॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 13 (1201 ते 1300)
अभंग 1201 ते 1300

सार्थ गाथा: भाग 13

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १२०१ ॥ अभंग रचना
नामाची आवडी तोचि जाणा देव । न धरी संदेह कांहीं मनीं ॥१॥
ऐसें मी हें नाहीं बोलत नेणता । आनुनि संमता संतांचिया ॥ध्रु.॥
नाम ह्मणे तया आणीक साधन । ऐसें हें वचन बोलो नये ॥२॥
तुका ह्मणे सुख पावे या वचनीं । ज्याचीं शुद्ध दोन्ही मायबापें ॥३॥
ज्याला नामाची आवड आहे, त्यालाच प्रत्यक्ष देव जाणावे. याबद्दल मनात कोणताही संशय धरू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी हे अज्ञानाने किंवा स्वतःच्या मनाने बोलत नसून संतांच्या संमतीनेच सांगत आहे. जो भगवंताचे नामस्मरण करतो, त्याला इतर कोणत्याही साधनाची गरज उरत नाही. ज्याचे आई-वडील दोन्ही शुद्ध प्रवृत्तीचे आहेत, त्यालाच या वचनाचा खरा आनंद आणि अनुभव मिळतो.
॥ अभंग १२०२ ॥ अभंग रचना
सुखें होतो कोठे घेतली सुती । बांधविला गळा आपुले हातीं ॥१॥
काय करूं बहु गुंतलों आतां । नये सरतां मागें पुढें ॥ध्रु.॥
होते गांठी तें सरलें येतां । आणीक माथां रीण जालें ॥२॥
सोंकरिलियाविण गमाविलें पिक । रांडापोरें भिके लावियेलीं ॥३॥
बहुतांचीं बहु घेतलीं घरें । न पडे पुरें कांहीं केल्या ॥४॥
तुका ह्मणे काही न धरावी आस । जावे हे सर्वस्व टाकोनिया ॥५॥
मी आधी सुखात होतो, पण स्वतःच्याच हाताने संसाराचे पाश गळ्यात बांधून घेतले. आता या प्रपंचात इतका गुंतलो आहे की, मागे किंवा पुढे सरकता येत नाही. जवळ होते ते सर्व संपले आणि वरून कर्जाचा भार माथ्यावर बसला. नीट काळजी न घेतल्यामुळे सर्व पीक वाया गेले आणि कौटुंबिक स्थिती भिकेला लागली. अनेक लोकांचे कर्ज आणि मदत घेऊनही काही केल्या पुर पडत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता या संसाराची कोणतीही आशा धरू नका आणि सर्वस्व सोडून भगवंताला शरण जा.
॥ अभंग १२०३ ॥ अभंग रचना
न मनावे तैसे गुरूचे वचन । जेणें नारायण अंतरे ते ॥
आड आला ह्मुन फोडियेला डोळा । बिळनें आंधळा शुक्र केला ॥१॥
करी देव तरी काय नव्हे एक । कां तुह्मी पृथक सिणा वांयां ॥ध्रु.॥
उलंघुनि भ्रताराची आज्ञा । अन्न ऋषिपत्न्या घेउनि गेल्या ॥
अवघे चि त्यांचें देवें केलें काज । धर्म आणि लाज राखियेली ॥२॥
पितियासी पुत्रें केला वैराकार । प्रल्हादें असुर मारविला ॥
बहुत विघ्नें केलीं तया आड । परि नाहीं कैवाड सांडियेला ॥३॥
गौळणी करिती देवाशीं व्यभिचार । सांडुनी आचार भ्रष्ट होती ॥
तया दिले ते कोणासी नाही । अवघा अंतर्बाही तोचि जाला ॥४॥
देव जोडे ते करावे अधर्म । अंतरे तें कर्म नाचरावें ॥
तुका ह्मणे हा जाणतो कळवळा । ह्मणोनि अजामेळा उद्धरिलें ॥५॥
ज्या वचनामुळे नारायण दुरावतो, असे गुरूचे वचनसुद्धा मानू नये. वामन अवताराच्या वेळी दानधर्मात आड आलेल्या शुक्राचार्यांचा डोळा बळीराजाने फोडला होता. देव जर कृपा करेल तर काय शक्य नाही? त्यामुळे तुम्ही उगाच व्यर्थ श्रम का करता? ऋषिपत्न्यांनी पतीची आज्ञा मोडून श्रीकृष्णाला अन्न नेऊन दिले, तरी देवाने त्यांची लाज आणि धर्म राखला. प्रल्हादाने स्वतःच्या पित्याचा विरोध पत्करला, पण भगवंताची साथ सोडली नाही. गोपींनी लौकिक आचार सोडून देवाची भक्ती केली, देवाने त्यांना आपले सर्वस्व दिले. ज्या कर्माने देव मिळतो तेच खरे कर्म; आणि ज्याने देव दुरावतो ते कर्म टाळावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देव भक्ताचा तळमळ ओळखतो, म्हणूनच त्याने अजामेळासारख्या पाप्याचाही उद्धार केला.
॥ अभंग १२०४ ॥ अभंग रचना
अरे गिळिले हो संसारें । कांहीं तरि राखा खरें । दिला करुणाकरें । मनुष्यदेह सत्संग ॥१॥
येथें न घलीं न घलीं आड । संचितसा शब्द नाड । उठाउठीं गोड । बीजें बीज वाढवा ॥ध्रु.॥
केलें ते क्रियमाण । जालें तें संचित ह्मण । प्रारब्ध जाण । उरवरित उरले तें ॥२॥
चित्त खोटें चालीवरि । रोग भोगाचे अंतरीं ॥
रसने अनावरी । तुका ह्मणे ढुंग वाहे ॥३॥
तुम्हाला संसाराने गिळंकृत केले आहे, आता तरी आत्महिताचे काहीतरी खरे सत्य जपा. दयाळू देवाने तुम्हाला मनुष्यदेह आणि सत्संग दिला आहे. संचिताचे नाव सांगून आळशी बनू नका आणि आडून बसू नका. लागलीच नामस्मरणाचे गोड बीज पेरून आपला उद्धार साधा. जे सध्या करत आहात ते क्रियमाण, जे जमा झाले आहे ते संचित, आणि जे भोगावे लागत आहे ते प्रारब्ध होय. मन वाईट मार्गावर धावते आणि शरीरात भोगांचे रोग साचले आहेत. जिभेवर नियंत्रण नसल्यामुळे माणसाची ही दुर्दशा होते, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग १२०५ ॥ अभंग रचना
अग्न तापलिया काया चि होमे । तापत्रयें संतप्त होती ॥
संचित क्रियमाण प्रारब्ध तेथें । न चुके संसारिस्थति ॥
राहाटघटिका जैसी फिरतां चि राहिली । भरली जाती एके रितीं ॥
साधीं हा प्रपंच पंचाय अग्न । तेणें पावसील निजशांती रे ॥१॥
नारायणनाम नारायणनाम । नित्य करीं काम जिव्हामुखें ॥
जन्मजराव्याधि पापपुण्य तेथें । नासती सकळ ही दुःखें ॥ध्रु.॥
शीत उष्ण वन सेवितां कपाट । आसनसमाधी साधीं ॥
तप तीर्थ दान व्रत आचरण । यज्ञ नाना मन बुद्धी ॥
भोगाभोग तेथें न चुकती प्रकार जन्मजरादुःखव्याधि ॥
साहोनि काम क्रोध अहंकार । आश्रमीं अविनाश साधी ॥२॥
घोकितां अक्षर अभिमानविधि । निषेध लागला पाठी ॥
वाद करितां निंदा घडती दोष होय वज्रलेपो भविष्यति ॥
दूषणाचें मूळ भूषण तुका ह्मणे । सांडीं मिथ्या खंती ॥
रिघोनि संतां शरण सर्वभावें । राहें भलतिया स्थिती ॥३॥
तपाच्या अग्नीने शरीर तापवले तरी त्रितापाने जीव संतप्तच राहतो; संचित, क्रियमाण व प्रारब्ध यांमुळे संसाराची रहाटगाडग्यासारखी फेरी चालूच राहते. म्हणून जीभेने अखंड नारायण नामाचा जप कर, ज्याने जन्म, जरा, व्याधी आणि सर्व पापे नष्ट होऊन परम शांती लाभेल. केवळ कडक तपश्चर्या, तीर्थयात्रा, यज्ञ किंवा अरण्यवास केल्याने प्रारब्धभोग चुकतीलच असे नाही. शास्त्रांचे पांडित्य आणि वादविवाद यांमुळे अहंकार आणि दोष वाढत जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे सर्व व्यर्थ विचार सोडून देऊन सर्वभावाने संतांना शरण जा आणि कोणत्याही परिस्थितीत समाधानी राहा.
॥ अभंग १२०६ ॥ अभंग रचना
नव्हे गुरुदास्य संसारियां । वैराग्य तरी भेणें कांपे विषयां ॥
तैसें नाम पंढरीराया । जया सायास न लगती ॥१॥
ह्मणोनि गोड सर्वभावें । आंघोळी न लगे तोंड धुवावें ॥
अर्थचाड जीवें । न लगे भ्यावें संसारा ॥ध्रु.॥
कर्मा तंव न पुरे संसारिक । धर्म तंव फळदायक ॥
नाम विठ्ठलाचें एक । नाशी दुःख भवाचें ॥२॥
न लगे सांडणें मांडणें । आगमनिगमाचें देखणें ॥
अवघें तुका ह्मणे । विठ्ठलनामें आटलें ॥३॥
संसारात गुंतलेल्या लोकांना गुरूची सेवा करणे कठीण जाते आणि विषयांच्या भयाने वैराग्य कठीण वाटते. परंतु पंढरीरायाचे नाम अत्यंत सोपे आहे, ज्यासाठी कोणतेही कठीण सायास करावे लागत नाहीत. हे नाम सर्व प्रकारे गोड आहे; यासाठी कोणतीही आंघोळ किंवा तोंड धुण्याची अट नाही आणि धनाचीही गरज नाही. सांसारिक कर्मे अपुरी पडतात आणि कर्मकांडाचे धर्म फळाची अपेक्षा ठेवतात, परंतु विठ्ठलाचे एकच नाम संसाराचे सर्व दुःख नष्ट करते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, वेदांचे अध्ययन किंवा काही सोडावे-मांडावे लागत नाही, कारण सर्व काही विठ्ठलनामातच सामावलेले आहे.
॥ अभंग १२०७ ॥ अभंग रचना
नये इच्छूं सेवा स्वइच्छा जगाची । अवज्ञा देवाची घडे तेणें ॥१॥
देहाचा निग्रही त्याचें तो सांभाळी । मग नये किळ अंगावरी ॥ध्रु.॥
आपलिया इच्छा माता सेवा करी । न बाधी ते थोरी येणें क्षोभें ॥२॥
तुका ह्मणे सांडा देखीचे दिमाख । मोडसीचें दुःख गांड फाडी ॥३॥
स्वतःच्या स्वार्थासाठी किंवा इच्छेने जगाची सेवा करू नये, कारण त्याने देवाची अवज्ञा होते. जो देहाचा निग्रह करतो, त्याचा सांभाळ देव स्वतः करतो आणि त्याच्या अंगावर कोणताही दोष येत नाही. आई जशी स्वतःच्या इच्छेने बाळाची सेवा करते आणि तिला त्याचा वीट येत नाही, तसेच निष्काम भावाने जगावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देखाव्याचा आणि प्रौढीचा अहंकार सोडून द्या, नाहीतर त्या दुष्कर्माचे परिणाम अत्यंत दुःखद होतील.
॥ अभंग १२०८ ॥ अभंग रचना
सत्य सत्यें देतें फळ । नाहीं लागत चि बळ ॥१॥
ध्यावे देवाचे ते पाय । धीर सकळ उपाय ॥ध्रु.॥
करावी च चिंता । नाहीं लागती तत्वता ॥२॥
तुका ह्मणे भावें । शरण ह्मणवितां बरवें ॥३॥
सत्य आचरणाचे फळ निश्चितच मिळते, त्यासाठी वेगळे बळ लावावे लागत नाही. नेहमी देवाच्या चरणांचे ध्यान करावे आणि मनात धीर धरावा, हाच सर्व उपायांचा राजा आहे. कोणत्याही गोष्टीची व्यर्थ चिंता करण्याची मूळात गरजच नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भावाने भगवंताला शरण जाणे आणि स्वतःला त्याचे दास म्हणवणे यातच सर्व कल्याण आहे.
॥ अभंग १२०९ ॥ अभंग रचना
साधक जाले कळी । गुरुगुडीची लांब नळी ॥१॥
पचीं पडे मद्यपान । भांगभुका हें साधन ॥ध्रु.॥
अभेदाचें पाठांतर । अति विषयीं पडिभर ॥२॥
चेल्यांचा सुकाळ । पिंड दंड भंगपाळ ॥३॥
सेवा मानधन । बरे इच्छेनें संपन्न ॥४॥
सोंगाच्या नरकाडी । तुका बोडोनियां सोडी ॥५॥
कलियुगात असे भोंदू साधक झाले आहेत की जे हुक्का आणि गुडगुडी ओढण्यात मग्न असतात. मद्यपान करणे आणि भांग-गांजा ओढणे हेच त्यांचे साधन बनले आहे. तोंडाने अद्वैताचे आणि अभेदाचे पाठांतर करतात, पण आतून अत्यंत विषयासक्त असतात. शिष्यांचा गोतावळा जमवून स्वतःची पूजा आणि सेवा करून घेण्यातच त्यांना रस असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा ढोंगी लोकांचे सोंग मी उघडे करीन आणि त्यांना तुच्छ लेखून सोडून देईन.
॥ अभंग १२१० ॥ अभंग रचना
मज पाहातां हें लटिकें सकळ । कोठें मायाजाळ दावीं देवा ॥१॥
कोणाचा कोणासीं न धरे संबंध । आहे शुद्धबुद्ध ठायींचे ठायीं ॥ध्रु.॥
काढा काढा जी मोह बुंथा जाळ । नका लावूं बळें वेड आह्मां ॥२॥
जीव शिव कां ठेवियेलीं नांवें । सत्य तुह्मां ठावें असोनियां ॥३॥
सेवेच्या अभिळासें न धरा चि विचार । आह्मां दारोदार हिंडविलें ॥४॥
आहे तैसें आतां कळलियावरी । परतें सांडा दुरी दुजेपण ॥५॥
तुका ह्मणे काय छायेचा अभिलाष । हंस पावे नाश तारागणीं ॥६॥
हे देवा, विचार करून पाहता हे सर्व जग खोटे आहे, मग हे मायाजाळ कुठे आहे ते मला दाखव? खरोखर पाहता कोणाचा कोणाशीही कायमचा संबंध नाही, आत्मा हा स्वतःच्या ठिकाणी शुद्ध आणि बुद्धच आहे. माझ्यावरील मोहाचे जाळे काढून टाका आणि मला जबरदस्तीने वेडे बनवू नका. सर्व काही एकच असताना जीव आणि शिव अशी वेगवेगळी नावे का ठेवली आहेत? स्वतःची सेवा करून घेण्याच्या इच्छेने तुम्ही आम्हाला जन्माच्या फेऱ्यात दारोदार हिंडवले. आता मूळ सत्य कळल्यावर द्वैतभाव दूर करा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पाण्यातील ताऱ्यांच्या प्रतिबिंबाला पकडू पाहणारा हंस जसा नाश पावतो, तसेच मायेच्या आभासामागे धावणे व्यर्थ आहे.
॥ अभंग १२११ ॥ अभंग रचना
पंचभूतांचा गोंधळ । केला एकेठायीं मेळ । लाविला सबळ । अहंकार त्यापाठीं ॥१॥
तेथें काय मी तें माझें । कोण वागवी हें ओझें । देहा केवीं रिझे । हें काळाचें भातुकें ॥ध्रु.॥
जीव न देखे मरण । धरी नवी सांडी जीर्ण । संचित प्रमाण । भोगा शुभा अशुभा ॥२॥
इच्छा वाढवी ते वेल । खुंटावा तो खरा बोल । तुका ह्मणे मोल । झाकलें तें पावेल ॥३॥
पाच तत्वांचा एकत्र मेळ घालून हा देह बनवला आहे आणि त्याच्यामागे बळकट अहंकार लावला आहे. अशा स्थितीत "मी" आणि "माझे" कशाला म्हणायचे आणि हे व्यर्थ ओझे कोणी वाहायचे? हा देह तर काळाचे भक्ष्य आहे. आत्मा कधी मरत नाही, तो जुने वस्त्र सोडून नवीन वस्त्र धारण करतो आणि संचितानुसार शुभ-अशुभ भोग भोगतो. वासना ही संसाराची वेल वाढवते, ती थांबवणे हाच खरा मार्ग आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो अंतरात्म्याचे मूळ स्वरूप जाणतो, तोच खरा मोक्ष मिळवतो.
॥ अभंग १२१२ ॥ अभंग रचना
पुसावेंसें हें चि वाटे । जें जें भेटे तयासी ॥१॥
देव कृपा करील मज । काय लाज राखील ॥ध्रु.॥
अवघियांचा विसर जाला । हा राहिला उदेग ॥२॥
तुका ह्मणे चिंता वाटे । कोण भेटे सांगेसें ॥३॥
जो जो भेटेल त्याला एकच विचारावेसे वाटते की, देव माझ्यावर कृपा करेल का? माझी लाज राखेल का? मला बाकी सर्व जगाचा विसर पडला आहे, फक्त देवाची भेट कधी होणार हीच एक काळजी उरली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला मनात नेहमी चिंता वाटते की, मला देवाचा मार्ग सांगणारा जीवलग कधी भेटेल?
॥ अभंग १२१३ ॥ अभंग रचना
जाळा तुह्मी माझें जाणतें मीपण । येणें माझा खुण मांडियेला ॥१॥
खादलें पचे तरि च तें हित । ओकलिया थीत पिंड पीडी ॥ध्रु.॥
तरि भलें भोगे जोडिलें तें धन । पडिलिया खानें जीवनासी ॥२॥
तुका ह्मणे मज तारीं गा विठ्ठला । नेणतां चि भला दास तुझा ॥३॥
माझे हे अहंपणाचे ज्ञान तुम्ही जाळून टाका, कारण या शहाणपणानेच माझा घात केला आहे. खाल्लेले अन्न पचले तरच शरीराला हितकारक ठरते, उलटी झाल्यास शरीर त्रास पावते. तसेच मिळालेल्या ज्ञानाचा जीवनात उपयोग झाला तरच ते भले ठरते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे विठ्ठला, मला या संसारातून तार. मी अज्ञानी दास म्हणूनच तुझ्या चरणी राहण्यात माझे कल्याण मानतो.
॥ अभंग १२१४ ॥ अभंग रचना
याती मतिहीन रूपें लीन दीन । आणीक अवगुण जाणोनियां ॥१॥
केला त्या विठ्ठलें माझा अंगीकार । ऐसा हा विचार जाणोनियां ॥ध्रु.॥
जें कांहीं करितों तें माझे स्वहित । आली हे प्रचित कळों चित्ता ॥२॥
जालें सुख जीवा आनंद अपार । परमानंदें भार घेतला माझा ॥३॥
तुका ह्मणे यासी नांवाचा अभिमान । ह्मणोनि शरण तारी बळें ॥४॥
मी जातीने, बुद्धीने, रूपाने अतिशय हीन आणि दीनातिदीन आहे, हे सर्व अवगुण जाणूनही त्या विठ्ठलाने माझा स्वीकार केला आहे. आता मी जे काही करतो त्यात माझे हितच आहे, अशी खात्री माझ्या मनाला पटली आहे. माझ्या जीवाला अपार आनंद झाला आहे, कारण त्या परमानंद देवाने माझा सर्व भार स्वतःवर घेतला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाला स्वतःच्या पतितपावन नावाचा अभिमान आहे, म्हणूनच तो शरण आलेल्या भक्ताला बळकटपणे तारतो.
॥ अभंग १२१५ ॥ अभंग रचना
बहु उतावीळ भक्तीचिया काजा । होसी केशीराजा मायबापा ॥१॥
तुझ्या पायीं मज जालासे विश्वास । ह्मणोनियां आस मोकलिली ॥ध्रु.॥
ऋषि मुनि सिद्ध साधक अपार । कळला विचार त्यांसी तुझा ॥२॥
नाहीं नास तें सुख दिलें तयांस । जाले जे उदास सर्वभावें ॥३॥
तुका ह्मणे सुख न माये मानसीं । धरिले जीवेंसी पाय तुझे ॥४॥
हे केशीराजा, हे माझ्या मायबापा, भक्ताच्या कामासाठी तू अत्यंत उतावीळ होतोस. तुझ्या चरणावर माझा पूर्ण विश्वास बसला आहे, म्हणूनच मी जगाच्या सर्व आशा सोडून दिल्या आहेत. अनंत ऋषी, मुनी, सिद्ध आणि साधक यांना तुझा हा स्वभाव कळून चुकला आहे. जे सर्वभावाने विरक्त झाले, त्यांना तू अक्षय सुखाचा लाभ दिलास. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुझ्या चरणांना प्राणांपलीकडे धरून ठेवले आहे आणि त्यामुळे माझ्या मनात सुख मावत नाही.
॥ अभंग १२१६ ॥ अभंग रचना
माया मोहोजाळीं होतों सांपडलों । परि या विठ्ठला कृपा आली ॥१॥
काढूनि बाहेरि ठेविलों निराळा । कवतुक डोळां दाखविलें ॥ध्रु.॥
नाचे उडे माया करी कवतुक । नासिवंत सुखें साच केलीं ॥२॥
रडे कुंदे दुःखें कुटितील माथा । एकासी रडतां तें ही मरे ॥३॥
तुका ह्मणे मज वाटतें नवल । मी माझे बोल ऐकोनियां ॥४॥
मी मायेच्या आणि मोहाच्या जाळ्यात पार सापडलो होतो, परंतु विठ्ठलाला माझी दया आली. त्याने मला या जाळ्यातून बाहेर काढून वेगळे ठेवले आणि जगाचा खेळ डोळ्यांनी पाहण्याची दृष्टी दिली. ही माया कशी नाचते, उड्या मारते आणि नाशिवंत सुखांना कसे खरे भासवते हे मी पाहत आहे. लोक दुःखाने डोके कुटून रडतात, पण एकाच्या मरणाला रडणारा स्वतःही काही दिवसांनी मरून जातो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला स्वतःचेच आश्चर्य वाटते की मी पूर्वी कसा होतो आणि आता काय बोलत आहे.
॥ अभंग १२१७ ॥ अभंग रचना
देहभाव आह्मी राहिलों ठेवूनि । निवांत चरणीं विठोबाच्या ॥१॥
आमुच्या हिताचा जाणोनि उपाव । तो चि पुढें देव करीतसे ॥ध्रु.॥
ह्मणउनी नाहीं सुख दुःख मनीं । ऐकिलिया कानीं वचनाचें ॥२॥
जालों मी निःसंग निवांत एकला । भार त्या विठ्ठला घालूनियां ॥३॥
तुका ह्मणे जालों जयाचे अंकित । तो चि माझें हित सर्व जाणे ॥४॥
आम्ही आमचा देहभाव विठोबाच्या चरणी अर्पण करून शांत राहिलो आहोत. आमच्या हिताचा काय उपाय आहे, हे जाणून देवच पुढे सर्व काही करत असतो. म्हणूनच जगातल्या कोणत्याही गोष्टी ऐकून आमच्या मनात सुख किंवा दुःख होत नाही. मी विठ्ठलावर सर्व भार टाकून निःसंग आणि शांत झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी ज्या देवाला शरण गेलो आहे, तोच माझे सर्व हित जाणतो.
॥ अभंग १२१८ ॥ अभंग रचना
आलें फळ तेव्हां राहिलें पिकोन । जरी तें जतन होय देंठीं ॥१॥
नामें चि सिद्धी नामें चि सिद्धी । व्यभिचारबुद्धी न पवतां ॥ध्रु.॥
चालिला पंथ तो पावील ठाया । जरि आड तया नये कांहीं ॥२॥
तुका ह्मणे मध्यें पडती आघात । तेणें होय घात हाणी लाभ ॥३॥
फळ जर देठाला नीट धरून राहिले, तरच ते झाडावर पक्व होते. त्याचप्रमाणे मनात कोणतीही चंचल किंवा व्यभिचारी बुद्धी न आणता जर नामस्मरण केले, तरच नामाने मोक्षसिद्धी प्राप्त होते. जो रास्त वाट चालत राहतो, तो ध्येयापर्यंत पोहचतो, जर मधे काही अडथळा आला नाही तर. तुकाराम महाराज म्हणतात की, साधनेत मधेच जर आघात किंवा प्रलोभने आली, तर भक्तीचा घात होतो आणि मिळणारा लाभ निघून जातो.
॥ अभंग १२१९ ॥ अभंग रचना
निरोधाचें मज न साहे वचन । बहु होतें मन कासावीस ॥१॥
ह्मणऊनि जीवा न साहे संगति । बैसतां एकांतीं गोड वाटे ॥ध्रु.॥
देहाची भावना वासनेचा संग । नावडे उबग आला यांचा ॥२॥
तुका ह्मणे देव अंतरे ज्यामुळें । आशामोहोजाळें दुःख वाढे ॥३॥
मनाला रोखणारे किंवा संसाराचे विषय मांडणारे वचन मला आता सहन होत नाही, त्याने माझे मन कासावीस होते. म्हणूनच मला जनांची संगती सहन होत नाही आणि एकांतात बसणेच गोड वाटते. देहाभिमान आणि वासनांचा संग मला अजिबात आवडत नाही, त्याचा उद्वेग आला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्या आशामेहाच्या जाळ्यामुळे देव अंतरावतो, त्याने फक्त दुःखच वाढते.
॥ अभंग १२२० ॥ अभंग रचना
तुजशीं संबंध चि खोटा । परता परता रे थोंटा ॥१॥
देवा तुझें काय घ्यावें । आप आपणां ठकावें ॥ध्रु.॥
जेथें मुदल न ये हातां । व्याज मरावें लेखितां ॥२॥
तुका ह्मणे ऐसा । त्रिभुवनीं तुझा ठसा ॥३॥
हे देवा, तुझ्याशी संबंध ठेवणेच खोटे आहे, अरे भोंदू देवा, जरा दूर हो. तुझ्याकडून काय मिळणार? उलट तुझ्याकडे येऊन माणूस स्वतःच ठकला जातो. तुझ्या दारात मुद्दल तर हातात येत नाहीच, उलट व्याजाचे हिशोब मांडत मरावे लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तिन्ही लोकांत तुझा असाच कपटी ठसा उमटलेला आहे.
॥ अभंग १२२१ ॥ अभंग रचना
या चि हाका तुझे द्वारीं । सदा देखों रिणकरी ॥१॥
सदा करिसी खंड दंड । देवा बहु गा तूं लंड ॥ध्रु.॥
सुखें गोविसी भोजना । लपवूनियां आपणां ॥२॥
एकें एक बुझाविसी । तुका ह्मणे ठक होसी ॥३॥
तुझ्या दारावर नेहमी भक्तांचे हाकारे ऐकू येतात, कारण तू सर्वांचा देणेकरी आहेस. तू नेहमी भक्तांना हुलकावण्या देतोस, देवा तू फार पक्का आहेस. तू स्वतः लपून राहतोस आणि भक्तांना इतर गोड गोष्टींत अडकवून ठेवतोस. एकाला एका समाधानाने समजावतोस, तुकाराम महाराज म्हणतात की तू सर्वांना ठकवणारा आहेस.
॥ अभंग १२२२ ॥ अभंग रचना
आह्मी जाणों तुझा भाव । दृढ धरियेले पाव ॥१॥
फांकूं नेदूं चुकावितां । नेघों थोडें बहु देतां ॥ध्रु.॥
बहुता दिसाचें लिगाड । आलें होत होत जड ॥२॥
तुका ह्मणे आतां । नेघें सर्वस्व ही देतां ॥३॥
हे देवा, आम्ही तुझा भाव पूर्ण जाणून आहोत, म्हणूनच तुझे पाय घट्ट धरून ठेवले आहेत. तू हुलकावणी देऊन निसटून जाण्याचा प्रयत्न केलास तरी तुला सोडणार नाही आणि थोडे-बहुत देऊन समजावलेस तरी ऐकणार नाही. कित्येक जन्मांचे हे देवाणघेवाणीचे प्रकरण आता खूप जड झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता तू सर्वस्व दिले तरी मी मानणार नाही, मला फक्त तूच हवा आहेस.
॥ अभंग १२२३ ॥ अभंग रचना
रिण वैर हत्या । हें तों न सुटे नेंदितां ॥१॥
हें कां नेणां पांडुरंगा । तुह्मी सांगतसां जगा ॥ध्रु.॥
माझा संबंध तो किती । चुकवा लोकाची फजिती ॥२॥
तुका ह्मणे या चि साठीं । मज न घेतां नये तुटी ॥३॥
कर्ज, वैर आणि हत्या यांचे पाप फेडल्याशिवाय सुटत नाही, हे जगाला सांगणाऱ्या पांडुरंगा, तुला हे स्वतःला कसे कळत नाही? माझा आणि तुझा तर जन्मोजन्मांचा संबंध आहे, लोकांत होणारी ही फजिती आधी थांबव. तुकाराम महाराज म्हणतात की, म्हणूनच तुझे चरण घेतल्याशिवाय आमचा हा तुटवडा किंवा हिशोब मिटणार नाही.
॥ अभंग १२२४ ॥ अभंग रचना
नाहीं मागितला । तुह्मां मान म्यां विठ्ठला ॥१॥
जे हे करविली फजिती । माझी एवढी जना हातीं ॥ध्रु.॥
नाहीं केला पोट । पुढें घालूनि बोभाट ॥२॥
तुका ह्मणे धरूनि हात । नाहीं नेले दिवानांत ॥३॥
हे विठ्ठला, मी तुझ्याकडे कधीही मान-सन्मान मागितला नव्हता, मग तू लोकांच्या हाती माझी एवढी फजिती का करविलास? मी तुझ्या नावाने कधी मोठा डांगोरा पिटून स्वतःचे पोट भरले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुला थेट न्यायालयात खेचून नेले नाही, तरी तू माझी अशी उपेक्षा का करतोस?
॥ अभंग १२२५ ॥ अभंग रचना
तूं पांढरा स्पतिक मणी । करिसी आणिकां त्याहुनि ॥१॥
ह्मणोनि तुझ्या दारा । न येत ठकती दातारा ॥ध्रु.॥
तुझी ठावी नांदनूक । अवघा बुडविला लोक ॥२॥
तुका ह्मणे ज्याचें घेसी । त्यास हें चि दाखविसी ॥३॥
तू स्वतः स्फटकासारखा स्वच्छ, निष्काम दिसतोस आणि तुझ्याकडे येणाऱ्या भक्तालाही सर्वस्व घालवून तुझ्यासारखाच निष्कांचन बनवतोस. म्हणूनच शहाणे लोक तुझ्या दारात येत नाहीत, कारण तिथे आल्यावर प्रपंचात ठकले जातात. तुझा हा कारभार मला चांगला ठाऊक आहे, तू भक्तांचा लौकिक प्रपंच पूर्ण बुडवला आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो तुला शरण येतो, त्याला तू आपलाच हा विरक्तीचा मार्ग दाखवतोस.
॥ अभंग १२२६ ॥ अभंग रचना
बोलतों निकुरें । नव्हेत सलगीचीं उत्तरें ॥१॥
माझे संतापलें मन । परपीडा ऐकोन ॥ध्रु.॥
अंगावरि आलें । तोंवरि जाईल सोसिलें ॥२॥
तुज भक्तांची आण देवा । जरि तुका येथें ठेवा ॥३॥
मी हे कठोर शब्द बोलत आहे, ही काही केवळ सलगीची उत्तरे नाहीत. इतरांचे दुःख आणि अन्याय पाहून माझे मन संतप्त झाले आहे. माझ्या स्वतःवर आले तर मी सहन करीन. पण तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, जर तू मला अजून या संसारात ठेवलेस, तर तुला तुझ्या निष्ठावंत भक्तांची आण आहे.
॥ अभंग १२२७ ॥ अभंग रचना
बुद्धीचा जनिता लक्षमीचा पति । आठवितां चित्तीं काय नव्हे ॥१॥
आणिका उपायां कोण वांटी मन । सुखाचें निधान पांडुरंग ॥ध्रु.॥
गीत गावों नाचों छंदें वावों टाळी । वैष्णवांचे मेळीं सुखरूप ॥२॥
अनंत ब्रह्मांडें एके रोमावळी । आह्मी केला भोळीं भावें उभा ॥३॥
लडिका हा केला संवसारसिंधु । मोक्ष खरा बंधु नाहीं पुढें ॥४॥
तुका ह्मणे ज्याच्या नामाचे अंकित । राहिलों निश्चित त्याच्या बळें ॥५॥
जो बुद्धीचा दाता आणि लक्ष्मीचा पती आहे, त्या पांडुरंगाचे स्मरण चित्तात करताच काय साध्य होत नाही? मग इतर उपायांकडे मन का वळवायचे, कारण पांडुरंग हाच सुखाचा खरा साठा आहे. आपण वैष्णवांच्या मेळ्यात सुखाने गाऊ, नाचू आणि टाळ्या वाजवू. ज्याच्या एका रोमछिद्रात अनंत ब्रह्मांड सामावली आहेत, त्याला भक्तांनी आपल्या भोळ्या भावाने पंढरपुरात उभे केले आहे. त्याच्या कृपेने हा विशाल संसारसमुद्र अगदी क्षुल्लक झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्या नामाचे आम्ही दास झालो आहोत, त्याच्याच बळावर आम्ही निर्भय व निश्चिंत राहतो.
॥ अभंग १२२८ ॥ अभंग रचना
न लगे मायेसी बाळें निरवावें । आपुल्या स्वभावें ओढे त्यासी ॥१॥
मज कां लागला करणें विचार । ज्याचा जार भार त्याचे मायां ॥ध्रु.॥
गोड धड त्यासी ठेवी न मागतां । समाधान खातां नेदी मना ॥२॥
खेळतां गुंतलें उमगूनी आणी । बैसोनियां स्तनीं लावी बळें ॥३॥
त्याच्या दुःखेंपणें आपण खापरीं । लाही तळीं वरी होय जैसी ॥४॥
तुका ह्मणे देह विसरे आपुला । आघात तो त्याला लागों नेदी ॥५॥
बाळाची काळजी घेण्यासाठी आईला कुणी सांगावे लागत नाही, तिचा स्वभावच त्याला आपोआप जवळ करतो. मग मी कशाला चिंता करू? ज्याचा हा जीव आहे, तो देवच सर्व काळजी घेईल. बाळ न मागताही आई त्याला गोडधोड भरवते, बाळ खेळात गुंतले असले तरी त्याला शोधून आणून छातीशी लावते. बाळाच्या दुःखाने आईचे मन लाहीसारखे तडफडते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आई जशी स्वतःचा देह विसरून बाळाला कोणताही आघात लागू देत नाही, तसाच देव भक्ताचे रक्षण करतो.
॥ अभंग १२२९ ॥ अभंग रचना
ब्राह्मण तो नव्हे ऐसी ज्यासी बुद्धी । पाहा श्रुतीमधीं विचारूनि ॥१॥
जयासी नावडे हरिनामकीर्तन । आणीक नृत्य न वैष्णवांचें ॥ध्रु.॥
सत्य त्याचे वेळे घडला व्यभिचार । मातेसी वेव्हार अंत्यजाचा ॥२॥
तुका ह्मणे येथें मानी आनसारिखें । तात्काळ तो मुखें कुष्ट होय ॥३॥
ज्याला हरिनाम कीर्तन आणि वैष्णवांचे नृत्य आवडत नाही, त्याला वेदानुसार ब्राह्मण मानू नये. अशा माणसाचा जन्म कुविचारातून झाला असावा असे समजावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या सत्यात जो शंका घेईल किंवा संतांचा अपमान करेल, तो तात्काळ दुःखी व पापी बनेल.
॥ अभंग १२३० ॥ अभंग रचना
ब्राह्मण तो याती अंत्यज असतां । मानावा तत्वता निश्चयेसी ॥१॥
रामकृष्णें नाम उच्चारी सरळें । आठवी सांवळें रूप मनीं ॥ध्रु.॥
शांति क्षमा दया अलंकार अंगीं । अभंग प्रसंगीं धैर्यवंत ॥२॥
तुका ह्मणे गेल्या पडऊर्मी अंगें । सांडुनियां मग ब्रह्म चि तो ॥३॥
जो जन्माने जरी अंत्यज असला, तरी तो जर सरळ मुखाने राम-कृष्ण नामाचा उच्चार करत असेल आणि मनात सावळ्या रूपाचे ध्यान करत असेल, तर त्यालाच सत्य ब्राह्मण मानावे. ज्याच्या अंगी शांती, क्षमा, दया हे अलंकार आहेत आणि जो संकटात धीर धरतो, तोच खरा श्रेष्ठ. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याचे सहा विकार नष्ट झाले आहेत, तो साक्षात ब्रह्मरूपच झाला आहे.
॥ अभंग १२३१ ॥ अभंग रचना
एक करिती गुरु गुरु । भोंवता भारु शिष्यांचा ॥१॥
पुंस नाहीं पाय चारी । मनुष्य परी कुतरीं तीं ॥ध्रु.॥
परस्त्री मद्यपान । पेंडखान माजविलें ॥२॥
तुका ह्मणे निर्भर चित्तीं । अधोगती जावया ॥३॥
काही भोंदू गुरु-गुरु करत स्वतःला श्रेष्ठ म्हणवून घेतात आणि शिष्यांचा गोतावळा मागे मिरवतात. दिसायला ते मनुष्य असले तरी शेपूट आणि चार पाय नसलेली कुत्रीच आहेत. परस्त्रीगमन, मद्यपान आणि विषयांचा अड्डा त्यांनी बनवला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असे लोक निःसंशयपणे नरकात अधोगतीला जातात.
॥ अभंग १२३२ ॥ अभंग रचना
एका पुरुषा दोघी नारी । पाप वसे त्याचे घरीं ॥१॥
पाप न लगे धुंडावें । लागैल तेणें तेथें जावें ॥ध्रु.॥
कांहीं दुसरा विचार । न लगे करावा चि फार ॥२॥
असत्य जे वाणी । तेथें पापाची च खाणी ॥३॥
सत्य बोले मुखें । तेथें उचंबळती सुखें ॥४॥
तुका ह्मणे दोन्ही । जवळी च लाभहानी ॥५॥
एका पुरुषाच्या घरी जर दोन स्त्रिया असतील, तर त्याच्या घरी सतत कटकट आणि पाप वसते. पाप शोधायला जावे लागत नाही, जिथे असा व्यवहार असतो तिथे ते आपोआप येते. याबद्दल जास्त विचार करण्याची गरज नाही. तसेच ज्याच्या मुखात असत्य वाणी आहे, तो पापाची खाण आहे; पण जो सत्याने बोलतो, तिथे सुखाचा उगम होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, लाभ आणि हानी या दोन्ही गोष्टी मानवाच्या स्वतःच्याच हातात आहेत.
॥ अभंग १२३३ ॥ अभंग रचना
जळातें संचित । ऐसी आहे धर्म नीत ॥१॥
माझ्या विठोबाचे पाय । वेळोवेळां मनीं ध्याय ॥ध्रु.॥
नेदी कर्म घडों । कोठें आडराणें पडों ॥२॥
तुका ह्मणे मळ । राहों नेदी ताप जाळ ॥३॥
धर्माची नीती सांगते की विठ्ठलाच्या भक्तीने संचिताचे पाप जळून खाक होते. म्हणूनच माझ्या विठोबाचे पाय मी वेळोवेळी मनात ध्यातो. ही भक्ती वाईट कर्म घडू देत नाही आणि कुमार्गाला जाऊ देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, विठ्ठलचरण हे मनाचा सर्व मळ आणि त्रितापाची जळजळ घालवून टाकतात.
॥ अभंग १२३४ ॥ अभंग रचना
संतापाशीं बहु असावें मर्यादा । फलकटाचा धंदा उर फोडी ॥१॥
वासर तो भुंके गाढवाचेपरी । उडे पाठीवरि दंड तेणें ॥ध्रु.॥
समय नेणें तें वेडें चाहाटळ । अवगुणाचा ओंगळ मान पावे ॥२॥
तुका ह्मणे काय वांयां चाळवणी । पिटपिटघाणी हागवणेची ॥३॥
व घेसी तरी घेई संताची भेटी । आणीक ते गोष्टी नको मना ॥४॥
सर्वभावें त्यांचें देव भांडवल । आणीक ते बोल न बोलती ॥ध्रु.॥
करिसील तो करीं संतांचा सांगत । आणीक ते मात नको मना ॥५॥
बैससी तरी बैस संतां च मधीं । आणीक ते बुद्धी नको मना ॥६॥
जासी तरि जाई संतांचिया गांवां । होईल विसावा तेथें मना ॥७॥
तुका ह्मणे संत सुखाचे सागर । मना निरंतर धणी घेई ॥८॥
संतांच्या जवळ नेहमी मर्यादेने आणि नम्रतेने वागावे, व्यर्थ बडबड करून उर बडवून घेण्यात काही अर्थ नाही. वेळ न ओळखता बोलणारा मूर्ख माणूस स्वतःच्या अवगुणांमुळे फजित होतो. तुकाराम महाराज मनाला उपदेश करतात की, हे मना, जर तुला काही घ्यायचे असेल तर संतांची भेट घे, इतर व्यर्थ गोष्टींकडे लक्ष देऊ नकोस. संतांचे भांडवल केवळ देवच आहे, ते इतर काही बोलत नाहीत. संगत करायची तर संतांचीच कर आणि त्यांच्यातच जाऊन बस. संतांच्या गावाला जाण्यानेच जीवाला खरा विसावा मिळेल, कारण संत हे सुखाचे सागर आहेत.
॥ अभंग १२३५ ॥ अभंग रचना
संतांचिये गांवीं प्रेमाचा सुकाळ । नाहीं तळमळ दुःखलेश ॥१॥
तेथें मी राहीन होऊनि याचक । घालितील भीक ते चि मज ॥ध्रु.॥
संतांचिये गांवीं वरो भांडवल । अवघा विठ्ठल धन वित्त ॥२॥
संतांचे भोजन अमृताचे पान । करिती कीर्तन सर्वकाळ ॥३॥
संतांचा उदीम उपदेशाची पेठ । प्रेमसुख साटीं घेती देती ॥४॥
तुका ह्मणे तेथें आणिक नाहीं परी । ह्मणोनि भिकारी जालों उनका ॥५॥
संतांच्या गावात प्रेमाचा मोठा सुकाळ असतो, तिथे दुःख किंवा तळमळ अजिबात नसते. तिथे मी याचक बनून राहीन आणि ते जी प्रेमाची भिक घालतील तीच स्वीकारेन. संतांचे सर्व धन आणि भांडवल केवळ विठ्ठलच आहे. संतांचे भोजन म्हणजे अमृताचे प्राशन आणि अखंड कीर्तन हाच त्यांचा नित्यक्रम आहे. तिथे उपदेशाची पेठ सजली आहे, जिथे प्रेमसुखाची देवाणघेवाण होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, त्या सुखासाठीच मी संतांच्या दारी भिकारी झालो आहे.
॥ अभंग १२३६ ॥ अभंग रचना
संतांचें सुख जालें या देवा । ह्मणऊनि सेवा करी त्यांची ॥१॥
तेथें माझा काय कोण तो विचार । वर्णावया पार महिमा त्यांचा ॥ध्रु.॥
निर्गुण आकार जाला गुणवंत । घाली दंडवत पूजोनियां ॥२॥
तीर्थे त्यांची इच्छा करिती नित्यकाळ । व्हावया निर्मळ आपणांसी ॥३॥
अष्टमा सिद्धींचा कोण आला पाड । वागों नेदी आड कोणी तया ॥४॥
तुका ह्मणे ते बळिया शिरोमणी । राहिलों चरणीं निकटवासें ॥५॥
संतांच्या सुखाने देवही सुखी होतो, म्हणूनच तो स्वतः संतांची सेवा करतो. तिथे माझ्यासारख्या पामराने संतांचा महिमा काय वर्णायचा? जो निर्गुण देव आहे, तो संतांसाठी सगुण रूप धारण करतो आणि संतांना पूजून दंडवत घालतो. स्वतः तीर्थेही निर्मळ होण्यासाठी संतांच्या चरणांची इच्छा धरतात. अष्टसिद्धी संतांच्या दारात तुच्छ बनतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संत हे अत्यंत समर्थ शिरोमणी आहेत, म्हणून मी त्यांच्या चरणांजवळ नित्य राहतो.
॥ अभंग १२३७ ॥ अभंग रचना
जो मानी तो देईल काई । न मानी तो नेईल काई ॥१॥
आह्मां विठ्ठल सर्वभूतीं । राहो चित्तीं भलतैसा ॥ध्रु.॥
आध्येन तें जना काई । जल्पें वांयांविण ठायीं ॥२॥
वंदी निंदी तुज तो गा । तुका ह्मणे पांडुरंगा ॥३॥
कुणी माझा मान केला तर तो मला काय देणार? आणि अपमान केला तरी माझे काय नेणार? आम्हाला तर सर्व भूतांच्या ठायी विठ्ठलच दिसतो, आमचे चित्त त्याच्यातच रमेना का. जगाच्या व्यर्थ बडबडीने आमचे काय अडणार आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पांडुरंगा, लोक मला वंदोत किंवा माझी निंदा करोत, मी सर्व काही तुझ्याच चरणी अर्पण करतो.
॥ अभंग १२३८ ॥ अभंग रचना
भावबळें कैसा जालासी लाहान । मागें संतीं ध्यान वर्णियेलें ॥१॥
तें मज उचित करूनियां देवा । दाखवीं केशवा मायबापा ॥ध्रु.॥
पाहोनियां डोळां बोलेन मी गोष्टी । आळंगुनि मिठी देइन पांयीं ॥२॥
चरणीं दृष्टि उभा राहेन समोर । जोडोनियां कर पुढें दोन्ही ॥३॥
तुका ह्मणे उत्कंठित वासना । पुरवीं नारायणा आर्त माझें ॥४॥
भक्तांच्या भावाच्या बळाने तू कसा लहान आणि सगुण झालास, याचे वर्णन पूर्वीच्या संतांनी केले आहे. हे केशवा, माझ्या मायबापा, तेच रूप मलाही दाखव. तुला डोळे भरून पाहीन, तुझ्याशी गोष्टी करेन आणि तुझ्या चरणांना घट्ट मिठी मारेन. दोन्ही हात जोडून, तुझ्या चरणावर दृष्टी ठेवून तुझ्या समोर उभा राहीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे नारायणा, माझ्या मनातील ही तीव्र उत्कंठा आणि आर्तता तू पूर्ण कर.
॥ अभंग १२३९ ॥ अभंग रचना
कृपाळु ह्मणोनि बोलती पुराणें । निर्धार वचनें यांचीं मज ॥१॥
आणीक उपाय नेणें मी कांहीं । तुझें वर्म ठायीं पडे तैसें ॥ध्रु.॥
नये धड कांहीं बोलतां वचन । रिघालों शरण सर्वभावें ॥२॥
कृपा करिसी तरि थोडें तुज काम । माझा तरि श्रम बहु हरे ॥३॥
तुका ह्मणे मज दाखवीं श्रीमुख । हरेल या भूक डोळ्यांची ॥४॥
पुराणे तुला कृपाळू म्हणतात आणि या वचनांवर माझा पूर्ण विश्वास आहे. मला इतर कोणतेही कठीण उपाय येत नाहीत, ज्याने तू प्रसन्न होशील. मला नीट बोलताही येत नाही, म्हणून मी सर्वभावाने तुला शरण आलो आहे. माझ्यावर कृपा करणे तुझ्यासाठी अतिशय सोपे आहे, पण त्याने माझा जन्माचा श्रम मात्र दूर होईल. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तुझे श्रीमुख मला दाखव, म्हणजे माझ्या डोळ्यांची भुकेलेली तहान शमेल.
॥ अभंग १२४० ॥ अभंग रचना
सर्वभावें आलों तुज चि शरण । कायावाचामनेंसहित देवा ॥१॥
आणीक दुसरें नये माझ्या मना । राहिली वासना तुझ्या पायीं ॥ध्रु.॥
माझिये वारचें कांहीं जडभारी । तुजविण वारी कोण एक ॥२॥
तुझे आह्मी दास आमुचा तूं ऋणी । चालत दूरूनी आलें मागें ॥३॥
तुका ह्मणे आतां घेतलें धरणें । हिशोबाकारणें भेटी देई ॥४॥
हे देवा, मी काया, वाचा आणि मनाने सर्वभावाने तुलाच शरण आलो आहे. माझ्या मनात आता तुझ्या चरणांशिवाय दुसरी कोणतीही वासना उरलेली नाही. माझ्यावरील संकटांचा भार तुझ्याशिवाय इतर कोण निवारण करणार? आम्ही तुझे दास आहोत आणि भक्तीच्या नात्याने तू आमचा ऋणी आहेस, हे नाते परंपरेने चालत आले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मी तुझ्या दारात धरणे धरून बसलो आहे, हिशोब पूर्ण करण्यासाठी मला भेट दे.
॥ अभंग १२४४ ॥ अभंग रचना
कई मात माझे ऐकती कान । बोलतां वचन संतां मुखीं ॥१॥
केला पांडूरंगें तुझा अंगीकार । मग होइल धीर माझ्या जीवा ॥ध्रु.॥
ह्मणऊनि मुख अवलोकितों पाय । हे चि मज आहे थोरी आशा ॥२॥
माझिया मनाचा हा चि विश्वास । न करीं सायास साधनांचे ॥३॥
तुका ह्मणे मज होइल भरवसा । तरलों मी ऐसा साच भाव ॥४॥
पांडुरंगाने तुझा स्वीकार केला आहे, हे संतांच्या मुखातील शब्द माझे कान कधी ऐकतील? ते ऐकल्यावरच माझ्या जीवाला धीर मिळेल. म्हणूनच मी संतांचे मुख आणि देवाचे पाय आसrequested ने पाहत असतो. माझ्या मनाचा हाच दृढ विश्वास आहे, त्यामुळे मी इतर कठीण साधनांचे सायास करत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या साध्या आणि खऱ्या भावामुळे मी भवसागर तरून गेलो आहे, हा मला पूर्ण भरवसा आहे.
॥ अभंग १२४२ ॥ अभंग रचना
दोन्ही हात ठेवुनि कटीं । उभा भीवरेच्या तटीं । कष्टलासी साटीं । भिक्तकाजें विठ्ठला ॥१॥
भागलासी मायबापा । बहु श्रम केल्या खेपा । आह्मालागीं सोपा । दैत्या काळ कृतांत ॥ध्रु.॥
होतासी क्षीरसागरीं । मही दाटली असुरीं । ह्मणोनियां घरीं । गौळ्यांचे अवतार ॥२॥
केला पुंडलिकें गोवा । तुज पंढरीसि देवा । तुका ह्मणे भावा । साटीं हातीं सांपडसी ॥३॥
हे विठ्ठला, भक्तांच्या प्रेमापोटी तू दोन्ही हात कमरेवर ठेवून चंद्रभागेच्या वाळवंटात उभा राहून कष्ट सोसत आहेस. हे माझ्या मायबापा, भक्तांसाठी तू कितीतरी अवतार घेऊन फेऱ्या मारल्यास आणि थकलास; राक्षसांसाठी तू काळ आहेस, पण आमच्यासाठी अत्यंत सोपा आहेस. तू आधी क्षीरसागरात होतास, पण पृथ्वीवर असुरांचा उपद्रव वाढला तेव्हा गोकुळात गोपाळांचा अवतार घेतलास. पंढरपुरात पुंडलिकाच्या भावाने तुला अडकवून ठेवले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, केवळ खऱ्या भावाच्या बळावरच तू भक्ताच्या हाती सापडतोस.
॥ अभंग १२४३ ॥ अभंग रचना
गोड जालें पोट धालें । अवचित वाचे आलें । ह्मणतां पाप गेलें । विठ्ठलसें वाचेसी ॥१॥
सत्य माना रे सकळ । उद्धरिला अजामेळ । पातकी चांडाळ । नामासाटीं आपुलिया ॥ध्रु.॥
चित्त पावलें आनंदा । सुखसमाधीतें सदा । ह्मणतां गोविंदा । वेळोवेळां वाचेसी ॥२॥
हें जाणती अनुभवी । जया चाड तो चोजवी । तुका ह्मणे दावी । रूप तें चि अरूपा ॥३॥
मुखाने सहजासहजी विठ्ठल नाम घेताच मन तृप्त झाले आणि जन्माची पापे जळून गेली. हे सर्वांनी सत्य माना की, केवळ नामाच्या बळावर देवाने अजामेळासारख्या पातक्याचाही उद्धार केला. जिभेने अखंड गोविंद नामाचा जप केल्याने चित्ताला नित्य सुख आणि समाधीचा आनंद मिळतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे ज्यांचे त्यांनाच अनुभवता येते आणि या नामानेच ते अरूप परमात्मा भक्ताला सगुण रूपात दर्शन देतो.
॥ अभंग १२४४ ॥ अभंग रचना
आंत हरि बाहेर हरि । हरिनें घरीं कोंडिलें ॥१॥
हरिनें कामा घातला चिरा । वित्तवरा मुकविलें ॥ध्रु.॥
हरिने जीवें केली साटी । पाडिली तुटी सकळांसी ॥२॥
तुका ह्मणे वेगळा नव्हे । हरि भोवे भोंवताला ॥३॥
आता आत आणि बाहेर सर्वत्र मला हरीच दिसतो, त्याने मला चोहोकडून घेरून टाकले आहे. हरीने माझ्या सांसारिक कामनांना पूर्णविराम दिला आणि धन-संपत्तीची आस सोडवून दिली. हरीने माझ्या प्राणांशीच नाते जोडले आहे आणि जगातील सर्व मोहाशी माझी तुटी पाडली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता हरी माझ्यापासून क्षणभरही वेगळा होत नाही, तो माझ्या अवतीभवतीच वावरत आहे.
॥ अभंग १२४५ ॥ अभंग रचना
हरिनें माझें हरिलें चित्त । भार वित्त विसरलें ॥१॥
आतां कैसी जाऊं घरा । नव्हे बरा लौकिक ॥ध्रु.॥
पारखियांसी सांगतां गोटी । घरची कुटी खातील ॥२॥
तुका ह्मणे निवांत राहीं । पाहिलें पाहीं धणीवरि ॥३॥
हरीने माझे चित्त हरण केले आहे, त्यामुळे मी संसाराचा भार आणि संपत्ती सर्व काही विसरून गेले आहे. आता मी लौकिक घरात कशी जाऊ? कारण माझा लौकिक आचार संपला आहे. ही अनुभूती अनोळखी लोकांना सांगितली तर ते हसतील आणि निंदा करतील. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता शांत राहा आणि डोळे भरून त्या विठ्ठलरूपाचा आनंद घ्या.
॥ अभंग १२४६ ॥ अभंग रचना
बोलोनि दाऊं कां तुह्मी नेणा जी देवा । ठेवाल तें ठेवा ठायीं तैसा राहेन ॥१॥
पांगुळलें मन कांहीं नाठवे उपाय । ह्मणऊनि पाय जीवीं धरूनि राहिलों ॥ध्रु.॥
त्यागें भोगें दुःख काय सांडावें मांडावें । ऐसी धरियेली जीवें माझ्या थोरी आशंका ॥२॥
तुका ह्मणे माते बाळा चुकलिया वनीं । न पवतां जननी दुःख पावे विठ्ठले ॥३॥
हे देवा, मी तोंडाने काय सांगू, तुम्हाला तर सर्व काही ठाऊकच आहे; तू ज्या स्थितीत ठेवशील तिथे मी राहीन. माझे मन आता पांगळे झाले आहे, मला दुसरा कोणताही उपाय सुचत नाही, म्हणून तुझे पाय हृदयात धरून ठेवले आहेत. त्यागाने दुःख की भोगाने, काय सोडावे आणि काय धरावे, या संशयाने माझे मन घेरले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अरण्यात आईपासून चुकलेले बाळ जसे आई न भेटल्याने दुःखी होते, तशीच माझी अवस्था हे विठ्ठले, तुझ्याविना झाली आहे.
॥ अभंग १२४७ ॥ अभंग रचना
ऐसी वाट पाहे कांहीं निरोप कां मूळ । कां हे कळवळ तुज उमटे चि ना ॥१॥
आवो पांडुरंगे पंढरीचे निवासे । लावूनियां आस चाळवूनी ठेविलें ॥ध्रु.॥
काय जन्मा येवूनियां केली म्यां जोडी । ऐसें घडीघडी चित्तां येतें आठवूं ॥२॥
तुका ह्मणे खरा न पवे चि विभाग । धिकारितें जग हें चि लाहों हिशोबें ॥३॥
हे पांडुरंगे, मी तुझी अशी वाट पाहत आहे, पण तू एखादा निरोप किंवा बोलावणे का पाठवत नाहीस? तुला माझी दया का येत नाही? तू मला दर्शनाची आस लावून दूर ठेवून दिले आहेस. या जन्माला येऊन मी काय मिळवले, हाच विचार माझ्या मनात वारंवार येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला भक्तीचा खरा वाटा अजून मिळाला नाही आणि जग माझी निंदा करते, हाच काय तो माझ्या पदरी हिशोब उरला आहे.
॥ अभंग १२४८ ॥ अभंग रचना
कां गा किविलवाणा केलों दीनाचा दीन । काय तुझी हीन शिक्त जालीसी दिसे ॥१॥
लाज येते मना तुझा ह्मणवितां दास । गोडी नाहीं रस बोलिली यासारिखी ॥ध्रु.॥
लाजविलीं मागें संतांची हीं उत्तरें । कळों येतें खरें दुजें एकावरूनि ॥२॥
तुका ह्मणे माझी कोणें वदविली वाणी । प्रसादावांचूनि तुमचिया विठ्ठला ॥३॥
हे देवा, तू मला इतका केविलवाणा आणि दीन का केलेस? तुझी शक्ती कमी झाली आहे की काय? स्वतःला तुझा दास म्हणवून घेताना आता मनाला लाज वाटते, कारण माझ्या जीवनात तुझ्या वचनांसारखा रस उरला नाही. तुझ्या या उपेक्षेमुळे पूर्वीच्या संतांची वचनेही खोटी ठरल्यासारखी वाटतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे विठ्ठला, तुझ्या प्रसादाशिवाय माझी ही वाणी दुसरा कोणाचा आधार घेऊ शकत नाही.
॥ अभंग १२४९ ॥ अभंग रचना
वजळो माझें कर्म वायां केली कटकट । जालें तैसें तंट नाहीं आलें अनुभवा ॥१॥
आता पुढें धीर काय देऊं या मना । ऐसें नारायणा प्रेरिलें तें पाहिजे ॥ध्रु.॥
गुणवंत केलों दोष जाणायासाठीं । माझें माझ पोटीं बळकट दूषण ॥२॥
तुका ह्मणे अहो केशीराजा दयाळा । बरवा हा लळा पाळियेला शेवटीं ॥३॥
माझे कर्मच वाईट, मी व्यर्थ तळमळ केली; जसे ऐकले होते तसा अनुभव अजून आला नाही. आता या मनाला मी कसा धीर देऊ? हे नारायणा, तूच माझ्या मनात सद्बुद्धीची प्रेरणा दिली पाहिजेस. तू मला दोष ओळखण्यासाठी थोडा गुणवंत केलास, पण माझ्या पोटी अहंकाराचे दूषण शिल्लकच राहिले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे दयाळू केशीराजा, तू शेवटी असाच माझा सांभाळ कर.
॥ अभंग १२५० ॥ अभंग रचना
कामें नेलें चित्त नेदी अवलोकुं मुख । बहु वाटे दुःख फुटों पाहे हृदय ॥१॥
कां जी सासुरवासी मज केलें भगवंता । आपुलिया सत्ता स्वाधीनता ते नाहीं ॥ध्रु.॥
प्रभातेसि वाटे तुमच्या यावें दर्शना । येथें न चले चोरी उरली राहे वासना ॥२॥
येथें अवघे वांयां गेले दिसती सायास । तुका ह्मणे नास दिसे जाल्या वेचाचा ॥३॥
कामासक्तीने माझे चित्त पळवून नेले आहे, ते तुझे श्रीमुख पाहू देत नाही, त्यामुळे माझे हृदय दुःखाने फाटून जात आहे. हे भगवंता, तू मला संसारात सासुरवाशिणीसारखे परावलंबी का केलेस? मला स्वतःचे स्वातंत्र्य उरलेले नाही. भल्या पहाटे उठून तुझ्या दर्शनाला यावेसे वाटते, पण संसाराच्या बंधनातून चोरी करूनही निघता येत नाही, फक्त वासना मनात राहून जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे सर्व प्रयत्न व्यर्थ गेल्यासारखे वाटतात आणि आयुष्याचा वेळ फुकट चालला आहे.
॥ अभंग १२५१ ॥ अभंग रचना
जळोत तीं येथें उपजविती अंतराय । सायासाची जोडी माझी तुमचे पाय ॥१॥
आतां मज साहे येथें करावें देवा । तुझी घेईन सेवा सकळ गोवा उगवूनि ॥ध्रु.॥
भोगें रोगा जोडोनियां दिलें आणीकां । अरुचि ते हो कां आतां सकळांपासूनि ॥२॥
तुका ह्मणे असो तुझें तुझे मस्तकीं । नाहीं ये लौकिकीं आतां मज वर्तनें ॥३॥
तुझ्या भक्तीत जे अडथळे निर्माण करतात, ते सर्व विचार जळून जावोत; माझ्या सर्व कष्टांची कमाई केवळ तुमचे चरण हीच आहे. हे देवा, आता मला या संसारातून सोडवण्यासाठी मदत कर, म्हणजे मी सर्व गुंत्यातून मुक्त होऊन तुझी सेवा करेन. प्रपंचाचे भोग आणि रोग इतरांना लाभोत, मला आता या सर्व विषयांचा उद्वेग आला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवा तुझा भार तुझ्या शिरावर असो, मला आता या लौकिक जगात अजिबात वावरायचे नाही.
॥ अभंग १२५२ ॥ अभंग रचना
न संगतां तुह्मां कळों येतें अंतर । विश्वीं विश्वंभर परिहार चि न लगे ॥१॥
परि हे अनावर आवरितां आवडी । अवसान ते घडी पुरों देत नाहीं ॥ध्रु.॥
काय उणें मज येथें ठेविलिये ठायीं । पोटा आलों तईपासूनिया समर्थ ॥२॥
तुका ह्मणे अवघी आवरिली वासना । आतां नारायणा दुसरियापासूनि ॥३॥
न सांगताही तुम्हाला माझ्या मनातील सर्व काही कळते, कारण तू विश्वात व्यापून असलेला विश्वंभर आहेस, त्यामुळे मला खुलासा करण्याची गरज नाही. परंतु तुझ्या दर्शनाची ही आवड इतकी अनावर आहे की ती मला क्षणभरही धीर धरू देत नाही. तू मला जिथे ठेवले आहेस तिथे कसलीही उणीव नाही, जन्माला आल्यापासून तूच माझा सांभाळ केला आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे नारायणा, आता मी जगातील इतर सर्व गोष्टींपासून माझी वासना पूर्णपणे मागे घेतली आहे.
॥ अभंग १२५३ ॥ अभंग रचना
तुजसवें आह्मीं अनुसरलों अबळा । नको अंगीं कळा राहों हरी हीन देऊं ॥१॥
सासुरवासा भीतों जीव ओढे तुजपाशीं । आतां दोहऴिवशीं लज्जा राखें आमुची ॥ध्रु.॥
न कळतां संग जाला सहज खेळतां । प्रवर्तली चिंता मागिलांचियावरि ॥२॥
तुका ह्मणे असतां जैसें तैसें बरवें । वचन या भावें वेचुनियां विनटलों ॥३॥
हे हरी, आम्ही अबला होऊन तुला शरण आलो आहोत, आमच्या अंगी कोणतीही हीनता येऊ देऊ नकोस. या संसाराच्या सासुरवासाला आमचा जीव भितो आणि तो तुझ्याकडे धाव घेतो, आता या उरलेल्या दिवसांत आमची लाज राख. सहज खेळता खेळता तुझ्याशी जडलेले हे नाते आता गाढ झाले आहे आणि संसाराची चिंता मागे पडली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जसे आहे तसेच तुझ्या चरणी समर्पण करून आम्ही तुझ्या वचनावर पूर्णपणे जडून गेलो आहोत.
॥ अभंग १२५४ ॥ अभंग रचना
रवि दीप हीरा दाविती देखणे । अदृश्य दर्शने संतांचे नी ॥१॥
त्यांचा महिमा काय वर्णूं मी पामर । न कळे तो साचार ब्रह्मादिकां ॥ध्रु.॥
तापली चंदन निववितो कुडी । त्रिगुण तो काढी संतसंग ॥२॥
मायबापें पिंड पाळीला माया । जन्ममरण जाया संतसंग ॥३॥
संतांचें वचन वारी जन्मदुःख । मिष्टान्न तें भूकनिवारण ॥४॥
तुका ह्मणे जवळी न पाचारितां जावें । संतचरणीं भावें रिघावया ॥५॥
सूर्य, दिवा आणि हिरा हे केवळ डोळ्यांना दिसणाऱ्या वस्तू दाखवतात, परंतु संतांचे दर्शन अदृश्य परमात्म्याला दाखवून देते. अशा संतांचा महिमा ब्रह्मादिकांनाही पूर्णपणे कळत नाही, मग माझ्यासारख्या पामराने काय वर्णावा? चंदन फक्त तापलेले शरीर थंड करतो, पण संतांचा संग मानवाचे त्रिगुण दोष दूर करतो. आई-वडील केवळ देहाचे पोषण करतात, पण संतसंग जन्म-मरणाचा फेराच संपवून टाकतो. अन्नाचे मिष्टान्न केवळ पोटाची भूक भागवते, पण संतांचे वचन जन्माचे दुःख निवारण करते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, न बोलावताही धावत जाऊन संतांच्या चरणी भावाने शरण जावे.
॥ अभंग १२५५ ॥ अभंग रचना
हरि हरि तुह्मीं ह्मणा रे सकळ । तेणें मायाजाळ तुटईल ॥१॥
आणिका नका कांहीं गाबाळाचे भरी । पडों येथें थोरी नागवण ॥ध्रु.॥
भावें तुळसीदळ पाणी जोडा हात । ह्मणावा पतित वेळोवेळां ॥२॥
तुका ह्मणे ही तंव कृपेचा सागर । नामासाटीं पार पाववील ॥३॥
तुम्ही सर्वजण तोंडाने "हरि हरि" असे नामस्मरण करा, त्याने हे संसाराचे मायाजाळ तुटून जाईल. इतर फुकटच्या कर्मकांडात आणि भुलथापांत पडू नका, त्याने जन्माची मोठी फसवणूक होईल. भक्ती भावाने देवाला तुळशीपत्र व थोडे पाणी अर्पण करा, हात जोडून स्वतःला पतित म्हणून शरण जा. तुकाराम महाराज म्हणतात कि, तो विठ्ठल कृपेचा सागर आहे, केवळ नामाच्या बळावर तो तुम्हाला भवसागर पार करवेल.
॥ अभंग १२५६ ॥ अभंग रचना
ऐसे कुळीं पुत्र होती । बुडविती पूर्वजा ॥१॥
चाहाडी चोरी भांडवला । वांटा आला भागासी ॥ध्रु.॥
त्याचियानें दुःखी मही । भार तेही न साहे ॥२॥
तुका ह्मणे ग्रामपशु । केला नाशु आयुष्या ॥३॥
काही कुळात असे कुपुत्र जन्माला येतात जे स्वतःच्या पूर्वजांचे नाव बुडवतात. चहाडी, चोरी आणि भांडणे करणे हेच त्यांच्या वाट्याला आलेले कर्म असते. अशा दुष्ट माणसांमुळे ही पृथ्वी दुःखी होते आणि तिला त्यांचा भार सहन होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा माणूस म्हणजे केवळ गावातील पशूच होय, ज्याने स्वतःचे आयुष्य पूर्णपणे वाया घालवले आहे.
॥ अभंग १२५७ ॥ अभंग रचना
गांठोळीस धन भाकावी करुणा । दावूनि सज्जना कींव पीडी ॥१॥
नाठेळाची भिक्त कुचराचें बळ । कोरडें वोंगळ मार खाय ॥ध्रु.॥
सांडोव्यासी घाली देवाची करंडी । विल्हाळ त्या धोंडी पूजा दावी ॥२॥
तुका ह्मणे ऐसे माकडाचे छंद । अवघे धंदधंद सिंदळीचे ॥३॥
गाठीशी धन असूनही जो दुसऱ्यांसमोर लाचारी पत्करतो आणि सज्जनांना फसवून छळतो, त्याची भक्ती म्हणजे केवळ ढोंग आहे. असा दुष्ट माणूस स्वतःच्या कुकर्मांमुळे शेवटी अपमान व मार सहन करतो. देवाचा देव्हारा कचऱ्यात फेकतो आणि रस्त्यावरच्या दगडाला देव मानून पूजा करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशी माकडचेष्टा आणि व्यर्थ ढोंग हे निव्वळ भ्रष्ट प्रवृत्तीचे लक्षण आहे.
॥ अभंग १२५८ ॥ अभंग रचना
कैसें असोनि ठाउकें नेणां । दुःख पावाल पुढिले पेणा ॥१॥
आतां जागें रे भाई जागें रे । चोर निजल्या नाडूनि भागे रे ॥ध्रु.॥
आतां नका रे भाई नका रे । आहे गांठीं तें लुटवूं लोकां रे ॥२॥
तुका ह्मणे एकांच्या घायें । कां रे जाणोनि न धरा भये ॥३॥
सत्य ठाऊक असूनही तुम्ही अज्ञानी का बनता? पुढे प्रवासात तुम्हाला खूप दुःख भोगावे लागेल. अरे भावा, आता तरी जागे व्हा! तुम्ही झोपलेले राहिलात तर विषयांचे चोर तुम्हाला लुटून पळून जातील. तुमच्या जवळ असलेली भक्तीची पुंजी लोकांच्या भुलथापांना बळी पडून लुटू देऊ नका. तुकाराम महाराज म्हणतात की, इतरांचे नुकसान झालेले पाहून तरी तुम्ही सावध का होत नाही आणि मनात भय का धरत नाही?
॥ अभंग १२६० ॥ अभंग रचना
मुदल जतन जालें । मग लाभाचें काय आलें ॥१॥
घरीं देउनि अंतर गांठी । राख्या पारिख्यां न सुटे मिठी ॥ध्रु.॥
घाला पडे थोडें च वाटे । काम मैंदाचें च पेटे ॥२॥
तुका ह्मणे वरदळ खोटें । फांसे अंतरिंच्या कपटें ॥३॥
आधी स्वतःचे मुद्दल (म्हणजे हा देह आणि आत्महित) जतन केले तरच पुढील लाभाचा विचार करता येईल. स्वतःच्या घरच्यांना दूर ढकलून परक्या सांभाळणाऱ्याला शेवटी काहीच मिळत नाही. बाह्य जगात भुलून पडल्याने आतून कामाची आग पेटते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे बाह्य सोंग खोटे आहे, माणूस स्वतःच्याच अंतरातील कपटामुळे पाशात अडकतो.
॥ अभंग १२६१ ॥ अभंग रचना
मज अंगाच्या अनुभवें । काइ वाईट बरें ठावें ॥१॥
जालों दोहींचा देखणा । नये मागें पुढें ही मना ॥ध्रु.॥
वोस वसती ठावी । परि हे चाली दुःख पावी ॥२॥
तुका ह्मणे घेऊं देवा । सवें करूनि बोळावा ॥३॥
माझ्या स्वतःच्या अनुभवाने मला काय वाईट आणि काय चांगले हे स्पष्ट कळून चुकले आहे. मी प्रपंच आणि परमार्थ या दोन्हींचा अनुभव घेतला आहे, आता माझे मन मागे-पुढे डगमगत नाही. संसाराची ओसाडता मला ठाऊक आहे आणि या मार्गाने चालल्याने दुःखच मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता देवालाच सोबती करून मी अंतिम कल्याणाचा मार्ग चोखाळणार आहे.
॥ अभंग १२६२ ॥ अभंग रचना
पाववावें ठाया । ऐसें सवें बोलों तया ॥१॥
भावा ऐसी क्रिया राखे । खोटिया खोटेपणें वाखे ॥ध्रु.॥
न ठेवूं अंतर । कांहीं भेदाचा पदर ॥२॥
तुका ह्मणे जीवें भावें । सत्या मानविजे देवें ॥३॥
ज्यामुळे आपण अंतिम ध्येयापर्यंत पोहचू, असेच वचन आपण भगवंताला द्यावे. जसा आतला भाव असेल तशीच क्रिया ठेवली पाहिजे; खोटेपणा केल्यास फसवणूकच होते. आपण देवाच्या आणि आपल्यामध्ये भेदाचा कोणताही पडदा ठेवायला नको. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जीवाने आणि भावाने खऱ्या सत्याची कास धरली तर देव नक्कीच प्रसन्न होतो.
॥ अभंग १२६३ ॥ अभंग रचना
मोल देऊनियां सांटवावे दोष । नटाचे ते वेश पाहोनियां ॥१॥
हरिदासां मुखें हरिकथाकीर्तन । तेथें पुण्यें पुण्य विशेषता ॥ध्रु.॥
हरितील वस्त्रें गोपिकांच्या वेशें । पाप त्यासरिसें मात्रागमन ॥२॥
तुका ह्मणे पाहा ऐसें जालें जन । सेवाभक्तिहीन रसीं गोडी ॥३॥
पैसे देऊन नटांचे तमाशे आणि वेष पाहणे म्हणजे विकत दोष साठवण्यासारखे आहे. याउलट, हरिदासांच्या मुखातून हरिकथा आणि कीर्तन ऐकल्याने महापुण्य लाभते. नाटक-तमाशात गोपिकांचे वेष धारण करून कपडे पळवण्याचे सोंग पाहण्याने पापच जडते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आजचे लोक किती अभागी झाले आहेत, जे खरी भक्ती सोडून विषयसभ्य रसात आनंद मानतात.
॥ अभंग १२६४ ॥ अभंग रचना
बहुक्षीदक्षीण । आलों सोसुनियां वन ॥१॥
विठोबा विसांवया विसांवया । पडों देई पायां ॥ध्रु.॥
बहुतां काकुलती । आलों सोसिली फजिती ॥२॥
केली तुजसाटीं । तुका ह्मणे येवढी आटी ॥३॥
हे विठोबा, संसाराच्या अरण्यात खूप कष्ट आणि त्रास सहन करून मी थकलो आहे. मला तुझ्या चरणांजवळ विसावा घेउ दे आणि तुझ्या पाया पडू दे. अत्यंत केविलवाणा होऊन मी संसाराची फजिती सोसून तुझ्याकडे आलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे विठ्ठला, केवळ तुला मिळवण्यासाठीच मी हा एवढा आटापिटा केला आहे.
॥ अभंग १२६५ ॥ अभंग रचना
कां गा धर्म केला । असोन सत्तेचा आपुला ॥१॥
उभाउभीं पाय जोडीं । आतां फांकों नेदीं घडी ॥ध्रु.॥
नको सोडूं ठाव । आतां घेऊं नेदीं वाव ॥२॥
तुका ह्मणे इच्छा । तैसा करीन सरिसा ॥३॥
हे देवा, सर्व सत्ता तुझी असताना तू मला असा दूर ठेवण्याचा धर्म का करत आहेस? मी तुझे दोन्ही पाय घट्ट धरले आहेत, आता तुला क्षणभरही दूर जाऊ देणार नाही. तू तुझी जागा सोडू नकोस आणि निसटून जाण्यास जागा शोधू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी जशी तीव्र इच्छा आहे, तसाच तुला माझ्यासोबत ठेवून घेईन.
॥ अभंग १२६६ ॥ अभंग रचना
तुमची तों भेटी नव्हे ऐसी जाली । कोरडी च बोली ब्रह्मज्ञान ॥१॥
आतां न बोलावें ऐसें वाटे देवा । संग न करावा कोणांसवें ॥ध्रु.॥
तुह्मां निमित्यासी सांपडले अंग । नेदावा हा संग विचारिलें ॥२॥
तुका ह्मणे माझी राहिली वासना । आवडी दर्शनाची च होती ॥३॥
हे देवा, तुझी प्रत्यक्ष भेट तर होत नाही, फक्त ब्रह्मज्ञानाच्या कोरड्या गोष्टी ऐकायला मिळतात. आता मला कुणाशीही बोलावेसे वाटत नाही आणि कोणाचाही संग करावासा वाटत नाही. तुम्हाला निमित्त करून माझे शरीर संसारात अडकले होते, पण आता हा संग सोडून देणेच योग्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी दुसरी कोणतीही वासना उरली नाही, मला फक्त तुझ्या दर्शनाचीच आवड होती.
॥ अभंग १२६७ ॥ अभंग रचना
आहे तें चि आह्मी मागों तुजपाशीं । नव्हों तुज ऐसीं क्रियानष्टें ॥१॥
न बोलावीं तों च वर्में बरें दिसे । प्रकट ते कैसे गुण करूं ॥ध्रु.॥
एका ऐसें एका द्यावयाचा मोळा । कां तुह्मां गोपाळा नाहीं ऐसा ॥२॥
तुका ह्मणे लोकां नाहीं कळों आलें । करावें आपुलें जतन तों ॥३॥
जे तुझ्याकडे आहे तेच आम्ही तुझ्याकडे मागत आहोत, आम्ही तुझ्यासारखे दिलेला शब्द मोडणारे नाही आहोत. तुझी गुपिते न बोललेलीच बरी, नाहीतर तुझे गुण मला सर्वांसमोर उघड करावे लागतील! एकाला एक आणि दुसऱ्याला दुसरे देण्याचा हा भेदभाव, हे गोपाळा, तुझ्याकडे का आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात की, लोकांना हे अजून कळले नाही, तोपर्यंत तू स्वतःचे पतितपावनपण जपून ठेवलेलेच बरे.
॥ अभंग १२६८ ॥ अभंग रचना
आह्मीं याची केली सांडी । कोठें तोंडीं लागावें ॥१॥
आहे तैसा असो आतां चिंतें चिंता वाढते ॥ध्रु.॥
बोलिल्याचा मानी सीण । भिन्न भिन्न राहावें ॥२॥
तुका ह्मणे आह्मांपाशीं । धीराऐसी जतन ॥३॥
आम्ही संसाराची आशा सोडून दिली आहे, आता व्यर्थ कुणाच्या तोंडी का लागायचे? जसे चालले आहे तसे चालूसो, कारण चिंतेने चिंताच वाढते. आपण काही बोललो तर लोकांना राग येतो, म्हणून वेगळे राहिलेलेच बरे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आमच्या जवळ जो धीर आणि संयम आहे, तोच आम्ही जपून ठेवला आहे.
॥ अभंग १२६९ ॥ अभंग रचना
आह्मांपाशीं याचें बळ । कोण काळवरी तों ॥१॥
करूनि ठेलों जीवेंसाटीं । होय भेटी तोंवरि ॥ध्रु.॥
लागलों तों न फिरें पाठी । पडिल्या गांठी वांचूनि ॥२॥
तुका ह्मणे अवकाशें । तुमच्या ऐसें होवया ॥३॥
आमच्याकडे भगवंताच्या नामाचेच बळ आहे, ते किती काळ टिकणार? देवा तुझी भेट होईपर्यंत आम्ही प्राणांची बाजी लावून बसलो आहोत. एकदा या मार्गाला लागलो की, तुझी आणि माझी भेट झाल्याशिवाय मी मागे फिरणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात कि, सावकाश का होईना, पण तुझ्यासारखे ब्रह्मरूप होण्यासाठीच आमचा हा प्रयत्न आहे.
॥ अभंग १२७० ॥ अभंग रचना
बोलिलें चि बोलें पडपडताळूनि । उपजत मनीं नाहीं शंका ॥१॥
बहुतांची माय बहुत कृपाळ । साहोनि कोल्हाळ बुझाविसी ॥ध्रु.॥
बहुतांच्या भावें वांटिसी भातुकें । बहु कवतुकें खेळविसी ॥२॥
तुका ह्मणे ऐसें जाणतसों वर्म । करणें तो श्रम न वजे वांयां ॥३॥
मी तुझी गुणगाथा पुन्हा पुन्हा तपासून बोलतो, माझ्या मनात कोणतीही शंका उरलेली नाही. तू सर्वांची अत्यंत दयाळू आई आहेस, भक्तांचा गिल्ला सहन करून तू त्यांना जवळ घेतेस. सर्वांच्या भावानुसार तू त्यांना खाऊ वाटतोस आणि कौतुकाने खेळवतेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुझे हे गुपित आम्ही जाणतो, म्हणूनच तुझ्या भक्तीचा केलेला श्रम कधीही वाया जात नाही.
॥ अभंग १२७१ ॥ अभंग रचना
कोठें भोग उरला आतां । आठवितां तुज मज ॥१॥
आड कांहीं नये दुजें । फळ बीजें आणिलें ॥ध्रु.॥
उद्वेग ते वांयांविण । कैंचा सीण चिंतनें ॥२॥
तुका ह्मणे गेला भ्रम । तुमच्या धर्में पायांच्या ॥३॥
हे देवा, तुझे आणि माझे हे नाते आठवताना आता कोणता सांसारिक भोग शिल्लक राहिला आहे? आमच्या मधे आता दुसरी कोणतीही गोष्ट येत नाही, बीजापासून फळ मिळावे तसा हा भाव आहे. आता व्यर्थ उद्वेग मावळला आहे आणि नामस्मरणाने कसला आला आहे श्रम? तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुमच्या चरणांच्या कृपाधर्मामुळे माझा सर्व भ्रम आणि अज्ञान नष्ट झाले आहे.
॥ अभंग १२७२ ॥ अभंग रचना
संसार तो कोण देखे । आह्मां सखे हरिजन ॥१॥
काळ ब्रह्मानंदें सरे । आवडी उरे संचली ॥ध्रु.॥
स्वप्नीं ते ही नाहीं चिंता । रात्री जातां दिवस ॥२॥
तुका ह्मणे ब्रह्मरसें । होय सरिसें भोजन ॥३॥
आता संसार कोण पाहतो? कारण संत आणि हरिजन हेच आमचे खरे सखे झाले आहेत. आमचा वेळ ब्रह्मानंदात जातो आणि मनात भक्तीचीच आवड उरली आहे. दिवस-रात्र जात असताना स्वप्नातसुद्धा संसाराची चिंता वाटत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अखंड ब्रह्मरसाचे सेवण हेच आमचे नित्य भोजन बनले आहे.
॥ अभंग १२७३ ॥ अभंग रचना
पडियेलों वनीं थोर चिंतवनी । उसीर कां आझूनि लावियेला ॥१॥
येई गा विठ्ठला येई गा विठ्ठला । प्राण हा फुटला आळवितां ॥ध्रु.॥
काय तुज नाहीं लौकिकाची शंका । आपुल्या बाळका मोकलितां ॥२॥
तुका ह्मणे बहु खंती वाटे जीवा । धरियेलें देवा दुरी दिसे ॥३॥
मी संसाराच्या मोठ्या विक्राळ वनात चिंताग्रस्त पडलो आहे, हे विठ्ठला, तू अजून का उशीर लावला आहेस? ये ग विठ्ठला, लवकर धावून ये, तुला आळवताना माझा प्राण कंठाशी आला आहे. स्वतःच्या लेकराला असे सोडून देताना तुला लौकिकाची किंवा लोकांच्या निंदेची शंका वाटत नाही का? तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या जीवाला मोठी खंत वाटते, कारण तू धरलेला देव मला अजून दूरच दिसत आहे.
॥ अभंग १२७४ ॥ अभंग रचना
आपुले गांवीं च न देखेसें जालें । परदेसी एकलें किती कंठूं ॥१॥
ह्मणऊनि पाहें मूळ येतां वाटे । जीवलग भेटे कोणी तरी ॥ध्रु.॥
पाहातां अवघ्या दिसतील दिशा । सकळ ही वोसा दृष्टीपुढें ॥२॥
तुका ह्मणे कोणी न संगे वारता । तुझी वाटे चिंता पांडुरंगा ॥३॥
माझे मूळ निजधाम मला दिसेनासे झाले आहे, या परक्या संसारात मी एकटा किती दिवस कंठू? म्हणूनच तुझ्याकडून कोणीतरी बोलावणे घेऊन येईल किंवा जीवलग भेटेल म्हणून मी वाट पाहत आहे. चोहोकडे पाहता मला सर्व दिशा ओसाड दिसत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला तुझी कोणतीही बातमी सांगणारे कोणी भेटत नाही, हे पांडुरंगा, मला तुझी खूप काळजी आणि आस लागली आहे.
॥ अभंग १२७५ ॥ अभंग रचना
जन तरी देखें गुंतलें प्रपंचें । स्मरण तें त्याचें त्यासी नाहीं ॥१॥
ह्मणऊनि मागें परतलें मन । घालणीचें रान देखोनियां ॥ध्रु.॥
इंद्रियांचा गाजे गोंधळ ये ठायीं । फोडीतसे डोई अहंकार ॥२॥
तुका ह्मणे देवा वासनेच्या आटें । केलीं तळपटें बहुतांचीं ॥३॥
सर्व लोक प्रपंचात गुंतलेले दिसत आहेत, त्यांना स्वतःच्या आत्मस्वरूपाचे स्मरणच उरलेले नाही. हा संसाराचा धोकादायक रानमार्ग पाहून माझे मन मागे फिरले आहे. या जगात विषयांचा आणि इंद्रियांचा मोठा गोंधळ चालला आहे आणि अहंकार स्वतःचेच डोके फोडून घेत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, या वासनेच्या आगीने कित्येकांचे आयुष्य पूर्णपणे उद्ध्वस्त केले आहे.
॥ अभंग १२७६ ॥ अभंग रचना
धांवे त्यासी फावे । दुजे उगवूनि गोवे ॥१॥
घ्यावें भरूनियां घर । मग नाहीं येरझार ॥ध्रु.॥
धणी उभें केलें । पुंडलिकें या उगलें ॥२॥
तुका ह्मणे ठसा । गेला पडोनियां ऐसा ॥३॥
जो भक्तीच्या मार्गावर मनापासून धाव घेतो, त्यालाच परमार्थ लाभतो आणि संसाराचे गोते सुटतात. आपले हृदय भक्तीने भरून घ्यावे, म्हणजे पुन्हा जन्माचा फेरा उरणार नाही. पुंडलिकाने आपल्या भावाच्या बळाने त्या जगद्गुरु विठ्ठलाला विटेवर शांत उभे केले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्तीचा असा पक्का ठसा उमटला आहे की तो कधीही पुसला जाणार नाही.
॥ अभंग १२७७ ॥ अभंग रचना
लहानपण दे गा देवा । मुंगी साखरेचा रवा ॥१॥
ऐरावत रत्न थोर । तया अंकुशाचा मार ॥ध्रु.॥
ज्याचे अंगीं मोठेपण । तया यातना कठीण ॥२॥
तुका ह्मणे जाण । व्हावें लहानाहुनि लहान ॥३॥
हे देवा, मला नेहमी लहानपण दे; कारण अगदी लहान असणाऱ्या मुंगीला साखरेचा कण मिळतो. ऐरावत हा खूप मोठा हत्ती आणि रत्न मानला जातो, पण त्याला सतत अंकुशाचा मार सहन करावा लागतो. ज्याच्या अंगी मोठेपण आणि अहंकार असतो, त्याला कठीण यातना भोगाव्या लागतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे जाणून मानवाने नम्र होऊन लहानाहूनही लहान व्हावे.
॥ अभंग १२७८ ॥ अभंग रचना
निंचपण बरवें देवा । न चले कोणाचा ही दावा ॥१॥
महा पुरें झाडें जाती । तेथें लव्हाळे राहाती ॥ध्रु.॥
येतां सिंधूच्या लहरी । नम्र होतां जाती वरि ॥२॥
तुका ह्मणे कळ । पाय धरिल्या न चले बळ ॥३॥
हे देवा, नम्रता आणि लहानपण अत्यंत श्रेष्ठ आहे, तिथे कोणाचाही विरोध किंवा दावा चालत नाही. नदीला मोठा पूर आला की मोठी उन्मळून पडतात, पण नम्र असणारे लव्हाळे सुरक्षित राहतात. समुद्राच्या मोठ्या लाटा आल्या तरी जे नम्र होतात, ते लाटांच्या वर तरून जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पाय धरून नम्र झाल्यास मोठ्यांचेही बळ चालेनासे होते.
॥ अभंग १२७९ ॥ अभंग रचना
उष्टया पत्रावळी करूनियां गोळा । दाखविती कळा कवित्वाची ॥१॥
ऐसे जे पातकी ते नरकीं पचती । जोंवरी भ्रमती चंद्रसूर्य ॥२॥
तुका ह्मणे एक नारायण घ्याई । वरकडा वाहीं शोक असे ॥३॥
इतरांचे विचार आणि काव्य चोरून (उष्ट्या पत्रावळी गोळा करून) स्वतःची कवित्वाची कला दाखवणारे लोक पापी असतात. असे लोक सूर्य आणि चंद्र आहेत तोपर्यंत नरकात यातना भोगतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, केवळ एका नारायणाचे नाम जप; बाकी सर्व विषयांत शेवटी शोक आणि दुःखच आहे.
॥ अभंग १२८० ॥ अभंग रचना
आवडीच्या मतें करिती भजन । भोग नारायणें ह्मणती केला ॥१॥
अवघा देव ह्मणे वेगळें तें काय । अर्थासाठीं डोय फोडूं पाहे ॥ध्रु.॥
लाजे कमंडलू धरितां भोपळा । आणीक थीगळा प्रावरणा ॥२॥
शाला गडवे धातुद्रव्यइच्छा चित्तीं । नैश्वर्य बोलती अवघें मुखें ॥३॥
तुका ह्मणें यांस देवा नाहीं भेटी । ऐसे कल्पकोटि जन्म घेतां ॥४॥
काही लोक स्वतःच्या स्वार्थासाठी भजन करतात आणि विषयात लोळत असताना 'नारायणानेच हा भोग घेतला' असे समर्थनाचे ढोंग करतात. तोंडाने 'सर्व काही देवच आहे' असे म्हणतात, पण पैशांसाठी डोके फोडून घेण्यास तयार होतात. संन्याशाचे भांडे किंवा ठिगळ लावलेले वस्त्र वापरण्यास त्यांना लाज वाटते. मनात मात्र शाल, धातूची भांडी आणि धनाचा अभिलाष असतो आणि मुखाने विरक्तीच्या गोष्टी सांगतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा ढोंगी लोकांना करोडो जन्म घेतले तरी देवाची भेट होणार नाही.
॥ अभंग १२८१ ॥ अभंग रचना
ह्मणतां हरिदास कां रे नाहीं लाज । दीनास महाराज ह्मणसी हीना ॥१॥
काय ऐसें पोट न भरे तें गेलें । हालविसी कुले सभेमाजी ॥२॥
तुका ह्मणे पोटें केली विटंबना । दीन जाला जना कींव भाकी ॥३॥
स्वतःला हरिदास म्हणवून घेतोस, मग तुच्छ आणि श्रीमंत माणसाला 'महाराज' म्हणून त्याची आळवणी करताना तुला लाज कशी वाटत नाही? तुझे पोट भरत नाही का, जे तू सभेत जाऊन स्वतःची अशी विटंबना करून घेतोस? तुकाराम महाराज म्हणतात की, या पोटाच्या खळगीने माणसाची मोठी विटंबना केली आहे, ज्यामुळे तो लोकांसमोर लाचार बनतो.
॥ अभंग १२८२ ॥ अभंग रचना
रिद्धिसिद्धी दासी कामधेनु घरीं । परि नाहीं भाकरी भक्षावया ॥१॥
लोडें वालिस्तें पलंग सुपति । परि नाहीं लंगोटी नेसावया ॥ध्रु.॥
पुसाल तरि आह्मां वैकुंठींचा वास । परि नाहीं राहयास ठाव कोठें ॥२॥
तुका ह्मणे आह्मी राजे त्रैलोक्याचे । परि नाहीं कोणाचें उणे पुरें ॥३॥
अष्टसिद्धी आमच्या दासी आहेत आणि कामधेनू आमच्या घरी आहे, तरी खाण्यासाठी साधी भाकरी नाही. मऊ गाद्या-पालक सज्ज आहेत, तरी नेसायला साधी लंगोटी नाही. आमचा वास वैकुंठात आहे असे सांगतो, पण जगात राहायला स्वतःची जागा नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही तिन्ही लोकांचे राजे आहोत, आम्हाला कोणाच्याही कसल्याही कमतरतेशी काही घेणेदेणे नाही.
॥ अभंग १२८३ ॥ अभंग रचना
घरोघरीं अवघें जालें ब्रह्मज्ञान । परि मेळवण बहु माजी ॥१॥
निरें कोणापाशीं होय एक रज । तरि द्या रे मज दुर्बळासी ॥ध्रु.॥
आशा तृष्णा माया कालवूनि दोन्ही । दंभ तो दूरोनि दिसतसे ॥२॥
काम क्रोध लोभ सिणवी बहुत । मेळवूनि आंत काळकूट ॥३॥
तुका ह्मणे तेथें कांहीं हातां नये । आयुष्य मोलें जाये वांयांविण ॥४॥
आज घरोघरी सर्वजण ब्रह्मज्ञानाच्या गप्पा मारतात, पण त्यात विषयांचे भेसळ खूप जास्त आहे. जर कोणाजवळ शुद्ध आणि निष्काम ज्ञान जरासे तरी असेल, तर ते माझ्यासारख्या दुर्बळाला द्या. आशा, तृष्णा आणि माया एकत्र कालवून वरून दंभ आणि ढोंग लांबूनच दिसत आहे. आत काम, क्रोध आणि लोभाचे विष कालवून लोक ज्ञानाचे नाटक करत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा ढोंगात काहीही साध्य होत नाही आणि मोलाचे आयुष्य व्यर्थ निघून जाते.
॥ अभंग १२८४ ॥ अभंग रचना
अवघ्या भूतांचें केलें संतर्पण । अवघी च दान दिली भूमि ॥१॥
अवघा चि काळ दिनरात्रशुद्धी । साधियेली विधि पर्वकाळ ॥ध्रु.॥
अवघीं च तीर्थे व्रतें केले याग । अवघें चि सांग जालें कर्म ॥२॥
अवघें चि फळ आलें आह्मां हातां । अवघें चि अनंता समर्पित ॥३॥
तुका ह्मणे आतां बोलों अबोलणें । कायावाचामनें उरलों नाहीं ॥४॥
आम्ही सर्व प्राणिमात्रांना तृप्त केले आहे आणि संपूर्ण भूमी दान दिली आहे. आमचा दिवस आणि रात्र नित्य शुद्ध असून आम्ही सर्व पर्वकाळ साधले आहेत. सर्व तीर्थयात्रा, व्रते आणि यज्ञ आमचे पूर्ण झाले आहेत. या सर्व कर्मांचे श्रेष्ठ फळ आमच्या हाती आले असून ते आम्ही भगवंताच्या चरणी अर्पण केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता आमचा देहाभिमान उरला नाही, आम्ही काया-वाचा-मनाने निजरूपात विलीन झालो आहोत.
॥ अभंग १२८५ ॥ अभंग रचना
महुरा ऐसीं फळें नाहीं । आलीं कांहीं गळती ॥१॥
पक्वदशे येती थोडीं । नास आढी वेचे तो ॥ध्रु.॥
विरुळा पावे विरुळा पावे । अवघड गोवे सेवटाचे ॥२॥
उंच निंच परिवार देवी । धन्या ठावी चाकरी ॥३॥
झळके तेथें पावे आणी । ऐसे क्षणी बहु थोडे ॥४॥
पावेल तो पैल थडी । ह्मणों गडी आपुला ॥५॥
तुका ह्मणे उभाऱ्याने । कोण खरें मानितसे ॥६॥
मोहरासारखी अनेक फळे झाडाला येतात, पण त्यातील काही गळून पडतात. खूप कमी फळे पक्व दशेला पोहचतात, बाकीची नासतात. परमार्थाच्या मार्गावरही शेवटपर्यंत टिकून राहणारा एखादा दुर्मिळच असतो, कारण शेवटचे अडथळे अत्यंत कठीण असतात. मालकालाच ठाऊक असते की कोणती चाकरी खरी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो भवसागराच्या पैलतीराला पोहचतो, त्यालाच आपला खरा सखा म्हणावे; केवळ फुशारकी मारणाऱ्याला कोणी खरे मानत नाही.
॥ अभंग १२८६ ॥ अभंग रचना
अवघ्या उपचारा । एक मनें चि दातारा ॥१॥
घ्यावी घ्यावी हे चि सेवा । माझी दुर्बळाची देवा ॥ध्रु.॥
अवघियाचा ठाव । पायांवरि जीवभाव ॥२॥
चित्ताचें आसन । तुका करितो कीर्तन ॥३॥
हे दातारा, बाह्य उपचारांपेक्षा माझे एकाग्र मनच तुझ्या चरणी अर्पण करतो, ते स्वीकार. माझ्यासारख्या दुर्बळाची हीच सेवा तू गोड करून घे. माझ्या सर्व भावांचे मूळ तुझे पाय हेच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी माझ्या चित्ताचे आसन करून त्यावर तुला बसवतो आणि तुझे कीर्तन गातो.
॥ अभंग १२८७ ॥ अभंग रचना
आली सलगी पायांपाशीं । होइल तैसी करीन ॥१॥
आणीक आह्मीं कोठें जावें । येथें जीवें वेचलों ॥ध्रु.॥
अवघ्या निरोपणा भाव । हा चि ठाव उरलासे ॥२॥
तुका ह्मणे पाळीं लळे । कृपाळुवे विठ्ठले ॥३॥
हे विठ्ठला, तुझ्या चरणांशी माझे प्रेमाचे नाते जडले आहे, आता माझ्याकडून जशी घडेल तशी भक्ती करीन. आम्ही आमचा जीव तुझ्या चरणी अर्पण केला आहे, आता तुझ्याशिवाय आम्ही कुठे जाणार? सर्व उपदेशांचे सार हेच आहे की तुझा चरण हाच आमचा शेवटचा आधार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे कृपाळू विठ्ठला, तूच आता माझ्या बाललीलांचा आणि लधाचा सांभाळ कर.
॥ अभंग १२८८ ॥ अभंग रचना
देह आणि देहसंबंधें निंदावीं । इतरें वंदावीं श्वानशूकरें ॥१॥
येणें नांवें जाला मी माझ्याचा झाडा । मोहा नांवें खोडा गर्भवास ॥ध्रु.॥
गृह आणि वित्त स्वदेशा विटावें । इतरा भेटावें श्वापदझाडां ॥२॥
तुका ह्मणे मी हें माझें न यो वाचे । येणें नांवें साचे साधुजन ॥३॥
स्वतःचा देह आणि देहाचे नातेवाईक यांचा मोह सोडून इतरांचा, अगदी कुत्रे-मांजरांचाही आदर करावा. यालाच 'मी' आणि 'माझेपण' नष्ट करणे म्हणतात, कारण मोह हाच गर्भवासाचा मुख्य पाश आहे. स्वतःचे घर, संपत्ती आणि देश यांचा त्याग करून वनात जाऊन राहणे सोपे आहे, पण अंतरातील अहंभाव सोडणे कठीण आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्या मुखात 'मी' आणि 'माझे' हे शब्दच उरत नाहीत, तोच खरा साधू होय.
॥ अभंग १२८९ ॥ अभंग रचना
देवाचिये माथां घालुनियां भार । सांडीं किळवर ओंवाळूनि ॥१॥
नाथिला हा छंद अभिमान अंगीं । निमित्याचे वेगीं सारीं ओझें ॥ध्रु.॥
करुणावचनीं लाहो एकसरें । नेदावें दुसरें आड येऊं ॥२॥
तुका ह्मणे सांडीं लटिक्याचा संग । आनंद तो मग प्रगटेल ॥३॥
आपल्या जीवनाचा सर्व भार देवाच्या माथ्यावर टाकून दे आणि देहाची ही व्यर्थ काळजी ओवाळून टाक. मनात असणारा व्यर्थ अभिमान आणि अहंकार बाजूला सारून तू फक्त निमित्त बनून राहा. देवाला करुणा भाकणाऱ्या वचनांनी सतत आळव आणि मधे कोणताही विषयाचा अडथळा येऊ देऊ नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या खोट्या जगाचा संग सोडून दे, म्हणजे तुझ्या अंतरात ब्रह्मानंद प्रगट होईल.
॥ अभंग १२९० ॥ अभंग रचना
देह नव्हे मी हें सरे । उरला उरे विठ्ठल ॥१॥
ह्मणऊनि लाहो करा । काळ सारा चिंतनें ॥ध्रु.॥
पाळणाची नाहीं चिंता । ठाव रिता देवाचा ॥२॥
तुका ह्मणे जीवासाटीं । देव पोटीं पडेल ॥३॥
'मी देह नाही' असा दृढ भाव झाल्यावर जे काही उरते, तो केवळ विठ्ठलच उरतो. म्हणूनच आयुष्यभर अखंड नामस्मरण करून हा जन्माचा लाभ करून घ्या. देहाच्या पोषणाची मुळीच चिंता करू नका, कारण देवाला कोणतीही जागा रिकामी ठेवता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्ताच्या निष्ठावंत भावापोटी देव स्वतः धावून येतो आणि त्याचा योगक्षेम चालवतो.
॥ अभंग १२९१ ॥ अभंग रचना
पृथक मी सांगों किती । धर्म नीती सकळां ॥१॥
अवघियांचा एक ठाव । शुद्ध भाव विठ्ठलीं ॥ध्रु.॥
क्षराअक्षराचा भाग । करा लाग पंढरीये ॥२॥
तुका ह्मणे आगमींचें । मथिलें साचें नवनीत ॥३॥
मी तुम्हाला वेगवेगळे धर्म आणि नीतीचे नियम किती म्हणून सांगू? या सर्व नियमांचे एकच मुख्य सार आहे – विठ्ठलाच्या ठायी शुद्ध भाव ठेवणे. क्षर (नाशवंत जग) आणि अक्षर (अविनाशी आत्मा) यांचा विवेक करून पंढरीच्या मार्गाला लागा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सर्व वेद-शास्त्रांचे मंथन करून मिळालेले हेच खरे नवनीत (लोणी) आहे.
॥ अभंग १२९२ ॥ अभंग रचना
पुण्यविकरा तें मातेचें गमन । भाडी ऐसें धन विटाळ तो ॥१॥
आत्महत्यारा हा विषयांचा लोभी । ह्मणावे तें नाभी करवी दंड ॥ध्रु.॥
नागवला अल्प लोभाचिये साटीं । घेऊनि कांचवटी परिस दिला ॥२॥
तुका ह्मणे हात झाडिले परत्रीं । श्रम तो चि श्रोत्रीं वेठी केली ॥३॥
आपल्या पुण्याचा सौदा करून धन कमावणे म्हणजे आईशीच द्रोह करण्यासारखे महापाप आहे. विषयांच्या लोभापायी देवाचा विसर पडणारा माणूस स्वतःचाच घात करणारा (आत्महत्यारा) आहे. अल्प सुखाच्या लोभाने माणसाने अमूल्य परिस देऊन काचेचा तुकडा घेतला आणि स्वतःचे नुकसान करून घेतले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा माणसाचे परलोकचे सुख पूर्णपणे नष्ट होते आणि त्याचे सर्व कल्पित श्रम वेठबिगारीसारखे व्यर्थ ठरतात.
॥ अभंग १२९३ ॥ अभंग रचना
अंतरींचें ध्यान । मुख्य या नांवें पूजन ॥१॥
उपाधि तें अवघें पाप । गोड निरसतां संकल्प ॥ध्रु.॥
आज्ञा पाळावी हा धर्म । जाणते हो जाणा वर्म ॥२॥
तुका ह्मणे वृत्ति । अविट हे सहज स्थिति ॥३॥
अंतःकरणात भगवंताचे ध्यान करणे, हेच खरे पूजन होय. बाह्य प्रपंच आणि उपाधी हे सर्व पापाचे मूळ आहे; मनातील व्यर्थ संकल्प शांत होणे हेच खरे समाधान आहे. संतांची आणि देवाची आज्ञा पाळणे हाच खरा धर्म आहे, हे जाणत्यांनी ओळखावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशी निष्काम वृत्ती होणे हीच खरी सहज आणि अविनाशी स्थिती होय.
॥ अभंग १२९४ ॥ अभंग रचना
मूळ करणें संतां । नाहीं मिळत उचिता ॥१॥
घडे कासयानें सेवा । सांग ब्रह्मांडाच्या जीवा ॥ध्रु.॥
सागर सागरीं । सामावेसी कैंची थोरी ॥२॥
तुका ह्मणे भावें । शरण ह्मणवितां बरवें ॥३॥
संतांचा महिमा इतका अगाध आहे की, त्यांची योग्य सेवा करणे कोणालाही सहजासहजी शक्य नाही. हे ब्रह्मांडाच्या नायका, आमच्याकडून तुझी सेवा कशी घडू शकेल? समुद्राचे पाणी समुद्रातच टाकल्याने त्याला काही मोठेपण येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, स्वतःचे मस्तक नमवून भावाने केवळ शरण जाणे यातच आमचे भले आहे.
॥ अभंग १२९५ ॥ अभंग रचना
बरवी नामावळी । तुझी महादोषां होळी ॥१॥
जालें आह्मांसी जीवन । धणीवरि हें सेवन ॥ध्रु.॥
सोपें आणि गोड । किती अमृता ही वाड ॥२॥
तुका ह्मणे अच्युता । आमचा कल्पतरु दाता ॥३॥
हे देवा, तुझी नामावळी अत्यंत सुंदर आहे, ती महापापांची होळी करून टाकते. हे नामच आमचे जीवन बनले आहे आणि आम्ही ते मनसोक्त प्राशन करतो. हे नाम अतिशय सोपे आणि गोड असून अमृतापेक्षाही श्रेष्ठ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हा अच्युत (विठ्ठल) आमचा सर्व इच्छा पूर्ण करणारा खरा कल्पतरू दाता आहे.
॥ अभंग १२९६ ॥ अभंग रचना
तृषाकाळें उदकें भेटी । पडे मिठी आवडीची ॥१॥
ऐसियाचा हो कां संग । जिवलग संतांचा ॥ध्रु.॥
मिष्टान्नाचा योग भुके । ह्मणतां चुके पुरेसें ॥२॥
तुका ह्मणे माते बाळा । कळवळा भेटीचा ॥३॥
ताहान लागलेल्या माणसाला पाणी भेटल्यावर जसा पराकोटीचा आनंद होतो, तसाच आनंद जिवलग संतांच्या संगतीत होतो. भुकेलेल्या माणसाला मिष्टान्न मिळाल्यावर त्याची भूक शमते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आई आणि लेकराच्या भेटीत जो प्रेमाचा कळवळा असतो, तसाच जिव्हाळा संत आणि भक्तांच्या भेटीत असतो.
॥ अभंग १२९७ ॥ अभंग रचना
कुचराचे श्रवण । गुणदोषांवरि मन ॥१॥
असोनियां नसे कथे । मूर्ख अभाग्य तें तेथें ॥ध्रु.॥
निरर्थक कारणीं । कान डोळे वेची वाणी ॥२॥
पापाचे सांगाती । तोंडीं ओढाळांचे माती ॥३॥
हिताचिया नांवें । वोस पडिले देहभावें ॥४॥
फजीत करूनि सांडी । तुका करी बोडाबोडी ॥५॥
दुष्ट माणसाचे ऐकणे केवळ इतरांचे दोष शोधण्यासाठी असते, त्याचे मन नेहमी गुणदोषांवरच भटकत असते. असा माणूस हरिकथेत बसूनही मनापासून उपस्थित नसतो, तो मूर्ख आणि अभागी आहे. तो आपले कान, डोळे आणि वाणी व्यर्थ गोष्टींत वाया घालवतो. पाप्यांची संगत करणाऱ्या या लोकांच्या मुखात शेवटी मातीच पडते. स्वतःच्या आत्महिताच्या बाबतीत ते पूर्णपणे ओसाड झाले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा भोंदूंची मी फजिती करून त्यांना उघडे पाडीन.
॥ अभंग १२९८ ॥ अभंग रचना
जग तरि आह्मां देव । परि हे निंदितों स्वभाव ॥१॥
येतो हिताचा कळवळा । पडती हातीं ह्मून काळा ॥ध्रु.॥
नाहीं कोणी सखा । आह्मां निपराध पारिखा ॥२॥
उपक्रमें वदे । तुका वर्मासी तें भेदे ॥३॥
आमच्यासाठी हे संपूर्ण जग देवस्वरूपच आहे, परंतु लोकांच्या दुष्ट स्वभावाची आम्ही निंदा करतो. हे लोक काळाच्या आणि मृत्यूच्या मुखात पडत आहेत पाहून आम्हाला त्यांच्या हिताचा कळवळा येतो. आमचा कोणीही शत्रू किंवा परका नाही, आम्ही सर्वांवर निरपराध प्रेम करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी जे बोलतो ते लोकांच्या कल्याणासाठी त्यांच्या अंतःकरणातील वर्माला भिडणारे असते.
॥ अभंग १२९९ ॥ अभंग रचना
सोपें वर्म आह्मां सांगितलें संतीं । टाळ दिंडी हातीं घेउनि नाचा ॥१॥
समाधीचें सुख सांडा ओंवाळून । ऐसें हें कीर्तन ब्रह्मरस ॥ध्रु.॥
पुढती घडे चढतें सेवन आगळें । भक्तिभाग्यबळें निर्भरता ॥२॥
उपजों चि नये संदेह चित्तासी । मुक्ति चारी दासी हरिदासांच्या ॥३॥
तुका ह्मणे मन पावोनि विश्रांती । त्रिविध नासती ताप क्षणें ॥४॥
संतांनी आम्हाला अत्यंत सोपे वर्म सांगितले आहे – हातात टाळ-दिंडी घेऊन आनंदाने नाचा! या हरिकीर्तनाच्या ब्रह्मरसापुढे समाधीचे सुखही ओवाळून टाकावेसे वाटते. भक्तीच्या भाग्यबळाने मनात नित्य चढता आनंद आणि निर्भयता निर्माण होते. मनात कोणताही संशय धरू नका, कारण चारही मुक्ती या हरिदासांच्या दासी आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या कीर्तनाने मनाला पूर्ण विश्रांती मिळते आणि तीनही ताप क्षणात नष्ट होतात.
॥ अभंग १३०० ॥ अभंग रचना
गंगा न देखे विटाळ । तें चि रांजणीं ही जळ ॥१॥
अल्पमहदा नव्हे सरी । विटाळ तो भेद धरी ॥ध्रु.॥
काय खंडिली भूमिका । वर्णा पायरिकां लोकां ॥२॥
तुका ह्मणे अगीविण । बीजें वेगळीं तों भिन्न ॥३॥
गंगा नदी जल अर्पित करताना कोणाचाही विटाळ मानत नाही, तेच पाणी माठात किंवा रांजणात भरले तरी ते गंगाजलच राहते. लहान आणि मोठ्यांमध्ये भेदभाव करणे हा मनाचा विटाळ आहे. देवाने सर्वांसाठी ही भूमी एकच बनवली आहे, मग माणसाने वर्णांच्या पायऱ्या आणि भेद का करावेत? तुकाराम महाराज म्हणतात की, अग्नीत पडल्यावर जसे सर्व काही एक होते, तसेच ज्ञानाच्या अग्नीशिवाय ही भिन्नता आणि भेद मनात टिकून राहतात.
भाग 12 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 14 (पुढे)