संत सावता माळी महाराज

१. प्रस्तावना: शेतीतून भक्ती करणारे संत

सावता माळी यांचे नाव घेतले की पहिल्यांदा शेती आठवते. फुलांची बाग, भाजीपाला आणि शेतातले रोजचे काम यांतूनच त्यांनी विठ्ठलभक्ती केली, असे सांगितले जाते.

वारकरी संतांच्या कथांत पंढरपूरची वारी हा महत्त्वाचा भाग असतो. आषाढी आणि कार्तिकी या वारींना अनेक वारकरी पंढरपूरला जातात. सावता माळी मात्र या बाबतीत वेगळे दिसतात. त्यांनी पंढरपूरची वारी केली नाही, असे मानले जाते, आणि त्यांच्या कथेत विठ्ठल अरण येथे त्यांच्या भेटीला येतो. सावता माळी यांच्या चरित्रातील बरेच प्रसंग मौखिक परंपरेतून आलेले आहेत.

२. जन्म आणि कुटुंब

सावता माळी यांचा जन्म साधारण इ.स. १२५० च्या सुमारास अरण येथे झाला, असे लोकप्रिय चरित्रात दिले जाते. ही वर्षे साधारण काळ दाखवणारी म्हणून घ्यावीत. अरण हे आजच्या सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्यात आहे.

त्यांचे घराणे वारकरी होते, असे चरित्रात येते. आजोबा देवूबा, वडील परसूबा आणि आई नांगूबाई अशी नावे सांगितली जातात. घरात विठ्ठलभक्तीची आणि माळकरी राहणीची परंपरा आधीपासून होती, असेही मानले जाते. त्यामुळे लहानपणापासून त्यांच्यावर भक्तीचे संस्कार झाले, असे या चरित्रात म्हटले आहे.

त्यांच्या पत्नीचे नाव जनाबाई आणि त्या मिरजजवळील भडके घराण्यातील होत्या, असे चरित्रात सांगितले जाते. या जनाबाई नामदेवांच्या सहवासातील संत जनाबाई यांच्याहून वेगळ्या आहेत. दोघींच्या नावांत साम्य असल्याने गल्लत होऊ शकते, म्हणून हे वेगळे नमूद केले आहे.

सावता माळी यांच्या घराण्याची शेती होती. फुलबाग आणि भाजीपाला पिकवणे हाच त्यांचा पारंपरिक व्यवसाय मानला जातो.

३. शेतीकामातून भक्ती

सावता माळी यांच्या कथा शेतातल्या कामांशी जोडलेल्या आहेत. मोट चालवणे, झाडांना पाणी देणे, खुरपणी करणे अशी कामे त्यांच्या चरित्रात येतात. ते पहाटेपासून शेतात राबत आणि काम करताना विठ्ठलाचे नाम घेत, असे सांगितले जाते.

या कथांचा सूर असा आहे की संसार आणि परमार्थ वेगळे नाहीत. शेतातले काम प्रामाणिकपणे करणे हेच त्यांच्यासाठी भक्तीचे रूप होते. हा सूर त्यांच्या अभंगांतही दिसतो, असे मानले जाते.

शेतातल्या रोपांत, फुलांत आणि पिकलेल्या भाजीत त्यांना विठ्ठल दिसे, असे वर्णन चरित्रात आढळते. सावता माळी यांची ओळख याच भावाशी जोडली गेली आहे.

४. वारी आणि अरणची परंपरा

वारकरी संप्रदायात आषाढी आणि कार्तिकी या वारींना पंढरपूरला जाण्याची प्रथा आहे. सावता माळी यांच्याबद्दल मात्र असे सांगितले जाते की त्यांनी आयुष्यात कधी पंढरपूरची वारी केली नाही. कथेनुसार विठ्ठल स्वतःच त्यांच्या भेटीला अरण येथे आला.

वारीला का जात नाही, असा प्रश्न त्यांना विचारला गेला आणि विठ्ठल आपल्या शेतातच आहे असे त्यांनी सांगितले, असे एक कथन आढळते. ही कथा परंपरेतून आलेली आहे. वारीच्या परंपरेबद्दल अधिक माहितीसाठी आषाढी वारी हा लेख वाचता येईल.

५. ज्ञानदेव-नामदेवांची अरण भेट (आख्यायिका)

वारकरी परंपरेत ज्ञानदेव आणि नामदेव यांची अरण येथे सावता माळी यांच्याशी भेट झाल्याची एक कथा सांगितली जाते. संत ज्ञानेश्वर आणि संत नामदेव यांचे चरित्र स्वतंत्र पानांवर वाचता येईल.

या कथेत विठ्ठल अरण येथे सावता माळी यांच्या सान्निध्यात असल्याचे आणि संत त्यांना भेटण्यासाठी तेथे आल्याचे सांगितले जाते. ही कथा श्रद्धेने सांगितली जाते.

परंपरेनुसार, या कथेशी जोडलेला आणखी एक प्रसंग सांगितला जातो. त्यानुसार सावता माळी यांनी देवाला आपल्या अंतःकरणात आश्रय दिला, अशी कथा सांगितली जाते.

६. अभंगरचना आणि नाममुद्रा

सावता माळी यांच्या रचना संख्येने मोजक्या उपलब्ध आहेत, असे सांगितले जाते. त्यांच्या अभंगांत शेतीकामातील शब्द येतात आणि भाषा सोपी व सरळ आहे, असे मानले जाते. रचनेच्या शेवटी 'सावता म्हणे' ही नाममुद्रा आढळते.

'कांदा मुळा भाजी' या सुरुवातीच्या शब्दांनी ओळखला जाणारा अभंग त्यांच्या नावावर लोकप्रिय आहे. या अभंगाचा पाठ वेगवेगळ्या संग्रहांत थोडा वेगळा आढळू शकतो. सावता माळी यांच्या अभंगांचा पाठ गाथा पानावर वाचता येईल.

अभंगाचा भावार्थ

ओळ १ : शेतात पिकणारा कांदा, मुळा आणि भाजी हे सर्व सावता माळी यांना केवळ पीक वाटत नाही; ती सगळी त्यांना विठाबाई, म्हणजे विठ्ठलाचेच रूप वाटते. त्यांच्यासाठी रोजच्या कामातील प्रत्येक गोष्ट देवाशी जोडलेली आहे.

ओळ २ : लसूण, मिरची आणि कोथिंबीर यांसारख्या साध्या गोष्टींतही त्यांना हरीचेच दर्शन घडते. मोठ्या वस्तूंतच देव असतो असे नाही; अगदी लहानसहान गोष्टींतही तो भरून राहिला आहे, हा त्यांचा अनुभव आहे.

ओळ ३ : मोट, नाडा, विहीर आणि दोरी ही शेतात पाणी काढण्याची साधने आहेत. या साधनांतून होणारे श्रमच त्यांना पंढरी वाटते. म्हणजे पंढरपूरला जाण्याची गरज नाही; जिथे प्रामाणिक कष्ट आणि भक्ती आहे, तिथेच पंढरी आहे.

ओळ ४ : शेवटी नाममुद्रेसह ते म्हणतात, की मी माझा मळा फुलवला आणि माझा गळा विठ्ठलाच्या पायी गुंतवला, म्हणजे स्वतःला पूर्णपणे त्याच्या चरणी समर्पित केले. शेतीचे काम आणि देवाची भक्ती यांत त्यांनी भेदच ठेवला नाही.

एकूण आशय : कर्तव्यकर्म प्रामाणिकपणे करत असतानाच मनात देवाचे स्मरण ठेवणे, हाच खरा भक्तिमार्ग आहे. संसार आणि परमार्थ वेगळे नाहीत, हा या अभंगाचा मुख्य संदेश आहे.

संतांच्या अशा निवडक रचना वाचण्यासाठी निवडक अभंग हे पान पाहता येईल.

७. समाधी आणि अरण क्षेत्र

परंपरेनुसार सावता माळी यांनी अरण येथे समाधी घेतली. लोकप्रिय चरित्रात हे वर्ष साधारण १२९५ दिले जाते.

क्षेत्र अरण सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्यात आहे. तेथे सावता माळी यांचे समाधी मंदिर आहे, आणि अनेक भाविक दरवर्षी दर्शनासाठी अरण येथे येतात, असे सांगितले जाते.

शेतकरी आणि माळी समाजातील अनेक जण सावता माळी यांच्याविषयी विशेष आदर बाळगतात.

८. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

९. पुढील वाचन