संत वामन पंडित

१. प्रस्तावना

संतकाव्याच्या नंतर मराठी साहित्यात पंडित कवींची परंपरा आली. या टप्प्याची सुरुवात वामन पंडितांपासून होते, असे अभ्यासक सांगतात. मोरोपंतांनी "सुश्लोक वामनाचा" असे त्यांना म्हटले आहे, यावरून त्यांची योग्यता दिसते.

२. माहितीची अनिश्चितता

वामन पंडितांबद्दल खात्रीची माहिती मर्यादित आहे. कोणी वामन पाच असल्याचे, तर काहीजण दोन असल्याचे मानतात. "यथार्थदीपिका"कार वामन आणि भर्तृहरीच्या श्लोकांचे भाषांतर करणारे वामन हे दोन वेगळे होते, असेही काहींचे मत आहे.

म्हणून अनिश्चित बाबी येथे तशाच नोंदवल्या आहेत.

३. जन्म, घराणे आणि शिक्षण

वामन पंडितांचा जन्म नांदेडचा समजला जातो आणि ते मूळ विजापूरचे रहिवासी होते. आईचे नाव लक्ष्मीबाई. ते लहानपणापासून विद्याव्यासंगी होते आणि त्यांनी फारशी भाषेचाही अभ्यास केला होता, असे म्हटले आहे. वि. अं. वि. अं. कानोले यांच्या १९६६ मधील चरित्रानुसार नांदेडचे शेष घराणे विद्वत्तेबद्दल अनेक शतके प्रसिद्ध होते आणि वामन पंडितांचा जन्म विजापूर येथे झाला.

काही दिवस विजापूर दरबारी घालवल्यानंतर बादशहा त्यांना बाटवू पाहू लागला तेव्हा त्यांनी विजापूर सोडले, असे उल्लेख आहे. नंतर काही दिवस भिक्षावृत्तीवर हिंडून ते काशी येथे गेले आणि तेथे एका मध्वमतानुयायी गुरूजवळ वेद-शास्त्रांचा अभ्यास केला. या कथनाचे पुरावे आम्ही स्वतंत्रपणे तपासलेले नाहीत.

४. निगमसागर आणि गुरूपदेश

प्रारंभी द्वैतमतवादी असलेल्या वामन पंडितांचे मन त्या विचारसरणीने समाधानी होईना. ते पुढे मलयाचल पर्वताकडे गेले आणि तेथे एका यतीने त्यांना गुरूपदेश दिला; ही हकीकत त्यांनी "निगमसागर" ग्रंथाच्या आरंभी विस्ताराने दिली असून हा ग्रंथ शके १५९५ मध्ये लिहिल्याचा उल्लेख ग्रंथातच आहे.

५. यथार्थदीपिका आणि ग्रंथसंपदा

"यथार्थदीपिका" ही गीतेवरील टीका अनेक लोकांच्या आग्रहावरून लिहिली; तीत "आंधळी भक्ती कुचकामाची असून ज्ञानयुक्त सगुण भक्ती श्रेष्ठ" असे प्रतिपादन आहे. तिची ओवीसंख्या २२ हजारांवर आहे. भर्तृहरीची शृंगार-नीती-वैराग्य शतके, गंगालहरी आणि समश्लोकी गीता ही भाषांतरे आहेत, तर निगमसागर वेदान्तपर ग्रंथ आहे.

रामजन्म, कंसवध, हरिविलास, कात्यायनीव्रत, अनुभूतिलेश, जलक्रीडा, जटायुस्तुती अशा काव्यांसह त्यांची ग्रंथसंपदा मोठी आहे; पत्नीला उपदेश करण्यासाठी लिहिलेले "प्रियसुधा" प्रकरण उत्तम वठले आहे. सूर्याजी सदाशिव महात्मे यांनी हस्तलिखिते गोळा करून "वामनग्रंथ" मासिकातून ग्रंथ क्रमशः प्रसिद्ध केले.

६. निधन आणि समाधी

महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशातील नोंदीनुसार शके १६१७ च्या वैशाख शुक्ल पक्षात त्यांचे निधन झाले; दुसऱ्या मतानुसार चैत्र शु. चतुर्थी इ.स. १६९५ रोजी. समाधी कुठे आहे याबाबत दोन उल्लेख आहेत: वाईजवळ भोगाव (सातारा जिल्हा) आणि कोरेगाव (वाळवा तालुका, सांगली) येथे शेषनारायण मंदिराच्या प्रांगणात. या मंदिराचा जीर्णोद्धार २००४–०५ मध्ये गावकऱ्यांनी केला, असे नमूद आहे. दोन्ही उल्लेख असल्याने भेटीपूर्वी स्थानिक खात्री करावी.

७. वारसा

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

८. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखासाठी खालील स्रोत पाहिले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• मराठी विकिपीडिया — वामन नरहरी शेष (वामन पंडित)
• वि. अं. कानोले — वामन पंडित चरित्र (१९६६)
• महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश — वामन पंडित
• Wikipedia — Vaman Pandit (तुलनेसाठी)

९. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१०. पुढील वाचन