ज्ञानाची कदर नाही, तिथे मौन बाळगून निघून जाणेच योग्य असते. अज्ञान्यांसमोर ज्ञान उघड करणे व्यर्थ ठरते.
अर्थ: कपटी आणि कडू शब्द हे शरीराला आणि मनाला आतून जाळून टाकतात. याउलट सज्जनांचे शब्द हे पाण्याच्या आणि अमृताच्या धारेसारखे मन शांत करतात. म्हणूनच नेहमी सन्मार्गी आणि गोड बोलावे.
अर्थ: जर आपले मन शांत आणि निर्मळ असेल, तर जगात कोणीही शत्रू उरत नाही. मनातील अहंकार सोडून दिला की सर्व जग आपल्यावर दयेचा आणि प्रेमाचा वर्षाव करते. मनाची शुद्धी हीच मित्रांची निर्मिती करते.
अर्थ: संसारातील लोकांच्या अज्ञानावर मी दुःख व्यक्त करतो, पण माझ्या आत्मानंदाची जाणीव कोणाला नाही. जो ईश्वराच्या शब्दांचे रहस्य जाणतो, तोच खऱ्या अर्थाने या आध्यात्मिक अवस्थेचे महत्त्व समजू शकतो.
अर्थ: निद्रिस्त साधूला जागे करावे कारण तो उठून ईश्वराचे स्मरण करेल. परंतु दुष्ट व्यक्ती, सिंह आणि साप यांना झोपलेलेच राहू देणे चांगले, कारण ते जागे झाल्यास अपाय करतात.
अर्थ: मद्यपानाचा सर्वात मोठा दोष असा की ते माणसाची बुद्धी भ्रष्ट करते. स्वतःचे पैसे खर्च करून माणूस प्राण्यासारखा वागू लागतो. व्यसनाधीनता ही माणसाचा विवेक पूर्णपणे नष्ट करते.
अर्थ: गारुड्याचा माकड जसा त्याच्या तालावर नाचतो, तसा हा जीव मनाच्या तालावर नाचत राहतो. मन अनेक प्रकारच्या वासना दाखवून माणसाला आपल्या ताब्यात ठेवते. मनावर ताबा मिळवणे हेच मुक्तीचे साधन आहे.
अर्थ: शरीरात रुतलेला बाणाचा अग्रभाग जसा चुंबकाशिवाय बाहेर निघू शकत नाही, तसेच मनातील अज्ञानाचा काटा ईश्वराच्या प्रेमाशिवाय निघत नाही. लाखो बाह्य उपायांपेक्षा ईश्वराचे प्रेमच आत्म्याला मुक्त करते.
अर्थ: लाकडाची जपमाळ हातात धरून जगाला दाखवण्यात काही अर्थ नाही. जर अंतःकरणात ईश्वराचे नाम नसेल, तर हातातील माळ फिरवणे पूर्णपणे व्यर्थ आहे. अंतरीची भक्ती हीच खरी उपासना आहे.
अर्थ: निष्ठावंत आणि पतीशी प्रामाणिक असणारी स्त्री बाह्यरूपाने कशीही असली, तरी तिचे आंतरिक सौंदर्य श्रेष्ठ असते. तिच्या निष्ठेवर करोडो बाह्य सौंदर्य ओवाळून टाकावे. निष्ठा आणि चारित्र्य हेच खरे सौंदर्य आहे.
अर्थ: वैद्य, रोगी आणि हा संपूर्ण संसार जन्माला येऊन नष्ट होतो. परंतु ज्याने ईश्वराचा (रामाचा) आश्रय घेतला आहे, तो अमर होतो. ईश्वराची भक्तीच आत्म्याला शाश्वत अभय देते.
अर्थ: मर्यादित जगात जगणारा सामान्य माणूस असतो, तर सीमा ओलांडून असीम तत्त्वाचा शोध घेणारा साधू असतो. जो मर्यादा आणि अमर्यादा या दोन्हीच्या पलीकडे जातो, त्याचा आध्यात्मिक अनुभव अगाध असतो.
अर्थ: गुरुकृपेशिवाय केवळ वनात जाऊन ईश्वर शोधणे हे एक प्रकारचे ढोंग आहे. अशा बाह्य उपायांनी मन शांत होत नाही आणि पदरी निराशाच येते. गुरूंचे मार्गदर्शन हेच ईश्वरापर्यंत पोहोचण्याचे माध्यम आहे.
अर्थ: ज्याच्या जिभेवर संयम नाही आणि ज्याच्या हृदयात सत्य नाही, अशा माणसाची संगत धरू नये. त्याची संगत म्हणजे काचेचे तुकडे खाण्यासारखी अत्यंत धोकादायक आणि विनाशकारी असते.
अर्थ: तीर्थयात्रेला गेल्याने एक पुण्य मिळते, तर संतांच्या संगतीने चार पटीने फळ मिळते. परंतु सद्गुरूंचा आश्रय लाभल्यास अगणित आध्यात्मिक फळे प्राप्त होतात. गुरूंचे स्थान सर्वोपरी आहे.
अर्थ: नामस्मरणात मन असे जडले पाहिजे, जशी माशाची पाण्यावर प्रीती असते. पाण्याचा वियोग होताच मासा प्राण सोडतो; तशीच व्याकुळता ईश्वराच्या ध्यानात असणे हीच खरी भक्ती आहे.
अर्थ: अज्ञानी माणसाला कितीही समजावले तरी तो विषयांच्या आहारी जाऊन स्वतःचा विनाश करतो. ज्ञानी पुरुष त्याला सन्मार्गाकडे ओढतात, पण तो मोहापोटी विनाशाच्या मार्गानेच जातो.
अर्थ: राजहंस सोन्याच्या ताटातील मोती टिपतो, पण ज्याला त्याचे मूल्य माहित नाही तो त्याला साधे धान्य समजतो. अध्यात्माचे मूल्य न समजणाऱ्या अज्ञानी माणसाला अमूल्य उपदेश देऊनही उपयोग होत नाही.
अर्थ: सांगायचे ते सर्व सांगून झाले आहे, आता काही उरले नाही. जेव्हा द्वैत नष्ट होऊन केवळ एकच परमेश्वर उरतो, तेव्हा नदीची लाट समुद्रात विलीन झाल्याप्रमाणे जीव आत्म्यात लीन होतो.
अर्थ: ईश्वराच्या ज्ञानाचा अमूल्य सागर समोर आहे, पण त्याचा स्वीकार करणारा खरा ग्राहक मिळत नाही. दुर्दैवी माणूस या सत्याकडे दुर्लक्ष करून संसारात भटकत राहतो.
अर्थ: या युगात अज्ञान पसरले असून लोक सत्याचा स्वीकार करत नाहीत. सत्य सांगणाऱ्याला जग आपला शत्रू मानू लागते. परंतु तरीही सत्याचा मार्ग सोडता कामा नये.
अर्थ: काम, क्रोध आणि लोभ असणाऱ्यांकडून खरी भक्ती होऊ शकत नाही. भक्ती हा शूरांचा मार्ग आहे, जो आपला अहंकार, जात आणि कुळाचा अभिमान सोडून ईश्वराला शरण जातो.
अर्थ: संसारात वावरतानाही मन ईश्वराच्या ध्यानात लीन असावे. बाह्य जगात जागे असून अंतर्यामी ईश्वराशी जोडलेली ध्यानाची दोरी कधीही तुटू देऊ नये.
अर्थ: सज्जन किंवा साधू पुरुषाचा स्वभाव पाखडणाऱ्या सुपसारखा असावा. जसे सुपातील फोलकट उडून जाते आणि चांगले धान्य राहते, तसे साधूने निसाराचा त्याग करून चांगल्या गुणांचा स्वीकार करावा.
अर्थ: खरा अनुराग किंवा प्रेम एकदा जडले की ते सुटत नाही, जसा चकोर पक्षी निखारे खातो. निखाऱ्यात गोडवा नसला तरी त्याचे प्रेम त्याला माघार घेऊ देत नाही, तशीच ईश्वरावर निष्ठा असावी.
अर्थ: भक्ती हे मैदानातील चेंडूसारखी सर्वांसाठी खुली आहे, जो इच्छेल तो ती प्राप्त करू शकतो. ईश्वराच्या दरबारात राजा किंवा रंक असा कोणताही भेदभाव नसतो; प्रत्येकाला भक्तीचा अधिकार आहे.
अर्थ: मनातील अज्ञानाचा पडदा दूर करून ईश्वराचे साक्षात दर्शन घ्यावे. परमेश्वर हाच आपला मूळ आणि अंतिम सखा आहे, जो प्रत्येक संकटात पाठीशी उभा राहतो.
अर्थ: हे ईश्वरा, तूच सर्वांचा अंतर्यामी आणि आत्म्याचा खरा आधार आहेस. जर तूच साथ सोडलीस तर या भवसागरातून कोण पार करेल? ईश्वराची कृपा हाच जीवनाचा खरा आधार आहे.
अर्थ: मी जन्मापासून विकारांनी आणि दोषांनी भरलेला आहे. परंतु हे ईश्वरा, तू दुःखाचा नाश करणारा दाता आहेस, त्यामुळे माझ्या दोषांकडे न पाहता माझा स्वीकार कर आणि सांभाळ कर.
अर्थ: ईश्वराचे प्रेम शेतात पिकत नाही किंवा बाजारात विकत मिळत नाही. राजा असो वा प्रजा, जो आपला अहंकार (शीर) अर्पण करण्यास तयार असतो, तोच हे प्रेम प्राप्त करू शकतो.
अर्थ: ईश्वराच्या प्रेमाचा रस प्राशन करण्यासाठी आत्मसमर्पण करावे लागते. लोभी माणूस अहंकाराचा त्याग करू शकत नाही, तो केवळ प्रेमाच्या गप्पा मारतो पण प्रत्यक्ष त्याग करत नाही.
अर्थ: ईश्वराच्या ध्यानात मन असे तल्लीन व्हावे, जसा हरीण संगीताच्या धुंदीत स्वतःला विसरतो. प्राण गेले तरी भक्तीचा आणि ध्यानाचा विसर पडू नये, हीच खरी निष्ठा आहे.
अर्थ: ईश्वराचे स्मरण करताना मौन बाळगून अंतर्मनाची जाणीव जागृत करावी. बाह्य जगाचे दरवाजे बंद करून अंतरात्म्यातील ईश्वराचे रूप अनुभवणे हीच खरी साधना आहे.
अर्थ: ईश्वराचे नाम दुधासारखे सत्य आहे आणि संसारातील व्यवहार पाण्यासारखा आहे. साधू पुरुष राजहंसाप्रमाणे या संसारातून असत्य सोडून केवळ सत्याचा स्वीकार करतो.
अर्थ: जसे तिळात तेल आणि दगडांमध्ये अग्नी दडलेला असतो, तसेच परमेश्वर तुमच्या अंतरातच वसलेला आहे. अज्ञान सोडून अंतर्मनात जागे व्हा आणि ईश्वराचा शोध घ्या.
अर्थ: ज्या ईश्वराला आपण संपूर्ण जगात शोधतो, तो आपल्या अंतःकरणातच असतो. परंतु भ्रमाचा आणि अज्ञानाचा पडदा असल्यामुळे तो आपल्याला दिसत नाही.
अर्थ: हृदयात ईश्वराचे नाम स्थापित होताच सर्व पापांचा नाश होतो. जशी वाळलेल्या गवतावर अग्नीची एक ठिणगी पडताच सर्व गवताचा भस्म होतो, तसा नामाचा प्रभाव असतो.
अर्थ: चंद्र किंवा बर्फातही तितकी शांतता नसते, जितकी शांतता संतांच्या अंतःकरणात असते. ईश्वराच्या प्रेमात लीन असणारे संत सर्वांना शांती आणि दिलासा देतात.
अर्थ: केवळ जिव्हेच्या चवीसाठी प्रमाणाबाहेर खाऊन पोट भरणे हा संयम नव्हे. संयमित आणि आवश्यक तेवढेच अन्न ग्रहण करणे हीच खरी साधना आणि प्रसाद आहे.
अर्थ: जोपर्यंत माणसाचे लक्ष संसारात आणि विषयात अडकलेले असते, तोपर्यंत खरी भक्ती साधत नाही. संसारातील आसक्ती तोडून ईश्वराचे ध्यान करणाराच खरा भक्त ठरतो.
अर्थ: जसे माशाला पाणी, लोभ्याला धन आणि मातेला तिचे बाळ प्रिय असते, तसेच खऱ्या भक्ताला ईश्वराचे नाम अत्यंत प्रिय असते. नामातच त्याचा प्राण असतो.
अर्थ: जगात निस्वार्थी आणि मन जाणणारा खरा मित्र मिळणे कठीण आहे; भेटणारे बहुतांश स्वार्थी असतात. आकाश फाटल्यावर जसे शिवता येत नाही, तसे स्वार्थी जगातील दुःख दूर करणे कठीण असते.
अर्थ: माणसाच्या बोलण्यावरून आणि वागण्यावरून त्याचा खरा स्वभाव ओळखता येतो. अंतःकरणात जे विचार असतात, तेच शेवटी माणसाच्या मुखातून आणि कृतीतून बाहेर येतात.
अर्थ: जोपर्यंत भक्तीमागे काहीतरी मिळवण्याची वासना किंवा इच्छा असते, तोपर्यंत ती भक्ती निष्फळ ठरते. निष्काम भावनेने केलेली भक्तीच ईश्वरापर्यंत पोहोचवते.
अर्थ: विवेकाचा डोळा गमावलेला माणूस खरा संत आणि ढोंगी यातील फरक ओळखू शकत नाही. केवळ मागे अनुयायी असणाऱ्याला संत मानणे ही अज्ञानाची निशाणी आहे.
अर्थ: हृदयात दया आणि करुणा नसेल, तर कितीही शास्त्रांचे ज्ञान असो ते व्यर्थ आहे. केवळ कोरड्या ज्ञानाने मुक्ती मिळत नाही; दयेचा भाव असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
अर्थ: मुंगीपासून हत्तीपर्यंत सर्व जीव त्या एकाच ईश्वराची रूपे आहेत. त्यामुळे कोणावरही निर्दयी न होता सर्व प्राणिमात्रांवर दयेचा भाव ठेवणे हाच धर्म आहे.
अर्थ: जोपर्यंत मनात 'मी'पणा म्हणजेच अहंकार होता, तोपर्यंत गुरुकृपा लाभली नाही. आता गुरूंची कृपा झाल्यावर अहंकार उरला नाही, कारण प्रेमाच्या मार्गात अहंकाराला जागा नसते.
अर्थ: जे प्रेम क्षणात वाढते आणि क्षणात कमी होते, ते खरे प्रेम नव्हे. अंतःकरणात कायमस्वरूपी टिकणारे आणि कधीही न आटणारे प्रेम हेच खरे ईश्वरी प्रेम असते.
अर्थ: जिथे वासना आणि स्वार्थ असतो तिथे ईश्वराचे नाम नसते आणि जिथे ईश्वर असतो तिथे वासनेला स्थान नसते. सूर्य आणि रात्र जसे एकत्र राहू शकत नाहीत, तसेच हे दोन्ही एकत्र राहू शकत नाहीत.
अर्थ: संयम ठेवल्यामुळे हत्तीला भरपूर अन्न मिळते, तर अधीरतेमुळे कुत्रा अन्नाच्या एका तुकड्यासाठी दारोदारी भटकतो. धैर्याने जगल्यास सन्मान आणि अन्न दोन्ही मिळते.
अर्थ: उंच ठिकाणी पाणी टिकत नाही, ते खालीच साचते. जो नम्र होतो तो ज्ञानाचा आणि प्रेमाचा रस प्राशन करतो, तर अहंकारी माणूस नेहमी तहानलेलाच राहतो.
अर्थ: जीवनात नम्रता बाळगणे सर्वात श्रेष्ठ आहे. द्वितीयेचा लहान चंद्र जसा सर्वांच्या आदराला पात्र ठरतो आणि सगळे त्याला नमन करतात, तसेच नम्र माणसाला जगात सन्मान मिळतो.
अर्थ: संत मंडळी आपल्याजवळील ज्ञानाचा आणि अन्नाचा वाटा इतरांना देतात. असा परोपकारी आणि उदार भाव ठेवणारा माणूस कधीही सन्मार्गावरून भरकटत नाही.
अर्थ: सन्मार्गावर चालताना चुकून पडणाऱ्याचा दोष नसतो, तो पुन्हा उठून चालू शकतो. परंतु जो प्रयासाशिवाय आळसात बसून राहतो, तोच खरा दोषी असतो.
अर्थ: हृदयात ईश्वराचे नाम घेताच सर्व जुन्या पापांचा नाश होतो. जशी आगीची एक लहान ठिणगी वाळलेल्या गवताचा मोठा साठा क्षणात जाळून खाक करते, तसा नामाचा प्रभाव असतो.
अर्थ: हे शरीर लाकडासारखे आहे आणि काळ त्याला कीटकासारखा आतून खात आहे. या नश्वर शरीराला वाचवणे कोणत्याही वैद्याच्या हातात नसून केवळ ईश्वराच्या हाती आहे.
अर्थ: चांगले चरित्र आणि शील हा सुखाचा अगाध सागर आहे. जसा संपत्तीशिवाय सावकार होत नाही, तसेच ज्ञानाच्या आणि ईश्वरी शब्दांशिवाय कोणी साधू होऊ शकत नाही.
अर्थ: बाह्य जगात देखावा कशासाठी करता? अंतःकरणात ईश्वराचे नाम जपावे. संसाराशी मुख्य कर्तव्य नसून आपल्याला त्या सृष्टीच्या मालकाशीच नाते जोडायचे आहे.
अर्थ: जो केवळ फळाच्या आशेने सेवा करतो आणि मनापासून काम करत नाही, तो खरा सेवक नव्हे. तो केवळ स्वतःचा स्वार्थ शोधत असतो आणि भक्तीपासून दूर राहतो.
अर्थ: जसा फुलांमध्ये सुगंध असतो, तसा परमेश्वर तुमच्यातच वसलेला आहे. पण कस्तुरीची ओळख नसलेले हरीण जसे सुगंधासाठी जंगलात भटकते, तसा माणूस ईश्वराला बाहेर शोधतो.
अर्थ: ईश्वराची कथा आणि नामस्मरण ही या भवसागरातून पार होणारी नाव आहे. या नश्वर जगात मुक्ती मिळवण्यासाठी आणि सुखी होण्यासाठी दुसरा कोणताही सोपा मार्ग नाही.
अर्थ: हे शरीर नाशवंत आहे आणि ते हळूहळू नष्ट होत आहे. वेळ संपण्यापूर्वी त्याचा योग्य उपयोग करा; एकतर संतांची सेवा करा किंवा ईश्वराचे गुणगान करा.
अर्थ: शरीर ही एक नाव आहे आणि मन हे कावळ्यासारखे आहे, जे एका क्षणात लाखो मैल उडून जाते. मन अत्यंत चंचल असून ते माणसाला अनेक दिशांना भटकवते; त्याला आवळणे आवश्यक आहे.
अर्थ: जिथे सत्याचे ग्राहक असतात तिथे अज्ञान नसते, आणि जिथे अज्ञान असते तिथे सत्याची कदर नसते. अज्ञानी माणूस सत्याचा मर्म न समजता केवळ शब्दांच्या मागे भटकत राहतो.
अर्थ: उपदेश देणारे अनेक भेटतात, पण त्यानुसार आचरण करणारे दुर्मिळ असतात. केवळ बोलणाऱ्याच्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करावे, जो कर्मात उतरवतो तोच खरा ज्ञानी असतो.
अर्थ: सूर्य उगवेपर्यंतच आकाशात तारे चमकतात. तसेच जोपर्यंत अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा प्रकाश पडत नाही, तोपर्यंत जीव संसारातील कर्मांच्या आणि भ्रमाच्या बंधनात अडकलेला राहतो.
अर्थ: जो इतरांच्या आश्रयावर राहतो तो स्वतःचे नुकसान करतो. स्वतः आचरण न करता इतरांना उपदेश देणाऱ्याचे शब्द व्यर्थ ठरतात आणि त्याच्या पदरी निराशाच येते.
अर्थ: सोन्याप्रमाणे सज्जन आणि साधू पुरुष मतभेद झाले तरी शंभर वेळा एकत्र येतात. परंतु दुर्जन हे मातीच्या मडक्यासारखे असतात, जे एकाच धक्क्याने कायमचे फुटतात.
अर्थ: सर्व पृथ्वीचा कागद केला, जंगलांची लेखणी केली आणि सात समुद्रांची शाई केली, तरी गुरूंच्या अपार गुणांचे वर्णन पूर्णपणे लिहून काढता येणार नाही.
अर्थ: ज्या दुधापासून तूप निघते ते दूध श्रेष्ठ असते. त्याचप्रमाणे कबीरांचे दोहे हे वेदांचे आणि शास्त्रांचे सार असून अंतःकरणाला खरा आध्यात्मिक प्रकाश देतात.
अर्थ: अंतःकरणात पेटलेली ईश्वराच्या विरहाची आग बाहेर दिसत नाही. ज्याच्या हृदयात ही भक्तीची आग लागली आहे, तोच या आत्मानंदाची वेदना आणि आनंद जाणू शकतो.
अर्थ: खरा साधू भविष्यासाठी संपत्तीची साठवणूक करत नाही, तो केवळ गरजेपुरतेच स्वीकारतो. त्याला ईश्वरावर पूर्ण विश्वास असतो की ईश्वर प्रत्येक क्षणी त्याची सोय करेल.
अर्थ: अंतर्मनातील भ्रमाचा पडदा दूर करून ईश्वराचे साक्षात दर्शन घ्यावे. परमेश्वर हाच आपला बालपणीचा आणि अंतिम क्षणाचा खरा सोबती आहे.
अर्थ: केवळ ईश्वराचे स्मरण करणाराच खऱ्या अर्थाने जागृत असतो. ज्याचे मन विषयांच्या विषारी इच्छांनी भरलेले आहे, तो ईश्वराचा खरा सेवक होऊ शकत नाही.
अर्थ: उच्च कुळात जन्म घेऊन माणूस मोठा होत नाही, तर त्याची कर्मे उच्च असावी लागतात. सोन्याच्या कलशात मद्य भरले तरी साधू त्याची निंदाच करतात.
अर्थ: पाणी भरून चालणाऱ्या स्त्रीचे लक्ष जसे हंड्यावर असते, तसे ईश्वराच्या ध्यानात मन हळुवार पण अखंडपणे जडलेले असावे.
अर्थ: झाडाच्या मुळाला पाणी घातल्यावर पाने, फुले आणि फळे आपोआप विस्तारतात. तसेच एका ईश्वराला धरून ठेवल्यास संसारातील सर्व गोष्टी साध्य होतात.
अर्थ: जो ईश्वराच्या भक्तीच्या रसात भिजतो, त्याचा आनंद कधीही सुकत नाही. तो सुख आणि दुःखाच्या पलीकडे जाऊन समभावात जगतो.
अर्थ: सिंह जसा वनात एकटा आणि स्वाभिमानाने राहतो, तसे आत्मज्ञानी पुरुषाने संसारात निडरपणे राहावे. त्याच्यासाठी सर्व जग ईश्वराचे रूप असते.
अर्थ: ही माया अत्यंत कपटी असून ती माणसाला बंधनात अडकवते. ती पिता आणि पुत्रालाही मोहात पाडून वेगळे करते, त्यामुळे या मायेच्या पाशात अडकू नये.
अर्थ: संसारातील विषयवासना विषारी झाडासारख्या आहेत, तरीही माणूस त्यांना वारंवार जवळ करतो. अज्ञानामुळे माणूस या विनाशाच्या मार्गाचा त्याग करत नाही.
अर्थ: जर आपले मन शांत असेल तर जगात कोणीही वैरी राहत नाही. मनातील अहंकार सोडून दिल्यास संपूर्ण जग आपल्यावर दया आणि प्रेम करते.
अर्थ: हा जीव आणि शरीर आपले कायमचे निवासस्थान नसून पाहुण्यासारखे आहे. हे ओळखून मानवी जन्माचा काळ संपण्यापूर्वी आत्म्याचे कल्याण साधले पाहिजे.
अर्थ: ज्ञानी पुरुष ओरडून सत्याचा मार्ग दाखवतात, पण लोक त्याकडे लक्ष देत नाहीत. जर कोणी सन्मार्गावर चालत नसेल, तर त्यात मार्ग दाखवणाऱ्याचा दोष नसतो.
अर्थ: लोक कोणाच्या विश्वासावर गाफील राहून संसारात अडकले आहेत? मृत्यू हा कसाब जसा मेंढ्याला पकडतो, तसा कोणत्याही क्षणी गाफील माणसाला गाठू शकतो.
अर्थ: ईश्वराचे वर्णन एका शब्दात करणे अशक्य आहे आणि त्याला वेगळे मानणे चुकीचे आहे. तो जसा आहे तसाच स्वयंभू आहे, हे जाणणे हेच ज्ञान आहे.
अर्थ: जर तुला मुक्ती हवी असेल, तर सर्व प्रकारच्या सांसारिक आशा आणि तृष्णांचा त्याग कर. आसक्ती सोडताच तू याच क्षणी मुक्त अवस्था अनुभवू शकतोस.
अर्थ: ईश्वराला केवळ सत्य प्रिय असते. तुम्ही केस वाढवले किंवा बोडके झालात, या बाह्य रूपाने ईश्वर प्रसन्न होत नाही; अंतःकरणातील सत्यच महत्त्वाचे असते.
अर्थ: प्रत्येक जण आपापल्या समजुतीनुसार ईश्वराला व्याख्यायित करतो. परंतु ईश्वराचे स्वरूप एवढे अगाध आहे की कोणालाही त्याचा पूर्ण अंत लागलेला नाही.
अर्थ: खरा शूरवीर रणांगण सोडत नाही आणि मोहाविरुद्ध लढतो. तो जीवन आणि मृत्यूची पर्वा न करता सत्याच्या आणि ईश्वराच्या मार्गावर ठाम राहतो.
अर्थ: दुर्जन परंपरांचा गैरफायदा घेतात, पण सुपुत्र आणि ज्ञानी पुरुष सत्याची व नीतिमत्तेची जुनी परंपरा जपून पुढे जातात.
अर्थ: संतांचे शरीर हे ईश्वरी प्रकाशाचा आरसा असते. ज्याला त्या अदृश्य ईश्वराला पाहायचे असेल, त्याने संतांच्या चरणी आणि चरित्रात ईश्वराचे रूप पाहावे.
अर्थ: अन्नासाठी लोकांसमोर तक्रार करत फिरू नका. ज्या ईश्वराने तोंड दिले आहे, तो अन्नाची सोयही नक्कीच करतो; ईश्वरावर श्रद्धा ठेवणे हाच पूर्ण योग आहे.
अर्थ: गुरूंच्या मार्गदर्शनाशिवाय केलेली साधना अपूर्ण राहते. योग्य गुरूंचा आश्रय घेतल्याशिवाय आत्मज्ञानाची आणि मुक्तीची दारे उघडत नाहीत.
अर्थ: तुम्ही घरात राहा किंवा वनात जा, बाह्य वेशापेक्षा अंतःकरणात ईश्वराबद्दल खरा प्रेमभाव असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
अर्थ: कुंभार जसा कच्च्या मडक्याला बाहेरून ठोकतो पण आतून हात देऊन सावरतो, तसेच सद्गुरु शिष्याला शिस्त लावताना आतून प्रेमाने सांभाळतात.
अर्थ: सर्व गोष्टी ईश्वराच्या इच्छेने घडतात, मानवाच्या हातात काहीही नाही. ईश्वर मोहरीच्या दाण्याचा पर्वत करू शकतो आणि पर्वताला मोहरीएवढे सूक्ष्म करू शकतो.
अर्थ: नावडत्या आणि नीरस गोष्टींत वेळ वाया घालवणे व्यर्थ आहे. जसे पावसाशिवाय पेरलेले बी उगवत नाही, तसे प्रेमाशिवाय केलेले प्रयत्न फळ देत नाहीत.
अर्थ: एका ईश्वरापासून संपूर्ण सृष्टी निर्माण झाली आहे आणि शेवटी सर्व काही त्यातच विलीन होते. या एका सत्याची ओळख झाली की मन शांत होते.
अर्थ: साधू, सती आणि शूरवीर यांची निष्ठा अगाध असते. ते शरीराचा मोह सोडून आपल्या ध्येयासाठी आणि सत्यासाठी समर्पित असतात.
अर्थ: ईश्वराच्या संगतीने मनातील मोहाचा आणि तापाचा अंत होतो. अंतःकरणात ईश्वराचा प्रकाश पडल्यामुळे रात्रंदिवस सुखाचा आणि शांतीचा अनुभव येतो.
अर्थ: सांसारिक आशांचे इंधन करून त्यांना जाळून टाका आणि वासनांची राख करा. जेव्हा माणूस अंतर्ज्ञानाने जगतो, तेव्हाच खरा संयम साध्य होतो.
अर्थ: अंतःकरणातील विरहाची आणि भक्तीची आग बाहेर दिसत नाही. ही आग ज्याच्या हृदयात प्रज्वलित झाली आहे, तोच तिच्या असीम आनंदाचा अनुभव घेतो.
अर्थ: हृदयात रुतलेला अज्ञानाचा आणि दुःखाचा काटा केवळ ईश्वरी प्रेमाच्या चुंबकानेच बाहेर पडू शकतो. इतर बाह्य उपाय त्याला दूर करू शकत नाहीत.
अर्थ: प्रत्येक जण आपापल्या समजुतीनुसार ईश्वराचे वर्णन करतो. परंतु ईश्वराचे पूर्ण सत्य कोणत्याही एका व्याख्येत समावू शकत नाही.
अर्थ: इतरांच्या आधारावर राहणारा स्वतःचे नुकसान करतो. स्वतः आचरण न करता इतरांना मार्ग दाखवणाऱ्याचे उपदेश धुळीस मिळतात.
अर्थ: कोणी दिलेली एक शिवी किंवा दुर्वचन स्वीकारून उलट उत्तर दिले तर अनेक शिव्या तयार होतात. जर आपण त्याला उत्तर दिले नाही, तर ते दुर्वचन तिथेच संपते.
अर्थ: वासनांच्या आहारी जाऊन प्रमाणाबाहेर खाणे हा प्रसाद नव्हे. संयमित आहार घेणे हेच शरीरासाठी आणि साधनेसाठी हितकारक असते.
अर्थ: जगात आलेला प्रत्येक माणूस एक दिवस जाणार आहे. चांगले कर्म करणारे सन्मानाने जातात, तर वाईट कर्म करणारे स्वतःच्या पापांच्या साखळीत बांधले जातात.
अर्थ: ज्या मानवी जन्माचा उद्देश ईश्वराची भक्ती होता, तो सोडून मोहात झोपू नका. अज्ञान सोडून वेळेत स्वतःच्या आत्मरूपाची ओळख करून घ्या.
अर्थ: बाह्य रूपाने छान कपडे घालून आणि थाटमाट करून जगलो, तरी ईश्वराच्या नामाशिवाय हे जीवन व्यर्थ आहे. अंतरी भक्ती नसेल तर मुक्ती मिळत नाही.
अर्थ: मृत्यूच्या पलीकडच्या जगातून कोणीही परत येऊन सांगत नाही. सगळे जण या जगातून पापांचा आणि पुण्याचा भार घेऊन जातात; म्हणूनच जिवंत असताना निष्पाप जगावे.
अर्थ: दारूचे व्यसन माणसाची बुद्धी भ्रष्ट करते. स्वतःचे पैसे घालवून माणूस प्राण्यासारखा वागू लागतो, त्यामुळे या अवगुणाचा त्याग करावा.
अर्थ: परमेश्वर एका वचनात बांधता येत नाही. तो सृष्टीत सर्वत्र व्यापलेला आहे, हे जाणून शांत राहणे हाच खरा ज्ञानमार्ग आहे.
अर्थ: अहंकाराचा त्याग करून नेहमी मृदू आणि प्रिय बोलावे. अशा वाणीने इतरांना आनंद मिळतो आणि स्वतःच्या मनालाही परम शांती लाभते.
अर्थ: सज्जनांच्या संगतीत साधे अन्न खाणे परवडले, पण दुर्जनांच्या संगतीत मिळणारे पक्वान्नही टाळावे. संगतीचा प्रभाव जीवनावर खोल पडतो.
अर्थ: त्या एका परमेश्वरापासून सर्व विस्तार झाला आहे आणि शेवटी सर्व त्यातच समावते. हे सत्य समजल्यास माणसाचा भ्रम दूर होतो.
अर्थ: कधीही संपत्तीचा किंवा रूपाचा अहंकार करू नये आणि कोणाला हसू नये. जोपर्यंत आपली जीवनरूपी नाव भवसागरात आहे, तोपर्यंत पुढे काय घडेल हे सांगता येत नाही.
अर्थ: संतांच्या संगतीने मनातील चिंता, भांडणे आणि भ्रम दूर होतात. सत्संगतीमुळे दुःखाचा नाश होतो आणि मन अखंड सुखात व शांतीत लीन राहते.
अर्थ: संतांशी प्रेमपूर्वक केलेली संगत कधीही व्यर्थ जात नाही. ती माणसाची वाईट बुद्धी आणि दुर्दैव दूर करून त्याला सद्बुद्धी व सन्मार्ग प्रदान करते.
अर्थ: सज्जनांची संगत कधीही वाया जात नाही. जशी चंदनाच्या झाडाच्या शेजारी राहिल्याने कडुनिंबालाही चंदनाचा सुगंध येतो, तसा चांगला प्रभाव पडतो.
अर्थ: संसाराच्या जाळ्यात पडलेला माणूस जितका त्यातून सुटण्याचा प्रयत्न करतो, तितकाच मोहापोटी अधिक अडकत जातो. केवळ ईश्वराची भक्तीच यातून सोडवू शकते.
अर्थ: आळसात वेळ न घालवता उठून ईश्वराची भक्ती करावी. मृत्यू आल्यावर हे शरीर कपड्यासारखे किंवा म्यानासारखे पडून राहील, हे विसरू नये.
अर्थ: या नश्वर शरीराचा काहीही भरवसा नाही, ते क्षणात नष्ट होऊ शकते. त्यामुळे प्रत्येक श्वासासोबत नामस्मरण करणे हाच एकमेव सत्य मार्ग आहे.
अर्थ: उद्याचे काम आजच करा कारण वेळ कोणासाठी थांबत नाही. काळाच्या हातात सर्वांचे आयुष्य असल्याने वेळेचा योग्य वापर करणे हेच बुद्धिमत्ता आहे.
अर्थ: काळाचा कीटक या शरीराला हळूहळू खात आहे. या शरीराचे रक्षण केवळ ईश्वराच्या कृपेनेच होऊ शकते, हा गूढ अर्थ समजून घ्यावा.
अर्थ: या जगात येऊन जर ईश्वराची भक्ती केली नाही, तर आपण इहलोक आणि परलोक दोन्ही गमावतो. मानवी जन्माचे मूळ भांडवल वाया घालवू नये.
अर्थ: कडू आणि कपटी शब्द हे मानवी मनाला घायाळ करतात. याउलट सज्जनांचे शब्द हे अमृतासारखे असून मनाला शांतता आणि आनंद देतात.
अर्थ: उपदेश देणारे भरपूर मिळतात, पण उपदेशानुसार वागणारे दुर्मिळ असतात. आचरणात नसलेले शब्द व्यर्थ समजून कर्माला महत्त्व द्यावे.
अर्थ: मन हे पक्षासारखे चंचल असून ते अनेक दिशांना भटकते. माणूस जशी संगत करतो, तसाच त्याचा स्वभाव बनतो आणि त्याला तसेच फळ मिळते.
अर्थ: लोखंड एकच असते, पण त्याच्या आकारावरून चिलखत किंवा तलवार बनते. तसेच सर्व माणसे समान असली, तरी त्यांच्या संस्कारांवरून त्यांचे व्यक्तित्व ठरते.
अर्थ: जोपर्यंत शरीरात प्राण आहेत, तोपर्यंत दान आणि परोपकार करा. एकदा शरीर मातीत मिसळले की काहीही करता येणार नाही.
अर्थ: वाईट कर्म करताना विचार केला नाही, तर आता पश्चात्ताप करून काय उपयोग? बाभळीचे झाड लावून आंब्याच्या फळाची अपेक्षा करणे व्यर्थ आहे.
अर्थ: कस्तुरी हरणाच्या नाभीतच असते, पण ते तिच्या सुगंधासाठी वनात भटकते. तसेच परमेश्वर प्रत्येकाच्या हृदयात आहे, पण अज्ञानामुळे लोक त्याला बाहेर शोधतात.
अर्थ: अज्ञानाच्या निद्रेत वेळ घालवू नका, जागे होऊन ईश्वराचे स्मरण करा. मृत्यू आल्यावर कायमचे झोपायचेच आहे, त्यामुळे जिवंत असताना भक्ती करा.
अर्थ: कावळा कोणाचे धन हिरावून घेत नाही आणि कोकिळा कोणाला धन देत नाही. तरीही कोकिळा तिच्या गोड आवाजाने संपूर्ण जगाला आपलेसे करते; गोड बोलणे हा मोठा गुण आहे.
अर्थ: जो इतरांचे दुःख आणि वेदना जाणतो, तोच खरा संत किंवा माणूस आहे. जो इतरांच्या दुःखाचा विचार करत नाही, तो निर्दयी असतो.
अर्थ: मन हे मत्त हत्तीसारखे आहे, त्याला ज्ञानाच्या अंकुशाने ताब्यात ठेवावे. विषयांच्या विषारी वेली सोडून भक्तीचे अमृतरूपी फळ चाखावे.
अर्थ: हे जग क्षणभंगुर आहे, जिथे सुख आणि दुःख क्षणोक्षणी बदलते. काल जो ऐश्वर्यात राहिला, तो आज स्मशानात दिसतो; या जगाचा मोह व्यर्थ आहे.
अर्थ: स्वतः फसलेले परवडले, पण इतरांना कधीही फसवू नये. स्वतः फसवले गेल्यास मानसिक शांती राहते, पण इतरांना फसवल्यास भविष्यात दुःखच मिळते.
अर्थ: ईश्वराचे नामस्मरण आणि कीर्तन हीच भवसागरातून पार होणारी खरी नाव आहे. या जगातील संकटांतून सुटण्यासाठी भक्तीशिवाय दुसरा मार्ग नाही.
अर्थ: हे शरीर हळूहळू नष्ट होणार आहे, त्यामुळे वेळेत त्याचा चांगला वापर करा. संतांची सेवा करा किंवा ईश्वराच्या नामाचा जप करा.
अर्थ: या युगात अज्ञान जास्त असल्याने लोक सत्याचा उपदेश स्वीकारत नाहीत. जो सत्याचा आरसा दाखवतो, त्यालाच जग आपला शत्रू मानू लागते.
अर्थ: बिनप्रेमाच्या आणि निरर्थक कामांत वेळ वाया घालवणे अयोग्य आहे. पावसाशिवाय पेरणी उगवत नाही, तसे प्रेमाशिवाय कार्य सिद्धीस जात नाही.
अर्थ: ज्ञानी पुरुष ओरडून सत्याचा मार्ग दाखवतात, पण लोक त्याकडे दुर्लक्ष करतात. जर कोणी मार्ग स्वीकारला नाही, तर उपदेश करणाऱ्याचा दोष उरत नाही.
अर्थ: ईश्वराच्या ध्यानात असणाराच खऱ्या अर्थाने जागृत असतो. ज्याच्या मनात सांसारिक वासनांचे विष भरलेले आहे, तो ईश्वराचा खरा भक्त होऊ शकत नाही.
अर्थ: जो संपत्तीचा संग्रह करत नाही आणि संसारातील आसक्तीत अडकत नाही, अशा निष्काम साधूच्या चरणाची धूळ होण्यातच धन्यता आहे.
अर्थ: खरा शूरवीर संकटांना घाबरून रणांगण सोडत नाही. तो जीवन-मरणाची पर्वा न करता सत्यासाठी आणि ईश्वरासाठी ठामपणे लढतो.
अर्थ: साधू हा चंदनासारखा शांत असतो आणि संसार सापासारखा विषारी असतो. सापाने चंदनाला वेढा घातला तरी चंदनाचा सुगंध बदलत नाही, तसे साधूचे मन विकारी होत नाही.
अर्थ: मूर्ख मित्रापेक्षा ज्ञानी शत्रू परवडला, कारण ज्ञानी शत्रूही नीतिमत्ता पाळतो. मूर्खाची संगत नेहमी विनाशाकडे नेणारी असते.
अर्थ: दुर्वचनांमुळे भांडणे आणि दुःख निर्माण होते. अशा वेळी जो नम्रपणे माघार घेतो तो साधू, आणि जो वाद वाढवतो तो नीच असतो.
अर्थ: फिरणारे जाते पाहून दुःख होते, कारण त्याच्या दोन तळांच्या मध्ये आलेला कोणताही दाणा अखंड उरत नाही. तसेच संसार चक्रात अडकलेला प्रत्येक जीव कर्माच्या पाशात भरडला जातो.
अर्थ: संतांचे दर्शन घडतो तो क्षण अत्यंत धन्य असतो. त्यांच्या संगतीने जिभेवर ईश्वराचे नाम वसते आणि मानवी जन्माचे कल्याण होते.
अर्थ: जोपर्यंत भक्तीमागे काहीतरी मिळवण्याची अपेक्षा असते, तोपर्यंत ती भक्ती निष्फळ ठरते. निष्काम भावाने केलेली सेवाच ईश्वराला प्रसन्न करते.
अर्थ: तुमचे वाईट करणाऱ्यासाठीही तुम्ही चांगलेच करा. तुमचे चांगले आचरण तुम्हाला आनंद देईल, तर त्याचे वाईट विचार त्यालाच त्रास देतील.
अर्थ: ज्याच्या हृदयात ईश्वराचे प्रेम नाही, त्याचे शरीर मडद्यासारखे आहे. ते लोहाराच्या भात्यासारखे केवळ श्वास घेते, पण त्यात खरा जीव किंवा भक्ती नसते.
अर्थ: जशी डोळ्यात बाहुली असते, तसा परमेश्वर तुमच्या अंतःकरणातच असतो. परंतु अज्ञानी लोक हे न जाणता त्याला बाहेर शोधात भटकतात.
अर्थ: ईश्वराला कोणतेही विशिष्ट रूप किंवा आकार नाही, तो फुलांमधील सुगंधाप्रमाणे सूक्ष्म आणि सर्वव्यापी आहे. तो अत्यंत अनुपम तत्त्व आहे.
अर्थ: जिथे अहंकार असतो तिथे आपत्ती येते आणि जिथे संशय असतो तिथे मनाचा आजार होतो. हे मानसिक विकार केवळ संयम आणि ज्ञानानेच नष्ट होतात.
अर्थ: सज्जनांची जात न विचारता त्यांच्या ज्ञानाची कदर करावी. जसे तलवारीच्या धारेचे मोल असते, तिच्या म्यानाचे नाही; तसेच गुणांना महत्त्व द्यावे.
अर्थ: संसारातील वासनांची मुळे खोलवर रुजलेली असतात, माणूस त्यांना वारंवार खतपाणी घालतो. ज्ञानाशिवाय माणूस या विनाशाच्या मोहातून बाहेर पडू शकत नाही.
अर्थ: सत्याचा ग्राहक मिळणे कठीण आहे आणि जिथे अज्ञान आहे तिथे सत्याची गरज उरत नाही. अज्ञानी लोक सत्याचा मर्म न समजता केवळ भ्रमात फिरतात.
अर्थ: माणूस संसारातील क्षणभंगुर सुखालाच खरे सुख मानून आनंदित होतो. परंतु हे संपूर्ण जग काळाचे अन्न आहे, जे हळूहळू काळाच्या मुखात जात आहे.
अर्थ: जर तुला आत्मिक मुक्ती हवी असेल, तर सांसारिक इच्छांचा त्याग कर. इच्छा सोडताच तू याच क्षणी शांतता आणि मुक्ती अनुभवू शकतोस.
अर्थ: हा मानवी जन्म आणि जीव हा एक अमूल्य पाहुणा आहे, जो वारंवार मिळत नाही. वेळ संपण्यापूर्वी आत्म्याचे कल्याण करून ईश्वराची भक्ती साधावी.
अर्थ: संतांची संगत न लाभल्यामुळे आयुष्याचे दिवस व्यर्थ निघून गेले. ईश्वरावरील प्रेमाशिवाय मानवी जीवन हे प्राण्यांसारखे निष्फळ आहे, कारण खऱ्या भक्तीशिवाय परमेश्वराची प्राप्ती होऊ शकत नाही.
अर्थ: केवळ रणांगणात शस्त्रांनी लढणारा माणूस खरा शूरवीर ठरत नाही. संसारातील मायेचा त्याग करून ईश्वराची भक्ती करणाराच खरा पराक्रमी मानला जातो.
अर्थ: बाह्य रूपाने अंगाला भस्म लावून किंवा कपडे बदलून सगळेच साधू होतात, पण अंतःकरणातून विरक्त होणारा एखादाच असतो. ज्याचे मन खऱ्या अर्थाने योगी बनते, त्याला सहजतेने सर्व आत्मानंद प्राप्त होतो.
अर्थ: सूर्य उगवेपर्यंतच आकाशात तारे चमकताना दिसतात. तसेच जोपर्यंत माणसाला पूर्ण आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत तो संसारातील कर्मांच्या आणि भ्रमाच्या बंधनात अडकलेला राहतो.
अर्थ: मानवी जन्म अत्यंत दुर्मिळ असून हे शरीर वारंवार मिळत नाही. झाडावरून एकदा पान गळून पडले की ते पुन्हा फांदीला जोडता येत नाही, म्हणून मिळालेल्या आयुष्यात भक्ती साध्य करावी.
अर्थ: हे मानवी शरीर दहा श्वासद्वारांचा एक पिंजरा आहे, ज्यामध्ये आत्मा हा पक्षी शांतपणे राहतो. या उघड्या पिंजऱ्यात आत्मा टिकून राहणे हेच आश्चर्य आहे, तो निघून जाण्यात काही नवल नाही.
अर्थ: मनात अधीरता न धरता प्रत्येक गोष्ट योग्य वेळीच घडते हे लक्षात ठेवावे. माळ्याने झाडाला शंभर मडके पाणी घातले, तरी योग्य ऋतू आल्याशिवाय त्याला फळे येत नाहीत.
अर्थ: शरीरावर पाणी ओतून स्नान केल्याने काहीही साध्य होत नाही, जोपर्यंत मनातील वाईट विचारांचा मळ दूर होत नाही. मासा रात्रंदिवस पाण्यातच राहतो, पण तरीही त्याचा उग्र वास जात नाही.
अर्थ: दिवसाचा बहुतांश वेळ संसारातील कामांत आणि उरलेला वेळ झोपण्यात निघून जातो. दिवसातील थोडा वेळही जर ईश्वराच्या नामस्मरणासाठी दिला नाही, तर भवबंधनातून मुक्ती मिळणे अशक्य आहे.
अर्थ: मोठी मोठी पुस्तके आणि ग्रंथ वाचून कोणीही ज्ञानी किंवा पंडित होत नाही. जो ईश्वराच्या आणि मानवतेच्या प्रेमाचे अडीच अक्षर समजून घेतो, तोच खरा ज्ञानी ठरतो.
अर्थ: मानवी शरीर हे पाण्याच्या बुडबुड्यासारखे क्षणभंगुर आहे. जसा प्रभात होताच रात्रीचे तारे नाहीसे होतात, तसेच हे शरीर डोळ्यांदेखत नष्ट होते.
अर्थ: केवळ दगडाच्या मूर्तीची पूजा करून जर ईश्वर मिळाला असता, तर मी संपूर्ण पर्वताची पूजा केली असती. त्या दगडापेक्षा घरामागील जाते बरे, जे निदान धान्य दळून संपूर्ण जगाचे पोट भरते.
अर्थ: गळून पडणारे पान झाडाला सांगते की आता आपली ताटातूट होत आहे. एकदा झाडापासून वेगळे झाल्यावर पुन्हा भेट होणे कठीण असते, तसेच मानवी आयुष्याचे नश्वर स्वरूप आहे.
अर्थ: माणूस घरात राहो किंवा वनात जाओ, बाह्य रूपापेक्षा त्याच्या अंतःकरणात खऱ्या भक्तीचा आणि प्रेमाचा भाव असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
अर्थ: संसाराच्या पाशात बांधलेला माणूस दुसऱ्या बांधलेल्या माणसाला मुक्त करू शकत नाही. ज्याला मुक्ती हवी आहे, त्याने सर्व बंधनांपासून मुक्त असलेल्या ईश्वराची किंवा सद्गुरूंची संगत धरावी.
अर्थ: पाण्याचा थेंब समुद्रात मिसळतो हे सर्व जग जाणते. परंतु जेव्हा अखंड समुद्रच एका लहानशा थेंबात समावतो, म्हणजेच आत्मा परमात्म्यात लीन होतो, हे रहस्य एखादाच ज्ञानी जाणतो.
अर्थ: लोकांसाठी बाह्य आचरणाचा देखावा करू नये, अंतःकरणात ईश्वराचे नाम जपावे. आपल्याला या संसाराच्या मोहाशी देणेघेणे नसून जगाच्या मालकाशी नाते जोडायचे आहे.
अर्थ: माणसाच्या बोलण्यावरून आणि त्याच्या वागण्यावरून त्याची खरी नीती ओळखता येते. अंतःकरणात जे विचार आणि हेतू असतात, तेच शेवटी मुखातून शब्दरूपाने बाहेर येतात.
अर्थ: केवळ आकाराने किंवा संपत्तीने मोठे होण्यात काही अर्थ नाही, जसे खजुराचे झाड खूप उंच असते. ते पक्ष्यांना सावलीही देऊ शकत नाही आणि त्याची फळेही खूप दूर असतात; परोपकाराशिवाय मोठेपण व्यर्थ आहे.
अर्थ: केवळ डोक्याचे केस कापल्याने किंवा बोडके झाल्याने जर ईश्वर मिळाला असता, तर सर्वांनी केस कापले असते. वारंवार केस कापूनही मेंढी कधी स्वर्गात जात नाही, तसेच अंतःकरणाची शुद्धी महत्त्वाची आहे.
अर्थ: ही माया सर्वांना आपल्या मोहात पाडून फसवते. जो ज्ञानी पुरुष या मायेच्या जाळ्याला ओळखून तिला पराभूत करतो, तोच खरा आदरणीय ठरतो.
अर्थ: शरीर संतांच्या संगतीत आहे पण मन संसारातील विषयात अडकलेले असेल, तर भक्ती रंगत नाही. काळ्या कपड्यावर जसा दुसरा रंग चढत नाही, तसे चंचल मनाला भक्तीचा रंग लागत नाही.
अर्थ: माया आणि सावली यांचे स्वरूप एकसारखेच असते. आपण सावलीच्या मागे धावलो तर ती पुढे पळते, पण सूर्याकडे तोंड करून चालल्यास ती मागे येते; तसेच ईश्वराभिमुख झाल्यावर माया दासी बनते.
अर्थ: माणसाने मथुरा, द्वारका किंवा जगन्नाथपुरी अशा सर्व तीर्थक्षेत्रांची यात्रा केली तरीही, संतांची संगत आणि ईश्वराची भक्ती केल्याशिवाय आत्मिक कल्याण होत नाही.
अर्थ: माळ्याला येताना पाहून बागेतील कळ्या आपसात म्हणतात की आज त्याने उमललेली फुले तोडून नेली, उद्या आपली वेळ येणार आहे. हा काळ प्रत्येकाला एका दिवशी घेऊन जाणार आहे.
अर्थ: जगाच्या अज्ञानावर आणि दुःखावर मी अश्रू ढाळतो, पण माझ्या आत्मस्थितीचे रहस्य कोणाला समजत नाही. जो ईश्वराच्या शब्दांचे मर्म जाणतो, तोच या आत्मानंदाचे महत्त्व समजू शकतो.
अर्थ: ईश्वराचा भक्तीमार्ग हा सोपा नसून ते अत्यंत कठीण प्रेमाचे घर आहे. जो आपला अहंकार बाजूला ठेवून स्वतःचे समर्पण करतो, तोच या भक्तीच्या घरात प्रवेश करू शकतो.
अर्थ: या जगात आल्यावर माणसाने आपला अहंकार सोडून दिला पाहिजे. आयुष्याचा हा बाजार लवकरच संपणार आहे, त्यामुळे वेळ संपण्यापूर्वी ईश्वराच्या नामाचा लाभ घ्यावा.
अर्थ: शरीराच्या पिंजऱ्यात राहून ज्याने ईश्वराचे नाव ओळखले नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ गेले. त्याला संसाराच्या चिंतेत शांत झोप मिळत नाही आणि आत्मज्ञानाचा आनंदही लाभत नाही.
अर्थ: माणसाने रात्र झोपण्यात आणि दिवस खाण्यापिण्यात वाया घालवला. हा अमूल्य मानवी जन्म ईश्वराच्या स्मरणाशिवाय कवडीमोलाने निघून गेला.
अर्थ: ईश्वराचे बोलावणे आल्यावर संतांचा वियोग सहन होत नाही. संतांच्या संगतीत जो आत्मानंद लाभतो, तो आनंद स्वर्गातही नाही असे मानले जाते.
अर्थ: चांगल्या संगतीमुळे जीवनात आनंद निर्माण होतो आणि वाईट संगतीमुळे दुःख मिळते. म्हणूनच जिथे संतांचा आणि सज्जनांचा वास असेल, तिथेच माणसाने आश्रय घ्यावा.
अर्थ: हे ईश्वरा, तुझे अस्तित्व प्रत्येक जिवात दडलेले आहे. जसा मेहंदीच्या हिरव्या पानात लाल रंग अदृश्यपणे असतो, तसा तू सर्वत्र व्यापून राहिला आहेस.
अर्थ: संध्याकाळ होताच वियोगाच्या भीतीने चक्रवाक पक्षी दुःखी होतो. तो आपल्या साथीदाराला अशा आध्यात्मिक जगात चालण्यास सांगतो, जिथे कधीही अज्ञानाची रात्र होत नाही.
अर्थ: जो माणूस आपल्याजवळील अन्नाचा आणि ज्ञानाचा वाठा इतरांना परोपकाराने देतो, तो जीवनात कधीही सन्मार्गावरून भरकटत नाही.
अर्थ: ईश्वराच्या दरबारात केवळ सत्यालाच महत्त्व असते. तुम्ही केस वाढवले किंवा बोडके झालात, या बाह्य वेशाने ईश्वर प्रसन्न होत नाही; अंतरीचे सत्यच महत्त्वाचे आहे.
अर्थ: लाकूड लोहाराला सांगते की आज तू मला आगीत जाळत आहेस, पण असा एक दिवस येईल जेव्हा मृत्यूनंतर मीच तुला जाळून भस्म करीन; शरीराचे नश्वरत्व ओळखावे.
अर्थ: जिवंत झाडाला पाण्याचे महत्त्व समजते आणि ते बहरते, परंतु वाळलेले लाकूड कितीही पाऊस पडला तरी पुन्हा हिरवे होत नाही. तसाच अंतरी भक्ती नसलेला माणूस कोरडाच राहतो.
अर्थ: या मातीच्या नश्वर संसारात ज्ञानाच्या अमूल्य रत्नाची जपणूक केली पाहिजे. सांसारिक सुखे क्षणभंगुर आणि अळणी आहेत, हे ओळखून आत्मज्ञानाचा मार्ग स्वीकारावा.
अर्थ: ईश्वराकडे सांसारिक रिद्धी-सिद्धी किंवा संपत्ती मागू नये. केवळ अहोरात्र संतांचा सहवास आणि ईश्वराचे दर्शन लाभावे, हीच खरी प्रार्थना असावी.
अर्थ: मोठ्या व्यक्तींनी क्षमाशील असणे योग्य असते आणि लहानांचा उद्धटपणा सहन करणे हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे. भृगु ऋषींनी लाथ मारूनही विष्णूंचे श्रेष्ठत्व कमी झाले नाही.
अर्थ: गुरूंनी दिलेल्या रामनामाच्या अमूल्य दानाची परतफेड करण्यासाठी जगात कोणतीही गोष्ट पुरेशी नाही. गुरूंचे उपकार कसे फेडावेत, हीच एक तीव्र इच्छा मनात राहते.
अर्थ: आपल्या सद्गुरूंवर पुन्हा पुन्हा शतशः ओवाळून जावे. सामान्य माणसातील दोष दूर करून त्याला क्षणात देवत्वाकडे नेण्याचे महान कार्य गुरु करतात.
अर्थ: जेव्हा गुरू आणि शिष्य दोघेही लोभाच्या आहारी जातात, तेंव्हा ते दगडाच्या नावेत बसल्यासारखे होतात. अशा प्रसंगी दोघेही संसाराच्या प्रवाहात बुडून जातात.
अर्थ: सद्गुरूंनी प्रसन्न होऊन ज्ञानाचा असा एक उपदेश दिला, ज्यामुळे ईश्वरी प्रेमाचा पाऊस पडला आणि माझे संपूर्ण शरीर त्या भक्तीत भिजून निघाले.
अर्थ: जोपर्यंत खरा सद्गुरु मिळत नाही, तोपर्यंत शिक्षण अपूर्ण राहते. गुरुंशिवाय माणूस केवळ साधूचा वेश परिधान करून दारात भीक मागत फिरतो.
अर्थ: हे शरीर विषारी वेलीसारखे दोषांनी भरलेले आहे आणि गुरु हे अमृताची खाण आहेत. स्वतःचा अहंकार अर्पण करून जरी गुरु लाभले, तरी तो सौदा अत्यंत फायदेशीर मानावा.
अर्थ: निरंतर ईश्वराचे नाम जपता जपता माझे वेगळे अस्तित्व संपले आणि मी ईश्वराशी एकरूप झालो. आता मी जिथे पाहतो, तिथे मला साक्षात ईश्वरच दिसतो.
अर्थ: प्रिय ईश्वराला सोडून जो इतर व्यर्थ गोष्टींचा जप करतो, त्याची अवस्था वेश्येच्या मुलासारखी होते. असा माणूस खऱ्या आत्मसुखाला आणि ईश्वराच्या आश्रयाला पारखा होतो.
अर्थ: ज्याने जीवनात ईश्वरी प्रेमाची चव घेतली नाही, तो मानवी जन्माच्या आनंदाला मुकला. असा माणूस मोकळ्या घरात आलेल्या पाहुण्यासारखा रिकामा येतो आणि रिकामाच निघून जातो.
अर्थ: आपल्या मुखाने ईश्वराचे गोड गुणगान गाऊन त्याला प्रसन्न करून घ्यावे. फुटलेला हिरा जसा पुन्हा जोडला जातो, तसे चंचल मन ईश्वराच्या चरणी पुन्हा जोडावे.
अर्थ: ईश्वराचा मार्ग अत्यंत लांब, कठीण आणि अडथळ्यांनी भरलेला आहे. अशा कठीण मार्गावर चालताना केवळ संतांचे मार्गदर्शन आणि निष्ठाच ईश्वराचे दर्शन घडवू शकते.
अर्थ: ईश्वराच्या विरहाचा साप ज्याच्या शरीरात बसतो, त्याला कोणताही बाह्य मंत्र लागू पडत नाही. ईश्वराच्या विरहाने तळमळणारा माणूस एकतर टिकत नाही किंवा ईश्वरी प्रेमात वेडा होतो.
अर्थ: या शरीराला जाळून त्याची शाई करावी आणि हाडांची लेखणी करून ईश्वराचे नाव लिहावे. अशा आत्यंतिक समर्पणाने ईश्वराला भक्तीचा संदेश पाठवावा.
अर्थ: केवळ संदेश पाठवून मनातील शंका आणि विरहाचे दुःख दूर होत नाही. हे दुःख तेव्हाच मिटेल जेव्हा ईश्वर स्वतः प्रकट होईल किंवा जीव त्याच्यात विलीन होईल.
अर्थ: शरीराचा दिवा करून त्यात आत्म्याची वात घालतो आणि रक्ताचे तेल वापरून प्रज्वलित करतो. ही संपूर्ण समर्पणाची साधना केवळ ईश्वराचे मुख पाहण्यासाठी आहे.
अर्थ: ईश्वराची वाट पाहता पाहता डोळ्यांसमोर अंधारी आली आहे. निरंतर रामनाम पुकारल्यामुळे जिभेवर फोड आले आहेत, अशी भक्तीची व्याकुळता वर्णन केली आहे.
अर्थ: हे संपूर्ण शरीर रबाबाच्या वाद्यासारखे झाले असून विरहाची तार अहोरात्र वाजते आहे. ही आर्त हाक एकतर भक्ताचे अंतःकरण ऐकू शकते किंवा साक्षात परमेश्वर.
अर्थ: रडल्याने आत्मबळ कमी होते आणि हसल्यास भक्तीचा अनादर होतो. त्यामुळे लाकडाला लागलेला कीटक जसा आतून लाकूड खातो, तशी विरहाची वेदना मनातच सुसुरु राहते.
अर्थ: सांसारिक सुखात हसणे सोडून ईश्वराच्या विरहात मन व्याकुळ करावे. प्रेमाच्या अश्रूंशिवाय आणि व्याकुळतेशिवाय तो प्रिय परमेश्वर प्राप्त होत नाही.
अर्थ: संपूर्ण संसार खाण्यापिण्यात आणि झोपण्यात स्वतःला सुखी मानतो. परंतु ईश्वरभक्त हा अज्ञानाच्या अंधाराने दुःखी होऊन रात्रंदिवस जागून अश्रू ढाळतो.
अर्थ: ईश्वराच्या शोधात मी डोंगरादरीत भटकलो आणि रडून डोळे गमावले. परंतु ज्या संजीवनीमुळे आत्म्याला खरा आधार मिळेल, ती भक्ती अंतरातच दडलेली आहे.
अर्थ: पिता जसा मुलाच्या हातात मिठाई देऊन त्याला संसारात रमवतो, तसा माणूस मोहाच्या मिठाईत अडकून आपल्या मूळ ईश्वराला विसरून गेला आहे.
अर्थ: केवळ खेळत-हसत राहिल्याने ईश्वर मिळत नाही, त्यासाठी कठीण साधना करावी लागते. जेव्हा माणूस काम, क्रोध आणि तृष्णा यांचा त्याग करतो, तेव्हाच भगवान भेटतात.
अर्थ: ज्या ईश्वराला मी शोधत होते, तो समोर आला. परंतु ईश्वर अत्यंत निर्मळ आहे आणि माझे मन विकारांनी मलीन आहे, त्यामुळे त्याच्या चरणी लीन होण्यास संकोच वाटतो.
अर्थ: जेव्हा आपण ध्येयापर्यंत पोहोचू, तेव्हाच आत्मज्ञानाबद्दल बोलावे. अजून आपली नाव संसाराच्या समुद्रातच आहे, त्यामुळे आधीच मोठी विधाने करणे योग्य नाही.
अर्थ: ईश्वराचा अनुभव शब्दांत सांगता येत नाही आणि सांगितल्यास कोणी विश्वास ठेवणार नाही. तो जसा आहे तसाच अगाध आहे, आपण केवळ आनंदाने त्याचे गुणगान गावे.
अर्थ: ईश्वराला खूप मोठा म्हटले तर भीती वाटते आणि लहान म्हटले तर असत्य ठरते. डोळ्यांनी न पाहिलेल्या त्या असीम ईश्वराचे स्वरूप मानवी शब्दांत बांधणे कठीण आहे.
अर्थ: ज्याने त्या एका ईश्वराला जाणले नाही, त्याने इतर कितीही गोष्टी जाणल्या तरी व्यर्थ आहेत. त्या एका ईश्वरापासून सर्व काही बनते, पण सर्व मिळून ईश्वर बनत नाही.
अर्थ: कुंकवाच्या रेषेत काजळ घालता येत नाही. ज्या डोळ्यांमध्ये साक्षात परमेश्वर वसलेला आहे, तिथे इतर कोणत्याही सांसारिक मोहाला स्थान उरत नाही.
अर्थ: मी ईश्वराच्या दारातील इमानी सेवक आहे आणि त्याच्या नावाची दोरी माझ्या गळ्यात आहे. तो जिथे नेईल तिथे मी पूर्ण समर्पणाने जातो.
अर्थ: या युगात अनेक प्रकारच्या भीती आणि चिंता पसरल्या आहेत. परंतु ज्याने आपले मन एका ईश्वराशी जोडले आहे, तो निर्भय होऊन शांतपणे जगतो.
अर्थ: जोपर्यंत भक्तीमध्ये कोणतीतरी सांसारिक फळाची इच्छा असते, तोपर्यंत ती भक्ती निष्फळ ठरते. निष्काम भावाने केलेली भक्तीच खऱ्या ईश्वराची प्राप्ती करून देते.
अर्थ: प्रामाणिक आणि निष्ठावंत स्त्री बाह्य रूपाने साधी असली, तरी तिची निष्ठा तिला तेज प्रदान करते. तिचे आंतरिक सौंदर्य हे चंद्र-सूर्याच्या प्रकाशासारखे उजळून निघते.
अर्थ: विषयी माणसाला ज्ञानाचा उपदेश आवडत नाही, तो नेहमी वाईट गोष्टीच शोधत असतो. त्याची वाईट बुद्धी त्याला ईश्वराच्या सन्मार्गापासून दूर ठेवते.
अर्थ: इंद्रियांच्या चवीत आणि मोहात पडल्यामुळे माणसाची भक्ती नष्ट होते. अशा प्रकारे अमूल्य हिऱ्यासारखा मानवी जन्म माणूस फुकट गमावून बसतो.
अर्थ: परस्त्रीचा मोह हा लसणाच्या खाण्यासारखा असतो. लसूण कोपऱ्यात लपून खाल्ला तरी त्याचा वास जसा उघड होतो, तसेच हे पाप जगासमोर आल्याशिवाय राहत नाही.
अर्थ: परस्त्री आणि चोरीच्या मार्गाने मिळवलेले सुख हे क्षणभंगुर असते. काही दिवस ते चांगले वाटले, तरी शेवटी ते माणसाचा सर्वस्वाने विनाश करते.
अर्थ: जो ज्ञानी स्वतःला कर्ता मानून अहंकारी बनतो, तो मूळ ज्ञान गमावतो. त्यापेक्षा तो सामान्य माणूस बरा, जो किमान ईश्वराच्या भीतीने धर्माने वागतो.
अर्थ: अत्यंत कामी माणसाला लाज उरत नाही. जशी तीव्र झोपेला अंथरूण लागत नाही आणि तीव्र भुकेला चव लागत नाही, तसा तो विवेकाहीन होतो.
अर्थ: या युगातील लोभी माणूस पितळेच्या भांड्यात आंबट ठेवल्यासारखा विषारी बनतो. तो संपत्तीसाठी दरोदारी भटकणाऱ्या भटक्या गाईसारखा फिरत राहतो.
अर्थ: अनेक लोक गुरूचे पद स्वीकारून मोठेपणाचा देखावा करतात. परंतु ईश्वराचे नाम बाजूला ठेवून केवळ शिष्यांकडून मिळणाऱ्या फायद्याची आशा धरतात.
अर्थ: केवळ पोटाची खळगी भरण्यासाठी माणूस रात्रंदिवस धडपडतो. मोठेपणाचे भार डोक्यावर घेऊन फिरणाऱ्या माणसाकडून आत्म कल्याणाचे एकही काम घडत नाही.
अर्थ: विद्वान हा जगाचा गुरु असू शकतो, पण अंतरीच्या साधूचा गुरु केवळ आत्मज्ञान असतो. केवळ पुस्तकांमध्ये गुंफलेले ज्ञान खऱ्या आत्मसुखाची प्रचीती देत नाही.
अर्थ: या युगात खरा ज्ञानी शोधून सापडत नाही. लोभी, चाटूगिरी करणारे आणि देखावा करणाऱ्या लोकांनाच जगात मान-सन्मान मिळत आहे.
अर्थ: या काळातील लोभी माणूस पैशाच्या मोहात अडकला आहे. तो व्याजाचे हिशोब मांडण्यातच आपले आयुष्य घालवतो आणि भक्ती विसरतो.
अर्थ: या जगाला किती वेळा समजावून सांगावे? मेंढीची शेपटी धरून जसे नदी पार करता येत नाही, तसेच अज्ञान्यांचा अनुसरून मुक्ती मिळत नाही.
अर्थ: केवळ तीर्थयात्रा करून आणि पाण्यात स्नान करून आयुष्य संपले, तरी भक्तीशिवाय काळ माणसाला ओढून घेऊन जातो. नामस्मरणाशिवाय मुक्ती नाही.
अर्थ: पोपटासारखे केवळ शिकवलेले शब्द बोलणारा माणूस स्वतः पिंजऱ्यातच राहतो. तो इतरांना उपदेश करतो, पण स्वतः त्याचा अर्थ समजत नाही.
अर्थ: माणूस अहंकाराने फुगून मी धर्म करतो असे मानतो. परंतु तो कोट्यवधी कर्मांचा भार डोक्यावर घेऊन भ्रमात जगतो, हे त्याच्या लक्षात येत नाही.
अर्थ: मी जगातील सर्व औषधे पाहिली, पण ईश्वराच्या नामासारखे रसायन कोणतेही नाही. नामाचा एक कणही हृदयात आला, तर शरीराचे सोन्यासारखे कल्याण होते.
अर्थ: ईश्वराच्या भक्तीचा रस असा असतो, ज्याची नशा कधीही उतरत नाही. तो प्राशन करणारा भक्तीच्या धुंदीत राहतो आणि त्याला शरीराचा मोह उरत नाही.
अर्थ: ईश्वराचा भक्तीरस प्राशन केल्यावर कोणतीही तृष्णा उरत नाही. कुंभाराचे पक्के मडके जसे पुन्हा चाकावर चढवले जात नाही, तसा तो मुक्त होतो.
अर्थ: भक्तीची दारू पिण्यासाठी अनेक जण येतात. परंतु जो आपला अहंकार आणि शीर अर्पण करतो, तोच हा भक्तीचा रस प्राशन करू शकतो.
अर्थ: सांसारिक तृष्णा पाणी घातल्याने विझत नाही, ती दिवसेंदिवस वाढतेच. जवाशाचे झाड जसे पावसाने वाळते, तसे तृष्णा माणसाचा क्षय करते.
अर्थ: अशा धनाचा संग्रह करा, जो परलोकात आणि आत्म कल्याणासाठी उपयोगी पडेल. मृत्युसमयी डोक्यावर बांधून नेलेली संपत्ती कोणीही पाहिलेली नाही.
अर्थ: ही माया साखरेसारखी गोड वाटणारी मोहिनी आहे. सद्गुरूंची कृपा झाली म्हणून बचावलो, नाहीतर या मायेने आपल्याला भिकारी बनवले असते.
अर्थ: ही माया पापिणी बाजारात जाळे टाकून बसली आहे. संपूर्ण जग तिच्या मोहाच्या जाळ्यात अडकले, पण ज्ञानाच्या बळावर भक्त या जाळ्यातून सुटतात.
अर्थ: जो ईश्वराला सोडून जगाच्या मान-सन्मानाची आशा करतो, तो भवसागरात बुडतो. जगाचा मोह सोडल्याशिवाय परमेश्वर मिळत नाही.
अर्थ: बदकाने पाणी खराब केले म्हणून समुद्राला कलंक लागत नाही. इतर पक्षी ते पाणी पितात, पण राजहंस त्या गढूळ पाण्यात चोचही बुडवत नाही.
अर्थ: या संसारातील मायेचा मोह पूर्णपणे खोटा आहे. माणूस जितका या मोहाचा पसारा वाढवतो, तितकेच त्याचे दुःख आणि संताप वाढत जातो.
अर्थ: धन सोडले तरी मान-सन्मानाचा मोह सुटत नाही. मोठमोठे ऋणी आणि साधूही अहंकाराच्या जाळ्यात अडकतात; अहंकार सर्वांना गिळंकृत करतो.
अर्थ: जो तोंडाने मोठ्याने ओरडून कीर्तन करतो पण अंतरीचा मर्म समजत नाही, तो ज्ञानाच्या दृष्टीने आंधळा आणि निष्फळ ठरतो.
अर्थ: कोरडी पुस्तके आणि शाब्दिक ज्ञान बाजूला ठेवून द्या. अक्षरांच्या पलीकडे असलेल्या त्या एका ईश्वराच्या मूळ नामात मन लीन करावे.
अर्थ: शिकण्यापेक्षा साधना करणे चांगले, पण त्याहून श्रेष्ठ म्हणजे ईश्वराच्या नामावर प्रेम करणे. या नामाच्या प्रीतीने अनेक जण उद्धरून गेले.
अर्थ: गाणी आणि साखी गाऊन मन आनंदित झाले, पण जर मूळ नाम ओळखले नाही, तर संसाराचा फास गळ्यात तसाच राहतो.
अर्थ: माणूस जसा बोलतो तसाच जर आचरणात वागला, तर परमेश्वर त्याच्या अत्यंत जवळ राहतो आणि त्याला क्षणात निहाल करतो.
अर्थ: धर्माचे रक्षक जेव्हा दया सोडून हातात हिंसेचे शस्त्र घेतात, तेव्हा ते खऱ्या धर्माला विसरतात आणि अज्ञानाच्या मार्गाने जातात.
अर्थ: प्रेमाचे वस्त्र परिधान करून ईश्वराच्या भक्तीत लीन व्हावे. जो सत्याचा उच्चार करतो, त्याच्यावर आपले तन आणि मन ओवाळून टाकावे.
अर्थ: सत्यासारखे दुसरे श्रेष्ठ तप नाही आणि असत्यासारखे पाप नाही. ज्याच्या हृदयात सत्य वसते, त्याच्या हृदयात साक्षात परमेश्वर राहतो.
अर्थ: स्वतःची साधी खिचडी किंवा भाकर ही सुखाची असते. दुसऱ्याची तुपाने माखलेली पोळी पाहून मन ललचावणे हे आत्मसन्मानाला शोभत नाही.
अर्थ: ईश्वरापासून सत्य लपवणे आणि दुर्जनांशी गुप्त गोष्टी करणे अत्यंत धोकादायक आहे. जेव्हा कर्माची फळे समोर येतील, तेव्हा मोठ्या त्रासाला सामोरे जावे लागेल.
अर्थ: बाह्य तीर्थयात्रांचे जाळे सर्वत्र पसरले आहे. खऱ्या भक्ताने या केवळ बाह्य उपायांचे विष सोडून ईश्वराच्या मूळ भक्तीचा स्वीकार केला आहे.
अर्थ: केवळ दाखवण्यासाठी केलेले जप-तप आणि व्रते पोकळ असतात. शेवग्याच्या फुलांकडे पाहून आशेने बसलेल्या पोपटासारखा अज्ञानी माणूस शेवटी निराश होतो.
अर्थ: प्रत्येक आत्म्यात ईश्वराचा वास आहे, हे ओळखावे. साक्षात जिवंत संत आणि मानवी सेवा सोडून निर्जीव दगडांमध्ये ईश्वर शोधणे व्यर्थ आहे.
अर्थ: जग मंदिरांमध्ये जाऊन मस्तक टेकवते, पण ईश्वर तर तुमच्या अंतःकरणातच बसलेला आहे. त्याच्याशीच आपले ध्यान आणि नाते जोडावे.
अर्थ: मन हेच मथुरा, हृदय हेच द्वारका आणि हे शरीर म्हणजे काशी आहे. दहाव्या द्वारावर असलेल्या अंतरात्म्यात ईश्वराची दिव्य ज्योत ओळखावी.
अर्थ: माझे दोनच खरे सोबती आहेत; एक ईश्वर आणि दुसरा ईश्वरभक्त. भक्त नामाचे स्मरण करून देतो आणि ईश्वर मुक्तीचा दाता बनतो.
अर्थ: तुम्ही मथुरा, द्वारका किंवा जगन्नाथपुरीला जा; संतांची संगत आणि ईश्वराची भक्ती केल्याशिवाय हाती काहीही लागत नाही.
अर्थ: संतांची संगत त्वरित करावी, कारण ती माणसाची वाईट बुद्धी पार लांब फेकून देते आणि खऱ्या सद्बुद्धीचा मार्ग दाखवते.
अर्थ: केवळ पांढरे कपडे किंवा बाह्य स्वच्छता पाहून भाळू नका; बगळा शांत बसून माशाची शिकार करतो. तसे ढोंगी लोक ज्ञानाचा घात करतात.
अर्थ: अति गोड बोलणाऱ्या ढोंगी लोकांपासून सावध राहावे. ते आधी मोठा दिलासा दाखवतात आणि नंतर संकटात ढकलून देतात.
अर्थ: जो जाणूनबुजून सत्याचा त्याग करतो आणि असत्याशी नाते जोडतो, अशा माणसाची संगत स्वप्नातही लाभू नये अशी ईश्वराकडे प्रार्थना करावी.
अर्थ: ज्याच्या हृदयात ईश्वर वसतो अशा सज्जनाशीच गाठ पाडावी, अन्यथा एकाकी राहणे बरे पण रोजचा मनस्ताप सहन करू नये.
अर्थ: ईश्वराच्या शोधात मी जंगलात भटकलो. पण जेव्हा ईश्वरासारखे ज्ञानी संत भेटले, तेव्हा माझे सर्व कार्य सिद्धीस गेले.
अर्थ: मन हे पक्षासारखे असून ते जिथे इच्छा असेल तिथे उडून जाते. माणूस जशा लोकांची संगत धरतो, त्याला तसेच फळ प्राप्त होते.
अर्थ: खंदकातील गढूळ पाणी कोणी पीत नाही, पण तेच पाणी जेव्हा गंगेला जाऊन मिळते तेव्हा गंगाजल बनते; चांगल्या संगतीचा असा प्रभाव असतो.
अर्थ: माशी गोड गुळाच्या मोहात पडून तिचे पंख अडकवून बसते आणि शेवटी तडफडून मरते. संसारातील मोहात अडकलेल्या माणसाची अशीच अवस्था होते.
अर्थ: मूर्खाची संगत करू नये, कारण लोखंड पाण्यात तरंगत नाही. पावसाचा एकच थेंब केळीत कपूर, शिंपल्यात मोती आणि सापाच्या मुखात विष बनतो.
अर्थ: ईश्वराच्या भक्तांवर रागवणे आणि संसारी लोकांशी प्रेम ठेवणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. असा माणूस क्षारयुक्त जमिनीसारखा निष्फळ राहतो.
अर्थ: हा संसार काजळाच्या कोठडीसारखा आहे, जिथे डाग न लागणे कठीण आहे. अशा संसारात राहूनही जो निष्पाप बाहेर पडतो, तो भक्त धन्य असतो.
अर्थ: पाण्यापेक्षा पातळ, धुरापेक्षा सूक्ष्म आणि वाऱ्यापेक्षा चपळ असणाऱ्या त्या अंतरात्म्याशी म्हणजेच ईश्वराशी मी मैत्री केली आहे.
अर्थ: सांसारिक आशांना जाळून टाकून वासनांची राख करावी. जेव्हा माणूस असा अंतर्ज्ञानाने विरक्त होतो, तेव्हाच साधना यशस्वी होते.
अर्थ: चंचल मनाचा अहंकार तोडून टाकावा. आधी विषारी वासनांची पेरणी करून नंतर त्याचे कडू फळ भोगताना पश्चात्ताप करण्यात अर्थ नाही.
अर्थ: कागदाची नाव करून गंगेच्या प्रवाहात पोहणे जसे अशक्य आहे, तसेच काम, क्रोधादी पाच वाईट सोबत्यांना सोबत घेऊन भवसागर पार करणे कठीण आहे.
अर्थ: मत्त झालेल्या मनाला अंतःकरणातच आवरून ठेवावे. जेव्हा जेव्हा ते सन्मार्गावरून भरकटेल, तेव्हा ज्ञानाच्या अंकुशाने त्याला पुन्हा माघारी आणावे.
अर्थ: मनातील व्यर्थ बेत सोडून द्या, कारण मानवाच्या इच्छेने काही घडत नाही. पाण्यातून जर तूप निघाले असते, तर कोणीही कोरडी भाकर खाल्ली नसती.
अर्थ: असा एक दिवस नक्की येईल जेव्हा सर्वांचा या जगाशी वियोग होईल. राजा असो वा सम्राट, प्रत्येकाने वेळीच सावध होऊन भक्तीचा मार्ग शोधावा.
अर्थ: मानवी जन्माचा हा काळ थोड्या दिवसांचा आहे, जितके सत्कर्म करता येईल तितके करून घ्या. या संसाराच्या गल्लीत पुन्हा येणे होणार नाही.
अर्थ: ज्यांच्या दारी वाजंत्री वाजायची आणि हत्ती बांधलेले असायचे, ते सुद्धा ईश्वराच्या नामाशिवाय आपला अमूल्य मानवी जन्म हरवून गेले.
अर्थ: या जगात येऊन जर भक्ती केली नाही, तर आपण परलोकात काय उत्तर देणार? संसाराच्या भ्रमात पडून माणसाने आपले मूळ ध्येय गमावले आहे.
अर्थ: राखणदाराशिवाय शेत जसे पक्षी खाऊन टाकतात, तसे संयमाशिवाय आयुष्य व्यर्थ जात आहे. अजूनही वेळ गेली नाही, उरलेले आयुष्य भक्तीत लावावे.
अर्थ: शरीराचा किंवा संपत्तीचा अहंकार करू नका, कारण मृत्यूने तुमचे केस धरले आहेत. तो कधी आणि कुठे गाठेल याचा काहीही नेम नाही.
अर्थ: अत्यंत एकाग्रतेने अंतःकरणाची साधना करा, कारण या भक्तीचा ग्राहक साक्षात परमेश्वर आहे. ईश्वराव्यतिरिक्त या खऱ्या साधनेचे मूल्य कोणी जाणू शकत नाही.
अर्थ: बाह्य रूपाने पांढरे कपडे घालून आणि थाटमाट करून फिरले, तरी ईश्वराच्या नामाशिवाय हे जीवन शेवटी विनाशाकडेच जाते.
अर्थ: ईश्वराचा आश्रय कधीही सोडू नका. जसे ऐरणीवर लोखंड घनाचा मार सहन करूनही तिथेच राहते, तसे संकटांतही ईश्वरावर निष्ठा ठेवावी.
अर्थ: 'मी'पणा म्हणजेच अहंकार ही मोठी आपत्ती आहे, तिच्यापासून लांब राहावे. कापूसात लपवलेली आग जशी लपत नाही, तसा अहंकार विनाशाला कारणीभूत ठरतो.
अर्थ: खरी माळ ही अंतःकरणाच्या ध्यानाची असते, बाकीचे बाह्य अवडंबर संसारी देखावा आहे. हाताने माळ फिरवून ईश्वर मिळाला असता तर रहाटगाडग्याला मुक्ती मिळाली असती.
अर्थ: केवळ दाखवण्यासाठी गळ्यात माळ घातल्याने काहीही होत नाही. जेव्हा मनातील विचारांची माळ ईश्वराच्या ध्यानात फिरते, तेव्हाच अंतःकरणात प्रकाश पडतो.
अर्थ: डोक्याच्या केसांनी तुमचे काय बिघडवले आहे, जे तुम्ही वारंवार काढता? ज्या मनात वाईट विकार भरलेले आहेत, त्या मनाला शुद्ध का करत नाही?
अर्थ: केवळ माळ घातल्याने किंवा डोके-मीस बोडके केल्याने भक्ती प्राप्त होत नाही. अंतरी भक्ती नसेल, तर माणूस केवळ जगाच्या देखाव्यात अडकून राहतो.
अर्थ: अंगावर टिळे-छापे लावून वैष्णव होण्याचा देखावा केला पण विवेक समजला नाही, तर अशा बाह्य सोंगाने इतरांना आणि स्वतःलाच फसवले जाते.
अर्थ: साधूचा वेश धारण करून माणूस संसाराच्या मौजमजेत झोपून राहिला. ज्या मार्गाने खरी मुक्ती आणि ज्ञान मिळते, तो मार्ग त्याने स्वतःच बंद करून घेतला.
अर्थ: हुशारी किंवा चातुर्याच्या गप्पा मारून ईश्वर मिळत नाही. तो परमेश्वर केवळ निष्पाप निष्ठा आणि खऱ्या प्रेमाचाच भुकेला असतो.
अर्थ: खोट्या कुळाच्या आणि जातीच्या अहंकारात संपूर्ण जग बुडून गेले आहे. बाह्य वेशात मूळ ईश्वराला विसरल्यामुळे लोक अज्ञानाच्या प्रवाहात बुडत आहेत.
अर्थ: ईश्वराच्या विरहात तडफडणाऱ्या भक्ताचे शरीर बारीक पिंजऱ्यासारखे होते. ईश्वराच्या ध्यानात त्याला रात्री झोप येत नाही आणि शरीराचा मोह उरत नाही.
अर्थ: सिंहाचा कळप नसतो आणि राजहंसांची रांग नसते. हिरे पोत्यात भरून विकले जात नाहीत, तसेच खऱ्या संतांचा बाजार किंवा गर्दी नसते.
अर्थ: जो संपत्तीची साठवणूक करत नाही आणि सांसारिक आसक्तीत अडकत नाही, अशा निष्काम साधूच्या चरणाची धूळ होण्यातच खरी धन्यता आहे.
अर्थ: ज्याच्या मनात वैर नाही, जो निष्काम आहे, ज्याचे ईश्वरावर प्रेम आहे आणि जो विषयांपासून दूर राहतो, तोच खरा संत मानला जातो.
अर्थ: ज्याच्या हृदयात ईश्वर प्रकट झाला आहे, त्याचे ज्ञान लपून राहत नाही. ईश्वरी प्रकाशाला कितीही झाकण्याचा प्रयत्न केला, तरी तो उजळून निघतोच.
अर्थ: जर माणसाने आपल्या मानसिक ऊर्जेला संयमाने ईश्वराकडे वळवले, तर तेच साधन ईश्वराची प्राप्ती करून देते; हेच संतांचे सांगणे आहे.
अर्थ: ईश्वराच्या विरहाने भक्ताचे शरीर कासावीस होते, पण त्याचे दुःख जगाला समजत नाही. तो विड्याच्या पानासारखा ईश्वराच्या ध्यानात हळूहळू सुकत जातो.
अर्थ: ईश्वर हा अग्नीसारखा प्रत्येक शरीरात व्यापलेला आहे. परंतु जोपर्यंत ध्यानाची ठिणगी पडत नाही, तोपर्यंत केवळ अज्ञानाचा धूर निघत राहतो.
अर्थ: मी उघड्या डोळ्यांनी पाहतो पण ईश्वर सहजासहजी दिसत नाही. ज्याच्या अंतःकरणात ईश्वर खरोखर वसतो, त्याचे जीवन लपून राहत नाही.
अर्थ: राजाची राणी कितीही ऐश्वर्यात असली, तरी ती ईश्वराच्या भक्ताच्या साध्या दासीच्या समानही होऊ शकत नाही; भक्तीचे वैभव सर्वात श्रेष्ठ आहे.
अर्थ: ज्या घरात संतांचा आदर होत नाही आणि ईश्वराची भक्ती केली जात नाही, ते घर उध्वस्त वाड्यासारखे असून तिथे अज्ञानाचाच वास असतो.
अर्थ: तेच कुळ धन्य आणि शोभून दिसते ज्या कुळात ईश्वरभक्त जन्माला येतो. ज्या कुळात भक्ती नाही, ते कुळ निरु his निरुउपयोगी झाडासारखे व्यर्थ असते.
अर्थ: राणीचा मोह निंदनीय मानला जातो आणि साध्या पाणी भरणाऱ्या स्त्रीचा सन्मान होतो. कारण राणी संसारात मग्न असते, तर साधी स्त्री ईश्वराचे नाम स्मरण करते.
अर्थ: भेदभावाची भिंत गळून पडल्यावर काबा आणि काशी एकच वाटतात आणि राम-रहीम एकच दिसतात. जाड पीठ बारीक मैदा बनल्यासारखे द्वैत संपल्यावर केवळ आत्मानंद उरतो.
अर्थ: संसारी लोक सुखात आणि दुःखात तळमळत राहतात. परंतु जो ईश्वराच्या भक्तीत लीन असतो, तो सुख-दुःखाच्या पलीकडे जाऊन अखंड आनंदात जगतो.
अर्थ: मनातील द्विधा अवस्था सोडून देऊन एका ईश्वराला शरण जावे. संसारातील सुख-दुःखाची आग सोडून ईश्वराची शांती स्वीकारणे हेच श्रेयस्कर आहे.
अर्थ: व्यर्थ चिंता कशाला करतो? माणसाच्या चिंतेने काहीही घडत नाही. जो ईश्वरावर विश्वास ठेवतो, त्याच्या न मागितलेल्या गोष्टीही ईश्वर पूर्ण करतो.
अर्थ: अन्नासाठी लोकांसमोर तक्रार करत फिरू नका. ज्या ईश्वराने शरीर आणि तोंड दिले आहे, तो पोषणाची सोयही नक्कीच करतो.
अर्थ: खाण्यापिण्यासाठी रडण्यापेक्षा या सृष्टीच्या रचणाऱ्या ईश्वराला ओळखा. अंतःकरणाच्या मंदिरात ईश्वराचे ध्यान करून निर्भयपणे राहावे.
अर्थ: संपूर्ण जग पालथे घालून पाहिले, पण ईश्वराव्यतिरिक्त आपला कोणीही खरा सोबती नाही; हेच अंतिम सत्य आहे.
अर्थ: कोणापुढे हात पसरणे हे मरणासारखेच लज्जास्पद आहे. ईश्वराकडे हीच प्रार्थना असावी की कोणासमोरही याचना करण्याची वेळ येऊ नये.
अर्थ: जेव्हा माणूस कोणाकडे काही मागायला जातो, तेव्हा त्याचा मान, सन्मान, प्रेम आणि सर्व गुण एका क्षणात नष्ट होतात; स्वाभिमानाने जगावे.
अर्थ: संत मंडळी भविष्यासाठी संपत्ती साठवत नाहीत, ते गरजेपुरतेच स्वीकारतात. त्यांचा ईश्वरावर पूर्ण विश्वास असतो आणि ईश्वर त्यांची सोय करतो.
अर्थ: ईश्वराशी नाते जोडल्यावर मनात कोणतीही शंका उरत नाही. आता काम आणि क्रोधासारख्या विकारांशी उघडपणे लढून विजय मिळवायचा आहे.
अर्थ: खरा शूरवीर तोच आहे जो आपल्या मनाशी युद्ध करतो. तो काम, क्रोधादी पाच विकारांना पराभूत करून द्वैताचा अंत करतो.
अर्थ: ज्या मृत्यूला हे जग घाबरते, तो मृत्यू भक्तासाठी आनंदाचा क्षण असतो. कारण शरीर सुटल्यावरच आत्म्याला त्या पूर्ण परमानंदाचे दर्शन घडते.
अर्थ: भक्तीच्या आणि सत्याच्या मार्गावर उतरल्यावर आता माघार घेणे योग्य नाही. खऱ्या शूराने आपला अहंकार आणि जीवन ईश्वराला समर्पित करावे, आणि कोणत्याही शंकेविना ठाम राहावे.
अर्थ: ईश्वरी प्रेमाच्या घोड्यावर स्वार होऊन आत्मज्ञानाची तलवार हातात घ्यावी. या ज्ञानाच्या बळावर काळाचा म्हणजेच संसारातील भीतीचा पूर्ण नाश करावा.
अर्थ: ईश्वर सर्वांचा सांभाळ करतो, पण मानवी आळसामुळे माणूस ईश्वराला मनापासून आळवत नाही. जोपर्यंत शरीराची आसक्ती सुटत नाही, तोपर्यंत ईश्वराचा खरा भक्त होता येत नाही.
अर्थ: स्वतःचा अहंकार (शीर) अर्पण करून ईश्वराची सेवा केली पाहिजे. अहंकार सोडून जर ईश्वराची प्राप्ती होत असेल, तर तो कोणताही तोटा नसून मोठा लाभ आहे.
अर्थ: रात्रभर आकाशात चमकणाऱ्या ताऱ्यांइतके जरी माझे शत्रू झाले आणि मला कितीही संकटे आली, तरीही मी ईश्वराचे नामस्मरण कधीही सोडणार नाही.
अर्थ: स्वतःचा अहंकार मिटवल्यावरच ईश्वराचे दर्शन घडते, आणि ईश्वराची प्राप्ती झाल्यावर सर्व दुःखे संपतात. या प्रेमाची कहाणी शब्दातीत असून अनुभवानेच समजते.
अर्थ: संसारातील आसक्ती पूर्णपणे संपवून जिवंतपणी अहंकार मारणे हे अत्यंत श्रेयस्कर आहे. असा माणूस या जगात अमर होतो आणि भवबंधनातून मुक्त होतो.
अर्थ: जेव्हा मनातील सर्व वासना आणि अहंकार नष्ट होतात, तेव्हा ईश्वर स्वतः भक्ताच्या मागे धावतो. निष्काम भक्ताची काळजी साक्षात परमेश्वर घेतो.
अर्थ: पाखंड आणि अभिमान सोडून रस्त्यावरील खड्यासारखे नम्र बनून राहावे. जो माणूस इतका निरहंकारी बनतो, त्यालाच ईश्वराची प्राप्ती होते.
अर्थ: स्वतःला संतांच्या दासांचाही दास मानले पाहिजे. पायाखालील गवताप्रमाणे नम्र राहणाऱ्या माणसाचे रक्षण साक्षात परमेश्वर करतो.
अर्थ: ज्या ईश्वराला कोणताही आकार किंवा वर्ण नाही, त्याचे वर्णन शब्दांत करणे अशक्य आहे. ज्ञानी लोक सांगून थकले, तरी तो ईश्वर केवळ अनुभवानेच जाणता येतो.
अर्थ: ज्याचा जगात कोणीही आसरा नसतो, त्याचा ईश्वर असतो. ज्याच्या पाठीशी ईश्वर उभा राहतो, त्याला संपूर्ण जगाचा पाठिंबा आणि सन्मान मिळतो.
अर्थ: परमेश्वर हा असा व्यापारी आहे जो कोणत्याही तराजूशिवाय सर्वांच्या कर्माची अचूक पाहणी करतो. त्याच्या दरबारात प्रत्येकाला त्याच्या कर्माचे योग्य फळ मिळते.
अर्थ: सभोवताली संकटांची आणि मायेची आग पसरलेली असली, तरी ईश्वर भक्ताचे रक्षण करतो. चारही बाजूंनी ईश्वराची कृपा पाठीशी असल्याने भक्त निर्भय राहतो.
अर्थ: अंतःकरणातील अहंकार बाजूला ठेवून नेहमी नम्र आणि गोड बोलावे. अशा वाणीने ऐकणाऱ्याला शांती मिळते आणि स्वतःचे मनही प्रसन्न राहते.
अर्थ: एकदा का ईश्वराच्या नामाशी खरे प्रेम जडले, की माणसाचे शब्द रत्नांसारखे अनमोल होतात. त्याच्या मुखातून नेहमी ज्ञानाची आणि सत्याची वाणी पाझरते.
अर्थ: संन्यासी तोच बरा जो खरोखर विरक्त आहे, आणि संसारी तो बरा जो अत्यंत उदार आहे. जे दोघेही आपल्या कर्तव्यापासून भरकटतात, ते आयुष्यात भरडले जातात.
अर्थ: जो साधक अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा दिवा लावून सावध राहतो, त्याच्या मनात काम-क्रोधादी चोर प्रवेश करू शकत नाहीत. सावध साधनाच विकारांपासून रक्षण करते.
अर्थ: या जगातून प्रत्येकाला आपापल्या वेळी निघून जावे लागते. हे मानवा, तुझीही वेळ जवळ येत आहे, त्यामुळे वेळेत ईश्वराची भक्ती करून जन्माचे सार्थक कर.
अर्थ: माणसाने अमूल्य भक्ती सोडून संसाराचे तुच्छ खडे हातात घेतले आहेत. ईश्वराच्या संगतीचा राजहंस सोडून तो अज्ञानाच्या बगळ्यांच्या संगतीत अडकला आहे.
अर्थ: निंदा करणाऱ्या माणसाला आपल्या जवळ ठेवावे, कारण तो साबण आणि पाण्याशिवाय आपल्या चुका दाखवून आपला स्वभाव निर्मळ करतो.
अर्थ: ईश्वराचे गुण अंतःकरणात एवढ्या प्रेमाने कोरले पाहिजेत की ते कधीही पुसले जाणार नाहीत. भक्ताचे मन ईश्वराच्या गुणांनी पूर्णपणे व्यापलेले असते.
अर्थ: निसर्गाचा नियम असा आहे की जो उगवतो तो मावळतो आणि जे फूल फुलते ते वाळते. जन्माला आलेल्या प्रत्येकाला एका दिवशी जावेच लागते; काहीही शाश्वत नाही.
अर्थ: खरी आत्मशांती तेव्हाच ओळखता येते जेव्हा मन सर्व परिस्थितीत समतोल राहते. पक्षपात सोडून निष्पक्षपणे जगणे हीच खऱ्या साधकाची खूण आहे.
अर्थ: तुडवणे जशी जमीन सहन करते आणि कापणे झाडे सहन करतात, तसेच दुर्वचन केवळ ईश्वरभक्तच सहन करू शकतात. क्षमाशीलता हा भक्तांचा मोठा गुण आहे.
अर्थ: ज्ञानाचे अमृत सर्वत्र उपलब्ध आहे, ते विकत किंवा फिरून देण्याची गरज नाही. ज्याला खरोखर ज्ञानाची तहान असेल, तो स्वतः शोध घेत ज्ञानी पुरुषाकडे येईल.
अर्थ: या जगात ईश्वराव्यतिरिक्त आपला कोणीही खरा हितचिंतक नाही. संसारातील लोक स्वार्थाने बांधलेले असतात, केवळ परमेश्वरच निस्वार्थी प्रेम करतो.
अर्थ: धूळ बसलेला हिरा बाजारात पडला असता अज्ञानी लोक त्याला खडा समजून निघून गेले. परंतु जो जाणकार किंवा पारखी होता, त्याने त्याची किंमत ओळखून उचलून घेतले.
अर्थ: हे ईश्वरा, माझी काळजी घे, मी संसाराच्या मोहात अडकलो आहे. जर तू माझा हात धरला नाहीस, तर मी या भवसागराच्या प्रवाहात वाहून जाईन.
अर्थ: हे ईश्वरा, मी तुझ्यासमोर प्रार्थना कशी करू? मला स्वतःचीच लाज वाटते. तू सर्वकाही पाहत असतानाही मी अपराध करतो, तरीही मला तुझाच आधार आहे.
अर्थ: कोणताही पक्षपात न करता जिथून सत्य आणि चांगले ज्ञान मिळेल, त्याचा स्वीकार करावा. सत्याचा मार्ग हा सर्व मानवासाठी एकच असतो.
अर्थ: स्वतःचा अहंकार (शीर) अर्पण करून गुरूंकडून ज्ञान प्राप्त करावे. जे अज्ञानी आपला अहंकार जपून ठेवतात, ते संसाराच्या प्रवाहात वाहून जातात.
अर्थ: सद्गुरूंना कोटी कोटी प्रणाम करावेत. जसा भुंगा कीटकाला आपल्यासारखा बनवतो, तसेच गुरु शिष्यातील दोष दूर करून त्याला आपल्यासारखा ज्ञानी बनवतात.
अर्थ: शिष्य कुबुद्धीच्या चिखलाने भरलेला असतो आणि गुरु हे ज्ञानाचे पाणी असतात. जन्माजन्माचा अज्ञानाचा मळ गुरु एका क्षणात धुऊन टाकतात.
अर्थ: पारस आणि गुरु यांच्यात मोठा फरक आहे. पारस लोखंडाचे सोने करतो, पण गुरु शिष्याला स्वतःसारखाच महान आणि श्रेष्ठ बनवतात.
अर्थ: जो गुरूंच्या आज्ञेत राहून जीवन जगतो, त्याचा जन्म-मृत्यूचा फेरा संपतो. गुरूंच्या वचनांचे पालन करणे हेच मुक्तीचे साधन आहे.
अर्थ: गुरु काशीत असले आणि शिष्य समुद्राच्या तीरावर असला, तरी अंतर अडथळा ठरत नाही. शिष्याच्या हृदयात भक्ती असेल तर गुरूंचे ध्यान एका क्षणात जोडले जाते.
अर्थ: गुरूंसारखा दाता नाही आणि शिष्यासारखा याचक नाही. गुरूंनी शिष्याला आत्मज्ञानाचे असे दान दिले आहे, ज्याच्यासमोर तिन्ही लोकांची संपत्ती तुच्छ आहे.
अर्थ: गुरु कुंभारासारखे असतात आणि शिष्य मडक्यासारखा असतो. गुरु बाहेरून शिस्तीची चोट मारतात, पण आतून प्रेमाचा आधार देऊन त्याचे दोष दूर करतात.
अर्थ: गुरूंना सर्वोच्च स्थानी मानून त्यांच्या आज्ञेत चालावे. अशा शिष्याला तिन्ही लोकांत कशाचीही भीती उरत नाही.
अर्थ: गुरु लाखो कोस दूर असले तरी एकाग्र ध्यानाने त्यांच्याशी संपर्क जोडता येतो. ज्ञानाचा शब्द वाऱ्यासारखा चपळ असून एका क्षणात शिष्यापर्यंत पोहोचतो.
अर्थ: गुरु हे चंद्रासारखे तेजस्वी आहेत आणि शिष्य चकोर पक्ष्यासारखा आहे. शिष्याने अहोरात्र गुरूंच्या रूपाचे आणि ज्ञानाचे ध्यान धरले पाहिजे.
अर्थ: गुरूंबरोबर निष्ठावंत प्रेम निभावले पाहिजे. प्रेमाशिवाय जवळ असूनही अंतर राहते, पण प्रेम असेल तर दूर असूनही गुरु अंतःकरणात असतात.
अर्थ: गुरूंच्या मार्गदर्शनाशिवाय ज्ञान मिळत नाही आणि मुक्तीही साधत नाही. गुरूंच्या कृपेशिवाय सत्याची ओळख होत नाही आणि मनातील दोष मिटत नाहीत.
अर्थ: गुरूंचे रूप समोर आले की ईश्वर आणि गुरूंमध्ये कोणताही भेद उरत नाही. गुरूंना प्रणाम केल्याने अंतःकरणातील अज्ञानाचा सर्व अंधार नष्ट होतो.
अर्थ: गुरूंचा आश्रय सोडून जो इतरांवर विश्वास ठेवतो, त्याला कधीही सुख किंवा शांती मिळत नाही. त्याला जगात कुठेही खरा आसरा लाभत नाही.
अर्थ: गुरु शिष्याला ज्ञानाच्या शाणेवर घासून परिपक्व बनवतात. जो शिष्य गुरूंच्या उपदेशाचे कठीण शब्द सहन करतो, तोच खरा ज्ञानी बनतो.
अर्थ: ज्ञान, प्रेम, शांती, दया आणि भक्ती हे सर्व सद्गुरूंच्या सेवेतून प्राप्त होते. गुरूंच्या चरणांतच सर्व सुखांचा वास असतो.
अर्थ: जो अहोरात्र अहंकाराच्या आगीत जळतो आणि गुरूकडून मानसन्मानाची अपेक्षा करतो, तो स्वतःच विनाशाला आणि मृत्यूला आमंत्रण देतो.
अर्थ: जसे प्रेम माणसाचे आपल्या कुटुंबावर असते, तसे प्रेम जर गुरूवर जडले, तर त्याला संसारातील कोणतेही संकट अडवू शकत नाही.
अर्थ: ध्यानाचे मूळ गुरूंचे रूप आहे, पूजेचे मूळ गुरूंचे चरण आहेत. गुरूंचे वचन हेच खरे नाम असून सत्यभाव हाच भक्तीचा पाया आहे.
अर्थ: विद्वान ग्रंथ वाचून थकले, पण गुरूंच्या उपदेशाशिवाय आत्मज्ञान मिळत नाही. ज्ञानाशिवाय मुक्ती नाही, म्हणूनच गुरुमुखातून आलेल्या सत्याला नमन करावे.
अर्थ: तेच कार्य करावे ज्याद्वारे गुरूंवरील भक्ती आणि प्रेम टिकून राहील. गुरूंच्या प्रेमाशिवाय जीवनात कुठेही खरी शांती आणि कल्याण नाही.
अर्थ: मनातील भ्रम आणि अहंकार सोडून ईश्वराच्या भक्तीचा रस प्राशन करा. गुरूंच्या चरणी लीन झाल्यानेच जीव मृत्यूच्या भीतीतून मुक्त होतो.
अर्थ: आकाशात करोडो चंद्र आणि हजारो सूर्य उगवले, तरी अंतःकरणातील अज्ञानाचा अंधार दूर होत नाही. केवळ गुरूंचा ज्ञानप्रकाशच हा अंधार घालवू शकतो.
अर्थ: गुरूंच्या उपदेशाने शिष्याच्या हृदयात भक्तीचे प्रेम वाढते. शिष्याने नेहमी गुरूंच्या सन्मुख राहावे आणि त्यांच्या वचनांना कधीही पाठ दाखवू नये.
अर्थ: आपले तन, मन आणि प्राण गुरूंच्या चरणी समर्पित करावेत. गुरूंवरील खऱ्या प्रेमाशिवाय जीवनात कुठेही कुशल आणि कल्याण साधत नाही.
अर्थ: पूर्ण आणि ज्ञानी गुरु शिष्याचा शेवटपर्यंत सांभाळ करतात. गुरूसाठी शिष्य हा पुत्रासारखा असतो आणि भक्तीमुळे तो पुत्रापेक्षाही श्रेष्ठ मानला जातो.
अर्थ: या भवसागराच्या भीतीतून सुटण्यासाठी सद्गुरूंचा हात घट्ट धरावा. संसाराच्या प्रवाहात बुडणाऱ्या जीवाला गुरूशिवाय कोण पार करू शकेल?
अर्थ: अज्ञान दूर करून जे डोळ्यांत ज्ञानाचे अंजन घालतात, अशा गुरूंवर ओवाळून जावे. गुरु शिष्याला मोहातून सोडवून त्याचा उद्धार करतात.
अर्थ: सर्व संतांनी एकत्र येऊन हाच विचार सांगितला आहे की ज्या उपायाने गुरूंवर निष्ठा आणि प्रेम वाढेल, तोच मार्ग माणसाने स्वीकारावा.
अर्थ: आई-वडील जसे ज्ञानी किंवा अज्ञानी मुलाचा सांभाळ करतात, तसेच गुरु शिष्याचा उद्धार करतात. शिष्याने आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहावे.
अर्थ: गुरूंच्या ज्ञानाच्या साबणाने मनातील अज्ञानाची काजळी धुतली जाते. जो शिष्यात्मभावाने गुरूंच्या शरण जातो, तोच या ज्ञानाने उजळून निघतो.
अर्थ: राजाची चोरी करून गरिबाच्या घरात लपून राहिल्याने जसा बचाव होत नाही, तसा धर्माचा अनादर करून काळाच्या आणि मृत्यूच्या दंडापासून कोणी वाचू शकत नाही.
अर्थ: खिशात साबण ठेवून कपडा स्वच्छ होत नाही, जोपर्यंत त्याला पाण्याचा स्पर्श होत नाही. तसेच केवळ ज्ञानाच्या गप्पा मारून चालत नाही, आचरण महत्त्वाचे असते.
अर्थ: सद्गुरु हे सत्याचे प्रतीक असून ते जीवन-मरणाचे रहस्य समजावून सांगतात. असा सद्गुरु ज्या शिष्याला लाभतो, तो शिष्य अत्यंत भाग्यवान असतो.
अर्थ: जो सद्गुरूंच्या शरण जात नाही, त्याचे वारंवार नुकसान होते. गुरूंच्या मार्गदर्शनाशिवाय माणूस संसाराच्या पाशात अडकून स्वतःचा विनाश करतो.
अर्थ: साता समुद्रांत, नवखंडांत आणि तिन्ही लोकांत सद्गुरूंसारखा दुसरा कोणताही मोठा दाता किंवा संरक्षक नाही.
अर्थ: सद्गुरूंची प्राप्ती झाली की अंतःकरणात ज्ञानाचा प्रकाश पडतो. माणूस भ्रमाचे मडके फोडून सांसारिक मोहापासून पूर्णपणे अलिप्त होतो.
अर्थ: सद्गुरु लाभले की सर्वकाही लाभल्यासारखे असते, कारण आई-वडील आणि नातेवाईक तर जन्मासोबत प्रत्येक घरात मिळतात; गुरु मिळणे हेच दुर्लभ आहे.
अर्थ: ज्या ईश्वराला देव, दानव आणि ऋषी-मुनी शोधून थकले, तो ईश्वर सद्गुरूंच्या सेवेतून आणि उपदेशातून सहज प्राप्त होतो.
अर्थ: ज्याने आपले मन गुरूंना समर्पित केले, त्याने सर्वकाही दिले. कारण मन अर्पण केल्यावर शरीर आणि संपत्ती आपोआप गुरूंच्या सेवेत लीन होते.
अर्थ: जो सद्गुरूंचे शब्द मानत नाही आणि स्वतःच्या मनाचे ऐकून वागतो, तो मोहाच्या मार्गाने जाऊन स्वतःचे आयुष्य वाया घालवतो.
अर्थ: संतांची संगत आणि गुरूंचे ज्ञान हा जगात सर्वात उत्तम मार्ग आहे. त्यातही सद्गुरूंनी दिलेला कानमंत्र शिष्याचा उद्धार करतो.
अर्थ: सद्गुरु ज्ञानाचा सोपा मार्ग दाखवतात, पण जो शिष्य मुद्दाम कठीण संकटांत आणि मोहात उडी मारतो, त्याला गुरु तरी कसे वाचवणार?
अर्थ: सद्गुरूंच्या उपदेशाशिवाय मानवाचा किंवा देव-देवतांचाही उद्धार होत नाही; मग सामान्य माणसाची काय कथा? गुरु उपदेश हाच तरणोपाय आहे.
अर्थ: कोट्यवधी योग, यज्ञ आणि तप करून लोक थकले, तरी सद्गुरूंच्या उपदेशाशिवाय खऱ्या ईश्वराची प्राप्ती होऊ शकत नाही.
अर्थ: जो माणूस लोभाच्या आणि मोहाच्या नदीत गाफील राहून झोपतो, तो बुडतो. मोहाच्या प्रवाहात न अडकता सद्गुरूंचा आधार घ्यावा.
अर्थ: जर आत्म्याचे कल्याण करायचे असेल तर खऱ्या सद्गुरूंचा शोध घ्या. सद्गुरूंचा उपदेशच जन्म-मृत्यूचा फेरा मिटवू शकतो.
अर्थ: लोकलाज आणि अहंकार सोडून सद्गुरूंच्या उपदेशावर विश्वास ठेवावा. असा निश्चय केल्यास जीवाचे सर्व कार्य सिद्धीस जाते.
अर्थ: सद्गुरूंच्या उपदेशावर ज्याचा पूर्ण विश्वास असतो, तो सर्व भ्रम आणि कर्मकांड सोडून या भवसागरावर विजय मिळवतो.
अर्थ: हा संसार अथांग समुद्रासारखा आहे. यात बुडण्यापासून वाचण्यासाठी सद्गुरूंचा हात घट्ट धरावा, जे सर्वत्र आपले रक्षण करतात.
अर्थ: ज्याला स्वतः रस्ता माहित नाही तो इतरांना कसा रस्ता दाखवणार? अज्ञानी गुरूला अज्ञानी शिष्य भेटला की दोघेही भरकटत राहतात.
अर्थ: ज्याचा गुरु आंधळा (अज्ञानी) असतो आणि शिष्यही अंध असतो, ते दोघे एकत्र आल्यावर विनाशाच्या आणि काळाच्या जाळ्यात अडकतात.
अर्थ: जेव्हा गुरु लोभी असतो आणि शिष्य लालची असतो, तेव्हा ते दगडाच्या नावेत बसल्यासारखे होतात. संसाराच्या प्रवाहात दोघेही बुडून नष्ट होतात.
अर्थ: अज्ञानी गुरु स्वतः मोहाच्या विहिरीत पडतो आणि शिष्यालाही आत ओढतो. अशा प्रसंगी अज्ञानातून बाहेर पडण्याचा कोणताही मार्ग उरत नाही.
अर्थ: ज्याने केवळ शरीराने गुरु केला पण सद्गुरूंच्या ज्ञानाला ओळखले नाही, तो भवसागराच्या जाळ्यात वारंवार फेरे मारत राहतो.
अर्थ: पूर्ण गुरु न मिळाल्यामुळे शिकवण अधूरी राहिली. असा अज्ञानी माणूस केवळ साधूचा वेश परिधान करून दारोदारी भीक मागत फिरतो.
अर्थ: जेव्हा गुरु आणि शिष्य दोघेही संसारी व्यापारात अडकतात, तेव्हा बाह्य वेश बदलूनही त्यांचा खरा आध्यात्मिक उद्धार होत नाही.
अर्थ: प्रत्येक गुरूच्या ज्ञानात फरक असतो. ज्या गुरूंचा उपदेश आत्मज्ञानाचा आणि भक्तीचा खरा मार्ग दाखवतो, त्याच सद्गुरूंना नमन करावे.
अर्थ: ज्या गुरूंच्या सहवासाने मनातील भ्रम आणि संशय दूर होत नाही, तो गुरु योग्य नाही. अशा खोट्या गुरूंचा त्याग करण्यास वेळ लावू नये.
अर्थ: खोट्या गुरूंची संगत सोडायला उशीर करू नये. खोट्या गुरूच्या मागे लागल्यास ज्ञानाचे दार सापडत नाही आणि माणूस भटकत राहतो.
अर्थ: असा सद्गुरु शोधावा ज्याच्या मनात लोभ, मोह आणि भ्रम नसतो. तो संसारात राहूनही पाण्याचा स्पर्श न होणाऱ्या कमळासारखा अलिप्त असतो.
अर्थ: जेव्हा पापी माणसाला तसाच पापी गुरु भेटतो, तेव्हा ते पापाचा जड भार घेऊन संसाराच्या प्रवाहात बुडून नष्ट होतात.
अर्थ: जर गुरूला स्वतःला ज्ञान नसेल आणि तो शिष्याला चुकीचा मार्ग दाखवेल, तर पडताळणी न करता मागे लागलेला शिष्य कधीही मुक्तीपर्यंत पोहोचू शकत नाही.
अर्थ: खऱ्या गुरूंच्या उपदेशावर विचार करून मन स्थिर करावे. मन निश्चल झाल्यावर जन्म-मृत्यूचा फेरा संपतो आणि शांती लाभते.
अर्थ: 'गु' म्हणजे अंधार आणि 'रु' म्हणजे प्रकाश. जो अंतःकरणातील अज्ञानाचा अंधार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश देतो, त्यालाच 'गुरु' म्हणतात.
अर्थ: गुरु हे ज्ञानाचे ठिकाण आहेत आणि शिष्याने ती शिकवण आत्मसात करावी. मर्यादा आणि भक्ती नसलेला माणूस खरा गुरु किंवा शिष्य होऊ शकत नाही.
अर्थ: जे ढोंगी गुरु दरोदारी फिरून दक्षिणेसाठी दीक्षा वाटतात, त्यांना शिष्यांच्या कल्याणाची पर्वा नसते; अशा लोभी गुरूंपासून सावध राहावे.
अर्थ: ज्यांना स्वतःच्या आत्म्याचे ज्ञान नाही, ते आजकाल कौडीमोलाने शिष्य बनवत फिरतात. असा देखावा करणाऱ्या गुरूंपासून मुक्ती मिळत नाही.
अर्थ: जेव्हा गुरु आणि शिष्य दोघेही मोहात आणि विषयात अडकलेले असतात, तेव्हा चिखलाने चिखल धुतल्यासारखे डाग कधीही निघत नाहीत.
अर्थ: खरा गुरु भेटला हे तेव्हाच समजावे जेव्हा मनातील मोह आणि दुःखाचा ताप मिटतो. सुख आणि दुःखाच्या पलीकडे जाणे हीच गुरूंच्या प्राप्तीची खूण आहे.
अर्थ: हे शरीर विषयांची विषारी वेल आहे आणि गुरु हे अमृताची खाण आहेत. स्वतःचा अहंकार देऊन जरी गुरु लाभले, तरी तो व्यवहार सोपा मानावा.
अर्थ: संसारात बांधलेला माणूस दुसऱ्या बांधलेल्या माणसाला मुक्त करू शकत नाही. जो स्वतः सर्व बंधनांपासून मुक्त आहे, अशा ईश्वराची व गुरूंची सेवा करावी.
अर्थ: जर शिष्याचे मनच कुबुद्धीने मलीन असेल आणि गुरूंचा शब्द त्याला शिवत नसेल, तर बिचारा गुरु तरी काय करणार?
अर्थ: शिष्याचे हृदय जर दगडासारखे कठोर असेल, तर ज्ञानाचा पाऊस पडूनही ते भिजत नाही. अशा कठोर शिष्याला गुरु उपदेश करू शकत नाहीत.
अर्थ: मी स्पष्ट बजावून सांगतो की प्रत्येकाला आपापल्या कर्माचे फळ मिळते. गुरूची कर्मे गुरूच्या आणि शिष्याची कर्मे शिष्याच्या समोर येतात.
अर्थ: शिष्य आपल्या गुरूची पूजा करतो आणि गुरु सर्व संतांचा आदर करतात. गुरु आणि शिष्यातील भक्तीचे हे नाते अत्यंत अगाध आणि पवित्र असते.
अर्थ: ज्याच्या हृदयात ज्ञान उगवत नाही आणि विश्वासाची भावना नाही, त्याला सद्गुरु तरी कसे सुधारणार? फुटलेल्या भांड्यात पाणी टिकत नाही.
अर्थ: असा निस्वार्थी माणूस मिळणे कठीण आहे ज्याच्यासमोर मन उघडे करता येईल. ज्याला मनातील गोष्ट सांगावी, तोच नंतर विश्वासाने डंख मारतो.
अर्थ: जेव्हा शिष्य कंजूष आणि गुरु स्वार्थी असतो, तेव्हा त्यांच्यात आध्यात्मिक योग साध्य होत नाही. चिखलाचा डाग चिखलाने साफ करता येत नाही.
अर्थ: ईश्वराच्या दरबारात हुशारी चालत नाही. अंतःकरणापासून नम्र सेवक बनून ईश्वराच्या ध्यानात लीन होणे हेच महत्त्वाचे आहे.
अर्थ: पाणी जसे गाळून प्यावे, तसेच नीट विचार करून आणि पारखूनच गुरु करावा. विचार न करता गुरु केल्यास माणूस संसाराच्या फेऱ्यात अडकतो.
अर्थ: मी सत्याचा शोध घेत फिरलो पण खरा सत्याचा मार्गदर्शक मिळाला नाही. जेव्हा सत्याचा शोध घेणाऱ्याला खरा ज्ञानी मिळतो, तेव्हा विषाचे अमृतामध्ये रूपांतर होते.
अर्थ: मी अनेक देशांत फिरलो, जिथे माणसांची मोठी गर्दी होती. परंतु ज्याला पाहून मनात खरा आनंद आणि शांती लाभेल, अशा खऱ्या संतांचा दुष्काळ आहे.
अर्थ: गुरूंच्या भक्तीशिवाय राजा असला तरी तो पुढील जन्मी कुंभाराचा गाढव बनतो, ज्याच्या पाठीवर मातीचे ओझे असते आणि त्याला कोणी गवतही देत नाही.
अर्थ: गुरूंच्या भक्तीशिवाय आणि संस्कारांशिवाय स्त्रीची अवस्था अत्यंत केविलवाणी होते. ती भक्ती आणि शांतीपासून दुरावून भटकत राहते.
अर्थ: जी स्त्री पडद्याच्या आड राहूनही गुरूंच्या ज्ञानाच्या गोष्टी ऐकत नाही आणि भक्ती करत नाही, तिचा जन्म व्यर्थ जातो.
अर्थ: चौसष्ट दिवे लाव एकाच वेळी चौदा चंद्र उगवले, तरी ज्या घरात सद्गुरूंचे ज्ञान नाही, तिथे अज्ञानाचाच अंधार राहतो.
अर्थ: हिरवेगार झाड पाण्याचे प्रेम जाणते आणि बहरते, पण वाळलेले लाकूड कितीही पाऊस पडला तरी सुकेच राहते; भक्तीहीन मनाची अशीच अवस्था असते.
अर्थ: दगडावर कितीही पावसाच्या धारा वर्षाव झाला, तरी दगड आतून कोरडाच राहतो. माती विरघळून जाते, पण कठोर हृदयावर उपदेशाचा परिणाम होत नाही.
अर्थ: कठोर अंतःकरण असलेल्या माणसाला ज्ञानाचे शब्द शिवत नाहीत. परंतु ज्याचे मन कोमल आणि संवेदनशील असते, त्याच्या हृदयात ज्ञान रुजते.
अर्थ: चंदनाच्या शेजारी राहून कडुनिंबही चंदनाचा सुगंध घेतो. परंतु बांबू आपल्या अहंकाराने ताठ राहिल्याने सुगंधी होत नाही; अहंकार सोडून चांगल्या संगतीत राहावे.
अर्थ: अज्ञानी आणि पशुसमान लोकांवर आपला वेळ वाया घालवू नका. क्षारयुक्त जमिनीत दुप्पट बी पेरले तरी ते उगवत नाही, तसेच अज्ञाण्याला उपदेश व्यर्थ ठरतो.
अर्थ: सोन्याचा डोंगर किंवा धनाचा साठा दान केला, तरी जो गुरूंकडे पाठ फिरवतो, त्याला कधीही मुक्ती आणि शांती मिळत नाही.
अर्थ: ईश्वराचा द्वेष करणाऱ्याच्या मुखातून सापाच्या विषासारखे कडू शब्द बाहेर पडतात. अशा लोकांशी न बोलता मौन बाळगणे हेच त्याच्या विषावर औषध आहे.
अर्थ: शुकदेवांसारख्या महान ऋषींनाही गुरूंची गरज भासली. मग गुरूंच्या मार्गदर्शनाशिवाय सामान्य माणूस या संसारचक्रातून कसा पार पडेल?
अर्थ: समुद्राच्या लाटा मोती किनाऱ्यावर आणतात. अज्ञानी बगळ्याला त्याचे मूल्य कळत नाही, पण ज्ञानी राजहंस ते मोती निवडून खातो.
अर्थ: दुर्जनांच्या कडू बोलण्याने खऱ्या भक्ताचे काहीही बिघडत नाही. कावळ्याने मठावर घाण केली तरी मठाचे पवित्र्य कमी होत नाही.
अर्थ: ईश्वराचा द्वेष करणारा माणूस स्वतःच्याच मोहाच्या साखळीत बांधला जातो. तो गुरूंच्या उपदेशाकडे दुर्लक्ष करून विनाशाच्या मार्गाने जातो.
अर्थ: ईश्वराला न मानणाऱ्या दुर्जनांच्या सभेत किंवा संगतीत बसू नये. अशा ठिकाणी केवळ अज्ञान आणि व्यर्थ गोंधळ पाहायला मिळतो.
अर्थ: दुर्जनांची संगत माणसाची बुद्धी भ्रष्ट करते. सोन्याचा वाट सोडून मातीचे भांडे हातात घेण्यासारखा हा विनाशकारी मार्ग आहे.
अर्थ: ईश्वरहीन दुर्जन जरी कुबेरासारखा श्रीमंत असला, तरी त्याची संगत करू नये. अशा संगतीमुळे माणूस शेवटी नरकयातना भोगतो.
अर्थ: दुराग्रह आणि हट्ट सोडून द्या, कारण हट्टा मुळे नुकसान होते. हट्ट सोडल्यास सद्गुरूंच्या उपदेशातून आत्मज्ञानाचा अनमोल हिरा प्राप्त होतो.
अर्थ: दुर्जन, डुक्कर आणि काटेरी झाड यांचा स्वभाव एकसारखाच असतो. त्यांना शंभर वेळा समजावले तरी ते आपला वाईट स्वभाव सोडत नाहीत.
अर्थ: गुरूंचा उपदेश न घेणारा उच्चकुलीन ब्राह्मणही व्यर्थ आहे, त्यापेक्षा गुरूंचे नाव घेणारा निष्पाप भक्त बरा. जो प्रामाणिक असतो, तोच ईश्वराला प्रिय असतो.
अर्थ: ईश्वराच्या भक्ताला येताना पाहून ज्याचे तोंड सुकते, तो भक्तीचा मर्म न समजल्यामुळे अमूल्य संधी गमावून बसतो.
अर्थ: पती स्वतःला वैष्णव म्हणवतो पण घरात भक्तीचा द्वेष असेल, तर अशा दोन परस्परविरोधी विचारांमुळे घरात खरी भक्ती नांदू शकत नाही.
अर्थ: घरात वैचारिक भिन्नता आणि भक्तीचा अभाव असेल, तर कौटुंबिक जीवनात शांती उरत नाही. दोघांचे विचार ईश्वराशी जोडलेले असणे आवश्यक आहे.
अर्थ: दुर्जनाच्या मधुर संगतीपेक्षा संतांशी झालेला संवाद किंवा वादही बरा. दुर्जनांची मैत्री नेहमी विनाशाकडे नेणारी असते.
अर्थ: संतांचे दर्शन अत्यंत भाग्याने लाभते. संतांच्या कृपेने सुळावरची शिक्षा काट्याच्या टोचण्याइतकी हलकी होते, म्हणजेच मोठी संकटे टळतात.
अर्थ: तोच दिवस खरा धन्य असतो ज्या दिवशी संतांची गाठ पडते. संतांच्या सहवासाने अंतःकरणातील सर्व पापे आणि ताप नष्ट होतात.
अर्थ: संतांच्या दर्शनासाठी जाण्यास आळस करू नये. जसे प्रयत्नाने संपत्ती मिळते आणि आळसाने नुकसान होते, तसेच संतांच्या दर्शनाने पुण्य मिळते.
अर्थ: शक्य असल्यास दिवसातून दोनदा संतांचे दर्शन किंवा विचार ऐकावेत. संतांच्या विचारांच्या आश्रयाने मृत्यू आणि काळ दगा देत नाही.
अर्थ: दररोज शक्य नसेल तर दोन-तीन दिवसांनी का होईना संतांच्या संगतीत जावे. संतांच्या विचारांमुळे जीवाला मुक्तीचा मार्ग सापडतो.
अर्थ: संतांच्या संगतीसाठी जास्त उशीर करू नये. जेव्हा जेव्हा संधी मिळेल तेव्हा संतांचे विचार ऐकण्यास त्वरित जावे.
अर्थ: दिवसातून किमान एकदा तरी संतांचे दर्शन किंवा विचार ग्रहण करावेत. यामुळे मानवी जीवनाची नाव भवसागराच्या पार जाते.
अर्थ: रोज शक्य नसेल तर पंधरा दिवसांतून एकदा संतांच्या संगतीत जावे. यामुळे भक्ताचा मानवी जन्म यशस्वी आणि सुफळ होतो.
अर्थ: पंधरा दिवसांनी शक्य नसेल तर महिन्यातून एकदा तरी संतांच्या विचारांचा लाभ घ्यावा. यात अजिबात टाळाटाळ करू नये.
अर्थ: जो वर्षानुवर्षे संतांच्या आणि चांगल्या विचारांच्या संगतीपासून दूर राहतो, तो दोषाचा भागीदार बनतो आणि त्याला कधीही आत्मशांती मिळत नाही.
अर्थ: किमान वर्षातून एकदा तरी संतांच्या संगतीत जाऊन आत्मपरीक्षण करावे. असा भक्त मृत्यूच्या भीतीला आव्हान देऊन निर्भय होतो.
अर्थ: दरमहा शक्य नसेल तर सहा महिन्यांतून एकदा तरी नक्कीच संतांचा सहवास साधावा. यात सुस्तावणे हितकारक नाही.
अर्थ: संतांच्या दर्शनाला किंवा सत्संगाला जाताना कुटुंब, आळस आणि सांसारिक नाती अडथळा आणतात; या अडथळ्यांना ओलांडून पुढे जावे.
अर्थ: दारी आलेल्या साधूचा आणि संतांचा पूर्ण आदर-सत्कार करावा. आपल्या क्षमतेनुसार त्यांना सन्मानाने अर्पण करून निरोप द्यावा.
अर्थ: जो संसारातील कोणत्याही अडथळ्याला न जुमानता संतांच्या शरण जातो, तोच खरा भक्त मुक्तीचे फळ प्राप्त करतो.
अर्थ: घरी आलेल्या साधूला किंवा संताला रिकाम्या हाताने परत पाठवू नये. आपल्या घरात जे उपलब्ध असेल, ते प्रेमाने त्यांना अर्पण करावे.
अर्थ: संतांना अन्न आणि वस्त्र देताना कधीही संकोच किंवा कंजुषी करू नये. संतांची सेवा करणे हेच पुण्याचे काम आहे.
अर्थ: संतांच्या दर्शनाला जाताना रिकाम्या हाताने जाऊ नये, काहीतरी श्रद्धेची भेट घेऊन जावे. हीच बुद्धिमत्ता आणि भक्तीची रीत आहे.
अर्थ: आपल्याजवळील भाकरीतील तुकडा आणि वस्त्रातील भाग संतांना किंवा गरजेवंताला देताना संकोच करू नये. परोपकार हाच खरा धर्म आहे.
अर्थ: अगदी लहान वस्तू असो वा पाणी, संतांच्या सेवेत ते देताना संकोच बाळगू नये. सेवेचा भाव महत्त्वाचा असतो, वस्तूचे मूल्य नाही.
अर्थ: संतांना येताना पाहून अंतःकरणात आनंद पसरतो. डोक्यावरील सर्व संकटांचे ग्रह दूर होतात आणि डोळ्यांत प्रेमाचा भाव वाढतो.
अर्थ: संतांचे शब्द हे रत्नांनी भरलेल्या समुद्रासारखे असतात. मंदबुद्धी माणूस त्यात माती शोधतो, पण ज्ञानी माणूस त्यातून अनमोल रत्ने वेचतो.
अर्थ: घरी आलेला साधू केवळ चारच गोष्टी मागतो; अग्नी, पाणी, बसण्यासाठी साधी चटई आणि श्रद्धेने दिलेले अन्न. त्यांच्या गरजा अत्यंत साध्या असतात.
अर्थ: संतांना येताना पाहून ज्याच्या मनात संताप किंवा द्वेष निर्माण होतो, तो विचारांनी अत्यंत खालच्या पातळीवर घसरतो.
अर्थ: संतांची भेट होताच काळाची भीती आणि संसाराचे पाश नष्ट होतात. संतांच्या चरणी मस्तक टेकवताच सर्व पापांचा गठ्ठा जळून खाक होतो.
अर्थ: साधू हे वृक्षासारखे असतात ज्यांना ज्ञानाची फळे येतात आणि त्यांचे शब्द शांतता देतात. जगात जर संत नसते, तर हा संसार द्वेषाच्या आगीत जळून गेला असता.
अर्थ: संत अत्यंत परोपकारी असतात आणि त्यांचे मन शांत असते. ते इतरांच्या मनातील दुःखाची आग विझवून त्यांना आपल्या भक्तीचा रंग लावतात.
अर्थ: संतांच्या येण्याने ज्याला आनंद होत नाही आणि जाण्याने दुःख होत नाही, अशा भक्तीहीन माणसाला मुक्ती कधीही मिळत नाही.
अर्थ: संतांना प्रेमाने बोलावून अन्न आणि निवारा द्यावा. यामुळे जगात कीर्ती मिळते आणि शेवटी परमपद प्राप्त होते.
अर्थ: तलाव, झाड, संत आणि पाऊस हे चारही केवळ इतरांच्या भल्यासाठी आणि परोपकारासाठीच शरीर धारण करतात.
अर्थ: झाड कधी स्वतःची फळे खात नाही आणि नदी स्वतःचे पाणी पीत नाही. तसेच साधू पुरुष केवळ परोपकारासाठीच शरीर धारण करतात.
अर्थ: जो आनंद देतो, दुःखाचा नाश करतो आणि दोषांना दूर करतो, असा अत्यंत प्रिय साधू भेटणे हे मोठ्या भाग्याचे लक्षण आहे.
अर्थ: दुर्जनांच्या मोठ्या वाड्यापेक्षा संतांची छोटी झोपडी बरी. बाबळीच्या मोठ्या जंगलापेक्षा चंदनाचा लहानसा तुकडा श्रेष्ठ असतो.
अर्थ: आकाशाचा विस्तार, जमिनीचे वजन, संतांची जात आणि पारसाचे मूल्य ठरवणे अशक्य आहे; हे सर्व अगाध असतात.
अर्थ: राजाचे ऐश्वर्य आणि त्याची राणी सुद्धा ईश्वराच्या भक्ताच्या साध्या दासीच्या समान होऊ शकत नाही; भक्तीचे वैभव सर्वात श्रेष्ठ आहे.
अर्थ: राणी संसारात आणि रूपात मग्न असते, तर पाणी भरणारी साधी स्त्री ईश्वराचे नाव स्मरण करते, म्हणूनच भक्त स्त्री श्रेष्ठ मानली जाते.
अर्थ: ज्या सुखासाठी ऋषी-मुनी आणि देव-दानव तपश्चर्या करतात, ते सुख संतांच्या संगतीत सहज प्राप्त होते.
अर्थ: सिद्ध आणि साधू यांच्यात मोठा फरक आहे. सिद्ध स्वतःचा उद्धार करतो, पण साधू पुरुष संपूर्ण जगाला आणि नवखंडाला तारतो.
अर्थ: थंड पाण्यात किंवा बर्फातही तितकी शांती नसते, जितकी शांतता ईश्वराच्या प्रेमात लीन असणाऱ्या संतांच्या हृदयात असते.
अर्थ: संतांच्या अंतःकरणाची खरी अवस्था वेद आणि शास्त्रेही पूर्णपणे जाणू शकत नाहीत. एखादाच ज्ञानी या गूढ भक्तीचा भेद जाणतो.
अर्थ: करोडो तीर्थयात्रा केल्या तरी जोपर्यंत संतांची सेवा केली जात नाही, तोपर्यंत आत्मज्ञानाचे काम अपूर्णच राहते.
अर्थ: वेद, शास्त्रे आणि देव जिथे शोधून थकतात, त्या असीम ईश्वरी अनुभवात संत पुरुष सहज प्रवेश करतात.
अर्थ: संतांचा वियोग हा प्राणांच्या वियोगासारखा दुःखद असतो. ज्ञानाचा उपदेश देणारा संत न भेटल्यास मानवी जन्म व्यर्थ ठरतो.
अर्थ: साधूचा स्वभाव असा असावा जो कोणालाही दुःख देत नाही आणि स्वतः दुःखी होत नाही; बागेत फुलांना इजा न करता राहणाऱ्या भ्रमरासारखा तो असावा.
अर्थ: साधू असणे हे तलवारीच्या धारेवर चालण्यासारखे कठीण आहे. जो डगमगतो तो पडतो, पण जो ठाम राहतो तो भवसागर पार करतो.
अर्थ: साधूचा मार्ग खजुराच्या झाडावर चढण्यासारखा कठीण आहे. जो वर पोहोचतो तो प्रेमाचा रस चाखतो, पण जो मोहाने घसरतो तो नष्ट होतो.
अर्थ: जो संतांच्या सन्मार्गावर चालतो तोच साधू ठरतो. साधनेशिवाय आणि आत्मज्ञानाशिवाय कोणीही साधू होऊ शकत नाही.
अर्थ: खरा साधू तोच आहे जो नेहमी परोपकारात मग्न असतो आणि मुखातून गोड व ज्ञानाचे शब्द उच्चारतो.
अर्थ: साधू हा भ्रमरासारखा संसारात फिरतो आणि जिथे ईश्वरी ज्ञानाची शांतता मिळते, तिथेच क्षणभर विश्रांती घेतो.
अर्थ: साधू सर्वांमध्ये मिसळतात पण कोणालाही त्रास देत नाहीत. ते आपल्या सत्याच्या आणि भक्तीच्या मार्गावर ठाम राहतात.
अर्थ: साधू, सती आणि शूरवीर हे लपून राहत नाहीत. ते उघडपणे आपल्या ध्येयासाठी आणि सत्यासाठी लढतात.
अर्थ: सर्व साधू बाह्य रूपाने एकसारखे दिसतात. परंतु त्यात जो विवेकी आणि ज्ञानी असतो, तोच खरा रत्न मानला जातो.
अर्थ: साधू, सती आणि सिंह हे भुकेले राहिले तरी आपले तत्त्व सोडत नाहीत. सिंह कधी बेडूक मारत नाही आणि साधू कधी लोभाच्या पाशात अडकत नाही.
अर्थ: साधू हा हिऱ्यासारखा घण मारला तरी न फुटणारा असतो. तो मातीच्या मडक्यासारखा नश्वर नसून आत्मज्ञानाने अमर झालेला असतो.
अर्थ: सर्व साधू आपापल्या जागी श्रेष्ठ आहेत, पण जो ज्ञानाचा आणि शब्दांचा खरा पारखी असतो, तो सर्वांच्या शिरावर मुकुटासारखा शोभून दिसतो.
अर्थ: जो नेहमी समाधानात राहतो, धर्माचे पालन करतो आणि केवळ गुरूंवर निष्ठा ठेवतो, तोच खरा साधक असतो.
अर्थ: ज्याच्यासाठी सुख आणि दुःख एकसारखेच असते, ज्याला हर्ष किंवा शोक शिवत नाही, तो निष्काम परोपकारी बनून शांततेत जगतो.
अर्थ: जो नेहमी दयाळू असतो, इतरांचे दुःख दूर करतो, कोणाशीही वैर ठेवत नाही आणि क्षमा व सत्याचे पालन करतो, तो भयमुक्त होतो.
अर्थ: साधू असा असावा ज्याच्याजवळ विवेक आणि ज्ञान आहे. तो बाह्य जगात सर्वांशी आदराने वागतो, पण अंतर्यामी सर्वांमध्ये त्या एकाच ईश्वराला पाहतो.
अर्थ: खऱ्या साधूचे लक्षण म्हणजे तो नेहमी सावध, शीलवान आणि प्रसन्न असतो. त्याचे मन विकारांपासून मुक्त, गंभीर, धीरगंभीर आणि दयेने भरलेले असते.
अर्थ: कोणाशीही वैर न ठेवणे, कसलीही आशा न बाळगणे आणि ईश्वरावर अखंड प्रेम करणे हे संतांचे मुख्य लक्षण आहे. संसारातील विषयवासनांपासून अलिप्त राहून मनाची शुद्धी जपणे हाच खऱ्या साधूचा मार्ग मानला जातो.
अर्थ: मान आणि अपमान यांना समान मानून मनामध्ये कोणताही विकार न ठेवणे हे खऱ्या संतांचे गमक आहे. ते इतरांचा नेहमी आदर करतात आणि जो कोणी ज्ञानाची आशा धरून येतो, त्याला आत्मज्ञानाचा खरा मार्ग दाखवतात.
अर्थ: मनामध्ये इतर कोणत्याही गोष्टींचा मोह न ठेवता केवळ सद्गुरूंच्या चरणी लक्ष केंद्रित करावे. मिताहार ग्रहण करून संसारातील तृष्णा आणि वासना दूर पळवून लावणे हीच खरी अंतःकरणाची साधना आहे.
अर्थ: संसाराच्या मोहात आणि अज्ञानात अडकलेले आचरण साधू पुरुषाला शोभत नाही. जो केवळ देखावा करतो आणि मनात कपट ठेवतो, त्याला कधीही खरा साधू मानू नये.
अर्थ: इंद्रिये आणि मन यांच्यावर संयम मिळवून अंतःकरण अत्यंत कोमल ठेवावे. नेहमी शुद्ध आचरणात राहून ईश्वरी विचारात लीन राहणे हेच खऱ्या साधकाचे कर्तव्य आहे.
अर्थ: उत्तम चरित्र, दृढ ज्ञान आणि उदार मन असणाराच खरा भक्त असतो. त्याच्या हृदयात नम्रता, निष्कपट भाव आणि अगाध दया सामावलेली असते.
अर्थ: कोणी श्रद्धेने येवो किंवा अज्ञानाने येवो, संत सर्वांचा स्वीकार करतात. ते भाव किंवा अभावाचा विचार न करता सर्वांवर आपल्या ज्ञानाची आणि प्रेमाची दृष्टी ठेवतात.
अर्थ: करोडो दुर्जन भेटले तरी संत आपला चांगला स्वभाव आणि श्रेष्ठता कधीही सोडत नाहीत. चंदनाच्या झाडाला सापांनी वेढा घातला तरी चंदन जशी आपली शीतलता सोडत नाही, तसे संतांचे मन निर्विकार राहते.
अर्थ: साधू पुरुष पाण्यात राहूनही कोरड्या राहणाऱ्या कमळाच्या पानासारखे संसारात अलिप्त राहतात. दाई जशी दुसऱ्याच्या मुलाचा सांभाळ करते पण त्याला आपले मानत नाही, तसेच ते संसाराशी अनासक्त राहतात.
अर्थ: वाहते पाणी जसे नेहमी स्वच्छ राहते आणि साचलेले पाणी गढूळ होते, तसेच साधूने एका ठिकाणी न अडकता विचारप्रवाही राहिले पाहिजे. संसाराच्या मोहात न अडकल्यास मनाला कोणताही डाग लागत नाही.
अर्थ: पाणी जर खोल असेल तर साचलेले असूनही ते निर्मळ राहते. तसेच साधू पुरुष जर आत्मज्ञानात खोल लीन असेल, तर तो एका ठिकाणी राहूनही निष्पाप आणि शांत राहतो.
अर्थ: गाईचे वासरू जसे बाकी गोष्टी सोडून केवळ दुधाचा स्वीकार करते, तसे साधू पुरुषाचे लक्षण असते. तो इतरांचे सर्व दोष आणि अवगुण सोडून केवळ चांगल्या गुणांचा स्वीकार करतो.
अर्थ: खऱ्या भक्ताच्या मनात जे असते, तेच त्याच्या वागण्यात आणि बोलण्यात दिसते. त्याच्या अंतःकरणात कोणताही कपटीपणा किंवा बाह्य आचरणाचा देखावा नसतो.
अर्थ: ताऱ्यांचे आणि चंद्राचे प्रतिबिंब पाण्यात दिसले तरी ते पाण्यात अडकत नाहीत. तसेच साधू पुरुष या जगात वावरत असूनही संसाराच्या मोहात आणि जाळ्यात अडकत नाहीत.
अर्थ: ज्याच्या अंतःकरणात ईश्वराच्या नामाची शांती असते आणि जो मुखातून नेहमी गोड शब्द उच्चारतो, अशा साधू पुरुषाला काळाची किंवा मृत्यूचीही भीती उरत नाही.
अर्थ: आकाशातून तुटून पडणाऱ्या उल्लेला जसे कोणी रोखू शकत नाही, तसेच साधू, सती आणि शूरवीर यांचा मार्ग अत्यंत कठीण असतो. ते मृत्यूची पर्वा न करता सत्याच्या ध्येयावर ठाम राहतात.
अर्थ: वाद्यांचा आवाज जसा एकदा बाहेर पडल्यावर मागे घेता येत नाही, तसे साधू, सती आणि शूरवीर एकदा सत्याच्या मार्गावर पाऊल ठेवल्यावर मागे हटत नाहीत.
अर्थ: आजकालचे लोक स्वार्थापोटी एकत्र येतात आणि काम संपताच सोडून जातात. स्वतःच्या फायद्यासाठी ते ईश्वराची खोटी शपथ घेण्यासही मागेपुढे पाहत नाहीत.
अर्थ: ज्याला ईश्वराचे साक्षात दर्शन घ्यायचे आहे, त्याने जुगार, चोरी, चुगली, व्याजखोरी आणि परस्त्रीचा मोह या पाच गोष्टींचा कायमचा त्याग केला पाहिजे.
अर्थ: या जगात आपले कोणीही शाश्वत नातेवाईक नाही आणि आपणही कोणाचे नाही. नदी पार केल्यावर नावेतील प्रवासी जसे आपापल्या वाटेने निघून जातात, तसेच या संसारातील नातेसंबंध आहेत.
अर्थ: संतांची संगत हेच सर्वात मोठे परमसुख असून संसारातील सुखे त्यासमोर अत्यंत तुच्छ आहेत. मानसरोवरात राजहंस राहतो, तर अज्ञानाचा बगळा गढूळ पाण्यात भटकत राहतो.
अर्थ: संतांच्या भेटीने मनात आनंदाचा जन्म होतो आणि दुर्जनांच्या संगतीने दुःख प्राप्त होते. म्हणूनच संतांची सेवा करावी, ज्यामुळे मानवी जन्माचे सार्थक होते.
अर्थ: संतांची संगत कधीही व्यर्थ जात नाही. जसे पारसाच्या स्पर्शाने साध्या लोखंडाचे सोने होते, तसेच संतांच्या सहवासाने मानवी जीवनाचा उद्धार होतो.
अर्थ: ज्यांच्या मनात मान किंवा अपमानाचा विकार नसतो, ते शांत संत पुरुष भवसागरातून सहज पार होतात. ते मृत्यूच्या आणि काळाच्या भयावर पूर्णपणे विजय मिळवतात.
अर्थ: दया, नम्रता, भक्ती, समभाव आणि उत्तम चरित्र हीच खऱ्या साधूची मुख्य लक्षणे आहेत. असा भाव अंतःकरणात असणाराच खरा भक्त ठरतो.
अर्थ: ज्या दिवशी संतांची संगत लाभली नाही, तो दिवस व्यर्थ गेला. आत्मज्ञानाशिवाय मानवी जीवन प्राण्यासारखे आहे आणि भक्तीशिवाय माणूस रात्रंदिवस भटकत राहतो.
अर्थ: जो आशा, माया, मोह, मान-सन्मान, हर्ष, शोक आणि निंदा या सर्व विकारांचा त्याग करतो, तोच खरा ज्ञानी आणि संत मानला जातो.
अर्थ: एकांतात साधना करून विषयी संगतीपासून दूर राहणे हे खऱ्या साधकाचे लक्षण आहे. अशा शांत आणि निष्काम संतांचे तेज जगाला सन्मार्ग दाखवते.
अर्थ: या युगात खरी साधुता आणि ज्ञान कोणाला समजत नाही. कामी, क्रोधी आणि बाह्य देखावा करणाऱ्या ढोंगी लोकांनाच समाजात मान मिळतो.
अर्थ: करोडो उच्चकुलीन किंवा हजारो पंडित भेटले तरी ईश्वराच्या खऱ्या निष्पाप भक्ताच्या पायाच्या धुळीसमोर त्यांचा अहंकार तुच्छ ठरतो. भक्ती ही कुळापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
अर्थ: संतांचे दर्शन हे करोडो यज्ञांचे फळ देणारे असते. संतांचे आगमन केवळ एका घरालाच नव्हे, तर संपूर्ण नगराला पवित्र आणि पावन बनवते.
अर्थ: संतांच्या दर्शनासाठी टाकलेले प्रत्येक पाऊल हे अश्वामेध यज्ञाचे पुण्य प्रदान करते. म्हणूनच आळस सोडून संतांच्या संगतीत जावे.
अर्थ: संत हे हत्तीसारखे सर्व बंधने तोडून स्वाभिमानाने चालतात. गल्लीतील कुत्रे भुंकले तरी हत्ती जसा लक्ष देत नाही, तसे संत जगाच्या निंदेकडे दुर्लक्ष करतात.
अर्थ: काळाच्या कोणत्याही प्रवाहात केवळ संतांचा उपदेश आणि भक्तीच जीवाला भवसागरातून तारू शकते, बाकीचे सर्व बाह्य देखावे व्यर्थ आहेत.
अर्थ: साधू असा असावा जो बाह्य अडंबर सोडून अंतर्ज्ञानात लीन राहतो. केवळ शब्दांचा आणि ज्ञानाचा मोठा विस्तार करणाऱ्याच्या आचरणात अनेक दोष असतात.
अर्थ: संत हे केवळ निष्काम प्रेमासाठी कार्य करतात. जिथे खरा भाव आणि प्रेम असते, तिथेच संतांचा वास असतो; स्वार्थाच्या ठिकाणी भक्ती टिकत नाही.
अर्थ: पाणी जसे सखल भागात साचते, तसेच संत आणि ईश्वराची कृपा तिथेच थांबते जिथे नम्रता आणि खरा प्रेमभाव असतो.
अर्थ: खरा साधू तोच आहे जो संकटाच्या वेळीही आपला भक्तीचा मार्ग सोडत नाही. संकट आल्यावर त्याचे ईश्वरावरील प्रेम आणि निष्ठा अधिकच दृढ होते.
अर्थ: संतांची सेवा, गुरूंचा आदर, नामस्मरण आणि वैराग्य या गोष्टी पूर्वजन्मीच्या मोठ्या पुण्याईमुळे आणि भाग्यामुळेच प्राप्त होतात.
अर्थ: जो बगळ्यासारखा कपटी स्वभाव ठेवून स्वतःला राजहंस म्हणवतो, त्याला कधीही खऱ्या आत्मज्ञानाचे मोती मिळत नाहीत; असा माणूस काळाच्या जाळ्यात अडकतो.
अर्थ: सिंहाची कातडी पांघरून मेंढ्यांसारखे भित्रे चालणे आणि कोल्ह्यासारखे ओरडणे हा केवळ देखावा आहे. अशा ढोंगी माणसाची जगात अवहेलनाच होते.
अर्थ: गळ्यात अनेक माळा घालून साधूचा वेश परिधान केला पण मनात वाईट विकार भरलेले असतील, तर असा बाह्य देखावा पूर्णपणे व्यर्थ आहे.
अर्थ: अंगाला भस्म लावून शरीराने सगळेच योगी होतात, पण मनाला विरक्त करणारा एखादाच असतो. ज्याचे मन खऱ्या अर्थाने योगी बनते, त्याला सहज सर्व सिद्धी लाभतात.
अर्थ: जो गृहस्थ संसारात राहूनही उत्तम चरित्र जपतो, सद्गुरूंच्या वचनांचे पालन करतो आणि संतांची सेवा करतो, त्याचा संसारच परमार्थ बनतो.
अर्थ: जो गुरूंच्या ज्ञानाचा विचार करून सन्मार्गावरून चालतो, तो गृही असो वा संन्यासी, त्याच्यासाठी सर्व ठिकाणी ईश्वराचीच कृपा असते.
अर्थ: गृहस्थाने भाव आणि भक्तीने जीवन जगावे, तर वैराग्याने सर्व प्रकारच्या मोहापासून आणि द्वैतापासून पूर्णपणे मुक्त राहिले पाहिजे.
अर्थ: सद्बुद्धी धारण करून आणि गुरूंच्या सेवेत मन लीन करून, गुरूंच्या आज्ञेनेच जगात सन्मार्गाचा प्रसार करण्यासाठी जावे.
अर्थ: जो नेहमी गुरूंच्या सन्मुख राहून साधनेचे कठीण प्रसंग सोसतो, त्या दुःखावर करोडो सांसारिक सुखे ओवाळून टाकावीत; कारण तेच मुक्तीचे साधन आहे.
अर्थ: बाहेरून पांढरा पण आतून कपटी असणाऱ्या बगळ्यापेक्षा कावळा बरा, कारण त्याचे तन आणि मन दोन्ही एकाच काळ्या रंगाचे म्हणजे निष्कपट असते.
अर्थ: केवळ बाह्य वेश पाहून कोणालाही ज्ञानी मानू नये, आधी त्याच्या ज्ञानाची पारख करावी. जसे कसौटीवर घासल्याशिवाय सोन्याची पारख होत नाही.
अर्थ: जगात कवी आणि केस बोडके केलेले साधू भरपूर मिळतील. परंतु ज्याचे मन कपटी आहे, अशा लोकांपासून दूर राहणेच हितकारक असते.
अर्थ: थट्टा-मस्करी, अहंकार, माया आणि सांसारिक मोह या गोष्टी खऱ्या साधूच्या मार्गात बाधक असतात. साधूने नेहमी गंभीर आणि ईश्वराभिमुख असावे.
अर्थ: मेंढीने सिंहाची कातडी ओढून मोठा देखावा केला तरी, जेव्हा खरा सिंह समोर येतो तेव्हा मेंढीची पोलखोल झाल्याशिवाय राहत नाही.
अर्थ: वैरागी तोच बरा जो पूर्ण विरक्त आहे आणि गृहस्थ तो बरा जो अत्यंत उदार आहे. दोघेही आपल्या कर्तव्यापासून चुकले तर त्यांचा विनाश होतो.
अर्थ: गृहस्थाने नम्रतेने सेवा करावी आणि वैराग्याने ईश्वरावर अखंड प्रेम करावे. हे दोघेही आपापल्या मार्गाने ईश्वराला प्राप्त करू शकतात.
अर्थ: घरात राहून भक्ती करावी किंवा पूर्ण विरक्त होऊन साधना करावी. परंतु वैरागी होऊनही जर माणूस संसाराचे पाश बांधतो, तर तो दुर्दैवी असतो.
अर्थ: केवळ पोटापुरते अन्न मागून घेण्यात कोणताही दोष नाही. परंतु जो गरजेपेक्षा जास्त साठवणूक करतो, त्याला मुक्तीचा मार्ग सापडत नाही.
अर्थ: जर गुरूंचा उपदेश मानला तर सर्व दुःखे मिटू शकतात. संसारात राहून स्वतःच्या कष्टाने जगावे, कोणापुढेही भीक मागू नये.
अर्थ: याचना करणे हे मरणासारखे आहे. जे समर्थ असूनही इतरांकडे मागण्यासाठी हात पसरतात, ते जिवंत असूनही मेल्यासारखे असतात.
अर्थ: कोणापुढे हात पसरणे हे साक्षात मरणासारखे आहे. म्हणूनच स्वाभिमानाने जगावे आणि कोणाकडेही भीक मागू नये.
अर्थ: पोटापुरते अन्न आणि शरीरापुरते वस्त्र घेऊन जो जास्त साठवणूक करत नाही, तोच खरा निष्काम फकीर किंवा साधू असतो.
अर्थ: जेव्हा माणूस कोणाकडे काही मागायला जातो, तेव्हा त्याचा मान, सन्मान आणि समोरच्याच्या डोळ्यांतील प्रेम एका क्षणात नष्ट होते.
अर्थ: न मागता प्रेमाने मिळालेले अन्न दुधासारखे पवित्र असते, मागून मिळालेले पाण्यासारखे आणि भांडून हिसकावून घेतलेले रक्तासारखे दूषित असते.
अर्थ: न मागता मिळणे हे सर्वात उत्तम, मागून मिळणे मध्यम आणि दुसऱ्याच्या दारात हट्ट धरून याचना करणे हे सर्वात नीच लक्षण मानले जाते.
अर्थ: न मागता जगणे अत्यंत श्रेष्ठ आहे, पण केवळ गरजेपुरते मागण्यात दोष नाही. पोटापुरते अन्न मागून घेणाऱ्याला मानसिक शांती लाभते.
अर्थ: दररोज संतांच्या संगतीत जावे, कारण ती संगत माणसाची वाईट बुद्धी दूर फेकून देऊन त्याला खऱ्या सद्बुद्धीचा मार्ग दाखवते.
अर्थ: एका घडीचा, अर्ध्या घडीचा किंवा त्याच्याही अर्ध्या भागाचा संतांचा सहवास माणसाचे करोडो अपराध आणि पापे नष्ट करण्यास पुरेसा असतो.
अर्थ: संतांची संगत ज्ञानी माणसाचा उद्धार करते. चंदनाच्या संगतीने इतर झाडे सुगंधी होतात, पण ताठ असणारा बांबू मात्र कोरडाच राहतो.
अर्थ: शरीर संतांच्या संगतीत आहे पण मन संसारात अडकलेले असेल, तर भक्तीचा रंग चढत नाही; जसे काळ्या कपड्यावर दुसरा रंग चढत नाही.
अर्थ: संतांच्या सत्संगाने शरीरातील विकार थरथर कापतात आणि नष्ट होतात. कोणत्याही परिस्थितीत ईश्वरावरील श्रद्धा आणि प्रेम कमी होऊ देऊ नये.
अर्थ: अनेक उपदेश आणि विचार ऐकूनही ज्याच्या मनातील अज्ञानाचा डाग मिटत नाही, तो अत्यंत दुर्दैवी मानला जातो.
अर्थ: संतांच्या संगतीपासून जो दुरावतो, तो कधीही सुखी होऊ शकत नाही. तिन्ही लोकांत संतांच्या सहवासाशिवाय खरा आनंद कुठेही नाही.
अर्थ: पर्वताच्या शिखरावरून खाली पडलेले परवडले, पण मूर्ख माणसाची मैत्री करू नये. मूर्खाची मैत्री माणसाला संसाराच्या विनाशाच्या प्रवाहात बुडवते.
अर्थ: जो गुरूंच्या ज्ञानाच्या जगात निवास करतो, तो आपली जात-पात आणि अहंकार सोडून कावळ्यासारखा अज्ञानी न राहता हंसासारखा ज्ञानी बनतो.
अर्थ: सापाने वेढा घातला तरी चंदन विषारी होत नाही. परंतु ज्या सापाचे अंगच विषाने भरलेले आहे, त्याच्यात अमृताचा सुगंधी प्रभाव टिकत नाही.
अर्थ: जर तुला ईश्वरी प्रेमाची ओढ असेल, तर पूर्ण ज्ञानी संतांशी नाते जोड. कच्ची मोहरी पिलल्याने जसे तेल निघत नाही, तसे अपूर्ण ज्ञानातून भक्ती साधत नाही.
अर्थ: अज्ञानी लोकांशी संगत करू नये, नेहमी परिपक्व आणि ज्ञानी संतांची संगत धरावी. अज्ञान्यांच्या संगतीने मान, धन आणि आयुष्याचा क्षय होतो.
अर्थ: कोळसा जळून राख झाल्यावर पांढरा होतो, पण मूर्ख माणूस कितीही उपदेश दिला तरी ज्ञानी होत नाही; तो क्षारयुक्त जमिनीसारखा निष्फळ राहतो.
अर्थ: मूर्खाला समजावण्यात स्वतःचेच ज्ञान आणि वेळ वाया जातो. शंभर मण साबण लावला तरी कोळसा जसा पांढरा होत नाही, तसा मूर्ख बदलत नाही.
अर्थ: ज्ञानी माणसाला ज्ञानी भेटला की त्यांच्यात ईश्वरी ज्ञानाचा आनंद लुटला जातो. पण ज्ञानी माणसाला अज्ञानी भेटला की केवळ व्यर्थ डोकेफोड होते.
अर्थ: अनेक उपदेश ऐकूनही ज्याच्या मनातील मोह मिटला नाही, तो पारसाचा स्पर्श न झाल्यामुळे लोखंडच राहिल्यासारखा अज्ञानात राहतो.
अर्थ: चांगल्या कुळातील व्यक्तीही जर व्यसनी आणि वाईट लोकांच्या संगतीत राहिली, तर ती दुर्गुणांची बळी ठरते; संगतीचा प्रभाव अत्यंत तीव्र असतो.
अर्थ: आयुष्य अत्यंत क्षणभंगुर असून कोणीही इथे अमर राहणार नाही. जो दिवस संतांच्या संगतीत आणि भक्तीत जातो, तोच मानवी जन्माचा खरा लाभ आहे.
अर्थ: काजळाचा डाग साबणाने धुतला तरी पूर्ण जात नाही. तसेच अज्ञानी माणसाला शंभर वेळा समजावले तरी तो ज्ञानी राजहंस बनत नाही.
अर्थ: सापाने चचुंदरीला तोंडात धरल्यावर सोडले तर आंधळा होतो आणि खाल्ले तर मरतो. तसेच दुष्टांची संगत धरल्यास माणसाची दोन्ही बाजूंनी कोंडी होते.
अर्थ: संसारातील मोहात सुख शोधणारा माणूस शेवटी दुःखात पडतो, जसा साप चचुंदरीला पकडून पश्चात्ताप करतो. सांसारिक सुख हे छलावा आहे.
अर्थ: जगात विषारी (दुर्जन) लोक भरपूर मिळतात, पण मणी धारण करणारे (ज्ञानी) दुर्मिळ असतात. दुर्जनाला ज्ञानी भेटला की त्याच्यातील विष निघून भक्तीचा अमृतमय प्रभाव निर्माण होतो.
अर्थ: सज्जन एकत्र आले की ज्ञानाच्या आणि प्रेमाच्या गोष्टी होतात. पण मूर्ख किंवा गाढव एकत्र आले की भांडणे आणि लाथाळ्याच पाहायला मिळतात.
अर्थ: ज्या झाडाच्या लाकडाची नाव बनवली जाते, ती नाव नदीत उतरल्यावर प्रवाशांना बुडू देत नाही. तसेच सद्गुरु शिष्याचा हात धरल्यावर त्याचा नक्कीच उद्धार करतात.
अर्थ: नीच आणि अज्ञानी माणसाची संगत ही अत्यंत धोकादायक असते. ती माणसाला सन्मार्गावरून भरकटवून विनाशाच्या वाटेवर नेते.
अर्थ: लाकूड पाण्यात बुडत नाही, कारण पाण्यानेच झाडाचे संगोपन केलेले असते. पाण्याचा हा मोठेपणा आहे की तो आपल्या आश्रिताला बुडू देत नाही; सज्जन असेच सांभाळ करतात.
अर्थ: संतांची संगत सोडून जो विषयी लोकांची संगत धरतो, तो गंगेचे पवित्र पाणी सोडून स्वतः विहीर खोदून गढूळ पाणी पिण्यासारखा मूर्खपणा करतो.
अर्थ: संगत नेहमी श्रेष्ठ आणि ज्ञानी पुरुषाची करावी. जसा पक्का रंग कपड्याला लागल्यावर तो धुतल्याने निघत नाही, तसा ज्ञानाचा रंग कायम टिकतो.
अर्थ: तिळापासून तेल निघते, पण जेव्हा त्याला फुलांचा सुगंध मिळतो, तेव्हा त्याला अत्यंत सुगंधी 'फुलेल' तेल म्हणतात; चांगल्या संगतीचा असा प्रभाव पडतो.
अर्थ: संतांची संगत आणि गुरुभक्ती ही जसजशी वाढते, तसा आनंद वाढत जातो. पण दुर्जनांची संगत आणि दुर्वचन माणसाचा विवेक हळूहळू पूर्णपणे नष्ट करतात.
अर्थ: संतांची संगत केल्याने अहोरात्र ईश्वरावरील प्रेम वाढते. परंतु दुर्जनांचे मन काळ्या कांबळीसारखे असते, जे कितीही धुतले तरी पांढरे होत नाही.
अर्थ: चर्चा चारचौघात करावी, ज्ञानाची देवाणघेवाण दोघांमध्ये करावी आणि ध्यान करताना केवळ एकट्याने ईश्वराशी अनुसंधान साधावे.
अर्थ: संत हे गंगेच्या पवित्र पाण्यासारखे असतात. त्यांच्या संगतीचा स्पर्श होताच माणसाच्या मनातील जन्माजन्माचा मळ धुतला जाऊन मन निर्मळ होते.
अर्थ: सद्गुरूंच्या आज्ञेचे उल्लंघन करून शिष्य जिथे जिथे जातो, तिथे त्याला काळाची आणि दुःखाची भीती भेडसावते; गुरूंची आज्ञा हेच रक्षण कवच आहे.
अर्थ: शिष्याने गुरूंच्या चरणी समर्पित राहून गुरु ठेवतील तसे राहावे आणि देतील ते प्रेमाने स्वीकारावे. पूर्ण शरणागती हेच शिष्याचे लक्षण आहे.
अर्थ: जो अहोरात्र सेवेत लीन असतो, त्यालाच खरा सेवक म्हणतात. सेवेचा भाव आणि समर्पण नसल्यास कोणीही खरा सेवक होऊ शकत नाही.
अर्थ: ज्याचे मन ईश्वरात जडले नाही तो गाढ झोपतो. पण ज्याचे मन ईश्वराच्या प्रेमात पडले आहे, त्याला पाण्याचा वियोग झालेल्या माशासारखी अहोरात्र व्याकुळता वाटते.
अर्थ: जो डोक्यावर संकटांची करवत सहन करूनही ईश्वराचा मार्ग सोडत नाही, तोच खरा निष्ठावंत सेवक मानला जातो.
अर्थ: जो गुरूंच्या आज्ञेचे पालन करत नाही आणि स्वतःच्या अहंकाराने वागतो, तो इहलोक आणि परलोक दोन्ही गमावतो; त्याच्या शिरावर मृत्यूची टांगती तलवार राहते.
अर्थ: मनात कुबुद्धी ठेवून स्वर्गाची आशा करणे व्यर्थ आहे. गुरूंच्या आज्ञेकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे राजा बळी पाताळात गेला, ही गोष्ट लक्षात ठेवावी.
अर्थ: मालकाच्या दारात पडून राहणाऱ्या इमानी सेवकाला धक्के सहन करावे लागले, तरी तो दार सोडत नाही. मालक एका दिवशी नक्कीच त्याच्यावर कृपा करतो.
अर्थ: गुरूंच्या कडू किंवा कठोर शब्दांचा जो राग मानत नाही आणि उपदेश म्हणून स्वीकारतो, त्यालाच संसारात खरा गुरुमुख किंवा शिष्य म्हणतात.
अर्थ: गुरूंच्या प्रेमात अंतर आड येत नाही. शिष्याचे मन जिथे गुरूशी जोडलेले असते, तिथे गुरु सदैव त्याच्याजवळच उपस्थित असतात.
अर्थ: जो प्रत्येक कार्य गुरूंच्या आज्ञेने करतो आणि गुरूंच्या आज्ञेतच राहतो, तो संतांना प्रिय बनून ईश्वरी प्रेमाचे अमृत प्राप्त करतो.
अर्थ: साप जसा आपल्या डोक्यावरील मणीकडे अखंड लक्ष ठेवतो, तसा खरा शिष्य अहोरात्र गुरूंच्या रूपाचे आणि उपदेशाचे ध्यान धरतो.
अर्थ: अंतःकरणातील सर्व अवगुण सोडून देऊन चांगल्या गुणांचा स्वीकार करावा. नेहमी सावध राहून गुरूंच्या चरणी मन लीन करणे हीच खरी साधना आहे.
अर्थ: खरा ज्ञानी कधीही अहंकारी नसतो; तो सर्वांशी प्रेमाने वागतो. तो सत्याचा मार्ग स्वीकारून परोपकार करतो आणि प्रत्येकाला आदराने वागवतो.
अर्थ: जो दयेचा आणि धर्माचा मार्ग धरतो, धीर धरतो, समाधानात राहतो आणि इतरांना सुख देतो, तोच ईश्वराचा खरा बुद्धिमत्ता असणारा सेवक असतो.
अर्थ: उत्तम शील, ज्ञानाची आवड, उदार मन, नम्रता, निष्कपट वृत्ती आणि कोमल हृदय असणाराच खरा भक्त मानला जातो.
अर्थ: गुरूंना प्रिय असणारे भक्त लांबूनच ओळखू येतात. ईश्वराच्या विरहाने त्यांचे शरीर कृश झालेले असते आणि संसाराच्या मोहापासून ते अलिप्त राहतात.
अर्थ: गुरु सर्वांच्या कल्याणाची इच्छा धरतात, पण लोक गुरूंच्या उपदेशाकडे लक्ष देत नाहीत. जोपर्यंत शरीराची आसक्ती सुटत नाही, तोपर्यंत खरा दास होता येत नाही.
अर्थ: सुखात आणि दुःखात गुरूंची साथ न सोडणाऱ्या भक्तावर संसाराचा कोणताही वाईट रंग चढत नाही. त्याच्यावर केवळ सद्गुरूंच्या ज्ञानाचा रंग चढतो.
अर्थ: जेव्हा सर्वसमर्थ गुरु डोक्यावर असतात, तेव्हा भक्ताला कशाचीही कमतरता भासत नाही. रिद्धी-सिद्धी आणि मुक्ती त्याच्या सेवेत तत्पर असतात.
अर्थ: जो सर्व सांसारिक बंधने तोडून सत्याच्या ज्ञानात लीन राहतो, अशा भक्तासमोर साक्षात काळ किंवा मृत्यूही हात जोडून उभा राहतो.
अर्थ: आपल्यावर अन्याय करणाऱ्यालाही दुःख न देता त्याला क्षमा करणे आणि नम्र राहणे, हेच खऱ्या ईश्वरी दासाचे श्रेष्ठ लक्षण आहे.
अर्थ: ईश्वराचा खरा दास होणे अत्यंत कठीण आहे. स्वतःचा पूर्ण अहंकार मिटवून पायाखालील गवतासारखे नम्र होणे म्हणजेच खऱ्या दासाची निष्ठा होय.
अर्थ: ज्याच्या हृदयात नम्रता वसते आणि जो संतांच्या वचनांना शरण जातो, तोच भक्त ईश्वराच्या प्रेमात आणि भक्तीत लीन होतो.
अर्थ: हृदयात नम्रता नसताना केवळ स्वतःला दास म्हणवून घेण्यात काही अर्थ नाही. पाणी प्याल्याशिवाय जशी तहान भागत नाही, तशी अंतरीच्या भावाशिवाय भक्ती साधत नाही.
अर्थ: बाह्य वेश धारण करणे सोपे आहे, पण खरी भक्ती करणे अत्यंत कठीण आणि दुर्मिळ आहे. भक्ती ही बाह्य दाखवण्यापेक्षा पूर्णपणे वेगळी अंतःकरणाची गोष्ट आहे.
अर्थ: हृदयात रुजलेले भक्तीचे बी अनंत युगे उलटली तरी नष्ट होत नाही. तो जीव कोणत्याही कुळात जन्माला आला, तरी शेवटी संतत्वाप्रत पोहोचतो.
अर्थ: पावसाळ्यात नद्यांना पूर येतो पण उन्हाळ्यात त्या सुकतात. खरी भक्ती तीच जी प्रत्येक परिस्थितीत, अगदी कठीण काळातही अखंड वाहती राहते.
अर्थ: भक्ती ही मुक्तीकडे जाणारी खरी पायरी आहे, ज्याच्यावर भक्त आनंदाने चढतो. अहंकार असणारा माणूस या पायरीवर कधीही चढू शकत नाही.
अर्थ: गुरूंची भक्ती करणे हा भित्र्या माणसाचा मार्ग नाही. जो आपला अहंकार (शीर) अर्पण करण्यास तयार असतो, त्यालाच ईश्वराचे परमधाम प्राप्त होते.
अर्थ: सद्गुरूंची कृपा झाल्याशिवाय भक्तीचे अमूल्य धन मिळत नाही. पूर्वजन्मीच्या मोठ्या भाग्यामुळेच ईश्वरावरील खऱ्या प्रेमाची भक्ती प्राप्त होते.
अर्थ: खरी भक्ती आणि बाह्य वेश यात जमीन-आकाशाचा फरक आहे. खरा भक्त गुरूंच्या चरणी लीन असतो, तर वेश धारण करणारा जगाच्या मान-सन्मानाची आशा धरतो.
अर्थ: विषयांची चव आणि मोह सोडून सद्गुरूंची भक्ती करावी. मानवी जन्माचा हा अमूल्य आत्मानंद वारंवार मिळत नाही.
अर्थ: भक्तीचा दरवाजा मोहरीच्या दाण्यापेक्षाही अरुंद आहे, पण माणसाचे मन अहंकाराने हत्तीसारखे फुगलेले आहे; मग ते या दारातून आत कसे प्रवेश करणार?
अर्थ: लाखो बाह्य उपाय केले तरी भक्तीशिवाय जीवाचा उद्धार होत नाही. जो गुरूंच्या ज्ञानावर प्रेम करतो, तोच आपल्या मूळ आत्मस्वरूपापर्यंत पोहोचतो.
अर्थ: भक्ती ही मुक्तीची शिडी असून संत मंडळी तिच्यावर वेगाने चढतात. जे भक्तीत आळस करतात, ते जन्माजन्मांत पश्चात्ताप करत राहतात.
अर्थ: गुरूंची भक्ती करणे हे तलवारीच्या धारेवर चालण्यासारखे कठीण आहे. अंतःकरणात पूर्ण सत्य आणि निष्ठा असल्याशिवाय या मार्गावर चालता येत नाही.
अर्थ: खऱ्या भावाशिवाय भक्ती होत नाही आणि भक्तीशिवाय अंतरीचा भाव निर्माण होत नाही. भक्ती आणि भाव हे दोन्ही एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत.
अर्थ: मनात भक्तीचा मोठा उत्साह आहे पण मनातील वासना आणि विकार धुतलेले नाहीत; अशा स्थितीत खरा ईश्वराचा दास होता येत नाही.
अर्थ: गुरूंच्या भक्तीशिवाय हे मानवी जीवन व्यर्थ आहे. हा संसार धुराच्या ढगासारखा क्षणभंगुर असून तो क्षणात नष्ट होऊन जातो.
अर्थ: जात, कुळ आणि अहंकाराचा त्याग करून जो एकाग्रतेने भक्ती करतो, त्याला सद्गुरूंची प्राप्ती होऊन त्याचा जन्म-मृत्यूचा फेरा संपतो.
अर्थ: केवळ इतरांचे पाहून केलेल्या भक्तीला खरा रंग चढत नाही. संकट आल्यावर असा माणूस साप जसा कात टाकतो, तशी भक्ती सोडून पळून जातो.
अर्थ: आर्ततेने आणि खऱ्या भावनेने गुरूंची भक्ती करावी, ज्यामुळे सर्व कार्ये सिद्ध होतात. असा खरा भक्त संसाराच्या आणि कर्मांच्या जाळ्यात अडकत नाही.
अर्थ: जोपर्यंत भक्तीमागे काहीतरी मिळवण्याची सांसारिक इच्छा असते, तोपर्यंत ती निष्फळ ठरते. निष्काम भक्तीनेच साक्षात ईश्वराची प्राप्ती होते.
अर्थ: जो लहानपणापासून किंवा अंतःकरणापासून भक्ती करतो, तोच सुपुत्र मानला जातो. मायेच्या मोहात अडकलेले लोक जीवन वाया घालवून निघून जातात.
अर्थ: कोणत्याही पक्षपाताशिवाय केलेली भक्ती खरी असते, आणि मोहरहित माणसालाच खरे ज्ञान मिळते. लोभरहित माणसालाच मुक्ती प्राप्त होते.
अर्थ: सूर्य उगवताच अंधार जातो आणि गुरूंच्या ज्ञानाने कुबुद्धी नष्ट होते. परंतु अति लोभाने सद्बुद्धी नष्ट होते आणि अहंकाराने भक्तीचा नाश होतो.
अर्थ: तणाने शेत खराब होते आणि कपटी माणसाने सभा बिघडते. तसेच लोभी स्वभाव भक्तीला नष्ट करतो; जशी केसरात धूळ मिसळल्याने तिचे मूल्य कमी होते.
अर्थ: जोपर्यंत अंतःकरणात आत्मज्ञान रुजत नाही आणि मन ईश्वराशी जोडले जात नाही, तोपर्यंत केवळ दाखवण्यासाठी केलेल्या भक्तीचा रंग टिकत नाही.
अर्थ: भक्तीचा मार्ग अत्यंत कठीण असून त्यात थोडाही कपटीपणा चालत नाही. हा मार्ग निराधार असलेल्या ईश्वराचा आश्रय घेणारा आणि आत्मसमर्पणाचा आहे.
अर्थ: भक्तांची ही रीत असते की ते संकटातही आपली भक्ती सोडत नाहीत. परोपकारासाठी आणि सत्यासाठी हे शरीर राहो किंवा जावो, ते ठाम राहतात.
अर्थ: भक्तीचा महाल अत्यंत उंच असून तो लांबूनच उजळून दिसतो. जो माणूस खरोखर भक्ती करतो, त्याच्या आत्मिक सौंदर्याचे वर्णन शब्दांत करता येत नाही.
अर्थ: जगातील इतर सर्व कर्मे बंधनात अडकवणारी असतात, पण भक्तीचे कर्म माणसाला निष्काम बनवून मुक्त करते. म्हणूनच भ्रम सोडून भक्ती करावी.
अर्थ: विषयांचा त्याग करणे हे वैराग्य आहे आणि सर्वांना समान मानणे हे ज्ञान आहे. सर्व प्राणिमात्रांना सुख देणे हीच खऱ्या भक्तीची खरी प्रचीती आहे.
अर्थ: भक्ती ही मुक्तीची शिडी आहे ज्याच्यावर संत चढतात. खाली मायेची वाघीण लपून बसली आहे, जो भक्तीवरून घसरतो त्याला ती माया गिळंकृत करते.
अर्थ: सर्व जण भक्तीच्या गप्पा मारतात पण भक्तीचा मर्म कोणाला समजत नाही. जेव्हा सद्गुरूंची पूर्ण कृपा होते, तेव्हाच खऱ्या भक्तीचा साक्षात्कार होतो.
अर्थ: हाडे आणि कातड्याने बनलेल्या या शरीराचा अहंकार करू नका. डोक्यावर कितीही राजा छत्र धरून असला, तरी शेवटी मृत्यूनंतर शरीर मातीतच मिसळते.
अर्थ: आपले उंच महाल पाहून कधीही अहंकार करू नका. उद्या मृत्यूनंतर जमिनीवरच झोपावे लागेल आणि त्या शरीरावर गवत उगवेल; हे नश्वर सत्य ओळखावे.
अर्थ: या क्षणभंगुर आयुष्याची आशा धरून कधीही अहंकार करू नका. पळस जसा काही दिवस फुलतो आणि नंतर वाळून जातो, तसे हे आयुष्य आहे.
अर्थ: कधीही अहंकार करू नका, कारण मृत्यूने तुमचे केस धरले आहेत. तो घरात असो वा परदेशात, कधी गाठेल याचा काहीही नेम नाही.
अर्थ: हिऱ्या-माणकांनी जडवलेला लाखाचा महाल असला, तरी तो काही दिवसांचा देखावा आहे; काळाच्या ओघात हे सर्व नष्ट होऊन जाणार आहे.
अर्थ: माती एकत्र करून बांधलेल्या या शरीराची बांधणी काही दिवसांचा देखावा आहे. शेवटी ही काया मातीतच विलीन होणार आहे.
अर्थ: आयुष्य थोडे आहे पण माणसाचा पसारा मोठा आहे. राजा असो, रंक असो वा सम्राट, सगळे जण मृत्यूच्या वाटेवर रांगेत उभे आहेत.
अर्थ: मानवी आयुष्याचा हा काळ थोड्या दिवसांचा आहे, जे काही सत्कर्म करायचे आहे ते करून घ्या; या संसाराच्या गल्लीत पुन्हा येणे नाही.
अर्थ: कातड्याने मढलेल्या शरीराचा गर्व करू नका. आज डोक्यावर असणारा मानसन्मानाचा छत्र काळ एका क्षणात उखडून फेकून देईल.
अर्थ: हे शरीर हळूहळू नष्ट होत आहे, ते संपण्यापूर्वी सत्कारणी लावा; एकतर संतांची सेवा करा किंवा गुरूंचे गुणगान गा.
अर्थ: जो आजचा दिवस आहे तो उद्या असणार नाही. वेळ संपण्यापूर्वी सावध व्हा, कारण मृत्यू अगदी जवळ येऊन ठेपला आहे.
अर्थ: शेतकऱ्याचे शेत कुंपणाशिवाय असल्यामुळे हरणांनी खाऊन टाकले. जर माणसाने संयमाचे कुंपण घातले नाही, तोपर्यंत वासना आयुष्याचा नाश करतील.
अर्थ: हा संसार शेवग्याच्या किंवा लाल फुलासारखा दिसायला सुंदर पण निष्फळ आहे. या काही दिवसांच्या व्यवहारात खोट्या रंगांना भुलू नका.
अर्थ: स्वप्नातील सुखासारखा हा संसार आहे, डोळे उघडताच ते अदृश्य होते. जागे झाल्यावर समजते की या जगात कोणाशीही खरे देणेघेणे नाही.
अर्थ: शरीराचे श्वास संपताच हे शरीररूपी वाद्य वाजणे बंद होते. सर्व तारा तुटल्यावर आणि वाजवणारा निघून गेल्यावर हे शरीर निष्प्राण पडते.
अर्थ: पायात मृत्यूची दोरी बांधलेली असताना माणूस कसा शांत झोपू शकतो? प्रत्येक श्वासासोबत आयुष्याचा नगारा निधनाची वर्दी देत आहे.
अर्थ: शरीराची नाव जुनी आणि कमकुवत आहे, त्यात पाप-पुण्याचा भार भरला आहे. जर नावाडी (ईश्वर) प्रसन्न नसेल, तर भवसागर कसा पार पडणार?
अर्थ: इंद्रिय आणि श्वासाच्या पक्षांना माणसाने प्रेमाने सांभाळले, पण मृत्यूचा शिकारी आला आणि एका क्षणात सर्वांना उडवून घेऊन गेला.
अर्थ: संसाराची नाव जुनी आहे आणि नावाडी अज्ञानी आहे. जे निरहंकारी आणि हलके झाले ते पार पडले, पण ज्यांच्या डोक्यावर पापाचा भार होता ते बुडाले.
अर्थ: असा एक दिवस नक्की येईल जेव्हा सर्वांची ताटातूट होईल. राजा असो वा सामान्य माणूस, वेळेत सावध होऊन भक्तीचा मार्ग स्वीकारावा.
अर्थ: ज्यांच्या दारात वाजंत्री वाजायची, ते सुद्धा आपली वेळ संपल्यावर निघून गेले; काळाच्या प्रवाहाला कोणीही थांबवू शकत नाही.
अर्थ: मृत्यूनंतर काही दिवसांत जग नावही विसरून जाते. माणूस आपले भरलेले घर सोडून ओसाड जगात निघून जातो, हेच संसाराचे सत्य आहे.
अर्थ: हौदातील पाणी जसे हळूहळू सुकून जाते, तसाच काळाची वेळ येताच मानवी जीवनाचा अंत होतो.
अर्थ: अज्ञानात गाफील राहू नका, मृत्यू अगदी जवळ आला आहे. कसाब जसा शेळीचा कान पकडून नेतो, तसा काळ गाफील माणसाला ओढून नेतो.
अर्थ: माणसाने केवळ खाण्यात आणि झोपण्यात वेळ घालवला. जो सुरुवातीपासून शेवटापर्यंत खरा सोबती आहे, त्या सद्गुरूंच्या ज्ञानाचा विसर पाडला.
अर्थ: मृत्यूनंतर हाडे लाकडासारखी आणि केस गवतासारखे जळतात. या संसाराचे हे नश्वर रूप पाहून मनात वैराग्य निर्माण होते.
अर्थ: आज ना उद्या या शरीराचा अंत होऊन ते जंगलात किंवा मातीत मिसळेल. त्या जागेवर नांगर फिरतील आणि जनावरे गवत चरतील.
अर्थ: मोठ्या मोठ्या वस्त्या आणि किल्ले ओसाड झाले, कुंभारही निघून गेले. रावणासारखा महाप्रतापी राजा सुद्धा काळाच्या ओघात निघून गेला.
अर्थ: पुढील एका क्षणाची शाश्वती नसताना माणूस काळाची मोठी तयारी करतो. ससाण्याने तीतरावर झेप घ्यावी, तसा काळ अचानक गाठतो.
अर्थ: चांगले दिवस निघून गेले पण गुरूंशी भक्तीचे नाते जोडले नाही. आता वेळ निघून गेल्यावर पश्चात्ताप करण्यात काहीही अर्थ नाही.
अर्थ: आज नाही उद्या भक्ती करीन असे म्हणत वेळ ढकलत राहिलात, तर असाच एक दिवस संधी पूर्णपणे हातातून निघून जाईल.
अर्थ: चुनखडी आणि माती लावून उंच भिंती कशासाठी बांधता? जेव्हा मृत्यूची वेळ येईल, तेव्हा तो या भिंती ओलांडून ओढून घेऊन जाईल.
अर्थ: ज्या वाड्यांमध्ये गाणी आणि संगीत वाजायचे, ते महाल आज ओसाड पडले असून तिथे कावळे बसू लागले आहेत.
अर्थ: सुंदर रंगकाम करून उभारलेले उंच महाल एका दिवशी रिकामे पडतात आणि माणसाचे अंतिम निवासस्थान स्मशान बनते.
अर्थ: महाल आणि घरे कितीही सजवली तरी गुरूंच्या नामस्मरणाशिवाय सर्व काही एका दिवशी विनाशाकडेच जाते.
अर्थ: उंच वाडे आणि दरवाजे दिसायला सुंदर दिसतात, पण गुरूंच्या भक्तीशिवाय माणूस रात्रंदिवस काळाच्या आणि संकटांच्या भीतीत मरत असतो.
अर्थ: पुढील एका क्षणात काय घडेल हे सांगणे कठीण आहे. आयुष्याचा भरवसा नसताना माणसाने ईश्वराचे नामस्मरण त्वरित सुरू केले पाहिजे.
अर्थ: मृत्यूचा विसर पाडून माणूस संसारात मस्त राहतो याचेच नवल वाटते. जसे पिठात मीठ विलीन होते, तसे हे शरीर मातीत मिसळून जाणार आहे.
अर्थ: संयमाचा राखणदार नसल्यामुळे वासनांनी आयुष्याचे शेत खाऊन टाकले. अजूनही उरलेल्या आयुष्यात सावध होऊन भक्ती साध्य करावी.
अर्थ: मृत्यूनंतर हाडे, लाकूड आणि जाळणारा सुद्धा एका दिवशी नष्ट होतो. जीवन संपण्यापूर्वी अंतरीची भक्ती साध्य झाली तरच विजय मानला जातो.
अर्थ: पिकलेले शेत पाहून शेतकऱ्याने गर्व केला, पण धान्य घरात येईपर्यंत अनेक संकटे असू शकतात. तसेच आयुष्य संपून मुक्ती मिळेपर्यंत अहंकार करू नये.
अर्थ: पाच तत्त्वांचा हा पुतळा बनवून त्याला माणूस नाव दिले आहे. काही दिवसांच्या आयुष्यासाठी तो अहंकाराने जागा अडवून बसतो.
अर्थ: उंच भिंती आणि महाल कशासाठी बांधता? शेवटी माणसाचे अंतिम घर साडेतीन किंवा पावणेचार हात मातीच असते.
अर्थ: हे शरीर मातीच्या कच्च्या मडक्यासारखे आहे जे माणूस कौतुकाने सोबत घेवून फिरतो. काळाचा एक धक्का लागताच ते फुटते आणि हाती काही उरत नाही.
अर्थ: या जगात येऊन जर ईश्वराची भक्ती केली नाही, तर आपण इहलोक आणि परलोक दोन्ही गमावतो आणि मानवी जन्माचे मूळ भांडवल वाया घालवतो.
अर्थ: जन्म आणि मृत्यूचा विचार करून व्यर्थ आणि वाईट कामे सोडून द्या. ज्या परलोकाच्या अंतिम वाटेने तुला जायचे आहे, तोच भक्तीचा मार्ग वेळेत समृद्ध कर.
अर्थ: कुल-परंपरेचा अहंकार सोडल्यास मानवाचा खरा उद्धार होतो, तर कुळाचा अभिमान जपल्यास विनाश ठरलेला असतो. जेव्हा मनाला परमात्म्याची अखंड अनुभूती येते, तेव्हा सर्व प्रकारचे लौकिक आणि कुळाचे अहंकार पूर्णपणे नष्ट होतात.
अर्थ: माणूस आयुष्यभर जगाच्या भ्रमात आणि कुटुंबाच्या मोहात अडकून स्वतःचे नुकसान करून घेतो. शेवटी जेव्हा शरीर स्मशानात नेऊन ठेवले जाते, तेव्हा त्या कुळाची कोणतीही प्रतिष्ठा उरत नाही.
अर्थ: लौकिक जगताशी जास्त मैत्री ठेवल्यास ईश्वराच्या भक्तीत अडथळे निर्माण होतात. म्हणून माणसाने इतर सर्व मोहांपासून दूर राहून एकतर ईश्वराशी अनुसंधान साधावे किंवा सत्पुरुषांच्या सांगत राहावे.
अर्थ: हे मानवी शरीर मातीच्या कच्च्या मडक्यासारखे क्षणभंगुर आहे, तरीही जीव त्यात अडकून राहतो. कबीरदास म्हणतात की ज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिल्यास या नश्वर आयुष्याकडून कोणतीही शाश्वत आशा ठेवणे व्यर्थ आहे.
अर्थ: हे शरीर अत्यंत नाजूक असून त्यावर सर्व बाजूंनी संकटे आणि काळाचे आघात होत असतात. सद्गुरूंच्या नामस्मरणाशिवाय आणि मार्गदर्शनाशिवाय या शरीराचा नाश होणे अटळ आहे.
अर्थ: आज जिकडे-तिकडे राख पसरली आहे किंवा त्यावर गवत उगवले आहे, ते एकेकाळी जिवंत मानवी अवशेष आहेत. ते लोकही एकेकाळी आयुष्याचा आनंद लुटत होते, पण शेवटी काळाच्या मुखात गेले.
अर्थ: जे लोक उत्तम वस्त्रे परिधान करत, पान-सुपारीचे चोचले पुरवत आणि अहंकाराने ऐटीत चालत असत, त्यांचा गर्वही काळाने नष्ट केला. ऐहिक थाटमाट आणि अहंकार माणसाला शाश्वत मुक्ती मिळवून देऊ शकत नाहीत.
अर्थ: जे लोक सुगंधी द्रव्ये लावून महालांमध्ये ऐशोआरामात राहत असत, ते आज स्वप्नातही दिसणे कठीण झाले आहे. बघता बघता त्यांचे अस्तित्व जगातून पूर्णपणे मिटून गेले.
अर्थ: केवळ सुंदर कपडे परिधान करून आणि उपभोगात आयुष्य घालवून माणसाला खरा मार्ग मिळत नाही. सद्गुरूंच्या भक्तीशिवाय आणि ज्ञानाशिवाय माणसाला अंतकाळी यमलोकाची म्हणजेच नरकाची प्राप्ती होते.
अर्थ: कुळाची प्रतिष्ठा जपण्याच्या नादात माणूस स्वतःच्या जवळ असलेल्या परमात्म्याला विसरतो. पण जेव्हा मृत्यूची वेळ येते, तेव्हा कुळाचा कोणताही अभिमान किंवा नातेवाईक मदतीला येत नाहीत.
अर्थ: कुळाच्या परंपरेचे रक्षण करण्याच्या मोहात माणूस स्वतःच्या आत्म्याचे म्हणजेच जीवनाचे वाटोळे करतो. शेवटी जेव्हा जीव दुःखात पडतो किंवा इतरांचा गुलाम बनतो, तेव्हा कुळाची प्रतिष्ठा कुठेच कामी येत नाही.
अर्थ: 'मी' आणि 'माझे' हा भावच मानवाच्या सर्व दुःखांचे आणि विनाशाचे मूळ कारण आहे. हा अवाजवी मोह माणसाच्या पायातील साखळी आणि गळ्यातील फास बनून त्याला मोक्षापासून दूर ठेवतो.
अर्थ: ज्याप्रमाणे विणकर कापड विणत जातो आणि शेवटी ते संपते, त्याचप्रमाणे आयुष्याचा धागाही वेगाने निसटत आहे. मृत्यूची वेळ जवळ येत असल्याने माणसाने वेळेतच ईश्वराची भक्ती करून घेण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.
अर्थ: मानवी जन्म हा व्यापारासारखा आहे, जिथे माणसाला त्याच्या कर्मांचा हिशोब करावा लागतो. म्हणून माणसाने आपली वाईट कर्मे सोडून सतकर्मांची शिदोरी सोबत बांधावी आणि या जगातून निघण्याची तयारी ठेवावी.
अर्थ: ज्याला शेवटी परलोकात जायचे आहे, त्याने या नश्वर जगात जास्त आसक्ती किंवा नाती जोडू नयेत. माणसाने दुसऱ्याच्या घरी आलेल्या पाहुण्याप्रमाणे सावध राहून या जगात जगायला हवे.
अर्थ: या जगात कोणताही माणूस खरा सोबती नसून सर्वजण स्वार्थाने बांधलेले आहेत. म्हणून कोणावरही अंधळेपणाने विश्वास न ठेवता मानवाने केवळ परमात्म्यावरच मनापासून विश्वास ठेवला पाहिजे.
अर्थ: मनरूपी भुंग्याला सर्व प्रकारच्या वासनांच्या मागे न धावण्याचा सल्ला दिला आहे. विषयांच्या मोहात अडकल्यास माणूस अडकून पडतो आणि शेवटी तडफडून स्वतःचे आयुष्य उद्ध्वस्त करून घेतो.
अर्थ: जड जगाच्या संगतीत माणसाने आपला मौल्यवान वेळ आणि धर्म गमावला, पण शेवटी जग सोबतीला आले नाही. अशा प्रकारे मूर्ख माणसाने स्वतःच्याच हाताने स्वतःच्या पायावर कुऱ्हाड मारून घेतली आहे.
अर्थ: माणसाने या जगात कुणालाही आपले मानण्याची चूक करू नये. ज्या शरीरात आणि प्राणात आपण राहतो, ते शरीरसुद्धा शेवटी आपले राहत नाही, तर इतर नाती कशी आपली असणार?
अर्थ: ज्याने आपल्या मनावर ताबा मिळवून भक्तीत दृढ स्थान मिळवले, तोच खरा ज्ञानी आहे. अन्यथा, मृत्यूच्या वेळी सर्व संपत्ती, हत्ती आणि घोडे इथेच सोडून माणसाला खाली हाताने जावे लागते.
अर्थ: हे शरीर एखाद्या धर्मशाळेसारखे आहे, मन त्याचा राखणदार आहे आणि वासना त्यात येणाऱ्या प्रवाशांसारख्या आहेत. चांगल्या प्रकारे पारखून पाहिल्यास या जगात कोणीही कोणाचा कायमचा सोबती नाही.
अर्थ: ईश्वराची आणि कर्माची भीतीच माणसाला सन्मार्गावर ठेवते आणि गुरु उपदेशाचे महत्त्व पटवून देते. जो जागरूक राहून विवेकाने जगतो तोच तरून जातो, तर बेफिकीर माणूस विनाशाकडे जातो.
अर्थ: भीतीमुळेच जगात भक्ती, पूजा आणि नियम पाळले जातात. जोपर्यंत मनामध्ये कर्माची आणि ईश्वराची जाणीव किंवा भीती असते, तोपर्यंतच जीव सन्मार्गावर राहतो.
अर्थ: मनात आदरयुक्त भीती नसल्यास खरी भक्ती आणि प्रेम निर्माण होऊ शकत नाही. जेव्हा मनातील ईश्वराची आणि सत्याची भीती निघून जाते, तेव्हा जीवनातील सर्व संस्कार आणि भक्तीचा रस संपून जातो.
अर्थ: काळ हे एका मोठ्या जात्यासारखे आहे, जे दिवस-रात्र अखंड चालत असते. सगुण आणि निर्गुण या दोन तावडीत अडकून सर्व जीव या कालचक्रात भरडले जातात.
अर्थ: आपले सर्व प्रिय मित्र आणि आप्त आपापल्या वेळेनुसार या जगातून निघून गेले आहेत. हे मना, हे लक्षात ठेव की तुझीही वेळ आता दिवसेंदिवस जवळ येत आहे.
अर्थ: एक दिवस असा येईल जेव्हा कोणीही कोणाचा राहणार नाही. घरातील स्त्री किंवा आप्त दूर राहतील आणि खुद्द शरीरातील नाडी किंवा प्राणही साथ सोडून जातील.
अर्थ: सद्गुरूंच्या ज्ञानाशिवाय माणसाचे जिणे बैलासारखे निरर्थक आहे, ज्याला फक्त शिंगे आणि शेपूट नाही. अध्यात्माशिवाय मानवी रूपात जगणे हे केवळ व्यर्थ आहे.
अर्थ: हा मानवी जन्म पुन्हा पुन्हा मिळत नाही, याचा मनात विचार कर. ईश्वरी लाभासाठी मिळालेले हे मौल्यवान जीवन विषयांच्या जुगारात फुकट घालवू नकोस.
अर्थ: जगात अनेक लोक आले, व्यर्थ बडबड केली आणि रिकाम्या हाताने निघून गेले. ईश्वराच्या ज्ञानाशिवाय केलेले इतर सर्व प्रयत्न हे वंध्या स्त्रीने पाळणा हलवण्यासारखे निरर्थक आहेत.
अर्थ: जे या जगातून निघून गेले ते पुन्हा कधीही परत आले नाहीत. आई, वडील, मुलगा आणि बंधू हे सर्व नातेसंबंध केवळ तात्पुरते आणि मिथ्या आहेत.
अर्थ: विषयवासनेत अडकून माणसाने आपला अमूल्य जन्म वाया घालवला. आता शेवटी पश्चात्ताप करून काही उपयोग नाही, कारण हे सर्व स्वतःच्याच चुकांचे फळ आहे.
अर्थ: बुद्धीहीन मासोळीप्रमाणे माणूस ईश्वराच्या भक्तीकडे दुर्लक्ष करतो आणि स्वतःचे रक्षण करू शकत नाही. काळाच्या जाळ्यात अडकल्यावर बचावाचा कोणताही मार्ग उरत नाही.
अर्थ: कोळी ज्याप्रमाणे माशाला सोडत नाही, तसेच काळ नेहमी माणसाचा पाठलाग करत असतो. माणूस जिथे जिथे आसरा शोधतो, तिथे तिथे काळाचे जाळे आधीच पसरलेले असते.
अर्थ: पडद्याआड राहणाऱ्या आणि कुळाचा अभिमान बाळगणाऱ्या अत्यंत सुंदर स्त्रियांनाही मृत्यू सोडत नाही. काळाची वेळ आली की सर्व अभिमान सोडून जगातून जावेच लागते.
अर्थ: हे लोकांनो, अज्ञानाच्या झोपेतून जागे व्हा आणि या भ्रमावर प्रेम करू नका. हे जग रात्री पडलेल्या स्वप्नासारखे क्षणभंगुर आहे.
अर्थ: माणसाने संपत्ती आणि साठा करण्यात आयुष्य का वाया घालवावे? अंतकाळी हे शरीर, घर, धन आणि राज्य सर्व काही इथेच सोडून जावे लागते.
अर्थ: ज्या महालांमध्ये रोज वाद्ये वाजत होती आणि उत्सव चालत होते, ती घरेही काळाच्या ओघात ओसाड झाली आणि तिथे कावळे बसू लागले.
अर्थ: हे शरीर म्हणजे एक धर्मशाळा आहे आणि त्यात राहणारा आत्मा हा प्रवाशासारखा आहे. हा आत्मा कधी निघून जाईल याचा काहीही भरवसा नाही.
अर्थ: माया आणि अहंकाराच्या मोहात अडकलेला माणूस अंधळा झाला आहे. या भ्रमातून तू कधी बाहेर पडणार, याचा विचार करून ईश्वराचे स्मरण कर.
अर्थ: मोठा अन्याय किंवा पाप करून लहानसे दानधर्म करणे व्यर्थ आहे. असे भोंदू वर्तन करून मुक्तीची किंवा स्वर्गाची अपेक्षा करणे अत्यंत मूर्खपणाचे आहे.
अर्थ: मानवी आत्मा हा साक्षात ईश्वराचे रूप आहे, त्याला फक्त निसटते शरीर समजू नकोस. हे सत्य समजल्यास जगातली सर्व माया क्षणार्धात नष्ट होते.
अर्थ: जेव्हा मनातील वासना, माया आणि संशय नष्ट होतात, तेव्हा आत्म्याला अमरत्वाची अनुभूती होते. असा ज्ञानी पुरुष काळाच्या पलीकडे जातो.
अर्थ: सर्वजण मृत्यूच्या भीतीने घाबरतात, पण ज्याने जिवंतपणीच स्वतःचा अहंकार मारला आहे, त्याला मृत्यूची कोणतीही भीती उरत नाही.
अर्थ: माणूस लहान-सहान गोष्टींसाठी आयुष्यभर रडत आणि तळमळत राहतो. पण आयुष्यातील मौल्यवान क्षण कसे वाया जात आहेत, याचा तो अजिबात विचार करत नाही.
अर्थ: अज्ञानी माणूस अहंकाराने भरलेला असतो आणि उपदेश देऊनही समजत नाही. तो सद्गुरूंच्या शब्दांकडे दुर्लक्ष करतो आणि स्वतःलाच सर्वज्ञ मानतो.
अर्थ: संपत्ती आणि सत्ता मिळाल्यावर माणसाने अहंकार करू नये. आपल्या शेजाऱ्याची किंवा इतरांची जी अवस्था काळाने केली, तीच आपलीही होणार आहे हे लक्षात ठेवावे.
अर्थ: मूर्ख माणूस सत्याचा उपदेश मानत नाही आणि धर्माचा विचार ऐकत नाही. सत्याचा शोध न घेतल्यामुळे तो स्वतःहून विनाशाच्या आणि दुःखाच्या मार्गाने जातो.
अर्थ: वेळेतच सावध होऊन ईश्वराचे स्मरण कर, अन्यथा नंतर पश्चात्ताप करावा लागेल. माणसाला खूप लांबचा प्रवास करायचा आहे, त्यामुळे आधीपासूनच तयारी ठेवलेली बरी.
अर्थ: विषयासक्तीत पडू न मानवी जन्म फुकट घालवू नकोस. असे करणे म्हणजे स्वतःच्याच हाताने स्वतःवर आघात करून स्वतःचा विनाश करण्यासारखे आहे.
अर्थ: केस पांढरे झाले, डोळ्यांची दृष्टी आणि कानांची शक्ती कमी झाली, तरीही माणूस अज्ञानातच जगतो. म्हातारपण आले तरी तो ईश्वराच्या मार्गाकडे वळत नाही.
अर्थ: जो ज्ञानी असतो तोच सद्गुरूंच्या शब्दांचा खरा अर्थ समजून घेतो. जो या सत्याचे आचरण करतो तोच काळाच्या तावडीतून सुटतो, बाकी सर्व संकटात सापडतात.
अर्थ: या विभागात कबीरदासांनी काळाचे (मृत्यूचे) महत्त्व, त्याची अटळता आणि मानवी आयुष्याची क्षणभंगुरता स्पष्ट केली आहे.
अर्थ: तारुण्य निघून गेले आहे आणि म्हातारपणाचे आगमन झाले आहे. डोक्यावर पांढरे केस येणे हे काळाचे स्पष्ट निमंत्रण आहे की आता आयुष्याचा शेवट जवळ आला आहे.
अर्थ: माणूस छोट्या-छोट्या गोष्टी गोळा करण्यात आयुष्य घालवतो आणि क्षणोक्षणी वेळ निघून जातो. संसारात अडकलेल्या माणसाला शेवटी मृत्यू अचानक येऊन गाठतो.
अर्थ: माणूस ऐहिक आणि क्षणभंगुर सुखांनाच खरे सुख मानून आनंदी होतो. पण हे संपूर्ण जग काळाचे खाद्य आहे, जे काही त्याच्या हातात आहे तर काही तोंडाकडे चालले आहे.
अर्थ: काळ प्रत्येक जीवाला गिळंकृत करत आहे, हे वारंवार सांगूनही लोक समजून घेत नाहीत. कबीर म्हणतात की, सांगूनही कोणी या सत्यावर विश्वास ठेवत नाही.
अर्थ: मृत्यू सर्वांना गिळणार हे निश्चित आहे, हे वारंवार समजावून सांगितले आहे. डोळ्यांनी विनाश पाहत असूनही लोक ईश्वरी सत्याकडे वळत नाहीत.
अर्थ: जो सूर्य उगवतो तो मावळतोच आणि जे फूल फुलते ते सुकतेच. ज्याची उभारणी होते ते कोसळते आणि ज्याचा जन्म होतो त्याचा मृत्यू निश्चित असतो.
अर्थ: जगात प्रत्येक जण एकमेकांची खुशाली विचारतो, पण इथे कोणीही अमर राहिलेले नाही. जोपर्यंत म्हातारपण आणि मृत्यूची भीती कायम आहे, तोपर्यंत खरी खुशाली कशी असणार?
अर्थ: मानवी शरीर हे अशा झोपडीसारखे आहे ज्याच्या दोन्ही बाजूंना म्हातारपण आणि काळ यांसारखे शत्रू दबा धरून बसले आहेत. अशा स्थितीत माणूस खरोखर सुरक्षित कसा राहू शकतो?
अर्थ: वेळ निघून गेली, शक्ती कमी झाली आणि केसांचा रंग बदलावा लागला. अजूनही वेळ गेली नाही, कर्मांची सुधारणा कर आणि मोक्षाचा मार्ग शोध.
अर्थ: हा आत्मा एका लांबच्या प्रवासावरून आला आहे आणि त्याला पुढेही जायचे आहे. पण तो या नश्वर जगात अडकला आहे, तर मृत्यू त्याच्या डोक्यावर उभा आहे.
अर्थ: हे माणसा, तू बेफिकीर का फिरतोस आणि अज्ञानाच्या झोपेत का पडला आहेस? तुझा मृत्यू तुझ्या उशाशी चोरासारखा शांतपणे येऊन उभा राहिला आहे.
अर्थ: अंतिम ध्येयाचा मार्ग लांब आहे आणि मध्ये अज्ञानाची रात्र पसरली आहे. उद्याचा सूर्य उगवेपर्यंत काय होईल आणि जीवन राहील की नाही, हे कोणालाही ठाऊक नाही.
अर्थ: माणूस स्वतःचे घर आणि शरीर सजवण्यात वेळ घालवतो. पण स्मशानभूमी पाहून घाबरतो, जरी त्याला तिथेच शेवटी जायचे आहे हे ठाऊक असते.
अर्थ: जे महापराक्रमी राजे एका पावलात पृथ्वी आणि समुद्र ओलांडत असत आणि पर्वत हलवत असत, त्यांनाही काळाने नष्ट केले.
अर्थ: शूरवीर योद्धे आणि रक्षक बाजूला उभे राहून बढाया मारत राहिले. पण शक्तिशाली काळाने माणसाला त्याच्या महालातूनच उचलून नेले आणि कोणीही त्याला वाचवू शकले नाही.
अर्थ: चारी बाजूंना मजबूत तटबंदी, खिडक्यांवर पहारेकरी आणि शस्त्रास्त्रांनी सज्ज योद्धे उभे होते. या सर्व सुरक्षेकडे जग पाहतच राहिले आणि काळ जीवाला जिंकून घेऊन गेला.
अर्थ: माणसाला वाटत होते की तो भरपूर संपत्ती आणि जमिनीचा उपभोग घेईल. पण त्याची सर्व संपत्ती तशीच पडून राहिली आणि काळाने त्याला अचानक पकडून नेले.
अर्थ: हे शरीर मातीसारखे नाजूक आहे आणि मन चंचल आहे, तरीही माणूस अमर असल्यासारखी कर्मे करतो. माणूस जितका निधड्या छातीने फिरतो, तितकाच काळ त्याच्या मूर्खपणावर हसतो.
अर्थ: विशाल हत्ती, पर्वत आणि समुद्र गाजवणारे पराक्रमी किंवा मोठे ज्ञानीही शेवटी मातीत मिसळून गेले. त्यामुळे माणसाने कशाचाही अहंकार करू नये.
अर्थ: मृत्यूची भीती शरीरासोबतच राहते, तर मोठा काळ सर्वांपासून अज्ञात आहे. तो काळाचा प्रहार असा असतो की माणसाचे सर्व अस्तित्व जाळून राख करून टाकतो.
अर्थ: लहानपण अनभिज्ञतेत गेले, तारुण्य मोहात आणि अहंकारात संपले. म्हातारपण आळसात निघून गेले आणि शेवटी विनाशाची वेळ येऊन ठेपली.
अर्थ: मुलगा झाला म्हणून उत्सव साजरा करण्यात काय हशील आहे? या जगात मुंग्यांच्या ओळींसारखे जीवांचे येणे-जाणे आणि मरणे अखंड चालूच असते.
अर्थ: शहरातून घोडा निघून गेला आणि सर्वत्र आरडाओरडा झाला. घराचे दरवाजे बंदच राहिले आणि आत बसलेला आत्मा (सवार) निघून गेला.
अर्थ: जो माणूस कोणताही अहंकार किंवा ऐहिक वासनेचे ओझे डोक्यावर ठेवत नाही, त्याला जगात कोणीही बांधू शकत नाही. निष्पाप माणसाला काळाची किंवा यमाची भीती नसते.
अर्थ: धर्मराज (यम) हा प्रत्येकाच्या कर्मांचा हिशोब घेतो आणि सद्गुरूंचा अनुग्रह मिळालेल्यांनाच ओळखतो. सद्गुरूंच्या नामस्मरणाच्या ठश्याशिवाय माणूस भक्तीहीन बनून राहतो.
अर्थ: काळाची भीती मानवी शरीराला जाळून भस्म करते. परंतु जे ईश्वराचे खरे भक्त आहेत आणि ज्यांच्यावर ईश्वराची कृपा आहे, ते या काळाच्या तावडीतून वाचतात.
अर्थ: माणूस या सत्यावर विश्वास ठेवत नाही, पण तिळाचे उदाहरण पाहिले तरी ते स्पष्ट होते. जसे तिळाला जाळून कोळसा केला जातो, तसेच काळाने शरीराला नष्ट करताना पाहिले आहे.
अर्थ: काळ शरीराला जाळून भस्म करतो आणि राख बनवतो. कबीर म्हणतात की, कर्मांच्या बंधनामुळे माणूस पुन्हा पुन्हा जन्माला येतो आणि या चक्रात भरडला जातो.
अर्थ: काळाच्या नियमानुसार सर्वांची उत्पत्ती होते आणि काळाच्या योगाने सर्व नष्ट होतात. काळ सर्व गोष्टींचा विनाश करतो, परंतु ईश्वरी भक्ती काळालाही जिंकते.
अर्थ: झाडाची जुनी पाने गळताना पाहून नवीन पालवी हसते. पण गळणारी पाने सांगतात की, आज आमची वेळ आहे, उद्या तुमचीही वेळ निश्चित येणार आहे.
अर्थ: वसंत ऋतू संपताना पाहून झाडे दुःखी होतात, कारण ज्या फांद्यांवर त्यांनी आनंद घेतला त्या आता सुकू लागतात. मानवी आयुष्याचेही असेच अवस्थांतर होते.
अर्थ: सर्व जीव मृत्यूच्या भीतीने थरथर कापतात कारण काळाचा प्रभाव अत्यंत कठीण आहे. स्वर्ग, पृथ्वी किंवा पाताळ कुठेही गेले तरी मृत्यूपासून सुटका नाही.
अर्थ: संपूर्ण जग, देव, मानव, ऋषीमुनी आणि सर्व लोक काळाच्या नियमाला बांधलेले आहेत. ईश्वरी शक्तींशिवाय कोणीही या काळाच्या चक्रातून सुटलेले नाही.
अर्थ: ध्येयाचा मार्ग दूर आहे आणि आयुष्याची संध्याकाळ झाली आहे. प्रत्येकाला खूश करण्याचा प्रयत्न करणारा माणूस शेवटी आत्मिक सुखापासून वंचितच राहतो.
अर्थ: जो माणूस फुलांच्या शेजेवर आणि महालात झोपत असे, तो आज कुठेही दिसत नाही. काळाने त्याला एका क्षणात या जगातून बोलावून घेतले.
अर्थ: मृत्यू हातात धनुष्य घेऊन प्रत्येकाच्या डोक्यावर फिरत आहे. कबीर म्हणतात की, सर्व अहंकार सोडून ज्ञानाचा आणि भक्तीचा मार्ग धर.
अर्थ: सर्वजण काळाची गोष्ट करतात, पण काळाचे खरे स्वरूप कोणी ओळखत नाही. मनातील अज्ञान आणि वासनांची कल्पना हेच प्रत्यक्ष काळाचे रूप आहे.
अर्थ: या विभागात कबीरदासांनी माणसाला नैतिक आचरण, सत्कार्य, अहंतात्याग आणि ईश्वराच्या भक्तीचा सोपा मार्ग समजावून सांगितला आहे.
अर्थ: कर्माचे फळ त्वरित किंवा काळाच्या ओघात मिळतेच, म्हणून कोणीही वाईट कर्म करू नये. चांगल्या कर्माचे फळ चांगले मिळते आणि वाईट कर्माचे फळ वाईटच मिळते.
अर्थ: जगात वाईट काम कधीही करू नये, कारण निसर्गाचा नियम अटळ आहे. जे पेरले नाही ते उगवत नाही, आणि जे पेरले आहे तेच कापणीला येते.
अर्थ: संतांचा उपदेश मानून वेळेतच ईश्वराचे नाव आणि ज्ञान प्राप्त करून घे. हा उपदेश युगानुयुगांपासून चालत आला आहे, जो जन्माच्या चक्रातून मुक्त करतो.
अर्थ: दानधर्म आणि परोपकार करून आयुष्याचे सार्थक करून घे. या जगातून जाताना तुझ्यासोबत एक रुपयाही येणार नाही, फक्त तुझी कर्मे सोबत येतील.
अर्थ: हे मन या जगात केवळ काही दिवसांचा पाहुणा आहे. त्यामुळे स्वतःचे कल्याण करायचे असेल तर जीवन अस्तित्वात असतानाच भक्तीची जोड मिळवून घे.
अर्थ: स्वतःजवळील संपत्ती आणि सामर्थ्य परोपकारात वापर. या जगानंतर असा कोणताही बाजार नाही जिथे तुला पुन्हा कर्माची संधी मिळेल.
अर्थ: हे शरीर शेवटी मातीत मिळून नष्ट होणार आहे आणि नंतर त्याला कोणी विचारणार नाही. म्हणूनच परोपकार करणे हेच मानवी जीवनाचे खरे आणि श्रेष्ठ फळ आहे.
अर्थ: कबीर म्हणतात की, जोपर्यंत हे शरीर जिवंत आहे तोपर्यंत गरजू भुकेल्यांना दान आणि मदत कर. एकदा शरीर राख झाले की तुझ्याकडून काहीही होणे शक्य नाही.
अर्थ: मानवी शरीर मिळण्याचे सर्वात मोठे सार्थक म्हणजे त्याग आणि दानधर्म करणे. असा उत्तम मानवी जन्म पुन्हा पुन्हा सहज मिळत नाही.
अर्थ: जो माणूस आपल्या अन्नातून गरिबांना वाटा देतो आणि सत्याने जगतो, कबीर म्हणतात की अशा भक्ताच्या हातून कधीही चूक होत नाही आणि तो ईश्वराला प्रिय होतो.
अर्थ: लोक काय बोलतात त्याकडे दुर्लक्ष करून फक्त सद्गुरूंचा उपदेश मनाशी धर. दुष्ट माणसे आणि भुंकणारे कुत्रे यांच्याशी वाद न घालता शांत राहाणे हिताचे असते.
अर्थ: ज्ञानाच्या हत्तीवर बसून सहजतेने प्रगतीचा मार्ग आक्रमण कर. हे जग भुंकणाऱ्या कुत्र्यासारखे आहे, त्यांच्या टीकेकडे दुर्लक्ष करून आपले ध्येय गाठ.
अर्थ: हे जग केवळ दोन दिवसांचे म्हणजेच अत्यंत क्षणभंगुर आहे, त्यामुळे यात जास्त मोह ठेवू नकोस. परिपूर्ण आणि शाश्वत सुखासाठी सद्गुरूंच्या चरणी मन लाव.
अर्थ: हे शरीर हळूहळू विनाशाकडे जात आहे, शक्य असल्यास भक्तीने त्याला सावर. ज्यांच्याकडे लाखो-करोडो रुपये होते, तेही शेवटी रिकाम्या हातानेच निघून गेले.
अर्थ: सगुण ईश्वराची किंवा मानवाची सेवा कर आणि निर्गुण ब्रह्माचे ज्ञान प्राप्त कर. या सगुण आणि निर्गुणाच्याही पलीकडे असलेल्या परम तत्त्वात आपले मन लीन कर.
अर्थ: जेव्हा अंतर्मनात भक्तीचा मेघ गर्जतो आणि ज्ञानाची वीज चमकते, तेव्हा आनंदाची वृष्टी होते. हृदयाच्या तलावात ज्ञानाचे कमळ फुलते आणि तिथे परमात्म्यारूपी सूर्य प्रकट होतो.
अर्थ: जर मनात ईश्वर वसलेला असेल, तर काशी असो वा मगहर, त्याने काही फरक पडत नाही. केवळ ठराविक ठिकाणी देह त्यागल्याने मुक्ती मिळत नसून खरी मुक्ती ईश्वराच्या भक्तीत असते.