॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ संत बंका अभंग
अभंग

अभंग संग्रह : संत बंका

या पृष्ठावर संतांचे अभंग आणि त्यांचा सोपा मराठी भावार्थ उपलब्ध आहे.

॥ अभंग १ ॥ अभंग रचना
चरण मिरवले विटेवरी दोनी । ध्यातसे ध्यानी सदाशिव ॥१॥
तो हा पंढरीराव कर दोनी कटीं । अभा असे तटीं भीवरेच्या ॥२॥
मुगुट कुंडले श्रीमुख शोभले । ध्यानी मिरवलें योगिया ॥३॥
बंका म्हणे सर्व सिध्दिंचा दातार । भक्तां अभयकर देत असे ॥४॥
संत बंका म्हणतात, ज्यांच्या दोन्ही चरणांचे ध्यान स्वतः सदाशिव (शंकर) करतात, ते दोन्ही पाय विटेवर सुशोभित आहेत. तो हा पंढरीचा राजा भीमा (चंद्रभागा) नदीच्या तीरावर दोन्ही हात कंबरेवर ठेवून उभा आहे. डोक्यावर मुकुट, कानात कुंडल आणि सुंदर मुखकमल यांनी शोभणारे हे रूप योग्यांच्या ध्यानात प्रकट होते. बंका म्हणतात, हा विठ्ठल सर्व सिद्धी देणारा असून आपल्या भक्तांना अभय देणारा हात दाखवत आहे.
॥ अभंग २ ॥ अभंग रचना
प्रेमाचा पुतळा विठोबा सावळा । उभा तो देखिला भीमातटीं ॥१॥
कर कटावरी पाउलें साजिरीं । शंख चक्र करीं मिरवतसे ॥२॥
योगियांचा राणा गोपीमोहन कान्हा । भक्तिचा आंदणा घरोघरी ॥३॥
बंका म्हणे ऐसा कृपेचा कोवळा । पाळी भक्तलळा प्रेमासाठीं ॥४॥
भीमा नदीच्या तीरावर सावळ्या विठ्ठलाचा जणू प्रेमाचा पुतळाच उभा असलेला मी पाहिला. त्याचे सुंदर पाय विटेवर असून हात कंबरेवर आहेत आणि हातात शंख व चक्र शोभत आहेत. तो योग्यांचा राजा आणि गोपींना भुरळ घालणारा कान्हा असून, त्याने प्रत्येक घरात भक्तीचे जणू आंदण (भेट) दिले आहे. बंका म्हणतात, हा हरी कृपेने इतका कोमल आहे की केवळ प्रेमापोटी आपल्या भक्तांचे सर्व लाड पुरवतो.
॥ अभंग ३ ॥ अभंग रचना
पांडुरंगावाचोनी दुजा कोण सखा । निर्वाणीचा देखा मायबाप ॥१॥
तारीतासे एका नावासाठी जगा । ऐसा हा पै वा श्रेष्ठाचार ॥२॥
गणिका गजेंद्र यासी उध्दरिलें । प्रत्यक्ष तारिलें अजामेळा ॥३॥
बंका म्हणे ऐसा आहे हा भरवंसा । मज तंव सर्वेशा विठोबाचा ॥४॥
पांडुरंगाशिवाय या जगात दुसरा कोणता सखा आहे? अंतिम समयी तोच आपला खरा मायबाप आहे. केवळ एका नामाच्या बळावर तो संपूर्ण जगाचा उद्धार करतो, असा हा त्याचा श्रेष्ठ आचार आहे. त्याने गणिका, गजेंद्र (हत्ती) आणि प्रत्यक्ष अजामिळासारख्या पाप्यालाही तारले. बंका म्हणतात, मला या सर्वेश्वर विठ्ठलावर असा पूर्ण भरवसा आहे.
॥ अभंग ४ ॥ अभंग रचना
एक एकादशी जरी हो पंढरीसी । सुकृताच्या राशी ब्रह्मा नेणे ॥१॥
चंद्रभागेतीरीं चतुर्भुजा नरनारीं । तेथें उभा हरि पंढरीराव ॥२॥
परतोनि मागुता ऐसा कईं होसी । जाउनी पंढरीसी पाहे डोळां ॥३॥
तुझे देह गेह ऐसे पैं न म्हण । साधीं हें निधान पांडुरंग ॥४॥
पुनरपि संसारा न येसी मागुता । आणिक सर्वथा ऐसा नाही ॥५॥
बंका म्हणे पहाल भजाल देहीं । तापत्रय गेलें सर्वही पांडुरंगीं ॥६॥
पंढरपूरला जर एक जरी एकादशी केली, तर त्या पुण्याच्या राशी किती असतील हे ब्रह्मदेवालाही सांगता येणार नाही. चंद्रभागेच्या तीरावर सर्व नर-नारी चतुर्भुज (देवस्वरूप) होतात आणि तिथे पंढरीनाथ उभा आहे. पुन्हा असा मानवी जन्म कधी मिळेल सांगता येत नाही, म्हणून पंढरीला जाऊन डोळे भरून ते रूप पहा. हा देह आणि घर माझे आहे असे म्हणू नको, तर पांडुरंग नावाचा हा मुख्य ठेवा साध्य कर. असे केल्यास तू पुन्हा या संसारात जन्म घेणार नाहीस. बंका म्हणतात, या देहाने जर विठ्ठलाचे भजन केले आणि त्याला पाहिले, तर संसाराचे तिन्ही ताप (कष्ट) पांडुरंगाच्या चरणी नष्ट होतात.
॥ अभंग ५ ॥ अभंग रचना
चोखियाचे घरी चोखियाची कांता । सोयरा तत्वतां नाम जीचें ॥१॥
बहु दिवस करी प्रपंच कारण । परी नव्हे संतान तिजलागीं ॥२॥
बैसोनियां एकांतीं आठवी पंढरीराणा । म्हणे कांवो नारायणा विसरलासी ॥३॥
आमुचीया कुळीं नाहीं वो संतान । तेणें वाटे शीण मना माझ्या ॥४॥
ऐकोनी पंढरीराव हासलासे मानीं । म्हणे ऐकें रुक्मिणी गोड एक ॥५॥
चोखियाची कांता चिंताक्रांत मनीं । संसारी असोनी उदास वृत्ती ॥६॥
पोटीं नाही मूल करी तळमळ । बंका म्हणे विठठल काय करी ॥७॥
संत चोखामेळा यांच्या घरी त्यांची पत्नी राहत होती, जिचे नाव 'सोयरा' होते. अनेक दिवस ती प्रपंच करत होती, पण तिला मूलबाळ नव्हते. ती एकांतात बसून पंढरीच्या राजाची आठवण काढत म्हणे, "हे नारायणा, तू मला का विसरलास? आमच्या कुळात संतान नाही, यामुळे माझ्या मनाला अत्यंत खंत वाटते." तिची ही आळवणी ऐकून विठ्ठल मनातल्या मनात हसला आणि रुक्मिणीला म्हणाला, "ऐक, एक गोड गोष्ट घडणार आहे." इकडे चोख्याची पत्नी संसारात असूनही उदास होती आणि मूल नाही म्हणून तळमळत होती. बंका म्हणतात, आता विठ्ठल पुढे काय लीला करतो ते पहा.
॥ अभंग ६ ॥ अभंग रचना
चोखियाचे घरा आले नारायणा । होउनी ब्राह्मण दिनें वृध्द ॥१॥
हातामध्ये कांठी सावळा जगजेठी । तुळसीमाळा कंठी बुका भाळीं ॥२॥
कांपत कांपत जातसे चांचरी । मोठा नटधारी घरघेणा ॥३॥
चोखियाचे घर पुसतसे लोकां । वैकुठीचा सखा भक्त काजा ॥४॥
दुरोनियां पाहे चोख्याची अंतुरी । तंव तो आला द्वारी चोखियाच्य़ा ॥५॥
हांसत कांपत मुखाने बोलत । लाळही गळत मुखावाटे ॥६॥
बंका म्हणे पंढरीचा राणा । देखिला नयनां सोयराई ॥७॥
सोयराबाईची तळमळ पाहून नारायण एका वृद्ध आणि गरीब ब्राह्मणाचे रूप घेऊन चोखामेळा यांच्या घरी आले. त्या सावळ्या जगन्नाथाच्या हातात काठी, गळ्यात तुळशीची माळ आणि कपाळावर बुक्का होता. तो नटधारी देव थरथर कापत, अडखळत चालत होता. भक्तांच्या कार्यासाठी धावणारा तो वैकुंठाचा सखा लोकांना चोखामेळाचे घर विचारत होता. लांबून चोख्याच्या पत्नीने (सोयराने) पाहिले, तोच तो वृद्ध तिच्या दारात येऊन उभा राहिला. तो हसत, कापत आणि मुखातून लाळ गळत असल्यासारखे सोंग करून बोलत होता. बंका म्हणतात, असा हा पंढरीचा राणा सोयराबाईने स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिला.
॥ अभंग ७ ॥ अभंग रचना
तुळसी वृंदावनी उभा तो ब्राह्मण । पुसे घरीं कोण आहे बाई ॥१॥
कोणाचें हें घर दिसतें साजिरें । मुलें आणि लेंकुरें काय आहे ॥२॥
ऐकोनी उत्तर चोखियाची कांता । प्रेमजळ नेत्रा भरियेले ॥३॥
म्हणे घरधन्यासी विठोबाचा छंद । आठविती गोविंद रात्रंदिवस ॥४॥
संसारी सुख नाहीं अणुमात्र । सदा अहोरात्र हाय हाय ॥५॥
पोटीही संतान न देखेची कांही । वायां जन्म पाहीं झाला माझा ॥६॥
बंका म्हणे ऐस बोलोनीयां मात । घाली दंडवत ब्राम्हणासी ॥७॥
तुळशी वृंदावनापाशी उभा राहून त्या ब्राह्मणाने विचारले, "बाई, घरात कोण आहे? हे सुंदर घर कोणाचे आहे? इथे मुलेबाळे आहेत की नाही?" हे ऐकून चोख्याची पत्नी सोयरा हिचे डोळे अळवाने (प्रेमाने) भरून आले. ती म्हणाली, "माझ्या पतीला विठोबाचा छंद आहे, ते रात्रंदिवस गोविंदाचे ध्यान करतात. पण संसारात आम्हाला तिळमात्र सुख नाही, रात्रंदिवस दुःखच आहे. पोटी संतान नाही, त्यामुळे माझा जन्म वाया गेला असे वाटते." बंका म्हणतात, असे बोलून तिने त्या ब्राह्मणाला साष्टांग दंडवत घातला.
॥ अभंग ८ ॥ अभंग रचना
मग पंढरीराणा बोलतसे वाणी । आलों मी दुरोनी येचि मार्गे ॥१॥
क्षुधा मज बहु लागली साजणी । देई कांही आणोनी फराळासी ॥२॥
येरी म्हणे आम्ही नीच याती महार । कैसा हा विचार करूं आतां ॥३॥
येरू म्हणे माझा जाऊं पाहे प्राण । यातीसी कारण नाहीं मज ॥४॥
कांही तरी अन्न असेल शिळे मिळें । देई येची वेळे लवकरी ॥५॥
बंका म्हणे ऐसे लाघव श्रीहरी । करोनी पसरी हात पुढें ॥६॥
मग तो ब्राह्मणरूपी पंढरीनाथ म्हणाला, "मी या मार्गाने खूप दुरून आलो आहे. हे बाई, मला खूप भूक लागली आहे, खाण्यासाठी काहीतरी फराळ आणून दे." त्यावर सोयरा म्हणाली, "आम्ही खालच्या जातीचे (महार) आहोत, मी तुम्हाला अन्न कसे देऊ?" त्यावर तो वृद्ध म्हणाला, "भुकेने माझा प्राण चालला आहे, मला इथे जातीशी काही देणेघेणे नाही. तुझ्याकडे जे काही शिळे-पाके अन्न असेल, ते मला त्वरित दे." बंका म्हणतात, श्रीहरीने अशी लीला करून तिच्यापुढे अन्न मागण्यासाठी हात पसरला.
॥ अभंग ९ ॥ अभंग रचना
सोयराईनें मनी करोनी विचार । म्हणे हा अविचार करूं कैसा ॥१॥
हा तंव आहे वृध्द ब्राह्मण । दंत कानहीन दुर्बळ तो ॥२॥
यासी अन्न देतां आपुला विचार । मज मारामार करिती लोक ॥३॥
विन्मुख हा जातां पति रागवेल । बोल हा लागेल कपाळासी ॥४॥
बंका म्हणे ऐसा करोनी निर्धार । ठेवी पायावर डोई तेव्हा ॥५॥
सोयराबाई मनात विचार करू लागली की, "मी हा अविचार कसा करू? हे तर वृद्ध, दात नसलेले आणि अशक्त ब्राह्मण आहेत. यांना जर मी अन्न दिले, तर गावचे लोक मला मारतील. आणि जर यांना उपाशी परत पाठवले, तर माझे पती माझ्यावर रागावतील आणि माझ्या कपाळाला दोष लागेल." बंका म्हणतात, असा मनात निश्चय करून तिने त्या ब्राह्मणाच्या पायावर डोके ठेवले.
॥ अभंग १० ॥ अभंग रचना
आम्ही तो जातीचे आहेती महार । तुम्हीं तो थोर उंच वर्ण ॥१॥
अन्नपाणी देता निंदितील जन । करतील ताडण मजलागीं ॥२॥
ऐंकोनियां मात येरू बोले वचन । यातीसी कारण नाही मज ॥३॥
माझा तूं वाचवी अन्न देऊनि प्राण । पुढील कारण पाहूं नको ॥४॥
ऐकोनी उत्तर सोयरा उठली । घरामध्यें आली लवलाहीं ॥५॥
दही आणी भात घेतला वाटीभरीं । आणोनिया करीं दिला तिने ॥६॥
बंका म्हणे हरी खावोनी तुष्टला । म्हणे माग मला देतों तुज ॥७॥
सोयरा म्हणाली, "आम्ही जातीचे महार आहोत आणि तुम्ही उच्च वर्णाचे आहात. मी अन्न-पाणी दिले तर लोक माझी निंदा करतील आणि मला मारतील." हे ऐकून तो वृद्ध म्हणाला, "मला जातीचे काही पडलेले नाही. तू मला अन्न देऊन माझा प्राण वाचव, पुढील परिणामांचा विचार करू नको." हे ऐकून सोयरा त्वरित घरात गेली. तिने वाटीभर दही-भात आणून त्या ब्राह्मणाच्या हातात दिला. बंका म्हणतात, तो दही-भात खाऊन हरी अत्यंत तृप्त झाला आणि म्हणाला, "आता तुला काय हवे ते माग, मी तुला देतो."
॥ अभंग ११ ॥ अभंग रचना
येरी म्हणे मज काय देतां स्वामी । उच्छिष्टांचे आम्ही धणी असों ॥१॥
तुमचे कृपेचा प्रसाद तुम्ही ठेवा । तोचि प्रिय देवा आहे आम्हां ॥२॥
येरु म्हणे घास घेई माझा करीं । मूल तें निर्धारीं होइल तुज ॥३॥
ऐकतां आनंदे घाली लोटांगण । वंदिले चरण जीवेंभावें ॥४॥
बंका म्हणे ऐसें लाघव करोनी । गेलासे निघोनी चक्रपाणी ॥५॥
सोयरा म्हणाली, "हे स्वामी, तुम्ही मला काय देणार? आम्ही तर संतांच्या उच्छिष्टाचे (प्रसादाचे) मानकरी आहोत. तुमची कृपा आणि हा प्रसाद आमच्या पाठीशी ठेवा, तेच आमच्यासाठी प्रिय आहे." तेव्हा तो वृद्ध म्हणाला, "हा माझ्या हातातील घासाचा प्रसाद घे, तुला नक्कीच मूल होईल." हे ऐकून तिने आनंदाने लोटांगण घातले आणि मनोभावे त्यांचे चरण वंदिले. बंका म्हणतात, अशी लीला करून तो चक्रपाणी (विठ्ठल) तिथून निघून गेला.
॥ अभंग १२ ॥ अभंग रचना
इतुक्यामाजी चोखा घरासी तो आला । वृत्त्तांत निवेदिला सोयराई ॥१॥
येरु म्हणे हें काय अनुचित केलें । बोल ते लाविले आपणासी ॥२॥
जातिचे तो महार जग जाणताती । आपुली फजिती आपुल्या हातें ॥३॥
कासयाचा पुत्र कोणाचा तो कोण । आपुले कारण साधीं आधीं ॥४॥
बंका म्हणे ऐसे बोल ते ऐकोनी । सोयर चरणीं घाली मिठी ॥५॥
इतक्यात संत चोखामेळा घरी आले आणि सोयराबाईने घडलेला सर्व वृत्तांत त्यांना सांगितला. चोखामेळा म्हणाले, "हे तू काय अघटित केलेस? लोकांना कळले तर ते आपल्यावर दोष ठेवतील. आपण जातीचे महार आहोत हे जग जाणते, तू आपल्याच हाताने आपली फजिती करून घेतलीस. कसला पुत्र आणि कोणाचा कोण तो वृद्ध? आधी आपले जे कर्तव्य आहे ते सांभाळ." बंका म्हणतात, पतीचे हे शब्द ऐकून सोयराबाईने त्यांच्या चरणांना घट्ट मिठी मारली.
॥ अभंग १३ ॥ अभंग रचना
कौतुकें आनंदे लोटल कांही काळ । तों आलें असे फळ प्रसादाचे ॥१॥
चोखीयाची कांता जालीसे गर्भीण । लागलासे पूर्ण नववा मास ॥२॥
स्वभावे विनंती करी पतीलागीं । घरीं नाही सामोग्री कैसी करूं ॥३॥
बंका म्हणे अशी ऐकोनियां मात । निघाला त्वरित बहिणी घरा ॥४॥
आनंदाने काही काळ निघून गेला आणि त्या प्रसादाचे फळ सोयराबाईला मिळाले. चोखामेळा यांची पत्नी गरोदर राहिली आणि तिला नववा महिना लागला. तिने पतीला सहज विनंती केली की, "बाळंतपणासाठी घरात काहीच सामग्री नाही, मी काय करू?" बंका म्हणतात, हे ऐकून चोखामेळा तातडीने आपल्या बहिणीच्या घरी जाण्यास निघाले.
॥ अभंग १४ ॥ अभंग रचना
न पुसतां गेला बहिणीचीया घरा । गांव मेहुणपुरा नांदतसे ॥१॥
नाम तें निर्मळा निर्मळेचे तीरी । वाचे निरंतरी नामघोष ॥२॥
चोखा तैसी बहिण बहिण तैसा चोखा । सदा नाम मुखा विठोबाचें ॥३॥
बंका म्हणे धन्य ज्याचा अमृतजन्म । निघे अस्थी नाम विठोबाचें ॥४॥
चोखामेळा कोणालाही न सांगता मेहुणपुरा या गावी राहणाऱ्या आपल्या बहिणीच्या घरी गेले. तिच्या पवित्र नावाप्रमाणेच तिच्या तोंडी सतत नामघोष चालू असे. चोखामेळा जसे भक्त होते, तशीच त्यांची बहीण निर्मळा होती; दोघांच्याही मुखात सदैव विठ्ठलाचे नाव असे. बंका म्हणतात, ज्यांचा जन्म अमृतासारखा धन्य आहे, त्यांच्या अस्थींमधूनही (हाडांतूनही) विठ्ठलाचेच नाव निघत असे.
॥ अभंग १५ ॥ अभंग रचना
चोखियाचे घरी नवल वर्तले । पाहुणे ते आलें देवराव ॥१॥
सोयर निर्मळा होत्या दोघी घरी । पाहुणा श्रीहरी आला तेव्हां ॥२॥
खोपट मोडकें द्वारी वृदांवन । बैसे नारायण तया ठायीं ॥३॥
दोघी प्रेमभरित धरिती चरण । घालितीं लोटांगण जीवेभावें ॥४॥
कोठोनियां स्वामी आलेती तें सांगा । यावर येरू म्हणे पै गा दूर देशीं ॥५॥
झाले दोन प्रहर क्षुधेने पीडिलों । म्हणोनियां आलों तुमचे सदनी ॥६॥
कोणाचें हें घर सांगा हो निर्धार । ते म्हणती महार आम्ही असों ॥७॥
येरू म्हणें घरी कोण अधिकारी । कैसी चाले परी संसाराची ॥८॥
मग त्या ऐकोनी तयाचे बोलणें । म्हणती देवाजीनें निकें केलें ॥९॥
बंका म्हणे ऐसा कृपाळु श्रीहरी । चोखियाचे घरी राहे सुखें ॥१०॥
तिकडे चोखामेळा यांच्या घरी एक नवल घडले; स्वतः देवराव (विठ्ठल) पाहुणे म्हणून आले. सोयरा आणि निर्मळा दोघीही घरात होत्या, तेव्हा श्रीहरी तिथे प्रकट झाला. त्यांचे घर मोडके-तोडके झोपडे होते आणि दारात वृंदावन होते, तिथे नारायण येऊन बसला. त्या दोघींनी प्रेमभराने देवाचे चरण धरले आणि लोटांगण घातले. त्यांनी विचारले, "स्वामी, तुम्ही कुठून आलात?" देव म्हणाला, "मी दूर देशातून आलो आहे. दुपार झाली आहे आणि मी भुकेने व्याकुळ झालो आहे, म्हणून तुमच्या घरी आलो. हे घर कोणाचे आहे?" त्यांनी सांगितले, "आम्ही जातीचे महार आहोत." देवामने विचारले, "घराचा मालक कोण आहे आणि तुमचा संसार कसा चालतो?" त्याचे ते बोलणे ऐकून त्या म्हणाल, "देवाच्या कृपेने सर्व काही ठीक चालले आहे." बंका म्हणतात, असा हा कृपाळू श्रीहरी चोखामेळा यांच्या घरी सुखाने राहू लागला.
॥ अभंग १६ ॥ अभंग रचना
संसारदुःखें पीडिलों दातारा । किती येरझारा जन्ममरण ॥१॥
सोडवू गा देवा भवाची काचणी । जातो आडरानी विषयसंगे ॥२॥
भवाचिया डोहीं बुडतों वेळोवेळां । कां न ये कळवळा तुज देवा ॥३॥
बंका म्हणे तुम्ही जरी मोकलिलें । कवणातें वहिलें शरण जाऊं ॥४॥
"हे दातारा, मी संसाराच्या दुःखाने पीडित झालो आहे. जन्म आणि मरणाच्या या फेऱ्या किती वेळा मारू? देवा, या संसाराच्या त्रासातून मला सोडव, विषयांच्या संगतीने मी भरकटत चाललो आहे. या संसाररूपी डोहात मी वारंवार बुडत आहे, तुला माझी दया का येत नाही?" बंका म्हणतात, "हे देवा, जर तुम्हीच मला सोडून दिले, तर मी तातडीने कोणाला शरण जाऊ?"
॥ अभंग १७ ॥ अभंग रचना
आपुलिया ब्रीदा आपण सांभाळी । तूंचि माझा बळी मायबाप ॥१॥
तुम्हांविण कोणा जाऊं मी शरण । कांहो अभिमान नये माझा ॥२॥
हीन याती दीन पतीत आगळा । म्हणोनि कळवळा नये माझा ॥३॥
बंका म्हणे अहो पंढरीनिवासा । तुजविण आशा दुजी नाहीं ॥४॥
"देवा, तू तुझ्या ब्रीदाचे (भक्तांचे रक्षण करण्याच्या प्रतिज्ञेचे) पालन कर. तूच माझा समर्थ मायबाप आहेस. तुझ्याविना मी कोणाला शरण जाऊ? तुला माझा अभिमान का वाटत नाही? मी हीन जातीचा, गरीब आणि अत्यंत पापी आहे, म्हणूनच तुला माझी दया येत नाही का?" बंका म्हणतात, "हे पंढरीनिवासा विठ्ठला, तुझ्याशिवाय मला दुसरी कोणतीही आशा नाही."
॥ अभंग १८ ॥ अभंग रचना
कासया गा मज घातिलें संसारा । पाडिलें विसरा तुमच्या नामा ॥१॥
कोठवरी हांव करितों दिवसराती । गुंतलोंसे भ्रांती माया मोहें ॥२॥
न कळे उकला करितां येरझारी । माझा मीच वैरी झालों दिसे ॥३॥
बंका म्हणे सुख संताचे संगती । ती मज विश्रांती द्यावी देवा ॥४॥
"हे देवा, तू मला या संसारात का टाकलेस, ज्यामुळे मला तुझ्या नामाचा विसर पडला? मी रात्रंदिवस कशाची तरी हाव धरत आहे आणि माया-मोहाच्या भ्रमात गुंतलो आहे. जन्म-मरणाच्या या फेऱ्यांचा उलगडा मला होत नाही, असे वाटते की मीच माझा वैरी झालो आहे." बंका म्हणतात, "खरे सुख संतांच्या संगतीत आहे, तीच विश्रांती मला द्यावी."
॥ अभंग १९ ॥ अभंग रचना
उपाधीच्या भेणें आलोंसे शरण । कायावाचामने सहित देवा ॥१॥
तूं माझा मायबाप सकळ वित्त गोत । तूं माझें गणगोत पंढरिराया ॥२॥
तुं माझी साउली तू माझी माउली । प्रेमाची माउली तूंचि माझी ॥३॥
बंका म्हणे तुज विकिला जीवप्राण । काया वाचा मन सत्य देवा ॥४॥
"या संसाराच्या उपाधींना (त्रासांना) भून मी काया, वाचा आणि मनाने तुला शरण आलो आहे. हे पंढरीराया, तूच माझा मायबाप, माझे धन आणि माझे सगेसोयरे आहेस. तू माझी सावली आहेस आणि तूच माझी प्रेमाची माऊली (माता) आहेस." बंका म्हणतात, "हे देवा, मी माझा जीव, प्राण, काया, वाचा आणि मन सत्यतेने तुझ्या चरणी अर्पण केले आहे."
॥ अभंग २० ॥ अभंग रचना
नाहीं प्रेमभाव नकळे मान्यता । सलगी बोलतां सुख वाटे ॥१॥
अखंड नामावळी गाईन वेळोवेळीं । नित्य ती दिवाळी आम्हांघरीं ॥२॥
संतसमागम वैष्णवांचा हाट । पंढरीये पेठ दुमदुमली ॥३॥
बंका म्हणे सुख तयाचे संगती । बैसेन पंगती हरिदासा ॥४॥
"माझ्याकडे कोणताही प्रेमभाव नाही आणि मला मोठेपणाचे नियम कळत नाहीत, तरीही तुझ्याशी प्रेमाने-सलगीने बोलण्यात मला सुख वाटते. मी अखंडपणे वेळोवेळी तुझी नामावळी गात राहीन, ज्यामुळे आमच्या घरी रोज दिवाळी असेल." संतांच्या एकत्र येण्याने आणि वैष्णवांच्या मेळ्याने पंढरीची बाजारपेठ दुमदुमून गेली आहे. बंका म्हणतात, "त्यांच्या संगतीतच खरे सुख आहे, म्हणून मी हरिदासांच्या पंगतीला जाऊन बसेन."
॥ अभंग २१ ॥ अभंग रचना
भांबावोनी प्राणी संसारी गुंतले । माझें म्हणोनि श्रमले भवनदी ॥१॥
नामाची सांगडी न बांधिती कोणी । चौर्‍यांशीची खाणी भोगताती ॥२॥
आपुला आपण झाला असे वैरी । हिंडे दारोदारी भिक मागा ॥३॥
बंका म्हणे नाम सांडोनी विठ्ठल । वाचे बोलती बोल वाउगची ॥४॥
संसारी जीव गोंधळून जाऊन मोहात गुंतले आहेत आणि 'हे माझे, ते माझे' म्हणून या संसाररूपी नदीत व्यर्थ श्रम करत आहेत. देवाच्या नामाची नौका (सांगडी) कोणीही सोबत घेत नाही, त्यामुळे ते चौऱ्याऐंशी लक्ष योनींचे फेरे भोगत राहतात. माणूस स्वतःच स्वतःचा वैरी झाला आहे आणि सुखासाठी दरोदारी भिक मागत फिरत आहे. बंका म्हणतात, विठ्ठलाचे नाम सोडून मुखाने इतर गोष्टी बोलणे म्हणजे व्यर्थ बडबड करणे होय.
॥ अभंग २२ ॥ अभंग रचना
चोखा चोखट निर्मळ । तया अंगी नाही मळ ॥१॥
चोखा सुखाचा सागर । चोखाभक्तिचा आगर ॥२॥
चोखाप्रेमाची माउली । चोखा कृपेची साउली ॥३॥
चोखा मनाचें मोहन । बंका घाली लोटांगण ॥४॥
संत चोखामेळा हे अत्यंत शुद्ध, चोखट आणि निर्मळ आहेत; त्यांच्या अंगी कोणताही मळ (विकार) नाही. चोखामेळा हे सुखाचा सागर आहेत आणि भक्तीचे आगर (खाण) आहेत. ते प्रेमाची माऊली आणि कृपेची सावली आहेत. ते सर्वांच्या मनाला भुरळ घालणारे आहेत, अशा संत चोखामेळा यांच्या चरणी बंका लोटांगण घालत आहेत.
॥ अभंग २३ ॥ अभंग रचना
सुखाचा सागर चोखा हा निर्धार । काय मी पामर गुण वानूं ॥१॥
धन्य प्रेमपान्हा पाजुनियां मातें । केलें असे सरतें आपणामाजी ॥२॥
आनंदी आनंद दाविलासे डोळां । दिली जीवनकळा माझी मज ॥३॥
बंका म्हणे माझी प्रेमाची माउली । कृपेची साउली केली मज ॥४॥
चोखामेळा हे सुखाचा सागर आहेत हे निश्चित आहे, माझ्यासारखा पामर (लहान) जीव त्यांच्या गुणांचे काय वर्णन करणार? त्यांनी मला प्रेमाचा पाल्हा पाजून स्वतःमध्ये सामावून घेतले, हा त्यांचा मोठेपणा धन्य आहे. त्यांनी माझ्या डोळ्यांना ब्रह्मानंदाचा आनंद दाखवला आणि मला माझी खरी जीवनकळा (आत्मज्ञान) दिली. बंका म्हणतात, अशा माझ्या प्रेमाच्या माऊलीने माझ्यावर आपल्या कृपेची सावली धरली आहे.
॥ अभंग २४ ॥ अभंग रचना
जें सुख ऐकतां मन तें निवांत । तेंचि मूर्तिमंत विटेवरी ॥१॥
साजिरें गोजिरें श्रीमुख चांगले । कर मिरवले कटावरी ॥२॥
समचरण दोनी शोभती पाउले । ध्यान मिरवले पंढरीये ॥३॥
आनंदी आनंद सुखाचा सुखराशी । घाली चरणासी बंका मिठी ॥४॥
ज्या सुखाची केवळ गोष्ट ऐकली तरी मन शांत होते, ते सुख पंढरपुरात विटेवर मूर्तिमंत उभे आहे. त्याचे ते सुंदर, गोजिरे मुखकमल अत्यंत देखणे असून त्याचे दोन्ही हात कंबरेवर शोभत आहेत. विटेवर त्याची दोन्ही पावले समचरणात शोभत आहेत आणि हे सुंदर ध्यान पंढरीत मिरवत आहे. बंका म्हणतात, तो विठ्ठल सुखाची रास असून, मी आनंदाने त्याच्या चरणांना घट्ट मिठी मारत आहे.
॥ अभंग २५ ॥ अभंग रचना
आधींच निर्मळ वदन सोज्वळ । विठोबा दयाळ पंढरीये ॥१॥
समचरण गोड गोजिरी पाउलें । कर मिरवले कटवरी ॥२॥
ध्यान दिगंबर तुळशीमाळा गळा । पांघुरला पिंवळा पीतांबर ॥३॥
बंका म्हणे सर्व सुखाचे आगर । तो हा विटेवर विठ्ठल देवो ॥४॥
पंढरीचा दयाळू विठोबा आधीच निर्मळ आहे आणि त्याचे मुख अतिशय सोज्वळ आहे. त्याची गोड, गोजिरी पावले समचरणात विटेवर आहेत आणि हात कंबरेवर आहेत. गळ्यात तुळशीची माळ आहे आणि त्याने अंगावर पिवळा पितांबर पांघरला आहे. बंका म्हणतात, सर्व सुखांचे मूळ स्थान (आगर) असलेला तो विठ्ठल देव विटेवर उभा आहे.
॥ अभंग २६ ॥ अभंग रचना
नकळे योग याग तपादि साधने । नेणेची लक्षण यांचे कांही ॥१॥
सुलभ सोपारे नाम आठवितां । न पडेची गुंता कर्म धर्म ॥२॥
विधिनिषेधाचें न घेवो ओझें । आणीक सहजें नकळे कांही ॥३॥
बंका म्हणे मज नामाचा आधार । उतरेन पार भवनदी ॥४॥
मला योग, यज्ञ किंवा तप यांसारखी कठीण साधने कळत नाहीत आणि त्यांची लक्षणेही माहीत नाहीत. भगवंताचे नाम आठवणे इतके सुलभ आणि सोपे आहे की, त्यामुळे कर्म-धर्माचा कोणताही गुंता निर्माण होत नाही. आम्ही विधी-निषेधाचे (काय करावे, काय करू नये याचे) ओझे डोक्यावर घेत नाही, कारण आम्हाला त्यातील काही समजत नाही. बंका म्हणतात, मला केवळ विठ्ठलाच्या नामाचा आधार आहे, ज्याच्या बळावर मी हा संसारसागर पार करेन.
॥ अभंग २७ ॥ अभंग रचना
मनाचेनि मनें केला हा निर्धार । भवसिंधुपार तरावया ॥१॥
नामाची चांगले नामची चांगले । जडजीव उध्दरले नेणों किती ॥२॥
नाम निजनौका संताची संगती । हेची श्रीपती द्यावी मज ॥३॥
बंका म्हणे देवा पुरवावी आळी । देईन जीव बळी संता पायी ॥४॥
हा संसारसागर पार करण्यासाठी मी मनाशी पक्का निर्धार केला आहे. हरीचे नाम अत्यंत चांगले आहे, या नामामुळे कितीतरी पापी आणि जड जीवांचा उद्धार झाला आहे. देवाचे नाम हीच आपली खरी नौका असून संतांची संगत हीच खरी जोड आहे, हेच मला हे लक्ष्मीपती देवा, तू द्यावेस. बंका म्हणतात, "हे देवा, माझी ही हौस (आळी) पुरव, मी संतांच्या पायावर माझा जीव ओवाळून टाकायला तयार आहे."
॥ अभंग २८ ॥ अभंग रचना
हीन याती पतीत दुर्बळ । परि तुम्ही दयाळ दिनानाथ ॥१॥
अनाथा कैवारी त्रिभुवनी ठसा । नामाचा भरंवसा त्रिभुवनीं ॥२॥
नाम घेतां कोणी न दिसे वायां गेला । ऐसाची गमला भावबळे ॥३॥
बंका म्हणे सर्वज्ञा विठोबा दयाळा । पुरवावा लळा हाची माझा ॥४॥
जरी मी हीन जातीचा, पापी आणि दुर्बळ असलो, तरी तुम्ही दीनांचे कैवारी आणि अत्यंत दयाळू आहात. तुम्ही अनाथांचे पाठीराखे आहात, हा तुमचा ठसा तिन्ही लोकात प्रसिद्ध आहे आणि तुमच्या नामाचाच तिन्ही लोकांत भरवसा आहे. नामाचा उच्चार करताना भक्तीच्या बळावर कोणीही वाया गेला आहे असे दिसत नाही. बंका म्हणतात, "हे सर्वज्ञ, दयाळू विठ्ठला, तू माझा हाच लाड पुरवावास."
॥ अभंग २९ ॥ अभंग रचना
सांवळे सगुण उभे कर कटीं । मूर्ति हे गोमटी बाळरूप ॥१॥
शंख चक्र करी ते कटावरी । पीतांबरधारी चतुर्भुज ॥२॥
लावण्याचा गाभा श्रीमुख चांगले । श्रीवत्स शोभले हृदयावरी ॥३॥
बंका म्हणे धन्य देवांचा हा देव । वैकुंठीचा राव पंढरीये ॥४॥
सावळ्या आणि सगुण रूपातील विठ्ठल कंबरेवर हात ठेवून उभा आहे; त्याचे हे बाळरूप अत्यंत सुंदर (गोमटे) आहे. हातात शंख व चक्र धारण केले असून ते हात कंबरेवर ठेवले आहेत, असा हा चतुर्भुज देव पिवळा पितांबर नेसला आहे. त्याचे सुंदर मुख जणू लावण्याचा (सौंदर्याचा) गाभा आहे आणि त्याच्या हृदयावर श्रीवत्सलांछन शोभत आहे. बंका म्हणतात, देवांचा देव असलेला वैकुंठाचा राजा पंढरीत उभा आहे, तो धन्य आहे.
॥ अभंग ३० ॥ अभंग रचना
भक्तांची आवडी धरोनी हृषीकेशी । उभा पंढरीसी विटेवरी ॥१॥
नामदेवासाठीं दूध पिये वाटी । मिराबाईचें घोटी विष स्वयें ॥२॥
जनीचिया संगे दळूं कांडूं लागे । चोखामेळ्या संगे ढोरे वोढी ॥३॥
बंका म्हणे ऐसा भक्तांचा आळुका । ज्ञानियाची देखा भिंत वोढी ॥४॥
भक्तांबद्दलचे प्रेम आणि आवड मनात धरून हा हृषीकेशी (विठ्ठल) पंढरपुरात विटेवर उभा आहे. त्याने नामदेवासाठी वाटीतील दूध पिले आणि मीराबाईसाठी स्वतः विष प्राशन केले. तो जनाबाईच्या सोबत दळण-कांडण करू लागतो आणि चोखामेळा यांच्या सोबत मेलेली गुरे ओढण्याचे काम करतो. बंका म्हणतात, हा देव भक्तांचा इतका भुकेला (आळुका) आहे की, त्याने ज्ञानेश्वरांसाठी निर्जीव भिंतही चालवली.
॥ अभंग ३१ ॥ अभंग रचना
पहा हो नवल गोरियाचे घरी । कुल्लाळ भीतरीं स्वयें झाला ॥१॥
त्रैलोकी गमन ते झाले गाढव । आपुलें वैभव परतें ठेवी ॥२॥
गोणी भरोनियां स्वयें आणी हरी । त्याच्या साहित्य करी रखुमाई ॥३॥
बंका म्हणे ऐसी आवडी भक्ताची । बोलतां वेदांची वाचा मौन्य ॥४॥
गोरा कुंभाराच्या घरी काय आश्चर्य घडले पहा; स्वतः विठ्ठल तिथे कुंभार (कुल्लाळ) बनून काम करू लागला. ज्याचे तिन्ही लोकांत गमन आहे, तो स्वतःचे वैभव बाजूला ठेवून माती तुडवण्यासाठी गाढव बनण्यासही तयार झाला. श्रीहरी स्वतः मातीच्या गोण्या भरून आणत होता आणि रुक्मिणी त्याला मदत (साहित्य) करत होती. बंका म्हणतात, देवाला भक्तांची इतकी आवड आहे की, त्याचे वर्णन करताना वेदांची वाणीही मौन धारण करते.
॥ अभंग ३२ ॥ अभंग रचना
कोण भाग्य तया सेना न्हावियाचें । नीच काम त्याचे स्वयें करी ॥१॥
घेउनी धोकटी हजामत करी । आरसा दावी करी बादशहासी ॥२॥
कसबाचे घरी विकीतसे मांस । राका मेहत्यास हुंडी भरी ॥३॥
बंका म्हणे ज्याचे पुराणी पवाडे । तो भक्त सांकडे वारीतसे ॥४॥
त्या सेना न्हाव्याचे भाग्य किती थोर, की विठ्ठलाने स्वतः त्याचे क्षौरकर्माचे काम केले. देवाने हातात धोकटी (न्हाव्याची पिशवी) घेऊन बादशहाची हजामत केली आणि त्याला आरसा दाखवला. तो कसाई सजनाच्या घरी मांस विकायला तयार झाला आणि राका कुंभारासाठी त्याने हुंडी भरली. बंका म्हणतात, ज्या देवाचे पराक्रम पुराणात गायले आहेत, तो भक्तांचे संकट निवारण्यासाठी स्वतः धावून जातो.
॥ अभंग ३३ ॥ अभंग रचना
आपुल्या भक्तांचा धरोनी अभिमान । सगुण निर्गुण रूप धरी ॥१॥
जयाची वासना तेची पुरवीत । उभा राहे तिष्ठत बळिचे द्वारी ॥२॥
विदुराचे घरी आवडी खाय कण्या । धांवतसे धांवण्या भाजी पाना ॥३॥
बंका म्हणे अंबऋषीकारणें । दहा जन्म घेणे गर्भवास ॥४॥
आपल्या भक्तांचा अभिमान बाळगून देव सगुण आणि निर्गुण अशी रूपे धारण करतो. भक्ताची जी इच्छा (वासना) असेल, ती तो पुरवतो आणि बळी राजाच्या दारापाशी तो रक्षक म्हणून उभा राहतो. विदुराच्या घरी तो आवडीने कण्या (कणस/कण्यांचा भात) खातो आणि द्रौपदीच्या हाकेला धावून जात भाजीचे पानही आवडीने खातो. बंका म्हणतात, अंबरीष ऋषींच्या रक्षणासाठी या देवाने स्वतः दहा वेळा गर्भवास सोसून जन्म घेतले.
॥ अभंग ३४ ॥ अभंग रचना
गोकुळी लाघव गौळीयांचे घरी । रांगता श्रीहरी स्वयें झाला ॥१॥
दही दूध लोणी चोरोनियां खाये । नही म्हणोनि वाहे आण माते ॥२॥
गाई चारी सुखें करीतसे काला । ठकवी देवाला ब्रह्मादिकां ॥३॥
बंका म्हणे ऐसा लाघवी सूत्रधारी । किर्ति चराचरी वाढलीसे ॥४॥
गोकुळात गवळ्यांच्या घरी श्रीहरीने अनेक लील्या केल्या, तो स्वतः तिथे गुडघ्यांवर रांगला. तो दही, दूध आणि लोणी चोरून खात असे आणि "मी खाल्ले नाही" म्हणून यशोदा मातेची शपथ घेत असे. तो आनंदाने गाई चरायचा आणि गोपाळांसोबत काला करायचा; त्याने स्वतः ब्रह्मदेवासारख्या देवांनाही आपल्या लीलेने चकवले. बंका म्हणतात, असा हा लीला करणारा जगाचा सूत्रधार असून त्याची कीर्ती चराचरात पसरली आहे.
॥ अभंग ३५ ॥ अभंग रचना
वासना उडाली तृष्णा मावळली । कल्पना गळाली अहंकृती ॥१॥
तोचि भक्त जाणा दया शांति वसे । काम क्रोध फांसे न बाधी त्या ॥२॥
मोह ममतेचे तोडोनियां जाळें । केलं निजबळें तृणप्राय ॥३॥
बंका म्हणे तोची प्राणाचाही प्राण । आणीक प्रमाण नाही मज ॥४॥
ज्याच्या मनातील संसाराची वासना उडून गेली आहे, आशा (तृष्णा) मावळली आहे आणि कल्पना व अहंकार गळून पडले आहेत, त्यालाच खरा भक्त समजावा. त्याच्या अंगी दया आणि शांतता वास करते आणि काम-क्रोधाचे पाश त्याला बांधू शकत नाहीत. त्याने मोह आणि ममतेचे जाळे स्वतःच्या आत्मबळाने गवतासारखे (तृणप्राय) तोडून टाकले आहे. बंका म्हणतात, असाच भक्त मला प्राणापेक्षा प्रिय आहे, याशिवाय दुसरे कोणतेही प्रमाण मला मान्य नाही.
॥ अभंग ३६ ॥ अभंग रचना
येणे जाणें दोनी खुंटले मारग । अवघा केला त्याग इंद्रियांचा ॥१॥
एक धरिला मनीं पंढरीचा राणा । वेदशास्त्र पुराण अकळ तो ॥२॥
आगमनाची आटी निगमा नकळे । बहुत शीणले वाखाणितां ॥३॥
बंका म्हणे तो हा पहा विटेवरी । पाउलें गोजिंरी कर कटी ॥४॥
संसारातील जन्म-मरणाचे (येण्या-जाण्याचे) दोन्ही मार्ग आता थांबले आहेत आणि इंद्रियांच्या भोगांचा संपूर्ण त्याग केला आहे. मी माझ्या मनात केवळ पंढरीचा राजा धरून ठेवला आहे, जो वेद, शास्त्रे आणि पुराणांनाही न कळणारा (अकळ) आहे. ज्याचे स्वरूप वेदांना आणि उपनिषदांनाही पूर्णपणे उमजले नाही आणि ज्याचे वर्णन करताना मोठेमोठे ज्ञानी थकले. बंका म्हणतात, तोच हा परमात्मा पंढरपुरात विटेवर सुंदर पावले ठेवून आणि कंबरेवर हात ठेवून उभा आहे, तो पहा.
॥ अभंग ३७ ॥ अभंग रचना
नकळे वो माव आगमा निगमा । जयाचा महिमा श्रुति शास्त्रां ॥१॥
तो म्यां डोळेभरी पाहिला श्रीहरी । भीवरेचे तिरीं विठ्ठलरूप ॥२॥
सुखाचा सागर भक्तांचा कैवारी । ब्रीद चराचरी गाजतसे ॥३॥
बंका म्हणे ऐसा जयाचा महिमा । सुलभ तो आम्हां भाविकांसी ॥४॥
ज्याची लीला (माव) वेद आणि उपनिषदांनाही कळत नाही आणि ज्याचा महिमा श्रुती व शास्त्रे गातात, तो श्रीहरी मी भीमा नदीच्या तीरावर विठ्ठल रूपात डोळे भरून पाहिला आहे. तो सुखाचा सागर आणि भक्तांचा पाठीराखा आहे, त्याचे हे ब्रीद संपूर्ण चराचरात गाजत आहे. बंका म्हणतात, ज्याचा महिमा एवढा अगाध आहे, तो आमच्यासारख्या भोळ्या-भाविकांसाठी अत्यंत सोपा (सुलभ) झाला आहे.
॥ अभंग ३८ ॥ अभंग रचना
भोळ्या भाविकांसी सांपडले वर्म । सुलभ हें नाम विठोबाचें ॥१॥
भवाचा उतार हरिनाम सांगडी । जाऊं पैलथडी हेळामात्रें ॥२॥
आनंद सोहळा हरिकथा माउली । भाविकां वोळली प्रेमपान्हा ॥३॥
बंका म्हणे माझ हाचिं निर्धार । येणे संसार देशधडी ॥४॥
भोळ्या-भाबड्या भक्तांना विठ्ठलाच्या नामाचे खरे मर्म सापडले आहे, विठोबाचे नाम घेणे अतिशय सुलभ आहे. या संसारसागरातून पार होण्यासाठी विठ्ठल नाम हीच खरी नौका (सांगडी) आहे, ज्याच्या सहाय्याने आपण सहजपणे पैलतीराला जाऊ शकतो. हरिकथा ही माऊलीसारखी असून तो एक आनंदाचा सोहळा आहे, जिने भक्तांवर आपल्या प्रेमाचा पाल्हा सोडला आहे. बंका म्हणतात, "माझा हाच पक्का निर्धार आहे आणि या नामामुळे हा संसार नष्ट होईल (देशधडीला जाईल)."
॥ अभंग ३९ ॥ अभंग रचना
ज्ञानियाचा राजा ज्ञानेश्वर माउली । खेचरा वोळली कृपासिंधु ॥१॥
ज्ञानदेवा चरणी खेचर शरण । नामदेवा पूर्ण कृपा केली ॥२॥
नामदेवें हात चोखियाचे शिरी । विठ्ठल ती अक्षरी उपदेशिले ॥३॥
बंका म्हणे माझा चोखा गुरु माउली । तयाचे पाउलीं लोटांगण ॥४॥
ज्ञानियांचा राजा असणाऱ्या ज्ञानेश्वर माऊलीची कृपा विसोबा खेचरांवर झाली, ते कृपासिंधू आहेत. विसोबा खेचर हे ज्ञानदेवांच्या चरणी शरण गेले आणि त्यांनी पुढे नामदेवांवर पूर्ण कृपा केली. संत नामदेवांनी आपला वरदहस्त चोखामेळा यांच्या डोक्यावर ठेवून त्यांना 'वि-ठ्ठ-ल' या तीन अक्षरी मंत्राचा उपदेश केला. बंका म्हणतात, "असे संत चोखामेळा हे माझे सद्गुरू आणि माऊली आहेत, त्यांच्या चरणांवर मी साष्टांग लोटांगण घालतो."