संत सावता माळी महाराज

🔷 १. प्रस्तावना: श्रमाची आणि परमार्थाची सुंदर सांगड

संत सावता माळी महाराज (इ.स. १२५० - १२९५) हे महाराष्ट्रातील वारकरी संप्रदायातील एक अत्यंत प्रज्ञावंत आणि वेगळे संत होते. ज्या काळात देवाला भेटण्यासाठी घरदार सोडून जंगलात जावे लागे किंवा तीर्थयात्रा कराव्या लागत, त्या काळात सावता महाराजांनी आपल्या घरच्या शेतीलाच 'मंदिर' आणि कामालाच 'भक्ती' बनवले.

ते खऱ्या अर्थाने **'कर्मयोगी'** संत होते. "आपले काम चोख आणि प्रामाणिकपणे करणे, हीच खरी ईश्वराची सेवा आहे," हा त्यांचा बाणा होता. त्यांनी आयुष्यात कधीही पंढरपूरची वारी केली नाही, पण त्यांची भक्ती इतकी अथांग आणि शुद्ध होती की, साक्षात विठ्ठल त्यांच्या भक्तीला भुलून अरण गावी त्यांच्या शेतात प्रकट झाला होता.

🔷 २. जन्म, कौटुंबिक वारसा आणि धार्मिक संस्कार

संत सावता माळी यांचा जन्म सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्यात असलेल्या **'अरण'** या गावी एका वारकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे आजोबा देवूबा माळी आणि वडील परसूबा माळी हे अत्यंत धार्मिक वृत्तीचे होते. घरात पिढ्यानपिढ्या विठ्ठलाची भक्ती आणि माळकरी परंपरा होती. त्यामुळे लहानपणापासूनच सावता यांच्यावर विठ्ठल भक्तीचे संस्कार झाले.

सावता महाराजांचा विवाह मिरज जवळील 'भडके' घराण्यातील **'जनाबाई'** नावाच्या सुसंस्कृत कन्येशी झाला. जनाबाई सुद्धा पतीच्या भक्तीभावाचा आदर करायची. सावता महाराजांचे घराणे शेती करायचे. प्रामुख्याने फुलांची बाग आणि भाजीपाला पिकवणे हा त्यांचा पारंपरिक व्यवसाय होता. सावता महाराज खूप कष्टाळू होते. ते पहाटेपासून शेतात राबायचे, पण काम करताना त्यांच्या मुखातून विठ्ठलाचे नामस्मरण कधीच सुटत नव्हते.

🔷 ३. शेत बनले पंढरपूर: सावता महाराजांचा कर्मयोग

सावता महाराजांची विचारसरणी अतिशय पुरोगामी आणि व्यावहारिक होती. इतर वारकरी ज्याप्रमाणे दरवर्षी आषाढी-कार्तिकीला पंढरपूरला विठ्ठलाच्या दर्शनाला जात, तसे सावता महाराज कधीही गेले नाहीत. त्यांच्या पत्नीने एकदा त्यांना विचारले, "तुम्ही वारीला का जात नाही?"

तेव्हा सावता महाराजांनी अत्यंत सुंदर उत्तर दिले. ते म्हणाले, "माझा विठ्ठल कुठे दूर पंढरपुरात नाही, तो तर माझ्या या शेतात, माझ्या कष्टांमध्ये आहे." ते शेतात मोट चालवताना, झाडांना पाणी देताना, खुरपणी करताना विठ्ठलाशी एकरूप व्हायचे. शेतातील प्रत्येक रोपट्यात, उमलणाऱ्या फुलात आणि पिकणाऱ्या भाजीपाल्यामध्ये त्यांना साक्षात विठाई माऊली दिसायची. त्यांनी आपल्या कृतीतून 'कायकवे कैलास' (काम हेच कैलास) हा विचार महाराष्ट्राच्या मातीत रुजवला.

🔷 ४. ज्ञानेश्वर-नामदेवांची अरण भेट आणि पांडुरंगाचा शोध

संत सावता माळी यांच्या अथांग आणि निष्काम भक्तीची कीर्ती संपूर्ण महाराष्ट्रात पसरली होती. एकदा संत ज्ञानेश्वर माऊली आणि संत नामदेव महाराज संपूर्ण संत मंडळींसह तीर्थयात्रा करत असताना, त्यांना पंढरपूरचा विठ्ठल कुठेच दिसेनासा झाला. नामदेव महाराज पांडुरंगाच्या विरहाने व्याकुळ झाले. तेव्हा ज्ञानदेवांनी अंतर्ज्ञानाने ओळखले की, भगवान श्रीकृष्ण (विठ्ठल) सध्या अरण गावी आपल्या परमभक्त सावता माळी यांच्या भक्तीला भुलून तिथेच रमले आहेत.

सर्व संत मंडळी विठ्ठलाचा शोध घेत घेत अरण नगरीत, सावता महाराजांच्या शेतापाशी आली. त्यावेळी सावता महाराज आपल्या शेतात विठ्ठल नामाचा गजर करत मनोभावे खुरपणी करत होते. त्यांच्या भोवतीचे वातावरण इतके पवित्र आणि दैवी झाले होते की, साक्षात भगवंत त्यांच्या कामात त्यांना सुप्त रूपाने मदत करत होते.

🔷 ५. अद्भुत प्रसंग: विठ्ठलाने सावतांच्या हृदयात घेतलेला आश्रय

ज्ञानदेव आणि नामदेव आपल्याला शोधत येत आहेत हे पाहून, देवाने भक्ताशी एक अनोखी लीला करण्याचे ठरवले. पांडुरंग सावता महाराजांना म्हणाले, "सावता, तुझे हे दोन मोठे भक्त मला शोधत येत आहेत, तू मला कुठेतरी लपवून ठेव!" सावता महाराजांनी हसून उत्तर दिले, "देवा, या जगात अशी कोणती जागा आहे जिथे तू नाहीस? पण जर तुला लपायचेच असेल, तर माझ्या हृदयासारखी दुसरी सुरक्षित जागा कोणती!"

सावता महाराजांनी आपल्या हातातील खुरप्याने स्वतःचे **हृदय (छाती) फाडले** आणि साक्षात पांडुरंगाला आपल्या हृदयात स्थान दिले. देव त्यांच्या हृदयात सामावले आणि सावता महाराजांनी आपली छाती पूर्ववत बंद केली. जेव्हा नामदेव आणि ज्ञानदेव शेतात आले, तेव्हा त्यांना पांडुरंग कुठेच दिसले नाहीत, पण सावता महाराजांच्या चेहऱ्यावरील दिव्य तेज आणि त्यांच्या हृदयातून येणारा विठ्ठल नामाचा ध्यास पाहून ते थक्क झाले.

नामदेव महाराजांनी जेव्हा सावता महाराजांच्या छातीकडे पाहिले, तेव्हा त्यांना तिथे विठ्ठलाच्या चरणकमलांचे दर्शन झाले. नामदेवांचा सात्विक अभिमान गळून पडला. त्यांनी ओळखले की, पंढरपुरात मूर्ती रूपात राहणारा देव, सावतांच्या शुद्ध कर्मामुळे आणि प्रेमामुळे त्यांच्या हृदयात जिवंत राहतो. या प्रसंगाने वारकरी संप्रदायाला भक्तीची एक नवीन आणि सर्वोच्च उंची दाखवून दिली.

"हात पाय दोन्ही धड । तरी तू पंढरीसी जाड ॥
काय तिथे उणे केले । जे तू अरण सोडून गेले ॥"

🔷 ६. वारीचे मर्म आणि विठ्ठलाचा सांगावा

सावता महाराजांनी कधीही पंढरपूरची वारी केली नाही, याचा अर्थ त्यांनी वारीला विरोध केला असा नव्हता. उलट, जे लोक पंढरपूरला जाऊ शकत नाहीत किंवा ज्यांना आपल्या संसाराच्या जबाबदाऱ्यांमुळे घर सोडणे शक्य नाही, त्यांना त्यांनी धीर दिला. "आपल्या कर्तव्यातून कधीही सुटका करून घेऊ नका, तर त्या कर्तव्यालाच देव मानून भजा," हा संदेश त्यांनी दिला.

त्यांनी सांगितले की, शुद्ध अंतःकरण आणि प्रामाणिक कष्ट असतील, तर पंढरीचा राणा स्वतः चालत तुमच्या दारी येतो. नामदेव आणि ज्ञानदेव जेव्हा अरण सोडून परत पंढरपूरला निघाले, तेव्हा सावता महाराजांनी अत्यंत आर्त स्वरात विठ्ठलासाठी सांगावा धाडला होता. तो अभंग आजही वारकरी भजनात अत्यंत आदराने गायला जातो.

🔷 ७. संत सावता माळी यांची वाङ्मय संपदा आणि निवडक अभंग

संत सावता माळी महाराज यांची फार मोठी अभंगगाथा उपलब्ध नाही, परंतु जे काही मोजके अभंग आज उपलब्ध आहेत, ते मराठी साहित्यातील अनमोल हिरे मानले जातात. त्यांनी आपल्या रोजच्या शेतीकामातील संज्ञांचा (Terms) वापर करून मानवी मनाला आणि समाजाला शुद्ध आचरणाचा मार्ग दाखवला.

त्यांच्या अभंगांमध्ये कमालीची सुटसुटीतपणा, स्पष्टता आणि भक्तीचा अथांग जिव्हाळा आहे. त्यांचे काही अजरामर आणि लोकप्रिय अभंग खालीलप्रमाणे आहेत:

🔷 ८. क्षेत्र अरण येथील महानिर्वाण आणि समाधी सोहळा

आपल्या संपूर्ण आयुष्यातून 'कर्म हाच खरा धर्म' हा वैश्विक आणि क्रांतीकारी संदेश देणाऱ्या या महान संताने वयाच्या अवघ्या ४५ व्या वर्षी, इ.स. १२९५ मध्ये आषाढ कृष्ण चतुर्दशीला सोलापूर जिल्ह्यातील आपल्या लाडक्या **'अरण'** या गावी महासमाधी घेतली. विशेष म्हणजे, संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी आळंदी येथे समाधी घेण्याच्या एक वर्ष आधीच सावता महाराजांनी आपला देह सोडला होता.

आज क्षेत्र अरण (ता. माढा, जि. सोलापूर) येथे संत सावता माळी महाराजांचे अतिशय भव्य आणि देखणे समाधी मंदिर आहे. दरवर्षी आषाढ वद्य चतुर्दशीला म्हणजेच त्यांच्या पुण्यतिथी सोहळ्याला (सावता समाधी सोहळा) तिथे लाखो वारकरी आणि भाविक नतमस्तक होण्यासाठी येतात. महाराष्ट्रातील शेतकरी आणि माळी समाज त्यांना आपले दैवत मानून मनोभावे पूजा करतो.

📚 ९. संत सावता माळी यांच्यावरील प्रमुख मराठी पुस्तके

सावता महाराजांचे विचार, त्यांचा कर्मयोग आणि त्यांच्या अभंगांचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी खालील पुस्तके अत्यंत उपयुक्त आहेत: