॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 40 (3901 ते 4000)
अभंग 3901 ते 4000

सार्थ गाथा: भाग 40

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ३९०१ ॥ अभंग रचना
काय सुख आहे वाउगें बोलतां । ध्यातां पंढरिनाथा कष्ट नाहीं ॥१॥
सर्वकाळ वाचे उच्चारितां हरि । तया सुखा सरि पाड नाहीं ॥ध्रु.॥
रामकृष्णरंगीं रसना रंगली । अमृताची उकळी नाम तुझें ॥२॥
तुका म्हणे धन्य तयाचें वदन । जया नारायण ध्यानीं मनीं ॥३॥
व्यर्थ बोलण्यात काय सुख आहे? पंढरीनाथाचे ध्यान करताना कसलेही कष्ट नाहीत. सतत वाचेने हरिनाम घेण्याच्या सुखाशी कशाचीच बरोबरी होऊ शकत नाही. जिव्हा राम-कृष्ण नामात रंगली की तुझ्या नामाची अमृताची उकळी फुटते. ज्याच्या ध्यानीमनी नारायण आहे, त्याचे मुख धन्य होय, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९०२ ॥ अभंग रचना
कीर्तनाच्या सुखें सुखी होय देव । पंढरीचा राव संगीं आहे ॥१॥
भक्त जाय सदा हरि कीर्ति गात । नित्यसेवें अनंत हिंडतसे ॥ध्रु.॥
त्रैलोक्य भ्रमण फिरत नारद । त्यासंगें गोविंद फिरतसे ॥२॥
नारद मंजुळ सुस्वरें गीत गाये । मार्गा चालताहे संगें हरि ॥३॥
तुका म्हणे त्याला गोडी कीर्तनाची । नाहीं आणिकांची प्रीति ऐसी ॥४॥
कीर्तनाच्या सुखाने देव सुखी होतो; पंढरीचा राजा भक्ताच्या सोबतच असतो. नारद त्रैलोक्यात फिरत हरिकीर्ती गातो आणि गोविंद त्याच्या संगतीने फिरत राहतो. नारदाच्या गोड स्वरात गायलेल्या गीतांबरोबर हरी चालत जातो. देवाला कीर्तनाची जशी गोडी आहे, तशी प्रीती दुसऱ्या कशाचीच नाही.
॥ अभंग ३९०३ ॥ अभंग रचना
बाळेंविण माय क्षणभरि न राहे । न देखतां होये कासाविस ॥१॥
आणिक उदंड बुझाविती जरी । छंद त्या अंतरीं माउलीचा ॥ध्रु.॥
नावडती तया बोल आणिकाचे । देखोनियां नाचे माय दृष्टी ॥२॥
तुका म्हणे माझी विठ्ठल माउली । आणिकांचे बोलीं चाड नाहीं ॥३॥
आई आपल्या बाळाशिवाय क्षणभरही राहू शकत नाही; त्याला न पाहिले तर कासावीस होते. इतर लोक कितीही समजावोत, तरी तिच्या अंतःकरणात बाळाचाच छंद असतो. बाळाला दुसऱ्यांचे बोल आवडत नाहीत, आई दिसताच ते आनंदाने नाचते. तसेच विठ्ठल हीच माझी माउली आहे, म्हणून मला इतरांच्या बोलण्याची गरज नाही.
॥ अभंग ३९०४ ॥ अभंग रचना
हरिचिया भक्ता नाहीं भयचिंता । दुःखनिवारिता नारायण ॥१॥
न लगे वाहणें संसारउद्वेग । जडों नेदी पांग देवराया ॥ध्रु.॥
असों द्यावा धीर सदा समाधान । आहे नारायण जवळी च ॥२॥
तुका म्हणे माझा सखा पांडुरंग । व्यापियेलें जग तेणें एकें ॥३॥
हरीच्या भक्ताला भय आणि चिंता नाही, कारण नारायण दुःखाचे निवारण करणारा आहे. तो संसाराचे उद्वेग मनाला जडू देत नाही. मनात धीर आणि समाधान ठेवा; नारायण अगदी जवळ आहे. पांडुरंग माझा सखा असून त्याने एकट्यानेच सारे जग व्यापले आहे.
॥ अभंग ३९०५ ॥ अभंग रचना
दसरा दिवाळी तो चि आम्हां सन । सखे संतजन भेटतील ॥१॥
आमुप जोडल्या सुखाचिया राशी । पार या भाग्यासी न दिसे आतां ॥ध्रु.॥
धन्य दिवस आजि जाला सोनियाचा । पिकली हे वाचा रामनामें ॥२॥
तुका म्हणे काय होऊं उतराई । जीव ठेऊं पांयीं संतांचिये ॥३॥
संतजन भेटतील तोच आम्हाला दसरा-दिवाळीचा सण. सुखाच्या राशी जोडल्या गेल्या, या भाग्याला पार दिसत नाही. आजचा दिवस सोन्यासारखा धन्य झाला, कारण वाणी रामनामाने पिकली. संतांच्या या उपकाराची परतफेड कशी करावी? त्यांच्या चरणी जीव अर्पण करावा, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९०६ ॥ अभंग रचना
खिस्तीचा उदीम ब्राम्हण कलयुगीं । महारवाडीं मांगीं हिंडतसे ॥१॥
वेवसाव करितां पर्वत मांगासी । ते पैं विटाळासी न मनिती ॥ध्रु.॥
मांगिणीशीं नित्य करीतसे लेखा । तोंडावरि थुंका पडतसे ॥२॥
आशा माया रांडा नांव हें कागदीं । आठवीना कधीं नारायण ॥३॥
तुका म्हणे देह जालें पराधीन । पांडुरंगाविण गति नाहीं ॥४॥
धर्माचा आव आणून केवळ धंदा करणाऱ्या कलियुगातील ढोंगी लोकांवर येथे टीका आहे. व्यवहारात, लाभाच्या ठिकाणी ते विटाळ मानत नाहीत, पण नारायणाला मात्र कधीच आठवत नाहीत. आशा आणि मायेच्या नादात देह पराधीन होतो. पांडुरंगाशिवाय कोणतीही गती नाही, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग ३९०७ ॥ अभंग रचना
जगीं ब्रम्हक्रिया खिस्तीचा व्यापार । हिंडे घरोघर चांडाळाचे ॥१॥
आंतेजा खिचडी घेताती मागून । गाळिप्रधानि मायबहिणी ॥ध्रु.॥
उत्तमकुळीं जन्म क्रिया अमंगळ । बुडविलें कुळ उभयतां ॥२॥
तुका म्हणे ऐसी कलयुगाची चाली । स्वार्थें बुडविलीं आचरणें ॥३॥
कर्मकांडाला काहींनी व्यापार बनवले असून ते घरोघर हिंडून मागणी करतात. उत्तम कुळात जन्म घेऊनही आचरण अमंगळ असेल, तर दोन्ही कुळे बुडतात. कलियुगाची रीतच अशी आहे की स्वार्थाने लोकांनी आपले आचरण बुडवले आहे, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९०८ ॥ अभंग रचना
हा चि माझा नेम धरिला हो धंदा । यावरि गोविंदा भेटी द्यावी ॥१॥
हा चि माझा ध्यास सदा सर्वकाळ । न्यावयासी मूळ येसी कधीं ॥ध्रु.॥
डोळियांची भूक पहातां श्रीमुख । आलिंगणे सुख निवती भुजा ॥२॥
बहु चित्त ओढे तयाचिये सोई । पुरला हाकांहीं नवस नेणें ॥३॥
बहुबहु काळ जालों कासावीस । वाहिले बहुवस कळेवर ॥४॥
तुका म्हणे आतां पाडावें हें ओझें । पांडुरंगा माझें इयावरि ॥५॥
हाच माझा नियम आणि हाच माझा धंदा, की याच्या बदल्यात गोविंदाने मला भेट द्यावी. तुला कधी येता येईल, असा सतत ध्यास लागला आहे. श्रीमुख पाहताना डोळ्यांची भूक भागते, आलिंगनाने बाहूंना सुख मिळते. खूप काळ झाला मी कासावीस आहे; आता हे ओझे उतरवावे, असे तुकाराम महाराज विनवतात.
॥ अभंग ३९०९ ॥ अभंग रचना
जेणें माझें हित होइल तो उपाव । करिसील भाव जाणोनियां ॥१॥
मज नाहीं सुख दुःख तया खंती । भावना हे चित्तीं नाना छंदें ॥ध्रु.॥
तोडीं हे संबंध तोडीं आशापाश । मज हो सायास न करितां ॥२॥
तुका म्हणे मी तों राहिलों निश्चिंत । कवळोनि एकांतसुख तुझें ॥३॥
जे माझ्या हिताचे असेल तो उपाय तूच जाणून कर. मला सुख-दुःखाची खंत नाही; मनात मात्र नाना प्रकारचे छंद आहेत. हे सर्व संबंध आणि आशापाश तोडून टाक, म्हणजे मला प्रयास करावे लागणार नाहीत. मी निश्चिंत राहिलो असून तुझ्या एकांतसुखालाच कवळून बसलो आहे.
॥ अभंग ३९१० ॥ अभंग रचना
शिखा सूत्र तुझा गुंतला जमान । तंववरि तूं जाण श्रुतिदास ॥१॥
त्याची तुज कांहीं चुकतां चि नीत । होसील पतित नरकवासी ॥ध्रु.॥
बहु जालासी चतुर शाहणा । शुद्ध आचरणा चुकों नको ॥२॥
शिखा सूत्र याचा तोडीं तूं संबंध । मग तुज बाध नाहींनाहीं ॥३॥
तुका म्हणे तरि वत्तूनिन निराळा । उमटती कळा ब्रम्हींचिया ॥४॥
शिखा-सूत्र या बाह्य गोष्टींत जोवर तू गुंतला आहेस, तोवर तू केवळ कर्मठ श्रुतिदास आहेस. नीतीत चुकलास तर पतित होऊन नरकात जाशील. म्हणून शुद्ध आचरणात चुकू नको. बाह्य खुणांचा संबंध सोडून अलिप्तपणे वागलास, तर ब्रह्माच्या कळा तुझ्यात प्रकट होतील.
॥ अभंग ३९११ ॥ अभंग रचना
पतिव्रता ऐसी जगामध्यें मात । भोगी पांच सात अंधारीं ते ॥१॥
भ्रतारासी लेखी श्वानाचे समान । परपुरुषीं जाण संभ्रम तो ॥२॥
तुका म्हणे तिच्या दोषा नाहीं पार । भोगील अघोर कुंभपाक ॥३॥
पतिव्रतेचा आव आणून प्रत्यक्षात दुराचार करणाऱ्यांना येथे कठोर शब्दांत इशारा दिला आहे. जी पतीला तुच्छ मानते आणि परपुरुषाकडे आसक्त होते, तिच्या दोषांना पार नाही आणि तिला भयंकर नरकयातना भोगाव्या लागतील, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग ३९१२ ॥ अभंग रचना
सिंदळीसी नाहीं पोराची पैं आस । सांटविल्याबीजास काय करी ॥१॥
अथवा सेतीं बीज पेरिलें भाजोन । सारा देइल कोण काका त्याचा ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं खायाची ते चाड । तरि कां लिगाड करुनी घेतोस ॥३॥
ज्याप्रमाणे भाजलेले बीज पेरले तर पीक येत नाही, तसे अंतःकरणाच्या शुद्धीविना केलेल्या कर्माला फळ येत नाही. जेथे फळाची इच्छाच नाही, तेथे उगाच उपाधी आणि झंझट कशाला करायची? निष्फळ कर्मात गुंतू नका, असा या अभंगाचा रोख आहे.
॥ अभंग ३९१३ ॥ अभंग रचना
चाले हें शरीर कोणाचिये सत्ते । कोण बोलवितें हरीविण ॥१॥
देखवी दाखवी एक नारायण । तयाचें भजन चुकों नका ॥ध्रु.॥
मानसाची देव चालवी अहंता । मी चि एक कर्त्ता म्हणों नये ॥२॥
वृक्षाचीं हीं पानें हाले त्याची सत्ता । राहिली अहंता मग कोठें ॥३॥
तुका म्हणे विठो भरला सबाहीं । तया उणें कांहीं चराचरीं ॥४॥
हे शरीर कोणाच्या सत्तेने चालते? हरीशिवाय कोण बोलवतो? जो सर्व दाखवतो-दाखवतो त्या एका नारायणाचे भजन चुकवू नका. 'मीच कर्ता' असे म्हणू नये, कारण अहंता देवच चालवतो. झाडाची पाने त्याच्या सत्तेने हलतात, मग अहंकाराला जागा कोठे? विठ्ठल चराचरात भरलेला आहे, त्याच्याविना कशाचीच उणीव नाही.
॥ अभंग ३९१४ ॥ अभंग रचना
मायारूपें ऐसें मोहिलेंसे जन । भोगिती पतन नामाकर्में॥१॥
काय याची प्रीती करितां आदर । दुरावितां दूर तें चि भलें ॥ध्रु.॥
नाना छंद अंगीं बैसती विकार । छळियेले फार तपोनिधि ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें सिकवितों तुज । आतां धरी लाज मना पुढें ॥३॥
मायेच्या रूपाने लोक मोहित झाले असून नामाच्या कर्मात पतन भोगतात. या मायेवर प्रीती करण्यात काय अर्थ? तिच्यापासून दूर राहणेच चांगले. नाना छंद आणि विकार अंगी बसतात; त्यांनी मोठमोठ्या तपस्व्यांनाही छळले. हे मना, लाज धर आणि सावध हो, असे तुकाराम महाराज स्वतःच्या मनाला शिकवतात.
॥ अभंग ३९१५ ॥ अभंग रचना
जेजे कांहीं मज होईल वासना । तेते नारायणा व्हावें तुम्हीं ॥१॥
काय भाव एक निवडूं निराळा । जाणसी तूं कळा अंतरींची ॥ध्रु.॥
तुजविण मज कोण आहे सखा । जें सांगा आणिकां जीवभाव ॥२॥
अवघें पिशुन जालें असे जन । आपपर कोण नाठवे हें ॥३॥
तुका म्हणे तूं चि जीवांचें जीवन । माझें समाधान तुझे हातीं ॥४॥
मला जी वासना होईल ती हे नारायणा, तुम्हीच पूर्ण करा. निराळा भाव वेगळा करून काय सांगू? तू अंतरीची कळा जाणतोस. तुझ्याविना माझा सखा कोण आहे? सारे जग पिशुन झाले असून आपपर कळत नाही. तूच जीवांचे जीवन असून माझे समाधान तुझ्या हातात आहे.
॥ अभंग ३९१६ ॥ अभंग रचना
कैसी करूं आतां सांग तुझी सेवा । शब्दज्ञानें देवा नाश केला ॥१॥
आतां तुझें वर्म न कळे अनंता । तुज न संगतां बुडूं पाहें ॥ध्रु.॥
संध्या स्नान केली आचाराची नासी । काय तयापासीं म्हणती एक ॥२॥
बुडविली भक्ती म्हणीते पाषाण । पिंडाचें पाळण स्थापुनियां ॥३॥
न करावी कथा म्हणती एकादशी । भजनाची नासी मांडियेली ॥४॥
न जावें देउळा म्हणती देवघरीं । बुडविलें या परी तुका म्हणे ॥५॥
देवा, तुझी सेवा कशी करू? शब्दज्ञानाने नाश केला आहे. तुझे वर्म कळत नाही, तुला न सांगता मी बुडू पाहतो. काही लोक संध्या-स्नान करून आचार बिघडवतात, भक्ती बुडवतात, देवाला पाषाण म्हणतात. कथा करू नये, एकादशी पाळू नये, देवळात न जाता देवघरातच पूजा करावी असे म्हणतात. अशा प्रकारे भक्तीचा नाश चालला आहे, असे तुकाराम महाराज खेदाने सांगतात.
॥ अभंग ३९१७ ॥ अभंग रचना
नमोनमो तुज माझें हें कारण । काय जालें उणें करितां स्नान ॥१॥
संतांचा मारग चालतों झाडूनि । हो का लाभ हानि कांहींतरि ॥ध्रु.॥
न करिसी तरि हेंचि कोडें मज । भक्ती गोड काज आणीक नाहीं ॥२॥
करीं सेवा कथा नाचेन रंगणीं । प्रेमसुखधणी पुरेल तों ॥३॥
महाद्वारीं सुख वैष्णवांचे मेळीं । वैकुंठ जवळी वसे तेथें ॥४॥
तुका म्हणे नाहीं मुक्तिसवें चाड । हें चि जन्म गोड घेतां मज ॥५॥
तुला नमस्कार करतो; स्नान करण्यात उणे काय झाले? संतांचा मार्ग झाडून स्वच्छ करत मी चालतो, लाभ किंवा हानी काहीही होवो. मला भक्तीतच गोडी आहे, दुसरे काम नाही. सेवा, कथा, रंगणात नाचणे आणि महाद्वारी वैष्णवांच्या मेळ्यात राहणे यातच वैकुंठ जवळ आहे. मला मुक्तीची चाड नाही; हा जन्म घेऊनच ही गोडी चाखायची आहे.
॥ अभंग ३९१८ ॥ अभंग रचना
होऊनि संन्यासी भगवीं लुगडीं । वासना न सोडी विषयांची ॥१॥
निंदिती कदान्न इच्छिती देवान्न । पाहाताती मान आदराचा ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें दांभिक भजन । तया जनार्दन भेटे केवीं ॥३॥
भगवे वस्त्र नेसून संन्यासी झाला, पण विषयांची वासना सोडत नाही. साधे अन्न निंदतो आणि देवाचे प्रसादान्न इच्छितो, आदर आणि मान मिळतो का ते पाहतो. असे दांभिक भजन करणाऱ्याला जनार्दन कसा भेटेल, असे तुकाराम महाराज विचारतात.
॥ अभंग ३९१९ ॥ अभंग रचना
लांबवूनि जटा नेसोनि कासोटा । अभिमान मोटा करिताती ॥१॥
सर्वांगा करिती विभूतिलेपन । पाहाती मिष्टान्न भक्षावया ॥२॥
तुका म्हणे त्यांचा नव्हे हा स्वधर्म । न कळतां वर्म मिथ्यावाद ॥३॥
जटा वाढवून, कासोटा नेसून मोठा अभिमान मिरवतात; सर्वांगाला भस्म लावतात आणि मिष्टान्न खायला मिळेल याकडे लक्ष ठेवतात. हा त्यांचा स्वधर्म नव्हे; मर्म न कळल्यामुळे ते मिथ्या वादात अडकले आहेत.
॥ अभंग ३९२० ॥ अभंग रचना
कान फाडूनियां मुद्रा तें घालिती । नाथ म्हणविती जगामाजी ॥१॥
घालोनियां फेरा मागती द्रव्यासी । परि शंकरासी नोळखती ॥२॥
पोट भरावया शिकती उपाय । तुका म्हणे जाय नर्क लोका ॥३॥
कान फाडून मुद्रा घालतात आणि स्वतःला 'नाथ' म्हणवतात. फेरे घालून द्रव्य मागतात, पण शंकराला ओळखत नाहीत. केवळ पोट भरण्याचे उपाय शिकणारे हे लोक नरकाला जातात, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग ३९२१ ॥ अभंग रचना
कौडीकौडीसाटीं फोडिताती शिर । काढूनि रुधिर मलंग ते ॥१॥
पांघरती चर्म लोहाची सांकळी । मारिती आरोळी धैर्यबळें ॥२॥
तुका म्हणे त्यांचा नव्हे चि स्वधर्म । न कळे चि वर्म गोविंदाचें ॥३॥
काही मलंग कवड्यांसाठी डोके फोडून रक्त काढतात, चामडे पांघरतात, लोखंडी साखळ्या घालतात आणि मोठ्याने आरोळ्या मारतात. हा त्यांचा खरा धर्म नव्हे; त्यांना गोविंदाचे वर्म कळलेले नाही.
॥ अभंग ३९२२ ॥ अभंग रचना
दाढी डोई मुंडी मुंडुनियां सर्व । पांघुरति बरवें वस्त्र काळें ॥१॥
उफराटी काठी घेऊनियां हातीं । उपदेश देती सर्वत्रासी॥२॥
चाळवुनी रांडा देउनियां भेष । तुका म्हणे त्यास यम दंडी ॥३॥
दाढी-डोके मुंडून काळे वस्त्र पांघरतात, उलटी काठी हातात घेऊन सर्वांना उपदेश देत फिरतात. भोळ्या लोकांना फसवून भेष धारण करणाऱ्यांना यम शिक्षा देईल, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९२३ ॥ अभंग रचना
होउनी जंगम विभूती लाविती । शंख वाजविती घरोघरीं ॥१॥
शिवाचें निर्माल्य तीर्था न सेविती । घंटा वाजविती पोटासाठीं ॥२॥
तुका म्हणे त्यासी नाहीं शिवभक्ती । व्यापार करिती संसाराचा ॥३॥
जंगम होऊन विभूती लावतात, घरोघर शंख वाजवतात. शिवाचे निर्माल्य आणि तीर्थ घेत नाहीत, पण पोटासाठी घंटा वाजवतात. त्यांच्यात खरी शिवभक्ती नाही; ते संसाराचाच व्यापार करतात.
॥ अभंग ३९२४ ॥ अभंग रचना
लावूनियां मुद्रा बांधोनियां कंठीं । हिंडे पोटासाटीं देशोदेशीं ॥१॥
नेसोनि कोपीन शुभ्रवर्ण जाण । पहाती पक्वान्न क्षेत्रींचें तें ॥२॥
तुका म्हणे ऐसे मावेचे मइंद । त्यापाशीं गोविंद नाहीं नाहीं ॥३॥
मुद्रा लावून, कंठी बांधून पोटासाठी देशोदेशी हिंडतात. शुभ्र कोपीन नेसून क्षेत्रातील पक्वान्नावर डोळा ठेवतात. असे मायावी लोक वरून भक्त दिसले तरी त्यांच्यापाशी गोविंद नाही.
॥ अभंग ३९२५ ॥ अभंग रचना
ऐसे नाना भेष घेऊनी हिंडती । पोटासाटीं घेती प्रतिग्रह ॥१॥
परमार्थासी कोण त्यजी संवसार । सांगापां साचार नांव त्याचें ॥२॥
जन्मतां संसार त्यजियेला शुकें । तोचि निष्कळंक तुका म्हणे ॥३॥
असे नाना भेष घेऊन पोटासाठी दान घेतात. खरोखर परमार्थासाठी संसार कोणी सोडला, त्याचे नाव सांगा. जन्मताच संसार त्यागणारे शुकदेवच निष्कलंक आहेत, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९२६ ॥ अभंग रचना
स्त्रिया पुत्र कळत्र हें तंव मायावंत । शेवटींचा अंत नाहीं कोणी ॥१॥
यमाचिये हातीं बांधोनियां देती । भूषणें ही घेती काढूनियां ॥२॥
ऐसिया चोरांचा कैसा हा विश्वास । धरिली तुझी कास तुका म्हणे ॥३॥
स्त्री, पुत्र, कलत्र हे सर्व मायेचे बंधन आहे; शेवटी कोणीही सोबत येत नाही. यमाच्या हाती बांधून देतात आणि अंगावरील दागिनेही काढून घेतात. अशा लोकांवर विश्वास कसा ठेवावा? म्हणून मी तुझीच कास धरली आहे.
॥ अभंग ३९२७ ॥ अभंग रचना
न लगती मज शब्दब्रम्हज्ञान । तुझिया दर्शनावांचूनियां ॥१॥
म्हणऊनि तुझें करितों चिंतन । नावडे वचन आणिकांचें ॥ध्रु.॥
काय ते महत्वी करावी मान्यता । तुज न देखतां पांडुरंगा ॥२॥
तुका म्हणे तुज दिधल्यावांचूनि । न राहे त्याहूनि होइन वेडा ॥३॥
तुझ्या दर्शनावाचून मला ब्रह्मज्ञानाच्या शब्दांची गरज नाही. म्हणून मी तुझेच चिंतन करतो; इतरांचे वचन मला आवडत नाही. हे पांडुरंगा, तुला न पाहता मान-प्रतिष्ठा करून काय करायचे? तुला सर्वस्व अर्पण केल्याशिवाय मी राहणार नाही, वेडा होईन.
॥ अभंग ३९२८ ॥ अभंग रचना
तुझा म्हणोनियां दिसतों गा दीन । हा चि अभिमान सरे तुझा ॥१॥
अज्ञान बाळका कोपली जननी । तयासी निर्वाणीं कोण पावे ॥ध्रु.॥
तैसा विठो तुजविण परदेशी । नको या दुःखासीं गोऊं मज ॥२॥
तुका म्हणे मज सर्व तुझी आशा । अगा जगदीशा पांडुरंगा ॥३॥
मी तुझा म्हणून दीन दिसतो, हा अभिमान तुझाच आहे. अज्ञान बाळावर आई रागावली तर त्याला कोण सोडवणार? तसाच हे विठ्ठला, तुझ्याविना मी परदेशी आहे; मला या दुःखात टाकू नकोस. मला सर्व आशा केवळ तुझीच आहे.
॥ अभंग ३९२९ ॥ अभंग रचना
जन्म मृत्यू फार जाले माझ्या जीवा । ऐक माझा धांवा पांडुरंगा ॥१॥
सिणलों बहुत करितां येरझारा । रखुमाईच्या वरा पावें वेगीं ॥२॥
तुका म्हणे तूं गा पतितपावन । घेई माझा सीण जन्मांतर ॥३॥
जन्ममृत्यूचे फेरे खूप झाले; माझी हाक ऐक, पांडुरंगा. येरझारा करून थकलो आहे, रखुमाईच्या वरा, लवकर धाव. तू पतितपावन आहेस; माझ्या जन्मोजन्मीचा शीण तू घे.
॥ अभंग ३९३० ॥ अभंग रचना
आतां माझ्या दुःखा कोण हो सांगाती । रखुमाईचा पति पावे चि ना ॥१॥
कायविधा त्यानें घातलीसे रेखा । सुटका या दुःखा न होय चि ॥२॥
तुका म्हणे माझी विसरूं नको चिंता । अगा पंढरिनाथा पाव वेगी ॥३॥
माझ्या दुःखात कोण सांगाती होणार? रखुमाईचा पती पावत नाही. त्याने कोणती रेषा आखली की या दुःखातून सुटका होत नाही? माझी चिंता विसरू नकोस, पंढरीनाथा, लवकर पाव.
॥ अभंग ३९३१ ॥ अभंग रचना
पंढरीसी जावें ऐसें माझें मनीं । विठाई जननी भेटे केव्हां ॥१॥
न लगे त्याविण सुखाचा सोहळा । लागे मज ज्वाळा अग्निचिया ॥२॥
तुका म्हणे त्याचे पाहिलिया पाय । मग दुःख जाय सर्व माझें ॥३॥
पंढरीला जावे असे माझ्या मनात आहे; विठाई माउली कधी भेटेल? तिच्याविना सुखाचा सोहळा नको, तो मला अग्नीच्या ज्वालांसारखा वाटतो. तिचे पाय एकदा पाहिले की माझे सर्व दुःख निघून जाईल, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग ३९३२ ॥ अभंग रचना
तन मन धन दिलें पंढरिराया । आतां सांगावया उरलें नाहीं ॥१॥
अर्थचाड चिंता नाहीं मनीं आशा । तोडियेला फांसा उपाधीचा ॥२॥
तुका म्हणे एक विठोबाचें नाम । आहे जवळी दाम नाहीं रुका ॥३॥
तन, मन आणि धन पंढरीरायाला अर्पण केले; आता सांगण्यासारखे काही उरले नाही. पैशाची चिंता आणि आशा मनात नाही; उपाधीचा फास तोडला आहे. विठोबाचे एक नाम जवळ आहे, पैसा-रुका नसला तरी तेच माझे धन.
॥ अभंग ३९३३ ॥ अभंग रचना
आलिया संसारा उठा वेग करा । शरण जा उदारा पांडुरंगा ॥१॥
देह हें देवाचें धन कुबेराचें । तेथें मनुष्याचें काय आहे ॥ध्रु.॥
देता देवविता नेता नेवविता । येथ याची सत्ता काय आहे ॥२॥
निमित्याचा धनी केला असे झणी । माझेंमाझें म्हणोनि व्यर्थ गेला ॥३॥
तुका म्हणे कां रे नाशवंतासाटीं । देवासवें आटी पाडितोसी ॥४॥
संसारात आला आहात, तर वेळ न दवडता उठा आणि पांडुरंगाला शरण जा. हा देह देवाचे, कुबेराचे धन आहे; त्यात माणसाचे काय आहे? देणारा, घेणारा आणि घेववणारा तोच; येथे आपली सत्ता काय? 'माझे-माझे' म्हणण्यात जन्म व्यर्थ गेला. नाशवंत गोष्टींसाठी देवासी वाद कशाला करता?
॥ अभंग ३९३४ ॥ अभंग रचना
माय वनीं धाल्या धाये । गर्भ आंवतणें न पाहें॥१॥
तैसें पूजितां वैष्णव । सुखें संतोषतो देव ॥ध्रु.॥
पुत्राच्या विजयें । पिता सुखातें जाये ॥२॥
तुका म्हणे अमृतसिद्धी । हरे क्षुधा आणि व्याधि ॥३॥
आईने जेवले की गर्भाला वेगळे आमंत्रण लागत नाही, त्याला आपोआप तृप्ती मिळते. तसेच वैष्णवांची पूजा केली की देव संतुष्ट होतो. पुत्राच्या विजयाने पित्याला सुख होते. नामरूपी अमृताची सिद्धी भूक आणि व्याधी दूर करते, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग ३९३५ ॥ अभंग रचना
तुझें अंगभूत । आम्ही जाणतों समस्त ॥१॥
येरा वाटतसे जना । गुढारसें नारायणा ॥ध्रु.॥
ठावा थारा मारा । परचिया संव चोरा ॥२॥
तुका म्हणे भेदा । करुनि करितों संवादा ॥३॥
तुझे खरे स्वरूप आम्हा भक्तांना माहीत आहे, इतर लोकांना मात्र ते कोडे वाटते. भेदभाव सोडून मी तुझ्याशीच संवाद करतो, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९३६ ॥ अभंग रचना
तुज दिला देह । आजूनि वागवितों भय ॥१॥
ऐसा विश्वासघातकी । घडली कळतां हे चुकी ॥ध्रु.॥
बोलतों जें तोंडें । नाहीं अनुभविलें लंडें ॥२॥
दंड लाहें केला । तुका म्हणे जी विठ्ठला ॥३॥
तुला देह अर्पण केला असतानाही मी अजून भय बाळगतो; हा माझा विश्वासघातच आहे, ही चूक आता कळली. जे बोलतो ते अनुभवलेले नाही. म्हणून हे विठ्ठला, माझा दोष कबूल करतो; योग्य वाटेल तो दंड मला दे.
॥ अभंग ३९३७ ॥ अभंग रचना
माते लेकरांत भिन्न । नाहीं उत्तरांचा सीन ॥१॥
धाडींधाडीं वो भातुकें । रंजविल्याचें कौतुकें ॥ध्रु.॥
करुनि नवल । याचे बोलिलों ते बोल ॥२॥
तुका म्हणे माते । पांडुरंगे कृपावंते ॥३॥
आई आणि लेकरामध्ये भेद नसतो, त्यांच्यात उत्तर-प्रत्युत्तराचा सीन (अंतर) नसतो. लेकरासाठी खाऊ पाठवावा, त्याला रंजवण्याचे कौतुक असते. मी जे बोललो ते लेकराचेच बोल आहेत. हे कृपावंत पांडुरंगे, तू माझी माता आहेस, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९३८ ॥ अभंग रचना
जरि न भरे पोट । तरि सेवूं दरकूट ॥१॥
परि न घलूं तुज भार । हा चि आमुचा निर्धार ॥ध्रु.॥
तुझें नाम अमोलिक । नेणती हे ब्रम्हादिक ॥२॥
ऐसें नाम तुझें खरें । तुका म्हणे भासे पुरें ॥३॥
पोट भरले नाही तर भिक्षा मागू, पण तुझ्यावर भार घालणार नाही; हा आमचा निर्धार आहे. तुझे नाम अमोल आहे, ब्रह्मादिकांनाही त्याची पूर्ण ओळख नाही. असे हे खरे नाम पुरेसे आहे, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९३९ ॥ अभंग रचना
सर्वस्वाची साटी । तरि च देवासवें गांठी ॥१॥
नाहीं तरी जया तैसा । भोग भोगवील इच्छा ॥ध्रु.॥
द्यावें तें चिं घ्यावें । म्हणउनि घ्यावें जीवें ॥२॥
तुका म्हणे उरी । मागें उगवितां बरी ॥३॥
सर्वस्वाचा त्याग केला तरच देवाशी गाठ पडते. नाहीतर ज्याची जशी इच्छा तसा भोग भोगावा लागतो. जे द्यायचे तेच घ्यायचे, म्हणून जीवापाड जपून घ्यावे. मागचा हिशोब फेडून टाकणे चांगले, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग ३९४० ॥ अभंग रचना
गाढव शृंगारिलें कोडें । कांहीं केल्या नव्हे घोडें ॥१॥
त्याचें भुंकणें न राहे । स्वभावासी करील काये ॥ध्रु.॥
श्वान शिबिके बैसविलें । भुंकतां न राहे उगलें ॥२॥
तुका म्हणे स्वभावकर्म । कांहीं केल्या न सुटे धर्म ॥३॥
गाढवाला कितीही सजवले तरी ते घोडा होत नाही; त्याचे ओरडणे थांबत नाही. स्वभाव कसा बदलणार? कुत्र्याला पालखीत बसवले तरी ते भुंकणे सोडत नाही. स्वभावधर्म काहीही केले तरी सुटत नाही, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९४१ ॥ अभंग रचना
सेंकीं हें ना तेंसें जालें । बोलणें तितुकें वांयां गेलें ॥१॥
स्वयें आपण चि रिता । रडे पुढिलांच्या हिता ॥ध्रु.॥
सुखसागरीं नेघे वस्ती । अंगीं ज्ञानपणाची मस्ती ॥२॥
तुका म्हणे गाढव लेखा । जेथें भेटेल तेथें ठोका ॥३॥
स्वतः अनुभवशून्य असून दुसऱ्यांना उपदेश करणाऱ्या, ज्ञानाच्या मस्तीत सुखसागरात न राहणाऱ्या माणसाबद्दल येथे कठोर शब्द आहेत. अशांना गाढवासमान लेखावे, असे तुकाराम महाराज उद्विग्नपणे सांगतात.
॥ अभंग ३९४२ ॥ अभंग रचना
आवडे सकळां मिष्टान्न । रोग्या विषा त्यासमान ॥१॥
दर्पण नावडे तया एका । ठाव नाहीं ज्याच्या नाका ॥२॥
तुका म्हणे तैशा खळा । उपदेशाचा कांटाळा ॥३॥
मिष्टान्न सर्वांना आवडते, पण रोग्याला ते विषासमान वाटते. ज्याला नाकच नाही त्याला आरसा आवडत नाही. तसेच दुष्ट माणसांना उपदेशाचा कंटाळा असतो, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९४३ ॥ अभंग रचना
अखंड संत निंदी । ऐसी दुर्जनाची बुद्धि ॥१॥
काय म्हणावें तयासी । तो केवळ पापरासि ॥ध्रु.॥
जो स्मरे रामराम । तयासी म्हणावें रिकामें ॥२॥
जो तीर्थव्रत करी । तयासी म्हणावें भिकारी ॥३॥
तुका म्हणे विंच्वाची नांगी । तैसा दुर्जन सर्वांगीं ॥४॥
सतत संतांची निंदा करणे ही दुर्जनाची बुद्धी आहे; तो केवळ पापाची रास आहे. जो रामराम स्मरतो त्याला तो रिकामा म्हणतो आणि जो तीर्थव्रत करतो त्याला भिकारी म्हणतो. विंचवाच्या नांगीसारखा दुर्जन सर्वांगाने डंख मारणारा असतो.
॥ अभंग ३९४४ ॥ अभंग रचना
या रे नाचों अवघेजण । भावें प्रेमें परिपूर्ण ॥१॥
गाऊं पंढरीचा राणा । क्षेम देऊनिं संतजना ॥ध्रु.॥
सुख साधु सुखासाटीं । नाम हरिनाम बोभाटीं ॥२॥
प्रेमासाटीं तो उदार । देतां नाहीं सानाथोर ॥३॥
पापें पळालीं बापुडीं । काळ झाला देशधडी ॥४॥
तुका म्हणे धन्य काळ । आजि प्रेमाचा सुकाळ ॥५॥
चला, सर्वजण प्रेमाने परिपूर्ण होऊन नाचूया, पंढरीच्या राण्याचे गुण गाऊया. संतजनांना क्षेम देणारा तो आहे. हरिनामाचा बोभाटा करा, त्यातच खरे सुख आहे. प्रेमासाठी तो उदार असून लहान-थोर असा भेद करत नाही. पापे पळाली, काळ देशोधडीला लागला. आजचा काळ प्रेमाचा सुकाळ आहे, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९४५ ॥ अभंग रचना
उपजलों मनीं । हे तों स्वामीची करणी ॥१॥
होइल प्रसादाचें दान । तरि हें कवुतक पाहेन ॥ध्रु.॥
येइल अभय जरि । तरि हे आज्ञा वंदिन शिरीं ॥२॥
भक्तीप्रयोजना । प्रयोजावें बंदिजना ॥३॥
यश स्वामिचिये शिरीं । दास्य करावें किंकरीं ॥४॥
तुका म्हणे आळीकरा । त्यासी योजावें उत्तरा ॥५॥
माझ्या मनात जे उपजते ती स्वामीचीच करणी आहे. प्रसादाचे दान मिळाले तर मी त्याचे कौतुक पाहीन; अभय मिळाले तर त्याची आज्ञा शिरोधार्य मानीन. यश स्वामींचे आहे आणि सेवकाने फक्त दास्य करावे, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९४६ ॥ अभंग रचना
माझें मन पाहे कसून । परि चित्त न ढळे तुजपासून ॥१॥
कापुनि देइन शिर । पाहा कृपण कीं उदार ॥ध्रु.॥
मजवरि घालीं घण । परि मी न सोडीं चरण ॥२॥
तुका म्हणे अंतीं । तुजवांचूनि नाहीं गति ॥३॥
माझे मन कसोटीला लावून पहा; पण माझे चित्त तुझ्यापासून ढळत नाही. मी माझे शिर कापून देईन, मग कळेल कृपण कोण आणि उदार कोण. माझ्यावर घण घाल, तरी मी तुझे चरण सोडणार नाही. तुझ्याविना मला दुसरी गती नाही.
॥ अभंग ३९४७ ॥ अभंग रचना
भूमीवरि कोण ऐसा । गांजूं शके हरिच्या दासा ॥१॥
सुखें नाचा हो कीर्त्तनीं । जयजयकारें गर्जा वाणी ॥ध्रु.॥
काळा सुटे पळ । जाती दुरितें सकळ ॥२॥
तुका म्हणे चित्तीं । सांगूं मानाची हे निति ॥३॥
या भूमीवर हरिच्या दासाला त्रास देऊ शकेल असा कोण आहे? म्हणून कीर्तनात सुखाने नाचा आणि जयजयकार करा. काळाला पळ सुटतो आणि सकळ पापे दूर होतात. चित्तात हरीला धरून हे मानाचे नीतीचे वचन सांगतो, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९४८ ॥ अभंग रचना
जातीचा ब्राम्हण । न करितां संध्यास्नान ॥१॥
तो एक नांनवाचा ब्राम्हण । होय हीनाहूनि हीन ॥ध्रु.॥
सांडुनियां शाळिग्राम । नित्य वेश्येचा समागम ॥२॥
नेघे संतांचें जो तीर्थ । अखंड वेश्येचा जो आर्थ ॥३॥
तुका म्हणे ऐसे पापी । पाहूं नका पुनरपि ॥४॥
जातीने ब्राह्मण असूनही जो संध्यास्नान करत नाही, तो केवळ नावाचा ब्राह्मण असून हीनाहूनही हीन होय. शाळिग्राम सोडून जो नित्य वेश्येचा समागम करतो आणि संतांचे तीर्थ घेत नाही, अशा पापी माणसांना पुन्हा पाहूही नका.
॥ अभंग ३९४९ ॥ अभंग रचना
जालों जीवासी उदार । त्यासी काय भीडभार ॥१॥
करीन आडक्या घोंगडें । उभें बाजारीं उघडें ॥ध्रु.॥
जोंजों धरिली भीड । तोंतों बहु केली चीड ॥२॥
तुका म्हणे मूळ । तुझें उच्चारीन कुळ ॥३॥
मी जीवाला उदार झालो आहे, मग भीडभाराची काय पर्वा? मी घोंगडे घेऊन उघडा बाजारात उभा राहीन. जसजशी भीड धरली तसतशी चीड वाढली. आता तुझे मूळ आणि कुळ मी उच्चारणारच, असे तुकाराम महाराज निर्भयपणे म्हणतात.
॥ अभंग ३९५० ॥ अभंग रचना
आम्हां हें चि काम । वाचे गाऊं तुझें नाम ॥१॥
आयुष्य मोलाची हे घडी । धरूं पायांची आवडी ॥ध्रु.॥
अमृताची खाणी । याचे ठायीं वेचूं वाणी ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगा । माझ्या जिवाच्या जिवलगा ॥३॥
आम्हाला हेच काम आहे, की वाचेने तुझे नाम गायचे. आयुष्याची घडी मोलाची आहे, ती तुझ्या पायांची आवड धरण्यात घालवू. नाम अमृताची खाण आहे, त्यातच वाणी खर्च करू. हे पांडुरंगा, तू माझ्या जिवाचा जिवलग आहेस.
॥ अभंग ३९५१ ॥ अभंग रचना
मिळे हरिदासांची दाटी । रीग न होय शेवटी ॥१॥
तेथें म्या काय करावें । माझें कोणें आइकावें ॥ध्रु.॥
कैसें तुज लाजवावें । भक्त म्हणोनियां भावें ॥२॥
नाचतां नये ताळीं । मज वाजवितां टाळी ॥३॥
अंतीं मांडिती भुषणें भूषणे । शरीर माझें दैन्य वाणें ॥४॥
तुका म्हणे कमळापति । मज न द्यावें त्या हातीं ॥५॥
हरिदासांची दाटी जमते, पण शेवटी गर्दी राहत नाही. तेथे मी काय करावे आणि माझे कोण ऐकेल? मला नाचता येत नाही, फक्त टाळी वाजवता येते. भक्तांच्या मेळ्यात आपल्या अपुरेपणाची जाणीव ठेवून तुकाराम महाराज विनवतात, की हे कमळापती, मला नको त्यांच्या हाती देऊ नकोस.
॥ अभंग ३९५२ ॥ अभंग रचना
जाणों नेणों काय । चित्तीं धरूं तुझे पाय ॥१॥
आतां हें चि वर्म । गाऊं धरूनियां प्रेम ॥ध्रु.॥
कासया सांडूं मांडूं। भाव हृदयीं च कोंडूं ॥२॥
तुका म्हणे देवा । जन्मोजन्मीं मागें सेवा॥३॥
जाणता किंवा नेणता, चित्तात तुझे पाय धरतो. आता हेच वर्म आहे की प्रेम धरून तुझे गाणे गायचे. सांडण्या-मांडण्यात काय अर्थ? भाव हृदयातच कोंडून ठेवू. हे देवा, जन्मोजन्मी तुझी सेवा मागतो.
॥ अभंग ३९५३ ॥ अभंग रचना
जाळें घातलें सागरीं । बिंदु न राहे भीतरी ॥१॥
तैसें पापियाचें मन । तया नावडे कीर्त्तन ॥ध्रु.॥
गाढव गंगेसी न्हाणिलें। जाउनि उकरड्यावरि लोळे ॥२॥
प्रीती पोसिलें काउळें । जाउनि विष्ठेवरी लोळे ॥३॥
तुका म्हणे तैसी हरी । कीरव्या नावडे कस्तुरी॥४॥
समुद्रात जाळे टाकले तरी त्यात पाण्याचा एक बिंदूही राहत नाही; तसे पापी माणसाचे मन असते, त्याला कीर्तन आवडत नाही. गाढवाला गंगेत न्हाऊ घातले तरी ते उकिरड्यावर लोळते; कावळा पाळला तरी विष्ठेवर लोळतो. तसेच ज्याच्या मनात गोडी नाही त्याला कस्तुरीही आवडत नाही.
॥ अभंग ३९५४ ॥ अभंग रचना
तरलों म्हणऊनि धरिला ताठा । त्यासी चळ जाला फांटा ॥१॥
वांयांविण तुटे दोड । मान सुख इच्छी मांड ॥ध्रु.॥
ग्वाहीविण मात । स्थापी आपुली स्वतंत्र ॥२॥
तुका म्हणे ऐसीं किती । नरका गेलीं अधोगती ॥३॥
'मी तरलो' असा अहंकार धरला की त्याला चळ लागतो. वायांविण दोर तुटतो आणि मान-सुखाची इच्छा वाढते. साक्षीशिवाय आपले स्वतंत्र मत स्थापन करणारे असे किती तरी लोक नरकात अधोगतीला गेले, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९५५ ॥ अभंग रचना
कठिण नारळाचें अंग । बाहेरी भीतरी तें चांग ॥१॥
तैसा करी कां विचार । शुद्ध कारण अंतर ॥ध्रु.॥
वरि कांटे फणसफळा । माजि अंतरीं जिव्हाळा ॥२॥
ऊंस बाहेरी कठिण काळा । माजी रसाचा जिव्हाळा ॥३॥
मिठें रुचविलें अन्न । नये सतंत कारण ॥४॥
नारळाचे अंग कठीण असले तरी आतून चांगले असते; तसा विचार करा आणि अंतःकरणातील शुद्ध कारण पहा. फणसाला वरून काटे असले तरी आत गोडवा असतो, उसाचे बाहेरचे रूप काळे व कठीण असले तरी आत रस असतो. बाह्य रूपावरून न ठरवता अंतरंग पाहावे, असा या अभंगाचा संदेश आहे.
॥ अभंग ३९५६ ॥ अभंग रचना
सकळतीर्थांहूनि । पंढरीनाथ मुगुटमणी ॥१॥
धन्यधन्य पंढरी । जे मोक्षाची अक्षय पुरी ॥ध्रु.॥
विश्रांतीचा ठाव । तो हा माझा पंढरीराव ॥२॥
तुका म्हणे सांगतों स्पष्ट । दुजी पंढरी वैकुंठ ॥३॥
सर्व तीर्थांपेक्षा पंढरीनाथ हा मुगुटमणी आहे. धन्य ती पंढरी, जी मोक्षाची अक्षय नगरी आहे. विश्रांतीचे ठिकाण तोच माझा पंढरीराव. दुसरी पंढरी म्हणजे वैकुंठ, हे मी स्पष्ट सांगतो, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९५७ ॥ अभंग रचना
भाते भरूनि हरिनामाचे । वीर गर्जती विठ्ठलाचे॥१॥
अनंतनामाची आरोळी । एक एकाहूनि बळी ॥ध्रु.॥
नाहीं आणिकांचा गुमान । ज्याचे अंकित त्यावांचून ॥२॥
रिद्धि सिद्धी ज्या कामारी । तुका म्हणे ज्याचे घरीं ॥३॥
हरिनामाचे भाते भरून विठ्ठलाचे वीर गर्जना करतात. अनंत नामांची आरोळी देताना एकाहून एक बलवान दिसतात. त्यांना इतरांचा गुमान नाही; ते देवाचेच अंकित आहेत. रिद्धिसिद्धी ज्यांच्या घरी दासी होऊन राहतात, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९५८ ॥ अभंग रचना
ज्याची जया आस । तयाजवळी त्या वास ॥१॥
येर जवळी तें दुरी । धेनु वत्स सांडी घरीं ॥ध्रु.॥
गोडी प्रियापाशीं । सुख उपजे येरासी ॥२॥
तुका म्हणे बोल । घडे तयाठायीं मोल ॥३॥
ज्याला ज्याची आस असते, त्याच्याजवळच त्याला रमायला होते. इतर सर्व जवळ असूनही दूर वाटते. धेनू वासराच्या ओढीने घर सोडून धावते. प्रियाजवळ गोडी आणि सुख असते, तशीच तुकाराम महाराजांच्या बोलण्याला मोल प्राप्त होते.
॥ अभंग ३९५९ ॥ अभंग रचना
बाळ माते निष्ठुर होये । परि तें स्नेह करीत आहे ॥१॥
तैसा तूं गा पुरुषोत्तमा । घडी न विसंबसी आम्हां ॥ध्रु.॥
नेणती भागली । कडे घेतां अंग घाली ॥२॥
भूक साहे ताहान । त्याचें राखे समाधान ॥३॥
त्याच्या दुःखें धाये । आपला जीव देऊं पाहे ॥४॥
नांवें घाली उडी । तुका म्हणे प्राण काढी ॥५॥
बाळ आईशी निष्ठुर वागले तरी ती त्याच्यावर स्नेह करीतच असते. तसाच तू, हे पुरुषोत्तमा, क्षणभरही आम्हाला विसरत नाहीस. आई बाळाला कडेवर घेते, त्याची भूक-तहान सहन करते, त्याच्या दुःखाने तळमळते आणि प्रसंगी जीव देण्यासही तयार होते. अशा निरपेक्ष प्रेमाचे उदाहरण देऊन तुकाराम महाराज देवाच्या स्नेहाचे वर्णन करतात.
॥ अभंग ३९६० ॥ अभंग रचना
हें तों टाळाटाळीं । परि भोवताहे कळी ॥१॥
बरें नव्हेल शेवटीं । भय असों द्यावें पोटीं ॥ध्रु.॥
मुरगाळिला कान । समांडिलें समाधान ॥२॥
धन्य म्हणे आतां । येथें नुधवा माथां ॥३॥
अबोलणा तुका । ऐसें कांहीं लेखूं नका ॥४॥
टाळाटाळ करण्यात कलह वाढतो आणि शेवटी बरे होत नाही, म्हणून मनात भीती म्हणजे सावधगिरी ठेवावी. कान पिळला की समाधान ढळते. अशा प्रकारे सावधगिरीचा इशारा देत तुकाराम महाराज म्हणतात, की याचा वृथा कुठे बडेजाव करू नका.
॥ अभंग ३९६१ ॥ अभंग रचना
किती लाजिरवाणा । मरे उपजोनि शाहाणा ॥१॥
एका घाई न करीं तुटी । न निघें दवासोई भेटी ॥ध्रु.॥
सोसूनि आबाळी । घायाळ तें ढुंग चोळी ॥२॥
सावध करी तुका । म्हणे निजले हो आइका ॥३॥
जन्माला येऊन शहाणे होऊनही परमार्थ न साधता मरणे लाजिरवाणे आहे. प्रपंचात अडकलेला जीव घायाळ होतो आणि हताश होऊन बसतो. म्हणून हे निजलेल्या जीवांनो, सावध व्हा आणि ऐका, असे तुकाराम महाराज बजावून सांगतात.
॥ अभंग ३९६२ ॥ अभंग रचना
कुरुवंडी करीन काया । वरोनि पायां गोजिरिया ॥१॥
बैसलें तें रूप डोळां । मन चाळा लागलें ॥ध्रु.॥
परतें न सरवे दुरि । आवडी पुरी बैसली ॥२॥
तुका म्हणे विसावलों । येथें आलों धणीवरि ॥३॥
तुझ्या सुंदर पायांवरून मी माझी काया ओवाळून टाकीन. तुझे रूप डोळ्यांत बसले आणि मन तुझ्या चाळ्यांत रंगले. आता तुझ्यापासून दूर राहणे सहन होत नाही; माझी आवड पूर्ण बसली आहे. मी येथे विसावलो, आता धणीवर आलो आहे, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९६३ ॥ अभंग रचना
साधनाचे कष्ट मोटे । येथें वाटे थोर हें ॥१॥
मुखें गावें भावें गीत । सर्व हित बैसलिया ॥ध्रु.॥
दासा नव्हे कर्म दान । तन मन निश्चळि ॥२॥
तुका म्हणे आत्मनष्टि । भागे चेष्ट मनाची ॥३॥
साधनांचे कष्ट मोठे वाटतात, पण भावाने मुखाने गीत गायले तर बसल्या जागी सर्व हित साधते. दासाला कर्मकांड आणि दानाची गरज नसते; त्याचे तन-मन निश्चल असते. आत्मनिष्ठेने मनाची सर्व धावपळ थांबते, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९६४ ॥ अभंग रचना
घेतां आणिकांचा जीव । तेव्हां कींव कराना ॥१॥
आपलें तें वरदळ नेदा । हें गोविंदा कृपणता ॥ध्रु.॥
सेवा तरी इच्छा सांग । चोरिलें अंग साहेना ॥२॥
तुका म्हणे अरे धन्या । निसंतान्या विठोबा ॥३॥
दुसऱ्याचा जीव घेताना दया दाखवली पाहिजे आणि दिखावा सोडून मनापासून द्यायला शिकले पाहिजे. देवाशी निष्कपट वागावे. चोरलेले अंग (मन) देवापासून लपवता येत नाही. हे धन्या, तू निःसंतानांचाही विठोबा आहेस, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९६५ ॥ अभंग रचना
आम्हां केलें गुणवंत । तें उचित राखावें ॥१॥
तुम्हांसी तों चाड नाहीं । आणिकां कांहीं सुखदुःखां ॥ध्रु.॥
दासांचें तें देखों नये । उणें काय होइल तें ॥२॥
तुका म्हणे विश्वंभरा । दृष्टि करा सामोरी ॥३॥
आम्हाला गुणवंत केले आहे, ते उचित राखावे. तुम्हाला कसलीही गरज नाही, पण इतरांना सुख-दुःख आहे. दासाचे उणे देवाने पाहू नये. हे विश्वंभरा, आमच्याकडे कृपादृष्टीने सामोरे पाहा, असे तुकाराम महाराज विनवतात.
॥ अभंग ३९६६ ॥ अभंग रचना
अगत्य ज्या नरका जाणें । कीर्तनीं तों वीट मानी ॥१॥
नावडेसा जाला बाप । आलें पाप वस्तीसि ॥ध्रु.॥
नारायण नाहीं वाचे । ते यमाचे अंदण ॥२॥
तुका म्हणे अभक्तासी । माता दासी जग झोडी ॥३॥
ज्याला नरकात जायचेच असते त्याला कीर्तनाचा वीट येतो. अशा माणसाच्या घरी पाप वस्तीला येते. ज्याच्या वाचेत नारायण नाही तो यमाचा बंदी होतो. अभक्ताला त्याची आई किंवा दासीही मान देत नाही, जग त्याला झोडपते, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९६७ ॥ अभंग रचना
आम्ही हरिचे हरिचे । सुर कळिकाळा यमाचे ॥१॥
नामघोष बाण साचे । भाले तुळसी मंजुरेचे ॥ध्रु.॥
आम्ही हरिचे हरिचे दास । कलिकाळावरि घालूं कास ॥२॥
आम्ही हरिचे हरिचे दूत । पुढें पळती यमदूत ॥३॥
तुका म्हणे आम्हांवरी । सुदर्शन घरटी करी ॥४॥
आम्ही हरिचे आहोत, म्हणून कळिकाळ आणि यम आम्हाला भ्यातात. नामघोष हेच आमचे खरे बाण आणि तुळशीच्या मंजिऱ्या हेच भाले आहेत. आम्ही हरिचे दास असून कलिकाळावर कास घालू; आम्ही हरिचे दूत असल्याने यमदूत पुढे पळतात. सुदर्शन आमच्या भोवती संरक्षण करते, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९६८ ॥ अभंग रचना
देवाचिये पायीं वेचों सर्व शक्ती । होतील विपित्त ज्याज्या कांहीं ॥१॥
न घेई माझी वाचा पुढें कांहीं वाव । आणि दुजे भाव बोलायाचे ॥ध्रु.॥
मनाचे वांटणी चित्ताचा विक्षेप । राहो हा अनुताप आहे तैसा ॥२॥
तुका म्हणे घेई विठ्ठलाचा छंद । आनंदाचा कंद विस्तारेल ॥३॥
देवाच्या चरणी आपली सर्व शक्ती खर्च करू; कितीही विपत्ती आल्या तरी चालेल. माझ्या वाचेने दुसरा कोणताही भाव बोलू नये. मनाची वाटणी आणि चित्ताचा विक्षेप कितीही असो, अनुताप आहे तसा राहो. विठ्ठलाचा छंद घे म्हणजे आनंदाचा कंद वाढत जाईल.
॥ अभंग ३९६९ ॥ अभंग रचना
पांडुरंगा आतां ऐका हे विनंती । बहु माझे चित्तीं भय वाटे ॥१॥
नाहीं आइकिलें संतांचिया मुखें । तें या मज लोकें भडसाविलें ॥ध्रु.॥
विष्णुदासां गति नाहीं तरावया । म्हणती गेले वांयां कष्टत ही ॥२॥
धिक्कारिती मज करितां कीर्तन । काय सांगों शीण ते काळिचा ॥३॥
तुका म्हणे मज वाटतें उदास । काय करूं यास पांडुरंगा ॥४॥
हे पांडुरंगा, माझी विनंती ऐक; माझ्या मनात फार भय वाटते. संतांच्या मुखातून जे ऐकले नाही ते लोकांनी भडकावले आहे. विष्णुदासांना गती नाही, ते वाया जातात, असे लोक म्हणतात. कीर्तन करताना धिक्कारतात; त्या काळाचा शीण काय सांगू? मला उदास वाटते, आता काय करू, असे तुकाराम महाराज विचारतात.
॥ अभंग ३९७० ॥ अभंग रचना
वेढा वेढा रे पंढरी । मोर्चे लावा भीमातिरीं ॥१॥
चलाचला संत जन । करा देवासी भांडण ॥ध्रु.॥
लुटालुटा पंढरपूर । धरा रखुमाईचा वर ॥२॥
तुका म्हणे चला । घाव निशानी घातला ॥३॥
पंढरीला वेढा द्या, भीमेच्या तीरी मोर्चे लावा. चला, संतजन हो, देवाशी भांडण करा. पंढरपूर लुटा आणि रखुमाईच्या वराला धरा. निशाणावर घाव घाला, असे भक्तीच्या आग्रहाने आणि प्रेमाच्या भांडणाने तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९७१ ॥ अभंग रचना
पहा ते पांडव अखंड वनवासी । परि त्या देवासी आठविती ॥१॥
प्रल्हादासी पिता करितो जाचणी । परि तो स्मरे मनीं नारायण ॥ध्रु.॥
सुदामा ब्राम्हण दरिद्रे पीडिला । नाहीं विसरला पांडुरंग ॥२॥
तुका म्हणे तुझा न पडावा विसर । दुःखाचे डोंगर जाले तरी ॥३॥
पांडव अखंड वनवासात असूनही देवाला आठवतात. प्रल्हादाचा पिता त्याचा छळ करत असतानाही तो मनात नारायणाचे स्मरण करतो. दरिद्रीपणाने पीडलेला सुदामा ब्राह्मण पांडुरंगाला विसरला नाही. तसाच दुःखाचे डोंगर कोसळले तरी तुझा विसर मला पडू नये, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९७२ ॥ अभंग रचना
निजसेजेची अंतुरी । पादलिया कोण मारी ॥१॥
तैसा आम्हासी उबगतां । तुका विनवितो संतां ॥ध्रु.॥
मूल मांडीवरी हागलें । तें बा कोणे रें त्यागिलें ॥२॥
दासी कामासी चुकली । ते बा कोणें रें विकली ॥३॥
पांडुरंगाचा तुका पापी । संतसाहें काळासि दापी ॥४॥
जवळच्या माणसाच्या चुकांना आपण पोटात घालतो, कोणी त्याला मारत नाही. तसे संतांनी आम्हाला उबगू नये, अशी तुकाराम महाराज संतांना विनवणी करतात. मूल मांडीवर घाण करते तरी त्याला कोण टाकून देते? दासी कामात चुकली तरी तिला कोण विकतो? पांडुरंगाचा हा तुका पापी असला तरी संतांनी त्याला काळाच्या तावडीतून वाचवावे.
॥ अभंग ३९७३ ॥ अभंग रचना
श्वानाचियापरी लोळें तुझ्या दारीं । भुंकों हरिहरि नाम तुझें ॥१॥
भुंकीं उठीं बैसें न वजायें वेगळा । लुडबुडीं गोपाळा पायांपाशीं ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां वर्म आहे ठावें । मागेन ते द्यावें प्रेमसुख ॥३॥
कुत्र्याप्रमाणे तुझ्या दारात लोळतो आणि हरिहरी नाम भुंकतो. उठतो-बसतो, तुझ्यापासून वेगळा जात नाही; गोपाळा, तुझ्या पायांशी लुडबुडतो. आम्हाला वर्म माहीत आहे, म्हणून मागेन ते प्रेमसुख द्यावे.
॥ अभंग ३९७४ ॥ अभंग रचना
सोइरे धाइरे दिल्याघेतल्याचे । अंत हें काळीचें नाहीं कोणी ॥१॥
सख्या गोत्रबहिणी सुखाचे संगती । मोकलुनी देती अंतकाळीं ॥ध्रु.॥
आपुलें शरीर आपुल्यासी पारिखें । परावीं होतील नवल काई ॥२॥
तुका म्हणे आतां सोड यांची आस । धरीं रे या कास पांडुरंगा ॥३॥
सोयरे-धायरे हे दिल्या-घेतल्याचे संबंध आहेत; अंतकाळी कोणीच सोबत नसतो. सख्खे नातेवाईक सुखाचे सोबती असतात, पण अंतकाळी मोकळे सोडून देतात. आपले शरीरही आपल्याला परके होते, तिथे इतरांचे काय? म्हणून यांची आस सोड आणि पांडुरंगाची कास धर, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९७५ ॥ अभंग रचना
जन्ममरणांची कायसी चिंता । तुझ्या शरणागतां पंढरीराया ॥१॥
वदनीं तुझें नाम अमृतसंजीवनी । असतां चक्रपाणी भय कवणा ॥ध्रु.॥
हृदयीं तुझें रूप बिंबलें साकार । तेथें कोण पार संसाराचा ॥२॥
तुका म्हणे तुझ्या चरणांची पाखर । असतां कळिकाळ पायां तळीं ॥३॥
तुझ्या शरणागताला जन्म-मरणाची चिंता कसली, हे पंढरीराया? तुझे नाम वदनात अमृतसंजीवनी आहे; चक्रपाणी सोबत असताना कोणाला भय? हृदयात तुझे साकार रूप बिंबले असता संसाराचा पार लागतो. तुझ्या चरणांची पाखर असता कळिकाळही पायाखाली राहतो.
॥ अभंग ३९७६ ॥ अभंग रचना
क्षमाशस्त्र जया नराचिया हातीं । दुष्ट तयाप्रति काय करी ॥१॥
तृण नाहीं तेथें पडे दावाग्नि । जाय तो विझोनि आपसया ॥२॥
तुका म्हणे क्षमा सर्वांचें स्वहित । धरा अखंडित सुखरूप ॥३॥
क्षमा हे शस्त्र ज्याच्या हाती आहे, त्याचे दुष्ट काय करणार? जेथे गवत नाही तेथे वणवा पडला तर तो आपोआप विझून जातो. क्षमा हेच सर्वांचे खरे स्वहित आहे, ती अखंड धरा आणि सुखरूप व्हा, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग ३९७७ ॥ अभंग रचना
याति गुणें रूप काय ते वानर । तयांच्या विचारें वर्ते राम ॥१॥
ब्रम्हहत्यारासि पातकी अनेक । तो वंद्य वाल्मीक तिहीं लोकीं ॥२॥
तुका म्हणे नव्हे चोरीचा व्यापार । म्हणा रघुवीर वेळोवेळां ॥३॥
जात, रूप किंवा गुण यांना महत्त्व नाही; वानरांच्या विचाराने देखील राम वागला. अनेक पापे केलेला ब्रह्महत्यारी वाल्मीकीही तिन्ही लोकांत वंद्य झाला. हा चोरीचा किंवा फसवणुकीचा व्यापार नाही; म्हणून वेळोवेळी 'रघुवीर' म्हणा, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग ३९७८ ॥ अभंग रचना
पानें जो खाईल बैसोनि कथेसी । घडेल तयासी गोहत्या ॥१॥
तमाखू ओढूनि काढला जो धूर । बुडेल तें घर तेणें पापें ॥ध्रु.॥
कीर्तनीं बडबड करील जो कोणी । बेडुक होउनी येइल जन्मा ॥२॥
जयाचिये मनीं कथेचा कंटाळा । होती त्या चांडाळा बहु जाच ॥३॥
जाच होती पाठी उडती यमदंड । त्याचें काळें तोंड तुका म्हणे ॥४॥
कीर्तन-कथेच्या पवित्र वातावरणात अनादर करणाऱ्यांना येथे कठोर इशारा दिला आहे. कथेत बसून पान खाणाऱ्याला, तंबाखूचा धूर काढणाऱ्याला आणि कीर्तनात बडबड करणाऱ्याला पाप लागते. ज्याच्या मनात कथेचा कंटाळा असतो, त्याला पुढे यमाचा मोठा जाच भोगावा लागतो, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९७९ ॥ अभंग रचना
कामांमध्यें काम । कांहीं म्हणा रामराम । जाइल भवश्रम । सुख होईल दुःखाचें ॥१॥
कळों येईल अंतकाळीं । प्राणप्रयाणाचे वेळीं । राहाती निराळीं । रांडापोरें सकळ ॥ध्रु.॥
जीतां जीसी जैसा तैसा । पुढें आहे रे वोळसा । उगवुनि फांसा । काय करणें तें करीं ॥२॥
केलें होतें या चि जन्में । अवघें विठोबाच्या नामें । तुका म्हणे कर्म । जाळोनियां तरसी ॥३॥
सर्व कामांमध्ये रामनाम घेणे हेच खरे काम आहे; त्यामुळे संसाराचा श्रम जातो आणि दुःखाचे सुख होते. अंतकाळी, प्राण जाण्याच्या वेळी, बायका-मुले सारी निराळी राहतील. या जन्मी जे काही केले ते सर्व विठोबाच्या नामाने जाळून तू तरून जाशील, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९८० ॥ अभंग रचना
तुज मज ऐसी परी । जैसे तरंग सागरीं ॥१॥
दोहींमाजी एक जाणा । विठ्ठल पंढरीचा राणा ॥ध्रु.॥
देव भक्त ऐसी बोली । जंव भ्रांति नाहीं गेली ॥२॥
तंतु पट जेवीं एक । तैसा विश्वेंसीं व्यापक ॥३॥
तुझ्या-माझ्यात समुद्र आणि लाटांसारखे नाते आहे. दोघांमध्ये एकच तत्त्व आहे, तो पंढरीचा राणा विठ्ठल. देव आणि भक्त असे बोलणे जोवर भ्रांती गेली नाही तोवरच आहे. ज्याप्रमाणे धागा आणि कापड एकच असतात, तसा देव विश्वाशी एकरूप आहे.
॥ अभंग ३९८१ ॥ अभंग रचना
कोठें गुंतलासी योगीयांचे ध्यानीं । आनंदकीर्तनीं पंढरीच्या ॥१॥
काय काज कोठें पडलीसे गुंती । कानीं न पडती बोल माझे ॥ध्रु.॥
काय शेषनशयनीं सुखनिद्रा आली । सोय कां सांडिली तुम्ही देवा ॥२॥
तुका म्हणे कोठें गुंतलेती सांगा । किती पांडुरंगा वाट पाहूं ॥३॥
हे देवा, योग्यांच्या ध्यानात का गुंतलास? पंढरीच्या आनंदकीर्तनात ये. कोणत्या कामात अडकलास की माझे बोल तुझ्या कानी पडत नाहीत? शेषशय्येवर सुखनिद्रा आली का? तू आम्हाला का विसरलास? पांडुरंगा, तुझी किती वाट पाहायची, असे तुकाराम महाराज विचारतात.
॥ अभंग ३९८२ ॥ अभंग रचना
माउलीसी सांगे कोण । प्रेम वाढवी ताहानें ॥१॥
अंतरींचा कळवळा । करीतसे प्रतिपाळा ॥ध्रु.॥
मायबापाची उपमा। तुज देऊं मेघश्यामा ॥२॥
ते ही साजेना पाहातां । जीवलगा पंढरिनाथा ॥३॥
माय पाळी संसारीं । परलोक राहे दुरी ॥४॥
तैसा नव्हेसी अनंता । काळावरी तुझी सत्ता ॥५॥
तुका म्हणे नारायणा । तुम्हां बहुत करुणा ॥६॥
माउलीला कोण सांगावे? प्रेम तहानेने अधिकच वाढते. अंतरीचा कळवळा मुलाचे पालन करतो. मायबापाची उपमा तुला द्यावी तर तीही शोभत नाही. आई संसारात सांभाळते, पण परलोक दूर राहतो; तू तसा नाहीस, अनंता, तुझी काळावरही सत्ता चालते. नारायणा, तुझी करुणा अपार आहे.
॥ अभंग ३९८३ ॥ अभंग रचना
कोड आवडीचें । पुरवीना बाळकाचें ॥१॥
तेव्हां कैसी ते माउली । जाणा काशासाटीं व्याली ॥ध्रु.॥
वत्साचिये आसे । धेनु धांवेना गोरसें ॥२॥
तुका म्हणे धरि । बाळ टाकिलें वानरीं ॥३॥
मुलाचे आवडीचे कोड पुरवत नाही तर ती कसली माउली? कशासाठी तिने जन्म दिला? वासराच्या ओढीने गाय धावते, पण येथे तशी धाव दिसत नाही. देव माय असूनही भक्ताचे कोड पुरवत नसेल तर कशी माउली, असे लाडिक रागाने तुकाराम महाराज विचारतात.
॥ अभंग ३९८४ ॥ अभंग रचना
भक्तांची सांकडीं स्वयें सोसी देव । त्यांपाशीं केशव सर्वकाळ ॥१॥
जये ठायीं कीर्तन वैष्णव करिती । तेथें हा श्रीपति उभा असे ॥२॥
तुका म्हणे देव सर्वाठायीं जाला । भरुनी उरला पांडुरंग ॥३॥
भक्तांची संकटे देव स्वतः सोसतो आणि केशव त्यांच्यापाशी सर्वकाळ राहतो. जेथे वैष्णव कीर्तन करतात तेथे श्रीपती उभा असतो. देव सर्वठायी व्यापला असूनही पांडुरंग सर्वांत भरून उरला आहे, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९८५ ॥ अभंग रचना
तुझिया नामाचा विसर न पडावा । ध्यानीं तो राहावा पांडुरंग ॥१॥
सांगितला मंत्र श्रीरामनामाचा । सर्वकाळ वाचा हें चि बोले ॥ध्रु.॥
उफराटें नाम वाल्मीक बोलीला । तो ही वंद्य केला नारायणें ॥२॥
तुका म्हणे मज तुझा चि भरवसा । धांवुनियां कैसा येसी देवा ॥३॥
तुझ्या नामाचा विसर न पडो आणि ध्यानात पांडुरंग राहो. रामनामाचा मंत्र सांगितला आहे, सर्वकाळ वाचा तेच बोलो. उलटे नाम घेणाऱ्या वाल्मीकालाही नारायणाने वंद्य केले. मला तुझाच भरवसा आहे; देवा, तू धावत कसा येशील, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९८६ ॥ अभंग रचना
अवघ्यां पातकांची मी एक रासी । अवघा तूं होसी सर्वोत्तमु ॥१॥
जैसा तैसा लागे करणें अंगीकार । माझा सर्व भार चालविणें ॥ध्रु.॥
अवघें चि मज गिळियेलें काळें । अवघीं च बळें तुझे अंगीं ॥२॥
तुका म्हणे आतां खुंटला उपाय । अवघे चि पाय तुझे मज ॥३॥
माझ्या सर्व पातकांची मी एक राशी आहे आणि तू सर्वांत उत्तम आहेस. मी जसा आहे तसा अंगीकार कर आणि माझा सर्व भार तू चालव. काळाने मला पूर्ण गिळले आहे, पण बळ तुझ्याच अंगी आहे. आता उपाय खुंटला; तुझे चरणच मला आधार आहेत.
॥ अभंग ३९८७ ॥ अभंग रचना
मूर्तिमंत देव नांदतो पंढरी । येर ते दिगांतरीं प्रतिमारूप ॥१॥
जाउनियां वना करावें कीर्तन । मानुनी पाषाण विठ्ठलरूप ॥२॥
तुका मुख्य पाहिजे भाव । भावापासीं देव शीघ्र उभा ॥३॥
मूर्तिमंत देव पंढरीत नांदतो; इतर ठिकाणी तो प्रतिमारूपाने आहे. वनात जाऊन कीर्तन करावे आणि पाषाणालाही विठ्ठलरूप मानावे. मुख्य गोष्ट भाव आहे; भावापाशी देव शीघ्र उभा राहतो, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग ३९८८ ॥ अभंग रचना
धरिल्या देहाचें सार्थक करीन । आनंदें भरीन तिन्ही लोक ॥१॥
लावीन निशान जावया वैकुंठा । माजवीन पेठा कीर्तनाच्या ॥ध्रु.॥
नामाचिया नौका करीन सहस्रवरि । नावाडा श्रीहरि पांडुरंग ॥२॥
भाविक हो येथें धरा रे आवांका । म्हणे दास तुका शुद्धयाति ॥३॥
मिळालेल्या देहाचे मी सार्थक करीन आणि आनंदाने तिन्ही लोक भरून टाकीन. वैकुंठाला जाण्यासाठी निशाण लावीन आणि कीर्तनाच्या पेठा माजवीन. हजारो नामाच्या नौका तयार करीन, त्यांचा नावाडी श्रीहरी पांडुरंग असेल. भाविकांनो, येथे आवांका धरा, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९८९ ॥ अभंग रचना
अनुसरे त्यासी फिरों नेदी मागें । राहें समागमें अंगसंगें ॥१॥
अंगसंगें असे कर्मसाक्ष देव । जैसा ज्याचा भाव तैसा राहे ॥२॥
फळपाकीं देव देतील प्राणीयें । तुका म्हणे नये सवें कांहीं ॥३॥
जो देवाला अनुसरतो त्याला देव मागे फिरू देत नाही, तो सतत त्याच्या सोबत राहतो. देव कर्माचा साक्षी आहे; ज्याचा जसा भाव तसा तो राहतो. फळ पिकल्यावर देव प्राण्यांना ते देतो; सोबत काहीच येत नाही, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९९० ॥ अभंग रचना
संसारीं असतां हरिनाम घेसी । तरीं च उद्धरसी पूर्वजेंसी ॥१॥
अवघीं च इंद्रियें न येती कामा । जिव्हे रामनामा उच्चारीं वेगीं ॥ध्रु.॥
शरीरसंपित्त नव्हे रे आपुली । भ्रांतीची माउली अवघी व्यर्थ ॥२॥
तुका म्हणे सार हरिनामउच्चार । येर्‍हवी येरझार हरीविण ॥३॥
संसारात असताना हरिनाम घेशील तर पूर्वजांसह तुझा उद्धार होईल. इंद्रिये कामाला येत नाहीत; म्हणून जिव्हेने लवकर रामनामाचा उच्चार कर. शरीर आणि संपत्ती तुझी नाहीत, भ्रांतीची ही माउली सर्व व्यर्थ आहे. हरिनामाचा उच्चार हेच सार आहे, त्याविना केवळ येरझार आहेत.
॥ अभंग ३९९१ ॥ अभंग रचना
सावळें सुंदर रूप मनोहर । राहो निरंतर हृदयीं माझे ॥१॥
आणीक कांहीं इच्छा आम्हां नाहीं चाड । तुझें नाम गोड पांडुरंगे ॥ध्रु.॥
जन्मोजन्मीं ऐसें मागितलें तुज । आम्हांसी सहज द्यावें आतां ॥२॥
तुका म्हणे तुज ऐसे दयाळ । धुंडितां सकळ नाहीं आम्हां ॥३॥
सावळे सुंदर मनोहर रूप निरंतर माझ्या हृदयात राहो. आणखी कोणतीही इच्छा नाही; पांडुरंगा, तुझे नाम गोड आहे. जन्मोजन्मी हेच मागितले आहे, ते आम्हाला सहज द्यावे. तुझ्यासारखा दयाळू शोधला तरी सापडणार नाही.
॥ अभंग ३९९२ ॥ अभंग रचना
भक्तांहून देवा आवडे तें काइ । त्रिभुवनीं नाहीं आन दुजें ॥१॥
नावडे वैकुंठ क्षीराचा सागर । धरोनि अंतर राहे दासा ॥ध्रु.॥
सर्वभावें त्याचें सर्वस्वें ही गोड । तुळसीदळ कोड करुनी घ्यावें ॥२॥
सर्वस्वें त्याचा म्हणवी विकला । चित्त द्यावें बोला सांगितल्या ॥३॥
तुका म्हणे भक्तीसुखाचा बांधिला । आणीक विठ्ठला धर्म नाहीं॥४॥
भक्तांहून देवाला दुसरे काय आवडते? त्रिभुवनात दुसरे काही नाही. वैकुंठ आणि क्षीरसागर त्याला नावडतात; तो अंतर धरून दासापाशीच राहतो. सर्वभावाने आणि सर्वस्वाने त्याचे झालेल्या भक्ताची तुळशीदळाची सेवा तो आवडीने घेतो. भक्तीसुखाने बांधला गेलेल्या विठ्ठलाला भक्तीशिवाय दुसरा धर्म नाही, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९९३ ॥ अभंग रचना
राम कृष्ण गोविंद नारायण हरी । केशवा मुरारी पांडुरंगा ॥१॥
लक्ष्मीनिवासा पाहें दिनबंधु । तुझा लागो छंदु सदा मज ॥२॥
तुझे नामीं प्रेम देई अखंडित । नेणें तप व्रत दान कांहीं ॥३॥
तुका म्हणे माझें हें चि गा मागणें । अखंड ही गाणें नाम तुझें ॥४॥
राम, कृष्ण, गोविंद, नारायण, हरी, केशव, मुरारी, पांडुरंग, लक्ष्मीनिवास, दीनबंधू ही सर्व नावे घेत तुला हाक मारतो. तुझा छंद मला सदा लागो. तुझ्या नामावर अखंड प्रेम दे; मला तप, व्रत, दान काहीच माहीत नाही. माझे मागणे एकच आहे, अखंड तुझे नाम गात राहणे.
॥ अभंग ३९९४ ॥ अभंग रचना
हरी तुझें नाम गाईन अखंड । याविण पाखंड नेणें कांहीं ॥१॥
अंतरीं विश्वास अखंड नामाचा । कायामनेंवाचा देई हें चि ॥२॥
तुका म्हणे आतां देई संतसंग । तुझे नामीं रंग भरो मना ॥३॥
हरी, तुझे नाम अखंड गाईन; यावाचून मला कोणतेही पाखंड माहीत नाही. अंतःकरणात नामाचा अखंड विश्वास आणि काया-मन-वाचेने तेच करण्याचे बळ दे. संतसंग दे आणि तुझ्या नामाचा रंग माझ्या मनात भरू दे, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९९५ ॥ अभंग रचना
गाबाळाचे ग्रंथीं कां रे पडां सदा । मिथ्या भेदवादा वागवितां ॥१॥
संसारगाबाळीं पडसी निखळ । जालासी तूं खळ तेणें मना ॥ध्रु.॥
साधनसंकटीं गुंतसी कासया । व्यर्थ गा अपायामाजी गुंती ॥२॥
निर्मळ फुकाचें नाम गोविंदाचें । अनंतजन्माचे फेडी मळ ॥३॥
तुका म्हणे नको करूं कांहीं कष्ट । नाम वाचे स्पष्ट हरि बोलें ॥४॥
निरर्थक ग्रंथांच्या गाबाळात आणि मिथ्या भेदवादात का पडता? संसाराच्या गाबाळात पडून मन खळ झाले. साधनांच्या संकटात कशाला गुंतता? गोविंदाचे फुकट मिळणारे निर्मळ नाम अनंत जन्मांचा मळ धुऊन टाकते. कष्ट करू नका, नाम स्पष्ट वाचेने बोला, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग ३९९६ ॥ अभंग रचना
भाव धरिला चरणीं म्हणवितों दास । अहिर्निशीं ध्यास करीतसें ॥१॥
करीतसें ध्यास हृदयीं सकळ । भाव तो सबळ धरियेला ॥२॥
धरिले निश्चळि न सोडीं ते पाय । तुका म्हणे सोय करीं माझी ॥३॥
मी तुझ्या चरणी भाव धरला आहे आणि दास म्हणवतो; अहोरात्र तोच ध्यास आहे. हृदयात सर्वकाळ ध्यास करतो आणि भाव सबळ धरला आहे. निश्चलपणे ते पाय सोडत नाही; तू माझी सोय कर, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ३९९७ ॥ अभंग रचना
तुझें नाम गाया न सोपें डवळा । गाऊं कळवळा प्रेमाचिया ॥१॥
येइल आवडी जैसी अंतरींची । तैसी मनाची कीर्ती गाऊं ॥२॥
माझें मुख नामीं रंगो सर्वकाळ । गोविंद गोपाळ राम कृष्ण ॥३॥
अबद्ध चांगलें गाऊं जैसें तैसें । बाहे बाळ जैसें मायबापा ॥४॥
तुका म्हणे मज न लावीं वांकडें । मी तुझें बोबडें बाळ तान्हें ॥५॥
तुझे नाम गाणे सोपे नाही, तरी प्रेमाच्या कळवळ्याने गाऊ. जशी अंतरीची आवड येईल तशी तुझी कीर्ती गाऊ. माझे मुख सर्वकाळ तुझ्या नामात रंगून राहो. जसे बाळ मायबापाला बोबड्या बोलांनी हाक मारते, तसे बेतालही चांगले गाऊ. मला वाकडे लावू नकोस; मी तुझे बोबडे लहान बाळ आहे.
॥ अभंग ३९९८ ॥ अभंग रचना
आतां तुज मज नाहीं दुजेपण । दाखवीं चरण पांडुरंगा ॥१॥
तुज रूप रेखा नाम गुण नाहीं । एक स्थान पाहीं गांव सिंव ॥ध्रु.॥
नावडे संगाति तुजा दुजयाची । आपुल्या भक्तांची प्रीति तुम्हां ॥२॥
परि आम्हांसाटीं होसील सगुण । स्तंभासी फोडून जयापरि ॥३॥
तुका म्हणें तैसें तुज काय उणें । देई दरुषण चरणांचें ॥४॥
आता तुझ्यात आणि माझ्यात दुजेपण राहिले नाही; पांडुरंगा, मला चरण दाखव. तुला रूप, रेखा, नाम, गुण काहीच नाही. तरीही आम्हा भक्तांसाठी तू सगुण होतोस, ज्याप्रमाणे खांब फोडून नरसिंह प्रकट झाला. तुला काय उणे आहे? मला चरणांचे दर्शन दे.
॥ अभंग ३९९९ ॥ अभंग रचना
करणें तें हें चि करा । नरका अघोरा कां जातां ॥१॥
जयामध्यें नारायण । शुद्धपण तें एक ॥ध्रु.॥
शरणागतां देव राखे । येरां वाखे विघ्नाचे ॥२॥
तुका म्हणे लीन व्हावें । कळे भावें वर्म हें ॥३॥
जे करायचे ते हेच करा, नरकात आणि अघोरात का जाता? ज्यात नारायण आहे तेच शुद्ध. शरणागताला देव राखतो; इतरांच्या वाट्याला विघ्ने येतात. लीन व्हा, म्हणजे भावाने हे वर्म कळेल, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ४००० ॥ अभंग रचना
आणीक नका करूं चेष्टा । व्हाल कष्टा वरपडी ॥१॥
सुखें करा हरिकथा । सर्वथा हे तारील ॥ध्रु.॥
अनाथाचा नाथ देव । अनुभव सत्य हा ॥२॥
तुका म्हणे बहुतां रिती । धरा चित्तीं सकळ ॥३॥
आणखी चेष्टा करू नका, नाहीतर कष्टात पडाल. सुखाने हरिकथा करा, ती तुम्हाला तारील. देव अनाथांचा नाथ आहे, हा सत्य अनुभव आहे. बहुतेकांना हे रिकामे वाटते, पण हे सर्व चित्तात धरा, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
भाग 39 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 41 (पुढे)