संत जनार्दन स्वामी

१. प्रस्तावना: गुरूंशिवाय शिष्य नाही

महाराष्ट्राच्या संत परंपरेत अनेक संत शिष्यांच्या कीर्तीमुळे प्रसिद्ध झाले, तर काही संत केवळ आपल्या शिष्यांच्या रचनांमधून आपल्याला भेटतात. संत जनार्दन स्वामी हे दुसऱ्या प्रकारातले संत आहेत. त्यांनी स्वतः ग्रंथरचना केल्याची नोंद सहज उपलब्ध नाही; मात्र संत एकनाथ महाराजांसारखा थोर संतकवी त्यांच्या प्रेरणेतून घडला, हेच त्यांचे सर्वात मोठे कार्य मानले जाते.

एकनाथांनी आपल्या अभंगात, भारुडात आणि ग्रंथांत वारंवार गुरूंचे स्मरण केले आहे. "एका जनार्दनी" असे नाव घेतल्याशिवाय त्यांचे जवळजवळ कोणतेही काव्य पूर्ण होत नाही. यावरूनच जनार्दन स्वामींचे स्थान एकनाथांच्या जीवनात किती मोठे होते, हे सहज लक्षात येते.

२. देवगिरी आणि जनार्दन स्वामींचे जीवन

जनार्दन स्वामी देवगिरी, म्हणजेच आजच्या दौलताबाद किल्ल्याच्या परिसरात राहत असत. देवगिरी हे एकेकाळी यादवांच्या राजधानीचे ठिकाण होते आणि पुढे मध्ययुगीन सत्तांच्या काळात ते महत्त्वाचे लष्करी ठाणे राहिले. एकनाथांच्या गुरुपरंपरेशी संबंधित स्रोतांत जनार्दन स्वामी हे दौलताबाद किल्ल्याचे अधिकारी (किल्लेदार) असल्याचा उल्लेख आहे, आणि ते आपली कर्तव्ये प्रामाणिकपणे पार पाडत असत असे सांगितले जाते.

त्यांच्या जीवनाचे वैशिष्ट्य असे की त्यांनी संसार सोडून जंगलात जाण्याचा मार्ग स्वीकारला नाही. गृहस्थाश्रमात राहून, कर्तव्य सांभाळून आणि परमार्थाचे चिंतन करून जगता येते, हा संदेश त्यांच्या जीवनातून मिळतो. पुढे एकनाथांनीही संसार आणि परमार्थ यांचा सुंदर मेळ घातला; त्यामागे गुरूंचे हे उदाहरण होते, असे अभ्यासक मानतात.

३. दत्तोपासना आणि साधनेचा मार्ग

जनार्दन स्वामी हे दत्तात्रेयांचे उपासक होते. दत्तसंप्रदायात गुरुतत्त्वाला सर्वोच्च स्थान आहे; "गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः" ही भावना या परंपरेचा गाभा आहे. जनार्दन स्वामींच्या साधनेतही हीच गुरुनिष्ठा आणि दत्तभक्ती केंद्रस्थानी होती.

परंपरेत त्यांच्याविषयी एक कथा सांगितली जाते. देवगिरीवर शत्रूचे आक्रमण झाले तेव्हा जनार्दन स्वामी ध्यानात मग्न होते आणि त्यांच्या रूपात स्वतः दत्तात्रेयांनी युद्धाचे नेतृत्व केले, असे लोकश्रद्धेने सांगितले जाते. ही भक्तिपरंपरेतील कथा आहे; ती सिद्ध ऐतिहासिक घटना म्हणून मांडता येत नाही. ती त्यांच्या गाढ दत्तभक्तीचे आणि भक्ताच्या पाठीशी देव उभा राहतो या श्रद्धेचे प्रतीक म्हणून परंपरेने जपली आहे.

४. बालक एकनाथांचे आगमन

पैठण येथे जन्मलेल्या एकनाथांचे बालपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपले आणि त्यांचे संगोपन आजोबा चक्रपाणी यांनी केले, असे परंपरा सांगते. लहान वयातच त्यांना परमार्थाची ओढ लागली आणि सद्गुरूच्या शोधात ते देवगिरीला जनार्दन स्वामींकडे पोहोचले, असे चरित्रकार नमूद करतात.

जनार्दन स्वामींनी या बालकाला आपल्या सान्निध्यात ठेवले. एकनाथांनी अनेक वर्षे गुरूंच्या घरी राहून सेवा केली, असे परंपरेतून समजते. एका गुरुपरंपरा स्रोतात हा कालावधी सहा वर्षांचा सांगितला आहे; मात्र स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तो सिद्ध झालेला नाही, म्हणून आम्ही तो परंपरेतील उल्लेख म्हणूनच नोंदवत आहोत. येथेच एका सामान्य बालकाचे रूपांतर पुढे महाराष्ट्राचे थोर संत एकनाथ यांच्यात होऊ लागले.

५. सेवेतून घडलेली साधना

जनार्दन स्वामींनी एकनाथांना सुरुवातीला कोणतीही अवघड साधना सांगितली नाही; त्यांनी त्यांना कामाला लावले. किल्ल्यातील हिशोब सांभाळणे हे एकनाथांचे काम होते, असे परंपरा सांगते. एका प्रसिद्ध कथेनुसार एकदा हिशोबात एक पै जुळत नव्हती. एकनाथांनी रात्रभर जागून ती चूक शोधली आणि सापडताच ते आनंदाने नाचू लागले. गुरूंनी विचारले असता त्यांनी उत्तर दिले की एका पैचा हिशोब लागला याचा आनंद आहे.

ही कथा लोकपरंपरेतून आलेली असल्याने तिचे तपशील वेगवेगळे सांगितले जातात, तरीही तिचा अर्थ स्पष्ट आहे. छोट्या कामातही पूर्ण एकाग्रता आणि प्रामाणिकपणा ठेवला तर तेच कर्म साधना बनते. जनार्दन स्वामींना शिष्यात हीच वृत्ती घडवायची होती, असे मानले जाते.

६. गुरुआज्ञा आणि एकनाथांचे पुढील कार्य

पुढे एकनाथ गुरूंच्या आज्ञेने तीर्थयात्रेला गेले आणि नंतर पैठणला परतून गृहस्थाश्रमात स्थिरावले. येथेच त्यांनी कीर्तन, भारुड आणि ग्रंथरचनेतून समाजप्रबोधनाचे कार्य केले. एकनाथी भागवत आणि भावार्थ रामायण हे त्यांचे प्रमुख ग्रंथ म्हणून ओळखले जातात.

हे सर्व कार्य गुरूंच्या कृपेचे फळ आहे, अशीच एकनाथांची भावना होती. त्यामुळेच त्यांनी गुरूंचे नाव आपल्या नाममुद्रेत कायमचे गुंफले. वाचकांना संत एकनाथ महाराजांचे चरित्र आणि एकनाथी भागवत वाचताना जनार्दन स्वामींचे हे अदृश्य योगदान लक्षात येईल.

७. जनार्दन स्वामींची शिकवण

त्यांच्या जीवनातून आणि परंपरेतून मिळणारे प्रमुख धडे पुढीलप्रमाणे सांगता येतात:

८. "एका जनार्दनी" : नाममुद्रेचा अर्थ

संतकवींच्या रचनेच्या शेवटी येणाऱ्या नावाला नाममुद्रा म्हणतात. तुकाराम "तुका म्हणे" म्हणतात, नामदेव "नामा म्हणे" म्हणतात, तर एकनाथ "एका जनार्दनी" म्हणतात. येथे "एका" म्हणजे एकनाथ आणि "जनार्दनी" म्हणजे जनार्दन स्वामींच्या ठायी, म्हणजेच "मी गुरू जनार्दनांचा शिष्य एका" असा भाव यात आहे.

आपल्या नावासोबत गुरूंचे नाव जोडणे ही नम्रतेची आणि कृतज्ञतेची कृती आहे. यातून भारतीय संत परंपरेतील गुरुशिष्य नात्याची उंची दिसते. आज जनार्दन स्वामींचे नाव अनेकांना ठाऊक असेल ते याच नाममुद्रेमुळे.

९. संत परंपरेतील स्थान आणि आजचा अर्थ

महाराष्ट्राच्या संत परंपरेत गुरुशिष्य नात्याला अपार महत्त्व आहे. निवृत्तीनाथ-ज्ञानेश्वर, विसोबा-नामदेव, जनार्दन-एकनाथ ही नाती केवळ शिक्षणाची नाहीत; ती जीवन घडवणारी नाती आहेत. जनार्दन स्वामी हे या साखळीतील एक महत्त्वाचा दुवा मानले जातात.

आजच्या काळात आपण माहिती सहज मिळवू शकतो, पण जीवन घडवणारे मार्गदर्शन दुर्मिळ आहे. जनार्दन स्वामींचे उदाहरण सांगते की चांगला गुरू शिष्याला उपदेशापेक्षा सेवा, शिस्त आणि प्रामाणिकपणातून घडवतो. नोकरी करणारा, कुटुंब सांभाळणारा माणूसही साधनेचा मार्ग चालू शकतो, हा आश्वासक संदेश त्यांच्या जीवनात आहे.

१०. संदर्भ आणि पुढील अभ्यास

या लेखाच्या पडताळणीत खालील स्रोत आढळले. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांनी हे मूळ स्रोत स्वतः पाहावेत:

• महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स (जनार्दन स्वामींविषयीच्या नोंदी)
• संत एकनाथ महाराजांच्या गुरुपरंपरेवरील संकेतस्थळ (santeknath.org)
• संत एकनाथ महाराजांचे चरित्र आणि एकनाथी भागवत

११. नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

१२. पुढील वाचन