॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 14 (1301 ते 1400)
अभंग 1301 ते 1400

सार्थ गाथा: भाग 14

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १३०१ ॥ अभंग रचना
देवावरिल भार । काढूं नये कांहीं पर ॥१॥
तानभुके आठवण । घडे तें बरें चिंतन ॥ध्रु.॥
देखावी निश्चिती । ते चि अंतर श्रीपती ॥२॥
वैभव सकळ । तुका मानितो विटाळ ॥३॥
आपल्या जीवनाचा सर्व भार देवावरच सोपवावा, तो कधीही काढून घेऊ नये. तहान-भूख विसरून देवाची आठवण होणे, हेच खरे चिंतन होय. मनात निश्चिंतता असावी; अन्यथा निश्चिंततेचा अभाव म्हणजेच श्रीपती देवांपासून दुरावा होय. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भगवद्भक्तीशिवाय असणारे सर्व लौकिक वैभव मी विटाळासमान तुच्छ मानतो.
॥ अभंग १३०२ ॥ अभंग रचना
थुंकोनियां मान । दंभ करितों कीर्तन ॥१॥
जालों उदासीन देहीं । एकाविण चाड नाहीं ॥ध्रु.॥
अर्थ अनर्थ सारिखा । करूनि ठेविला पारिखा ॥२॥
उपाधिवेगळा । तुका राहिला सोंवळा ॥३॥
लौकिक मान-सन्मानावर थुंकून आणि दंभाचा त्याग करून मी कीर्तन करतो. देहभावाविषयी मी उदासीन झालो असून, एका पांडुरंगाशिवाय मला दुसरी कशाचीही आस उरलेली नाही. संपत्ती आणि अनर्थ मी दोन्ही समान मानून स्वतःपासून दूर ठेवले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संसाराच्या सर्व उपाधींपासून वेगळा होऊन मी अगदी शुद्ध व सोंवळा राहिलो आहे.
॥ अभंग १३०३ ॥ अभंग रचना
काय हयाचें घ्यावें । नित्य नित्य कोणें गावें ॥१॥
केलें हरिकथेनें वाज । अंतरोनी जाते निज ॥ध्रु.॥
काम संसार । अंतरीं हे करकर ॥२॥
तुका ह्मणे हेंड । ऐसे मानिती ते लंड ॥३॥
काही दुर्जन लोक म्हणतात की, रोज रोज हरिकथा कशाला ऐकायची आणि नित्य देवाची गाणी कोणी गावीत? हरिकथेने उगीच गोंधळ माजवला आहे आणि त्यामुळे आमची झोप अन् विश्रांती दुरावते. अशा लोकांच्या अंतरात नेहमी काम-वासना आणि संसाराचीच तळमळ सुरू असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जे लोक हरिकथेला व्यर्थ मानतात, ते निव्वळ मूढ आणि नीच आहेत.
॥ अभंग १३०४ ॥ अभंग रचना
वदे साक्षत्वेंसीं वाणी । नारायणीं मिश्रित ॥१॥
न लगे कांहीं चाचपावें । जातों भावें पेरीत ॥ध्रु.॥
भांडार त्या दातियाचें । मी कैचें ये ठायीं ॥२॥
सादावीत गेला तुका । येथें एकाएकीं तो ॥३॥
माझी वाणी नारायणात पूर्णपणे लीन झाली असून, ती साक्षीभावानेच सत्य बोलते. मला काहीही शोधावे किंवा चाचपावे लागत नाही; मी फक्त भक्तीचा भाव पेरणी करत चाललो आहे. हे सर्व ज्ञानाचे भांडार त्या वैकुंठपती दात्याचेच आहे, यात माझे स्वतःचे असे काहीच नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी या जगात एकटाच सर्वांना हरिनामाची साद घालत चाललो आहे.
॥ अभंग १३०५ ॥ अभंग रचना
ऐसी जिव्हा निकी । विठ्ठल विठ्ठल कां न घोकी ॥१॥
जेणें पाविजे उद्धार । तेथें राखावें अंतर ॥ध्रु.॥
गुंपोनि चावटी । तेथें कोणा लाभें भेटी ॥२॥
तुका ह्मणे कळा । देवाविण अमंगळा ॥३॥
तुला इतकी सुंदर जीभ लाभली आहे, तर तिच्याने तू अखंड विठ्ठल विठ्ठल असे नाम का जपत नाहीस? ज्या नामाने जिवाचा उद्धार होतो, त्या नामापासून दूर का राहतोस? व्यर्थ बडबडीत गुंतून राहिल्याने देवाची भेट कोणाला मिळणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, भगवंताच्या भक्तीशिवाय इतर सर्व कला आणि ज्ञान अमंगळ व व्यर्थ आहे.
॥ अभंग १३०६ ॥ अभंग रचना
साजे अळंकार । तरि भोगितां भ्रतार ॥१॥
व्यभिचारा टाकमटिका । उपहास होती लोकां ॥ध्रु.॥
शूरत्वाची वाणी । रूप मिरवे मंडणीं ॥२॥
तुका ह्मणे जिणें । शर्त्तीविण लाजिरवाणें ॥३॥
पतिव्रता स्त्रीने केलेले अलंकार पतीच्या सुखासाठी असतात तेव्हाच ते शोभतात; परंतु व्यभिचारी स्त्रीचा नट Outwear लोकांत केवळ उपहासालाच कारणीभूत ठरतो. रणांगणात पराक्रम न गाजवता केवळ शूरत्वाच्या बाता मारणे आणि रूपाचा फुुकट देखावा करणे व्यर्थ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पराक्रमाच्या आणि निष्ठेच्या शर्तीशिवाय जगणे हे अत्यंत लाजिरवाणे आहे.
॥ अभंग १३०७ ॥ अभंग रचना
मानामान किती । तुझ्या क्षुल्लका संपत्ती ॥१॥
जा रे चाळवीं बापुडीं । कोणी धरिती तीं गोडी ॥ध्रु.॥
रिद्धिसिद्धी देसी । आह्मीं चुंभळें नव्हों तैसीं ॥२॥
तुका ह्मणे ठका । ऐसें नागविलें लोकां ॥३॥
हे देवा, तुझ्या या क्षुल्लक ऋद्धिसिद्धीच्या संपत्तीचा काय मान-सन्मान बाळगायचा? ज्यांना यात गोडी वाटते, अशा अज्ञानी आणि बिचाऱ्या लोकांना जाऊन भुलव. तू सिद्धी देतोस, पण आम्ही अशा आमिषांना बळी पडणारे मूर्ख नाही आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे ठका देवा, तू अशाच सिद्धींचे लोभ दाखवून अनेक लोकांना भक्तीपासून नागवले आहेस.
॥ अभंग १३०८ ॥ अभंग रचना
पाहातोसी काय । आतां पुढें करीं पाय ॥१॥
वरि ठेवूं दे मस्तक । ठेलों जोडूनि हस्तक ॥ध्रु.॥
बरवें करीं सम । नको भंगों देऊं प्रेम ॥२॥
तुका ह्मणे चला । पुढती सामोरे विठ्ठला ॥३॥
हे विठ्ठला, आता असा काय पाहतोस? आपले चरण पुढे कर, म्हणजे मी त्यांच्यावर माझे मस्तक ठेवीन. मी दोन्ही हात जोडून तुझ्यासमोर उभा आहे. आपल्या दोघांमधील हे प्रेमाचे नाते कधीही भंगू देऊ नकोस आणि समभाव कायम ठेव. तुकाराम महाराज म्हणतात की, चला, आपण सर्वजण विठ्ठलाला सामोरे जाऊया.
॥ अभंग १३०९ ॥ अभंग रचना
भक्त ऐसे जाणा जे देहीं उदास । गेले आशापाश निवारूनि ॥१॥
विषय तो त्यांचा जाला नारायण । नावडे धन जन माता पिता ॥ध्रु.॥
निर्वाणीं गोविंद असे मागेंपुढें । कांहीं च सांकडें पडों नेदी ॥२॥
तुका ह्मणे सत्य कर्मा व्हावें साहे । घातलिया भये नका जाणें ॥३॥
खरे भक्त तेच समजावेत, जे देहाभिमानाविषयी उदासीन असतात आणि ज्यांनी संसाराच्या आशा-पाशांचे निवारण केले आहे. साक्षात नारायण हाच त्यांचा एकमेव विषय बनलेला असतो, त्यांना इतर धन, जन किंवा नातेवाईक आवडत नाहीत. अशा भक्तांच्या मागे-पुढे संकट समयी गोविंद स्वतः उभा राहतो आणि त्यांना कोणतेही संकट पडू देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मानवाने नेहमी सत्कर्माला साहाय्य करावे आणि भयापोटी कधीही संकटाला घाबरू नये.
॥ अभंग १३१० ॥ अभंग रचना
तों च हीं क्षुल्लकें सखीं सहोदरें । नाहीं विश्वंभरें वोळखी तों ॥१॥
नारायण विश्वंभर विश्वपिता । प्रमाण तो होतां सकळ मिथ्या ॥ध्रु.॥
रवि नुगवे तों दीपिकाचें काज । प्रकाशें तें तेज सहज लोपे ॥२॥
तुका ह्मणे देहसंबंध संचितें । कारण निरुतें नारायणीं ॥३॥
जोपर्यंत जगन्नियंत्या विश्वंभराची ओळख होत नाही, तोपर्यंतच ही क्षुल्लक नातेवाईक आणि भावंडे सख्खी वाटतात. पण जेव्हा विश्वाचा पिता नारायणच एकमेव सत्य म्हणून प्रतीत होतो, तेव्हा इतर सर्व नातेसंबंध खोटे वाटू लागतात. सूर्य उगवेपर्यंतच दिव्याची गरज असते; सूर्य उगवताच दिव्याचे तेज सहज लोप पावते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देहाचे सर्व संबंध पूर्वसंचितानुसार असतात, अंतिम सत्य केवळ नारायणच आहे.
॥ अभंग १३११ ॥ अभंग रचना
यज्ञ भूतांच्या पाळणा । भेद कारीये कारणा । पावावया उपासना । ब्रह्मस्थानीं प्रस्थान ॥१॥
एक परी पडिलें भागीं । फळ बीजाचिये अंगीं । धन्य तो चि जगीं । आदि अंत सांभाळी ॥ध्रु.॥
आवश्यक तो शेवट । मागें अवघी खटपट । चालों जाणे वाट । ऐसा विरळा एखादा ॥२॥
तुका होवोनि निराळा । क्षराअक्षरावेगळा । पाहे निगमकळा । बोले विठ्ठलप्रसादें ॥३॥
यज्ञ हे सर्व प्राण्यांच्या पालनासाठी व उपासनेसाठी निर्माण केले गेले आहेत, जेणेकरून जीवाला ब्रह्मपद प्राप्त व्हावे. बीजात जसे फळ गुप्त असते, तसेच कर्मात फळ सामावलेले असते; जो सर्व कर्मांचा आदि व अंत सांभाळतो तोच जगात धन्य होय. शेवटी परमतत्त्वाची प्राप्ती होणे हेच आवश्यक आहे, बाकी सर्व कर्मांची खटपट आहे; हा सन्मार्ग जाणणारा एखादाच विरळा असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी दृश्य व अदृश्य या सर्वांपासून निराळा होऊन विठ्ठलाच्या प्रसादानेच वेदांचे मूळ रहस्य बोलत आहे.
॥ अभंग १३१२ ॥ अभंग रचना
वेदपुरुष तरि नेती कां वचन । निवडूनि भिन्न दाखविलें ॥१॥
तुझीं वर्में तूं चि दावूनि अनंता । होतोसी नेणता कोण्या गुणें ॥ध्रु.॥
यज्ञाचा भोक्ता तरि कां नव्हे सांग । उणें पडतां अंग क्षोभ घडे ॥२॥
वससी तूं या भूतांचे अंतरीं । तरि कां भेद हरी दावियेला ॥३॥
तपतिर्थाटणें तुझे मूर्तिदान । तरि कां अभिमान आड येतो ॥४॥
आतां क्षमा कीजे विनवितो तुका । देऊनियां हाका उभा द्वारीं ॥५॥
हे अनंता, वेदांनी 'नेति नेति' (हे नव्हे, हे नव्हे) असे म्हणून तुझा पार शोधण्याचा प्रयत्न केला आणि सर्व वेगळे करून दाखवले. तूच तुझी गुपिते दाखवतोस आणि पुन्हा न जाणल्यासारखा अज्ञानी का बनतोस? तू यज्ञाचा भोक्ता आहेस, मग यज्ञाच्या कर्मात थोडे जरी उणे पडले तरी क्षोभ का होतो? तू सर्व प्राण्यांच्या अंतर्यामी वसतोस, मग हा उच्च-नीच असा भेद का दाखवलास? तप आणि तीर्थाटनाने तुझी प्राप्ती होते, मग भक्ताच्या मनात अभिमान का आड येतो? तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, मी तुझ्या दारी हाक मारून उभा आहे, माझ्या या प्रश्नांबद्दल मला क्षमा कर.
॥ अभंग १३१३ ॥ अभंग रचना
जळे माझी काया लागला वोणवा । धांव रे केशवा मायबापा ॥१॥
पेटली सकळ कांति रोमावळी । नावरे हे होळी दहन जालें ॥ध्रु.॥
फुटोनियां दोन्ही भाग होऊं पाहे । पाहातोसी काय हृदय माझें ॥२॥
घेऊनि जीवन धांवें लवलाहीं । कवणाचें काहींहीं न चले येथें ॥३॥
तुका ह्मणे माझी तूं होसी जननी । आणीक निर्वाणीं कोण राखे ॥४॥
हे केशवा, माझ्या मायबापा, संसाराच्या तापाचा मोठा वणवा लागून माझी काया जळत आहे, तू लवकर धावून ये! माझी सर्व त्वचा आणि रोमरोम या तापाने पेटले आहेत, ही होळी आता आवरत नाही. माझे हृदय दुःखाने फुटून त्याचे दोन तुकडे होऊ पाहत आहेत, तू असा काय पाहत बसला आहेस? नामरूपी शांतीचे जल घेऊन तू त्वरित धाव, कारण इथे इतर कोणाचेही काही चालत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तूच माझी खरी आई आहेस, या संकट समयी तुझ्याशिवाय माझे रक्षण कोण करणार?
॥ अभंग १३१४ ॥ अभंग रचना
अभक्त ब्राह्मण जळो त्याचें तोंड । काय त्यासी रांड प्रसवली ॥१॥
वैष्णव चांभार धन्य त्याची माता । शुद्ध उभयतां कुळ याती ॥ध्रु.॥
ऐसा हा निवाडा जालासे पुराणीं । नव्हे माझी वाणी पदरींची ॥२॥
तुका ह्मणे आगी लागो थोरपणा । दृष्टि त्या दुर्जना न पडो माझी ॥३॥
जो ब्राह्मण असूनही भगवंताचा अभक्त आहे, त्याचे तोंड काळे असो; अशा माणसाला जन्म देणारी माता व्यर्थच कष्टली. याउलट, जन्माने चांभार असला तरी तो जर विठ्ठलाचा परम वैष्णव भक्त असेल, तर त्याची माता धन्य आहे आणि त्याचे कुळ शुद्ध आहे. हा निवाडा पुराणांमध्येच केला गेला आहे, हे माझे स्वतःचे मनःकल्पित बोल नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भगवद्भक्तीशिवाय असलेल्या अशा व्यर्थ थोरपणाला आग लागो; अशा दुर्जनाची दृष्टी माझ्यावर पडू नये.
॥ अभंग १३१५ ॥ अभंग रचना
नामदेवें केलें स्वप्नामाजी जागें । सवें पांडुरंगें येऊनियां ॥१॥
सांगितलें काम करावें कवित्व । वाउगें निमित्य बोलों नको ॥ध्रु.॥
माप टाकी सळ धरिली विठ्ठलें । थापटोनि केलें सावधान ॥२॥
प्रमाणाची संख्या सांगे शत कोटी । उरले शेवटीं लावी तुका ॥३॥
संत नामदेव महाराजांनी पांडुरंगाला सोबत आणून मला स्वप्नात जागे केले. त्यांनी मला अभंग-कवित्वाची रचना करण्याचे काम दिले आणि व्यर्थ कारणे सांगू नकोस असे फर्मावले. विठ्ठलाने स्वतः मोजपट्टी धरून मला थापटून सावधान केले. नामदेवांनी १०० कोटी अभंग रचण्याची प्रतिज्ञा केली होती, त्यातील उरलेले अभंग पूर्ण करण्याचे काम विठ्ठलाने तुकारामावर सोपवले.
॥ अभंग १३१६ ॥ अभंग रचना
द्याल ठाव तरि राहेन संगती । संतांचे पंगती पायांपाशीं ॥१॥
आवडीचा ठाव आलोंसें टाकून । आतां उदासीन न धरावें ॥ध्रु.॥
सेवटील स्थळ निंच माझी वृत्ती । आधारें विश्रांती पावीन ॥२॥
नामदेवापायीं तुक्या स्वप्नीं भेटी । प्रसाद हा पोटीं राहिलासे ॥३॥
अभंग १३१६
हे संतांनो, तुम्ही जर मला जागा दिलीत, तर मी तुमच्या चरणांजवळ पंगतीत नम्रपणे राहीन. माझी आवडीची सर्व ठिकाणे सोडून मी तुमच्या दारी आलो आहे, आता माझ्याविषयी उदासीनता धरू नका. मी अत्यंत नम्र वृत्तीने तुमच्या पायांशी शेवटी बसून विश्रांती मिळवीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, स्वप्नात नामदेव महाराजांच्या चरणांची भेट झाली आणि त्यांचा हा अभंगरूपी प्रसाद माझ्या हृदयात सदासाठी राहिला आहे.
॥ अभंग १३१७ ॥ अभंग रचना
त्रिपुटीच्या योगें । कांहीं नव्हे कोणां जोगें । एक जातां लागें । एक पाठीं लागतें ॥१॥
मागें पुढें अवघा काळ । पळों नये न चले बळ । करितां कोल्हाळ । कृपे खांदां हरि वाहे ॥ध्रु.॥
पापपुण्यात्मयाच्या शक्ती । असती योजिल्या श्रीपती । यावें काकुलती । तेथें सत्तानायेका ॥२॥
तुका उभा पैल थडी । तरि हे प्रकाश निवडी । घातल्या सांगडी । तापे पेटीं हाकारी ॥३॥
ज्ञाता, ज्ञान आणि ज्ञेय या त्रिपुटीच्या फेऱ्यात माणसाचे समाधान होत नाही; एक घालवायला जावे तर दुसरे मागे लागते. माणसाच्या मागे-पुढे सतत काळ उभा आहे, पळून जाण्याची ताकद कोणात नाही. पण जेव्हा भक्त आकांताने देवाला आळवतो, तेव्हा श्रीहरी कृपेने त्याचा सर्व भार स्वतःच्या खांद्यावर वाहतो. पाप आणि पुण्याच्या शक्ती देवानेच योजल्या आहेत; त्यामुळे मानवाने त्या समर्थ देवाला काकुळतीने शरण जावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी भवसागराच्या पैलतीरावर उभा राहून या सत्याचा प्रकाश दाखवत आहे.
॥ अभंग १३१८ ॥ अभंग रचना
देखण्याच्या तीन जाती । वेठी वार्ता अत्यंती ॥१॥
जैसा भाव तैसें फळ । स्वातीतोय एक जळ ॥ध्रु.॥
पाहे सांगे आणि जेवी । अंतर महदांतर तेवी ॥२॥
तुका ह्मणे हिरा । पारखियां मूढां गारा ॥३॥
जगाकडे आणि ज्ञानाकडे पाहणाऱ्या लोकांच्या तीन जाती असतात – एक केवळ पाहणारा, दुसरा सांगणारा आणि तिसरा प्रत्यक्ष अनुभव घेणारा. ज्याचा जसा भाव असतो, तसे त्याला फळ मिळते; स्वाती नक्षत्राचे पाणी एकच असले तरी शिंपल्यात मोती आणि सापाच्या तोंडात विष बनते. केवळ पाहणे, सांगणे आणि प्रत्यक्ष आस्वाद घेणे या तिन्हींत खूप मोठे अंतर आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जवाहिराला हिऱ्याचे मोल ठाऊक असते, पण मूर्ख माणसाला तो केवळ दगडाचा गोटाच वाटतो.
॥ अभंग १३१९ ॥ अभंग रचना
अनुभवें अनुभव अवघा चि साधिला । तरि स्थिरावला मनु ठायीं ॥१॥
पिटूनियां मुसे आला अळंकार । दग्ध तें असार होकरियां ॥ध्रु.॥
एक चि उरलें कायावाचामना । आनंद भुवनामाजी त्रयीं ॥२॥
तुका ह्मणे आह्मी जिंकिला संसार । होऊनि किंकर विठोबाचे ॥३॥
आत्मानुभावाने जेव्हा परम सत्य साधले जाते, तेव्हा मन स्वतःच्या मूळ स्वरूपात स्थिर होते. मुशीत वितळवून सर्व असार कचरा जाळून टाकल्यावर जसा खरा सोन्याचा अलंकार बाहेर येतो, तसेच हे मन शुद्ध झाले आहे. आता काया, वाचा आणि मनाने तिन्ही लोकांत केवळ एकच परमानंद उरला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, विठोबाचे निष्काम दास बनून आम्ही या संसारावर विजय मिळवला आहे.
॥ अभंग १३२० ॥ अभंग रचना
ऐसिया संपत्ती आह्मां संवसारी । भोगाचिया परि काय सांगों ॥१॥
काम तो कामना भोगीतसे देवा । आळिंगणें हेवा चरण चुंबी ॥ध्रु.॥
शांतीच्या संयोगें निरसला ताप । दुसरें तें पाप भेदबुद्धी ॥२॥
तुका ह्मणे पाहें तिकडे सारिखें । आपुलें पारिखें निरसलें ॥३॥
आमच्या या परमार्थाच्या संसारात इतकी मोठी आत्मिक संपत्ती आहे की तिच्या भोगाचे वर्णन मी काय करू? आमची सर्व निष्काम इच्छा देवाच्या भक्तीतच तृप्त होते, आम्ही प्रेमाने देवाच्या चरणांचे चुंबन घेतो. शांतीच्या योगाने संसाराचा सर्व ताप दूर झाला असून भेदबुद्धीसारखे पाप नष्ट झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता जिकडे पाहावे तिकडे सर्वत्र एकच देव दिसतो, आपले आणि परके हा भाव पूर्णपणे मावळला आहे.
॥ अभंग १३२१ ॥ अभंग रचना
राम राज्य राम प्रजा लोकपाळ । एक चि सकळ दुजें नाहीं ॥१॥
मंगळावांचूनि उमटेना वाणी । अखंड चि खाणी एकी रासी ॥ध्रु.॥
मोडलें हें स्वामी ठावाठाव सेवा । वाढवा तो हेवा कोणा अंगें ॥२॥
तुका ह्मणे अवघें दुमदुमिलें देवें । उरलें तें गावें हें चि आतां ॥३॥
आता रामच राजा, रामच प्रजा आणि रामच लोकपाल झाला आहे; सर्वत्र एक रामच सामावला असून दुसरे काहीही नाही. माझ्या वाणीतून आता केवळ मन्मय आणि मंगलमय शब्दच बाहेर पडतात. मालक आणि सेवक हा भेदच आता मिटून गेला आहे, मग कुणाचा मत्सर किंवा हेवा कशाला बाळगायचा? तुकाराम महाराज म्हणतात की, संपूर्ण जग देवानेच दुमदुमून गेले आहे, आता उरलेले आयुष्य केवळ त्याचे गुणगान गाण्यातच घालवायचे आहे.
॥ अभंग १३२२ ॥ अभंग रचना
निवडोनि वाण काढिले निराळे । प्रमाण डोहळे यावरि ते ॥१॥
जयाचा विभाग तयासी च फळे । देखणें निराळें कौतुकासी ॥ध्रु.॥
शूर तो ओळखे घायडायहात । येरां होइल मात सांगायासी ॥२॥
तुका ह्मणे माझी केळवते वाणी । केला निजस्थानीं जाणवसा ॥३॥
मी ज्ञानाचे आणि भक्तीचे वाण निवडून वेगळे केले आहे, आता ज्याची जशी पात्रता असेल तसे त्याला फळ मिळेल. ज्याचा जो अधिकार असतो, त्यालाच ते प्राप्त होते; बाकीच्यांसाठी ते केवळ कौतुकाने पाहण्यासारखे असते. रणांगणातील घाव आणि शस्त्रांचे वार खरा शूरच ओळखतो, इतरांना केवळ गोष्टी सांगता येतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी वाणी आता ब्रह्मानंदाने बहरली असून विठ्ठलाने मला आपल्या निजधामात आश्रय दिला आहे.
॥ अभंग १३२३ ॥ अभंग रचना
याजसाटीं केला होता आटाहास्ये । शेवटाचा दिस गोड व्हावा ॥१॥
आतां निश्चीनें पावलों विसांवा । खुंटलिया धांवा तृष्णेचिया ॥ध्रु.॥
कवतुक वाटे जालिया वेचाचें । नांव मंगळाचें तेणें गुणें ॥२॥
ह्मणे मुक्ति परिणिली नोवरी । आतां दिवस चारी खेळीमेळीं ॥३॥
आयुष्याचा शेवटचा दिवस गोड व्हावा आणि आत्महित साधावे, म्हणूनच मी हा सर्व भक्तीचा आटापिटा केला होता. आता माझ्या सर्व इच्छा-तृष्णा संपल्या आहेत आणि मी निश्चिंतपणे परमानंदाचा विसावा मिळवला आहे. देहाचा झालेला सर्व खर्च सार्थक झाला याचे मला कौतुक वाटते, कारण त्याने पांडुरंगाचे मंगल नाम लाभले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी मुक्तीरूपी नवरीशी विवाह केला आहे, आता उरलेले दिवस आनंदाने आणि खेळीमेळीने घालवायचे आहेत.
॥ अभंग १३२४ ॥ अभंग रचना
भक्तीचिया पोटीं रत्नाचिया खाणी । बह्मींची ठेवणी सकळ वस्तु ॥१॥
माउलीचे मागें बाळकांची हरी । एका सूत्रें दोरी ओढतसे ॥ध्रु.॥
जेथील जें मागे तें रायासमोर । नाहींसें उत्तर येत नाहीं ॥२॥
सेवेचिये सत्ते धनी च सेवक । आपुलें तें एक न वंची कांहीं ॥३॥
आदिअंताठाव असे मध्यभाग । भोंवतें भासे मग उंचासनी ॥४॥
भावारूढ तुका जाला एकाएकीं । देव च लौकिकीं अवघा केला ॥५॥
भक्तीच्या पोटी ज्ञानाची व परमानंदाची रत्नांची खाण सामावलेली आहे. आई जशी बाळांच्या मागे धावते, तसा भगवंत भक्तांच्या प्रेमाच्या एका दोरीने ओढला जातो. भक्ताने राजासारख्या देवाला जे मागितले, त्याला कधीही 'नाही' असे उत्तर मिळत नाही. भक्तीच्या सेवेच्या अधिकाराने साक्षात मालकच भक्ताचा सेवक बनतो आणि आपले काहीही लपवून ठेवत नाही. तुकाराम महाराज भावस्थितीवर आरूढ झाले असून त्यांनी लौकिक जगात सर्वत्र साक्षात देवालाच प्रगट केले आहे.
॥ अभंग १३२५ ॥ अभंग रचना
सांगतां दुर्लभ ज्ञानाचिया गोष्टी । अनुभव तो पोटीं कैचा घडे ॥१॥
भजनाचे सोई जगा परिहार । नेणत्यां सादर चित्त कथे ॥ध्रु.॥
नाइकवे कानीं साधन उपाय । ऐकतो गाय हरुषेषी गीत ॥२॥
नव्हे आराणूक जावयासी वना । वेध कामिमना हरिकथेचा ॥३॥
काळाच्या साधना कोणी अंगीं बळ । चिंतना मंगळ अष्टप्रहर ॥४॥
तुका ह्मणे आह्मी खेळों भातुकुलें । विभागासी मुलें भोळीं येथें ॥५॥
कोरड्या ज्ञानाच्या गोष्टी सांगणे कठीण आहे, पण त्याचा खरा अनुभव पोटी कसा येणार? म्हणून सर्वसामान्य जगासाठी भजनाचा सोपा मार्ग संतांनी दाखवला आहे. कठीण साधने ऐकणे ज्यांना शक्य नाही, ते हरिकथेतील गोड गाणी आनंदाने ऐकतात. वनात जाऊन तपश्चर्या करण्याची गरज नाही, कारण हरिकथेचा वेध मनाला घरबसल्या लागतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही बाळकृष्णासोबत भातुकलीचा खेळ खेळत आहोत आणि भोळी बालके बनून त्याचा प्रसाद वाटून घेत आहोत.
॥ अभंग १३२६ ॥ अभंग रचना
जाणपण बरें देवाचे शिरीं । आह्मी ऐसीं बरीं नेणतीं च ॥१॥
देखणियांपुढें रुचे कवतुक । उभयतां सुख वाढतसे ॥ध्रु.॥
आशंकेचा बाधा नाहीं लडिवाळां । चित्त वरि खेळा समबुद्धी ॥२॥
तुका ह्मणे दिशा मोकळ्या सकळा । अवकाशीं खेळा ठाव जाला ॥३॥
सर्व शहाणपण देवाच्या डोक्यावर असलेलेच बरे, आम्ही तर निष्पाप आणि अज्ञानी बालकांसारखेच बरे आहोत. कौतुक करणाऱ्या देवासमोर लहान बाळासारखे खेळायला खूप आनंद मिळतो आणि दोघांचेही सुख वाढते. निष्पाप बालकांना कसलीही शंका किंवा भीती नसते, त्यांचे चित्त केवळ आनंदी खेळावर असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आमच्यासाठी सर्व दिशा मोकळ्या झाल्या असून संपूर्ण अवकाशात खेळायला मोकळी जागा मिळाली आहे.
॥ अभंग १३२७ ॥ अभंग रचना
वचनांचे मांडे दावावे प्रकार । काय त्या साचार कौतुकाचे ॥१॥
जातां घरा मागें । उरों नेणें खंती । मिळाल्या बहुतीं फांकलिया ॥ध्रु.॥
उदयीं च अस्त उदयो संपादला । कल्पनेचा केला जागेपणें ॥२॥
जाणवूनि गेला हांडोरियां पोरां । सावध इतरां करुनी तुका ॥३॥
केवळ शब्दांचे मांडे खाऊ घालून ज्ञानाच्या बाता मारण्यात काय खरे कौतुक आहे? असे कोरडे ज्ञानी घरात परत गेल्यावर त्यांच्या हाती काहीच उरत नाही आणि ते दुःखी होतात. त्यांनी कल्पनेच्या जगात जागल्यासारखे दाखवून उदयाचा अस्त आणि अस्ताचा उदय केला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी अशा सर्व भटकणाऱ्या अज्ञानी लोकांना जागे करून इतरांना सावध केले आहे.
॥ अभंग १३२८ ॥ अभंग रचना
याति शूद्र वैश केला वेवसाव । आदि तो हा देव कुळपूज्य ॥१॥
नये बोलों परि पाळिलें वचन । केलियाचा प्रश्न तुह्मीं संतीं ॥ध्रु.॥
संवसारें जालों अतिदुःखें दुखी । मायबाप सेखीं कर्मलिया ॥२॥
दुष्काळें आटिलें द्रव्यें नेला मान । स्त्री एकी अन्न अन्न करितां मेली ॥३॥
लज्जा वाटे जीवा त्रासलों या दुःखें । वेवसाय देख तुटी येतां ॥४॥
देवाचें देऊळ होतें तें भंगलें । चित्तासी जें आलें करावेंसें ॥५॥
आरंभीं कीर्तन करीं एकादशी । नव्हतें अभ्यासीं चित्त आधीं ॥६॥
कांहीं पाठ केलीं संतांचीं उत्तरें । विश्वासें आदरें करोनियां ॥७॥
गाती पुढें त्यांचें धरावें धृपद । भावें चित्त शुद्ध करोनियां ॥८॥
संताचें सेविलें तीर्थ पायवणी । लाज नाहीं मनीं येऊं दिली ॥९॥
टाकला तो कांहीं केला उपकार । केलें हें शरीर कष्टवूनि ॥१०॥
वचन मानिलें नाहीं सहुदांचें । समूळ प्रपंचें वीट आला ॥१॥
सत्यअसत्यासी मन केलें ग्वाही । मानियेलें नाहीं बहुमतां ॥१२॥
मानियेला स्वप्नीं गुरूचा उपदेश । धरिला विश्वास दृढ नामीं ॥१३॥
यावरि या जाली कवित्वाची स्फूर्ती । पाय धरिले चित्तीं विठोबाचे ॥१४॥
निषेधाचा कांहीं पडिला आघात । तेणें मध्यें चित्त दुखविलें ॥१५॥
बुडविल्या वह्या बैसलों धरणें । केलें नारायणें समाधान ॥१६॥
विस्तारीं सांगतां बहुत प्रकार । होइल उशीर आतां पुरे ॥१७॥
आतां आहे तैसा दिसतो विचार । पुढील प्रकार देव जाणे ॥१८॥
भक्ता नारायण नुपेक्षी सर्वथा । कृपावंत ऐसा कळों आलें ॥१९॥
तुका ह्मणे माझें सर्व भांडवल । बोलविले पांडुरंगें ॥२०॥
मी जातीने शूद्र असून वैश्याचा (व्यापाराचा) व्यवसाय करत होतो, आमचे कुळदैवत श्रीविठ्ठल आहे. संतांनी प्रश्न विचारल्यामुळे मी माझी जीवनकथा सांगत आहे. संसारात मी अतिशय दुःखी झालो; आई-वडील देवाघरी गेले, दुष्काळात धन-मान नष्ट झाले आणि अन्न-अन्न करत पत्नी वारली. या दुःखाने मला संसाराचा पूर्ण वीट आला. मी मोडकळीस आलेल्या मंदिराचा जीर्णोद्धार केला, एकादशीचे व्रत धरले आणि कीर्तन करू लागलो. संतांचे अभंग आदराने पाठ केले, कीर्तनात धुपद धरले आणि संतांचे चरणतीर्थ घेतले. लोकांच्या निंदेची लाज न बाळगता शरीराला कष्ट देऊन भक्ती केली. स्वप्नात गुरूंचा उपदेश लाभला आणि विठ्ठलाच्या नामावर दृढ विश्वास बसला. त्यानंतर मला अभंग रचण्याची स्फूर्ती झाली. मधे काही लोकांनी अभंग पाण्यात बुडवून आघात केला, पण मी धरणे धरून बसल्यावर साक्षात नारायणाने माझे समाधान केले आणि अभंग तारून दिले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे स्वतःचे काहीच नाही, हे सर्व पांडुरंगानेच माझ्याकडून बोलवून घेतले आहे.
॥ अभंग १३२९ ॥ अभंग रचना
ऐका वचन हें संत । मी तों आगळा पतित । काय काजें प्रीत । करीतसां आदरें ॥१॥
माझें चित्त मज ग्वाही । सत्य तरलों मी नाहीं । एकांचिये वांहीं । एक देखीं मानिती ॥ध्रु.॥
बहु पीडिलों संसारें । मोडीं पुसें पिटीं ढोरें । न पडतां पुरें । या विचारें राहिलों ॥२॥
सहज सरलें होतें कांहीं । द्रव्य थोडें बहु तें ही । त्याग केला नाहीं । दिलें द्विजां याचकां ॥३॥
प्रियापुत्रबंधु । यांचा तोडिला संबंधु । सहज जालों मंदु । भाग्यहीन करंटा ॥४॥
तोंड न दाखवे जना । शिरें सांदी भरें राणां । एकांत तो जाणां । तयासाटीं लागला ॥५॥
पोटें पिटिलों काहारें । दया नाहीं या विचारें । बोलावितां बरें । सहज ह्मणें यासाटीं ॥६॥
सहज वडिलां होती सेवा । ह्मणोनि पूजितों या देवा । तुका ह्मणे भावा । साटीं झणी घ्या कोणी ॥७॥
हे संतांनो, माझे एक शब्द ऐका; मी तर अतिशय पतित आहे, तुम्ही माझ्यावर एवढे प्रेम का करता? माझे मन मलाच साक्ष देते की मी अजून पूर्ण तरलो नाही, लोक केवळ एकाचे पाहून दुसऱ्याचे मानतात. संसाराच्या दुःखाने मी अत्यंत पीडित झालो होतो. माझ्याकडे थोडे-बहुत जे धन होते, ते मी स्वेच्छेने दान केले नाही, तर ते निघून गेले. माझे कुटुंब आणि नातेवाईक यांच्याशी संबंध तुटला आणि मी नशिबाने दुःखी झालो. लोकांत तोंड दाखवायला लाज वाटू लागली म्हणून मी एकांतात आणि रानावनात जाऊ लागलो. तुकाराम महाराज अत्यंत नम्रतेने म्हणतात की, माझ्याकडे कोणतेही मोठे साधन नाही, पूर्वजांची चालत आलेली पूजा मी करत आहे; माझ्याकडून कोणीही अवास्तव अपेक्षा ठेवू नये.
॥ अभंग १३३० ॥ अभंग रचना
बरें जालें देवा निघालें दिवाळें । बरी या दुष्काळें पीडा केली ॥१॥
अनुतापें तुझें राहिलें चिंतन । जाला हा वमन संवसार ॥ध्रु.॥
बरें जालें जगीं पावलों अपमान । बरें गेलें धन ढोरें गुरें ॥२॥
बरें जालें नाहीं धरिली लोकलाज । बरा आलों तुज शरण देवा ॥३॥
बरें जालें तुझें केलें देवाईल । लेंकरें बाइल उपेक्षिलीं ॥४॥
तुका ह्मणे बरें व्रत एकादशी । केलें उपवासीं जागरण ॥५॥
हे देवा, बरे झाले माझ्या व्यापाराचे दिवाळे निघाले आणि या दुष्काळाने मला त्रास दिला! कारण या दुःखाच्या पश्चात्तापाने मला तुझे अखंड चिंतन लाभले आणि संसाराचा ओकारीसारखा संतापजनक वीट आला. बरे झाले जगात माझा अपमान झाला आणि माझे धन व गुरे-ढोरे निघून गेले! बरे झाले मी लोकलाज सोडून दिली आणि तुला शरण आलो! बरे झाले की मी मंदिराचा जीर्णोद्धार केला आणि कुटुंबाची मोहमाया सोडून दिली. तुकाराम महाराज म्हणतात की, बरे झाले मी एकादशीचे व्रत धरले आणि उपाशी राहून तुझे जागरण केले, ज्यामुळे मला तुझी भक्ती लाभली.
॥ अभंग १३३१ ॥ अभंग रचना
बोलावा विठ्ठल पाहावा विठ्ठल । करावा विठ्ठल जीवभाव ॥१॥
येणें सोसें मन जालें हांवभरी । परती माघारी घेत नाहीं ॥ध्रु.॥
बंधनापासूनि उकलली गांठी । देतां आली मिठी सावकाशें ॥२॥
तुका ह्मणे देह भारिला विठ्ठलें । कामक्रोधें केलें घर रितें ॥३॥
मुखाने विठ्ठलाचेच नाव बोलावे, डोळ्यांनी विठ्ठलाचेच रूप पाहावे आणि आपल्या संपूर्ण जीवभावाने विठ्ठलालाच आपलेसे करावे. या भक्तीच्या ध्यासाने माझे मन इतके आसक्त झाले आहे की ते आता मागे फिरत नाही. संसाराच्या सर्व बंधनांच्या गाठी सुटल्या आहेत आणि विठ्ठलाला प्रेमाने मिठी मारता आली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझा संपूर्ण देह विठ्ठलमय झाला आहे आणि माझ्या अंतरातून काम व क्रोधाने आपले बिऱ्हाड रिकामे करून पळ काढला आहे.
॥ अभंग १३३२ ॥ अभंग रचना
मीचि मज व्यालों । पोटा आपुलिया आलों ॥१॥
आतां पुरले नवस । निरसोनी गेली आस ॥ध्रु.॥
जालों बरा बळी । गेलों मरोनि तेकाळीं ॥२॥
दोहींकडे पाहे । तुका आहे तैसा आहे ॥३॥
मीच स्वतःच्या पोटी पुनर्जन्म घेतला आहे, म्हणजेच मी देहाभिमान सोडून आत्मरूपाने पुन्हा जन्माला आलो आहे. आता माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत आणि संसाराची कोणतीही आस उरलेली नाही. माझा जुना अहंकारी देह मारून मी आत्मज्ञानाने बळी (समर्थ) झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मी दोन्ही बाजूने (इहलोक आणि परलोक) पाहतो, तेव्हा मी माझ्या निर्गुण-अविनाशी स्वरूपात जसा आहे तसाच स्थिर आहे.
॥ अभंग १३३३ ॥ अभंग रचना
जग अवघें देव । मुख्य उपदेशाची ठेव ॥१॥
आधीं आपणयां नासी । तरि उतरे ये कसी ॥ध्रु.॥
ब्रह्मज्ञानाचें कोठार । तें हें निश्चयें उत्तर ॥२॥
तुका ह्मणे ते उन्मनी । नास कारया कारणीं ॥३॥
हे संपूर्ण जग साक्षात देवस्वरूपच आहे, हाच संतांच्या मुख्य उपदेशाचा ठेवा आहे. परंतु हे ज्ञान मिळवण्यासाठी आधी स्वतःचा अहंपण आणि देहाभिमान नष्ट करावा लागतो, तेव्हाच माणूस या कसोटीवर खरा उतरतो. सर्व वेद-शास्त्रांतील ब्रह्मज्ञानाचे कोठार या एकाच सत्यात सामावलेले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अहंकाराचा नाश झाल्यावरच माणसाला उन्मनी ही परम शांतीची अवस्था प्राप्त होते.
॥ अभंग १३३४ ॥ अभंग रचना
साधनांच्या कळा आकार आकृति । कारण नवनीतीं मथनाचें ॥१॥
पक्षियासी नाहीं मारगीं आडताळा । अंतराक्षी फळासी चि पावे ॥ध्रु.॥
भक्तीची जोडी ते उखत्या चि साटी । उणें पुरें तुटी तेथें नाहीं ॥२॥
तुका ह्मणे आलें सांचत सांचणी । आजि जाली क्षणी एकसरें ॥३॥
विविध साधनांचे प्रकार आणि अनुष्ठानाचे आकार हे केवळ ताक मंथून लोणी काढण्यासारखे साधन आहेत. पक्षी जसा आकाशात कोणत्याही अडथळ्याशिवाय थेट फळापर्यंत पोहचतो, तसा खरा भक्त थेट भगवंतापर्यंत पोहचतो. भक्तीचा हा व्यवहार अगदी रोकडा आणि थेट आहे, तिथे कसलाही तुटवडा किंवा तोटा नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, कित्येक जन्मांचे साचलेले भक्तीचे पुण्य आज एका क्षणात मला पूर्णपणे प्राप्त झाले आहे.
॥ अभंग १३३५ ॥ अभंग रचना
नाहीं येथें वाणी । सकळां वणाअ घ्यावी धणी ॥१॥
जालें दर्पणाचें अंग । ज्याचा त्यासी दावी रंग ॥ध्रु.॥
एका भावाचा एकांत । पीक पिकला अनंत ॥२॥
तुका खळे दाणीं । करी बैसोनी वांटणी ॥३॥
इथे भक्तीच्या दरबारात जाती-वर्णाचा कोणताही भेद नाही, सर्व वर्णांतील लोकांनी मनसोक्त या भक्तीचा आनंद घ्यावा. हे स्थान आरशासारखे शुद्ध झाले आहे, जो जसा भाव घेऊन येईल त्याला त्याचा तसाच रंग (अनुभव) दिसतो. एकाग्र भावाच्या एकांतात भक्तीचे अनंत पीक पिकले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी खळ्यावर बसून या भक्तीच्या धान्याची आणि नामाची सर्वांना मोफत वाटप करत आहे.
॥ अभंग १३३६ ॥ अभंग रचना
ठेविलें जतन । करूनियां निज धन ॥१॥
जयापासाव उत्पत्ति । तें हें बीज धरिलें हातीं ॥ध्रु.॥
निवडिलें वरळा भूस । सार आइन जिनस ॥२॥
तुका ह्मणे नारायण । भाग संचिताचा गुण ॥३॥
मी माझे खरे आत्मधन अत्यंत जतन करून ठेवले आहे. ज्याच्यापासून या सर्व विश्वाची उत्पत्ती झाली आहे, ते मूळ नामाचे बीज मी हातात धरले आहे. संसारातील व्यर्थ भूस (कचरा) निवडून बाजूला केले आहे आणि निखळ सत्य वस्तू (परमात्मा) स्वीकारली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पूर्वसंचिताच्या भाग्यामुळे मला साक्षात नारायणच प्राप्त झाला आहे.
॥ अभंग १३३७ ॥ अभंग रचना
भ्रमना पाउलें वेचिलीं तीं वाव । प्रवेशतां ठाव एक द्वार ॥१॥
सार तीं पाउलें विठोबाचीं जीवीं । कोणीं न विसंभावीं क्षणभरि ॥ध्रु.॥
सुलभ हें केलें सकळां जीवन । काूंफ्कावें चि कान न लगेसें ॥२॥
तुका ह्मणे येथें सकळ ही कोड । पुरे मूळ खोड विस्ताराचें ॥३॥
तीर्थाटनात आणि भटकंतीत चाललेली पावले व्यर्थ आहेत, कारण भगवंताच्या धामात प्रवेश करण्याचे एकच खरे द्वार आहे. विठोबाचे चरण हेच जीवनाचे मूळ सार आहे, त्यावरचा विश्वास कोणीही क्षणभरही सोडू नये. देवाने सर्वांसाठी भक्तीचा हा मार्ग इतका सोपा केला आहे की, इथे कोणाचे कान फुंकण्याची (मंत्र घेण्याची) गरज उरली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, विठ्ठलचरणी आले की संसाराच्या विस्ताराचे मूळ खोडच जळून जाते आणि सर्व कौतुक पूर्ण होते.
॥ अभंग १३३८ ॥ अभंग रचना
कांहीं जाणों नये पांडुरंगाविण । पाविजेल सीण संदेहानें ॥१॥
भलतिया नावें आळविला पिता । तरि तो जाणता कळवळा ॥ध्रु.॥
अळंकार जातो गौरवितां वाणी । सर्वगात्रा धणी हरिकथा ॥२॥
तुका ह्मणे उपज विल्हाळे आवडी । करावा तो घडी घडी लाहो ॥३॥
एका पांडुरंगाशिवाय दुसरे काहीही जाणू नये, कारण संशयाने केवळ श्रम आणि दुःखच हाती येते. मुलाने कोणत्याही नावाने हाक मारली तरी दयाळू बाप त्याचा कळवळा ओळखून धावून येतो. हरिकथेचे गुणगान केल्याने वाणीला खरा अलंकार प्राप्त होतो आणि शरीराच्या सर्व अवयवांना तृप्ती मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मनात भक्तीची आवड निर्माण करा आणि प्रत्येक क्षणी नामाचा लाभ घेत राहा.
॥ अभंग १३३९ ॥ अभंग रचना
बीजापोटीं पाहे फळ । विध न करितां सकळ ॥१॥
तया मूर्ख ह्मणावें वेडें । कैसें तुटेल सांकडें ॥ध्रु.॥
दावितिया वाट । वेठी धरूं पाहे चाट ॥२॥
पुढिल्या उपाया । तुका ह्मणे राखे काया ॥३॥
बीज न पेरताच जो फळाची अपेक्षा करतो, त्याला मूर्ख व वेडा म्हणावे; अशा माणसाचे संकटाचे साकडे कसे सुटणार? जो सन्मार्ग दाखवतो, त्यालाच जो त्रास देण्याचा प्रयत्न करतो, तो स्वतःचाच घात करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पुढील आत्महिताच्या उपायांसाठी या देहाचे योग्य रक्षण करा आणि त्याला भक्तीत लावा.
॥ अभंग १३४० ॥ अभंग रचना
मातेचीं जो थानें फाडी । तया जोडी कोण ते ॥१॥
वेदां निंदी तो चांडाळ । भ्रष्ट सुतकिया खळ ॥ध्रु.॥
अगी लावी घरा । मग वसती कोठें थारा ॥२॥
तुका ह्मणे वर्म । येरा नाचवितो भ्रम ॥३॥
जो स्वतःच्या आईचे स्तन फाडतो, त्याला कोणते पुण्य मिळणार? तसेच जो वेदांची निंदा करतो तो चांडाळ, भ्रष्ट आणि नीच खळ होय. स्वतःच्याच घराला आग लावणारा माणूस शेवटी कुठे वस्ती करणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, खरा धर्म आणि वर्म न जाणणाऱ्या माणसाला संसाराचा भ्रमच नाचवत राहतो.
॥ अभंग १३४१ ॥ अभंग रचना
वेश वंदाया पुरते । कोण ब्राह्मण निरुते ॥१॥
ऐसें सांगा मजपाशीं । संतां निरवितों येविशीं ॥ध्रु.॥
असा जी प्रवीण । ग्रंथीं कळे शुद्धहीण ॥२॥
तुका ह्मणे लोपें । सत्याचिया घडती पापें ॥३॥
केवळ ब्राह्मणाचा वेश परिधान केला म्हणून वंदनीय ठरेल, असा खरा ब्राह्मण कोणता? हे मला सांगा, मी संतांना याविषयी विचारतो. ग्रंथांचे वाचन करून जो केवळ पांडित्य दाखवतो, त्यावरून त्याचे शुद्ध किंवा हीन स्वरूप कळून येते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सत्याचा लोप झाला की समाजात पापांचे प्रमाण वाढते.
॥ अभंग १३४२ ॥ अभंग रचना
ज्या ज्या आह्मांपाशीं होतील ज्या शक्ती । तेणें हा श्रीपती अळंकारूं ॥१॥
अवघा पायांपाशीं दिला जीवभाव । जन्ममरणाठाव पुसियेला ॥ध्रु.॥
ज्याचे देणें त्यासी घातला संकल्प । बंधनाचें पाप चुकविलें ॥२॥
तुका ह्मणे येथें उरला विठ्ठल । खाये बोले बोल गाये नाचे ॥३॥
माझ्याकडे जेवढी ताकद आणि शक्ती आहे, ती सर्व वापरून मी या श्रीपती विठ्ठलाला भक्तीने भूषवीन. मी माझा संपूर्ण जीवभाव देवाच्या चरणी अर्पण केला आहे आणि जन्म-मरणाचा फेराच पुसून टाकला आहे. ज्या देवाने मला सर्व दिले, त्यालाच मी सर्व अर्पण केले आणि संसाराच्या बंधनाचे पाप चुकवले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता माझ्या ठायी केवळ विठ्ठलच उरला आहे, जो खातो, बोलतो, गातो आणि नाचतो.
॥ अभंग १३४३ ॥ अभंग रचना
आह्मी आळीकरें । प्रेमसुखाचीं लेंकुरें ॥१॥
पायीं गोविली वासना । तुश केलें ब्रह्मज्ञाना ॥ध्रु.॥
येतां पाहें मुळा । वाट पंढरीच्या डोळां ॥२॥
तुका ह्मणे स्थळें । मग मी पाहेन सकळें ॥३॥
आम्ही विठ्ठलाच्या दारातील लाडकी आणि प्रेमसुखाची बालके आहोत. आम्ही आमची सर्व वासना देवाच्या चरणी गुंतवून ठेवली आहे आणि कोरड्या ब्रह्मज्ञानाला तुच्छ मानले आहे. पंढरीच्या वाटेकडे डोळे लावून मी विठ्ठलाच्या बोलावण्याची वाट पाहत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, एकदा पंढरपुरात पोहचलो की मग मी बाकी सर्व स्थाने पाहीन.
॥ अभंग १३४४ ॥ अभंग रचना
आइत्याची राशी । आली पाकसिद्धीपाशीं ॥१॥
आतां सांडोनि भोजन । भिके जावें वेडेपणें ॥ध्रु.॥
उसंतिली वाट । मागें परतावें फुकट ॥२॥
तुका ह्मणे वाणी । वेचों बैसोन ठाकणीं ॥३॥
तयार अन्नाची रास समोर आलेली असताना भोजन सोडून भिकेला जाणे हे मूर्खपणाचे लक्षण आहे. सरळ सोपा मार्ग सापडला असताना व्यर्थ मागे फिरणे अज्ञानाचे आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, विठ्ठलनामाचा सोपा मार्ग उपलब्ध असताना इतर कठीण साधनांच्या मागे लागून आयुष्य वाया घालवू नका.
॥ अभंग १३४५ ॥ अभंग रचना
धन्ये शुद्ध जाती । धरीं लौकरी परती ॥१॥
ऐकिलें तें चि कानीं । होय परिपाक मनीं ॥ध्रु.॥
कळवळा पोटीं । सावधान हितासाठीं ॥२॥
तुका ह्मणे भाव । त्याचा तो चि जाणां देव ॥३॥
ज्यांचे कुळ आणि जात शुद्ध आहे, ते संतवचने ऐकताच स्वतःची वृत्ती संसाराकडून देवाकडे वळवतात. जे कानाने ऐकतात, त्याचा लगेच मनात विचार करून आचरण करतात. त्यांच्या पोटी भक्तीचा कळवळा असतो आणि ते आत्महितासाठी नित्य सावध असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्या मनात असा शुद्ध भाव असतो, तो स्वतः साक्षात देवस्वरूपच बनतो.
॥ अभंग १३४६ ॥ अभंग रचना
जीवित्व तें किती । हें चि धरितां बरें चित्तीं ॥१॥
संत सुमनें उत्तरें । मृदु रसाळ मधुरें ॥ध्रु.॥
विसांवता कानीं । परिपाक घडे मनीं ॥२॥
तुका ह्मणे जोडी । हाय जतन रोकडी ॥३॥
आपले आयुष्य किती थोडे आहे, याचा विचार प्रत्येकाने मनात ठेवलेला बरा. संतांची वचने फुलांसारखी कोमल, मृदू, रसाळ आणि मधुर असतात. ती कानांवर पडताच मनाला शांतता मिळते आणि अंतरात भक्तीचा परिपाक घडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतवचनांमुळेच जन्माची खरी आणि रोकडी भक्तीची कमाई जतन केली जाते.
॥ अभंग १३४७ ॥ अभंग रचना
अभिमानाची स्वामिनी शांति । महत्त्व घेती सकळ ॥१॥
कळोनि ही न कळे वर्म । तरि श्रम पावती ॥ध्रु.॥
सर्व सत्ता करितां धीर । वीर्यां वीर आगळा ॥२॥
तुका ह्मणे तिखट तिखें । मृदूसखें आवडी ॥३॥
शांती ही अहंकाराला आणि अभिमानाला जिंकणारी स्वामिनी आहे; जिथे शांती असते तिथेच खरे महत्त्व प्राप्त होते. हे गुपित कळूनही ज्यांना आचरणात आणता येत नाही, ते व्यर्थ कष्ट भोगतात. सर्व अधिकार आणि सत्ता असूनही जो मनात धीर आणि क्षमा धरतो, तोच शूरांमध्ये श्रेष्ठ वीर होय. तुकाराम महाराज म्हणतात की, कडकपणापेक्षा नम्रता आणि कोमलता हीच सर्वांना प्रिय वाटते.
॥ अभंग १३४८ ॥ अभंग रचना
भोजन तें पाशांतीचें । निंचें उंचें उसाळी ॥१॥
जैशी कारंज्याची कळा । तो जिव्हाळा स्वहिता ॥ध्रु.॥
कल्पना ते देवाविण । न करी भिन्न इतरीं ॥२॥
तुका ह्मणे पावे भूतीं । ते निश्चिती मापली ॥३॥
जिथे संतांची आणि भगवंताची शांती असते, तेथील भोजन हे खऱ्या आनंदाचे असते, मग ते हलके असो वा भारी. कारंज्यातून जसे पाण्याचे तुषार उडतात, तसा परमार्थाचा जिव्हाळा आत्महितासाठी असतो. देवाशिवाय दुसरी कोणतीही व्यर्थ कल्पना मनात करू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो सर्व प्राण्यांच्या ठायी देवाला पाहतो, त्यानेच खरी भक्ती मोजली किंवा प्राप्त केली आहे.
॥ अभंग १३४९ ॥ अभंग रचना
पोटापुरतें काम । परि अगत्य तो राम ॥१॥
कारण तें हें चि करीं । चित्तीं पांडुरंग धरीं ॥ध्रु.॥
प्रारब्धी हेवा । जोडी देवाची ते सेवा ॥२॥
तुका ह्मणे बळ । बुद्धी वेचूनि सकळ ॥३॥
प्रपंचाचे काम केवळ पोटापुरतेच करावे, परंतु मुख्य भर रामाच्या नामावरच असावा. आपले सर्व चित्त पांडुरंगाच्या चरणी धारण करणे हेच जीवनाचे मुख्य ध्येय बनव. प्रारब्धानुसार जे मिळायचे ते मिळेलच, पण देवाची सेवा हीच खरी जन्माची कमाई आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आपली संपूर्ण बुद्धी आणि बळ खर्च करून देवाची भक्ती साधावी.
॥ अभंग १३५० ॥ अभंग रचना
बहुतां जन्मां अंतीं । जोडी लागली हे हातीं ॥१॥
मनुष्यदेहा ऐसा ठाव । धरीं पांडुरंगीं भाव ॥ध्रु.॥
बहु केला फेरा । येथें सांपडला थारा ॥२॥
तुका ह्मणे जाणे । ऐसे भले ते शाहाणे ॥३॥
अनेक जन्मांच्या पुण्याईनंतर हा मनुष्यदेह आणि भक्तीची कमाई आपल्या हाती लागली आहे. असा श्रेष्ठ मनुष्यदेह लाभल्यावर पांडुरंगाच्या चरणी दृढ भाव धरावा. चौरांशी लक्ष योनींचा मोठा फेरा मारल्यानंतर इथे मानवी जन्माचा आश्रय सापडला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जे हे गुपित जाणतात, तेच जगात खरे भले आणि शहाणे आहेत.
॥ अभंग १३५१ ॥ अभंग रचना
रूप नांवें माया बोलावया ठाव । भागा आले भाव तयावरि ॥१॥
सींव वाटे परी न खंडे पृथिवी । शाहाणे ते जीवीं समजती ॥ध्रु.॥
पोटा आलें तिच्या लोळे मांडयांवरि । पारखी न करी खंती चित्तीं ॥२॥
तुका ह्मणे भक्तीसाटीं हरिहर । अरूपीचें क्षरविभाग हें ॥३॥
नाम आणि रूप ही केवळ मायेची रूपे आहेत; ज्याचा जसा भाव असेल तसा त्याला देव प्रतीत होतो. शेतांच्या सीमा आखल्या तरी पृथ्वी अखंडच राहते, हे शहाणे लोक अंतरात जाणतात. आईच्या पोटी आलेले बाळ तिच्या मांडीवर खेळते, तसा भक्त मायेच्या जगात राहूनही अंतरात लिप्त होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, केवळ भक्तांच्या भक्तीसाठीच त्या अरूप परमेश्वराने हरि आणि हर अशी सगुण रूपे धारण केली आहेत.
॥ अभंग १३५२ ॥ अभंग रचना
लेकराची आळी न पुरवी कैसी । काय तयापाशीं उणें जालें ॥१॥
आह्मां लडिवाळां नाहीं तें प्रमाण । कांहीं ब्रह्मज्ञान आत्मिस्थिति ॥ध्रु.॥
वचनाचा घेईन अनुभव पदरीं । जें हें जनाचारीं मिरवलें ॥२॥
तुका ह्मणे माझी भोळिवेची आटी । दावीन शेवटीं कौतुक हें ॥३॥
आई जशी बाळाचा हट्ट पुरवते, तसा देव भक्ताचा हट्ट का पुरवणार नाही? त्याच्याकडे कशाची कमतरता आहे? आमच्यासारख्या लहान बालकांना कठीण ब्रह्मज्ञान किंवा आत्मस्थितीचे नियम ठाऊक नाहीत. संतांनी आणि शास्त्रांनी जे सांगितले आहे, त्याचाच मी प्रत्यय घेईन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या या भोळ्या भावाचा आटापिटा शेवटी साक्षात देवालाच प्रगट करून दाखवेल.
॥ अभंग १३५३ ॥ अभंग रचना
आर्तभूतांप्रति । उत्तम योजाव्या त्या शक्ती ॥१॥
फळ आणि समाधान । तेथें उत्तम कारण ॥ध्रु.॥
अल्पें तो संतोषी । स्थळीं सांपडे उदेसीं ॥२॥
सहज संगम । तुका ह्मणे तो उत्तम ॥३॥
दुःखी आणि पीडित प्राणिमात्रांच्या सेवेसाठी आपल्या शक्तीचा उत्तम उपयोग करावा. जिथे दुःखी जिवाला समाधान आणि फळ मिळते, तेच खरे उत्तम कार्य होय. जो अगदी अल्प गोष्टींतही समाधानी राहतो, त्याला सर्वत्र देव सापडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा सहजासहजी घडून आलेला सत्संग आणि परोपकारच अत्यंत श्रेष्ठ होय.
॥ अभंग १३५४ ॥ अभंग रचना
मुळाचिया मुळें । दुःखें वाढती सकळे ॥१॥
ऐसा योगियांचा धर्म । नव्हे वाढवावा श्रम ॥ध्रु.॥
न कळे आवडी । कोण आहे कैसी घडी ॥२॥
तुका ह्मणे थीत । दुःख पाववावें चित्त ॥३॥
संसाराच्या मुळाशी असणाऱ्या वासनेमुळेच सर्व दुःखे वाढतात. संसाराचा पसारा आणि श्रम वाढवणे हा योग्यांचा धर्म नव्हे. कोणती घडी कशी येईल आणि कोणाची काय आवड असेल हे सांगता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, व्यर्थ वासना धरून स्वतःच्या चित्ताला दुःख देणे योग्य नाही.
॥ अभंग १३५५ ॥ अभंग रचना
भाग्यवंतां हें चि काम । मापी नाम वैखरी ॥१॥
आनंदाची पुष्टि अंगीं । श्रोते संगीं उद्धरती ॥ध्रु.॥
पिकविलें तया खाणें किती । पंगतीस सुकाळ ॥२॥
तुका करी प्रणिपात । दंडवत आचारियां ॥३॥
भाग्यवान लोकांचे एकच काम असते – आपल्या वाणीने अखंड हरिनामाचे माप मोजणे (नामस्मरण करणे). त्यांच्या अंगात ब्रह्मानंदाची पुष्टी असते आणि त्यांच्या संगतीने ऐकणारे श्रोतेही उद्धरून जातात. ज्याने भक्तीचे शेत पिकवले आहे, तो स्वतः किती खाणार? त्याच्या पंगतीला सर्वांना अन्नाचा सुकाळ होतो. तुकाराम महाराज अशा श्रेष्ठ आचार्यांना नम्रपणे दंडवत घालतात.
॥ अभंग १३५६ ॥ अभंग रचना
लटिकें तें रुचे । साच कोणां ही न पचे ॥१॥
ऐसा माजल्याचा गुण । भोगें कळों येइल सीण ॥ध्रु.॥
वाढवी ममता । नाहीं वरपडला तो दूतां ॥२॥
कांहीं न मनी माकड । तुका उपदेश हेकड ॥३॥
आजच्या लोकांना खोटे फार आवडते आणि सत्य कोणालाही पचत नाही. हा संसारात माजलेल्या लोकांचा गुण आहे, पण जेव्हा कर्माचे भोग समोर येतील तेव्हा त्यांना त्रास कळून येईल. जोपर्यंत यमाच्या दूतांच्या तावडीत सापडत नाही, तोपर्यंत माणूस विषयात ममता वाढवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माकडासारख्या चंचल व हट्टी माणसाला केलेला उपदेश व्यर्थ जातो.
॥ अभंग १३५७ ॥ अभंग रचना
कौतुकाची सृष्टी । कौतुकें चि केलें कष्टी ॥१॥
मोडे तरी भलें खेळ । फांके फांकिल्या कोल्हाळ ॥ध्रु.॥
जाणणियासाटीं । भय सामावलें पोटीं ॥२॥
तुका ह्मणे चेता । होणें तें तूं च आइता ॥३॥
ही सर्व सृष्टी देवाची एक लीला आणि कौतुक आहे, परंतु माणसाने कौतुकापोटी स्वतःला दुःखी करून घेतले आहे. खेळ मोडला तरी ठीकच आहे, उगीच पसारा वाढवला की गोंधळ वाढतो. स्वतःला खूप शहाणे समजल्यामुळेच माणसाच्या पोटी भीती सामावली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे मानवा, आता तरी जागा हो आणि मूळ परमात्मस्वरूपात लीन हो.
॥ अभंग १३५८ ॥ अभंग रचना
भोवंडींसरिसें । अवघें भोंवत चि दिसे ॥१॥
ठायीं राहिल्या निश्चळ । आहे अचळीं अचळ ॥ध्रु.॥
एक हाकेचा कपाटीं । तेथें आणीक नाद उठी ॥२॥
अभ्रें धांवे शशी । तुका असे ते तें दुसरें भासी ॥३॥
स्वतःला गिरकी (भोवळ) आली की संपूर्ण जग फिरताना दिसते; पण स्वतः एका जागी स्थिर राहिल्यास सर्व काही स्थिरच दिसते. दरीत हाक मारली की तीच हाक प्रतिध्वनी बनून परत ऐकू येते. ढग पळत असताना चंद्र पळत असल्याचा भास होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माणसाच्या स्वतःच्या भ्रमामुळेच त्याला एकच परमात्मा वेगळा आणि दुसरा भासतो.
॥ अभंग १३५९ ॥ अभंग रचना
नव्हों आह्मी आजिकालीचीं । काचीं कुचीं चाळवणी ॥१॥
एक ठायीं मूळडाळ । ठावा सकळ आहेसी ॥ध्रु.॥
तुमचें आमचेंसें कांहीं । भिन्न नाहीं वांटलें ॥२॥
तुका ह्मणे जेथें असें । तेथें दिसें तुमचासा ॥३॥
आम्ही काही आज-कालचे किंवा भुलथापांना बळी पडणारे कच्चे भक्त नाही आहोत. आम्हाला या विश्वाचे मूळ आणि विस्तार पूर्णपणे ठाऊक आहे. तुमचे आणि आमचे स्वरूप वेगळे नसून आपण एकच आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी जिथे कुठे असतो, तिथे तुझ्याच स्वरूपात प्रकट दिसतो.
॥ अभंग १३६० ॥ अभंग रचना
योग्याची संपदा त्याग आणि शांति । उभयलोकीं कीर्ति सोहळा मान ॥१॥
येरयेरांवरी जायांचें उसिणें । भाग्यस्थळीं देणें झाडावेसीं ॥ध्रु.॥
केलिया फावला ठायींचा तो लाहो । तृष्णेचा तो काहो काव्हवितो ॥२॥
तुका ह्मणे लाभ अकर्तव्या नांवें । शिवपद जीवें भोगिजेल ॥३॥
त्याग आणि शांती हीच खऱ्या योग्याची सर्वात मोठी संपत्ती आहे; त्यांना इहलोक आणि परलोकात कीर्ती व मानाचा सोहळा मिळतो. संसारातील देवाणघेवाण ही केवळ उसनवारी आहे, ती नशिबाच्या ठिकाणीच फेडावी लागते. मूळ आत्मस्वरूपाचा लाभ झाला की तृष्णेचा सर्व कलह शांत होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अकर्तव्य (निष्काम) होणे म्हणजेच साक्षात शिवपदाचा आनंद भोगणे होय.
॥ अभंग १३६१ ॥ अभंग रचना
मरणा हातीं सुटली काया । विचारें या निश्चयें ॥१॥
नासोनियां गेली खंती । सहजास्थिति भोगाचे ॥ध्रु.॥
न देखें सें जालें श्रम । आलें वर्म हाता हें ॥२॥
तुका ह्मणे कैची कींव । कोठें जीव निराळा ॥३॥
आत्मविचाराच्या दृढ निश्चयाने माझी काया आता मरणाच्या भीतीतून पूर्णपणे सुटली आहे. मनातील सर्व खंत आणि चिंता नष्ट झाली असून मी कर्माचे भोग सहजस्थितीने भोगत आहे. संसाराचा सर्व श्रम आता दिसेनासा झाला आहे, कारण मला परमार्थाचे मूळ वर्म सापडले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता कसली आली आहे लाचारी? कारण माझा जीव परमात्म्यापासून वेगळा राहिलेलाच नाही.
॥ अभंग १३६२ ॥ अभंग रचना
नव्हे ब्रह्मचर्य बाइलेच्या त्यागें । वैराग्य वाउगें देशत्यागें ॥१॥
काम वाढे भय वासनेच्या द्वारें । सांडावें तें धीरें आचावाचे ॥ध्रु.॥
कांपवूनि टिरी शूरत्वाची मात । केलें वाताहात उचित काळे ॥२॥
तुका ह्मणे करी जिव्हेसी विटाळ । लटिक्याची मळ स्तुति होतां ॥३॥
केवळ पत्नीचा त्याग केल्याने ब्रह्मचर्य सिद्ध होत नाही आणि केवळ देश सोडून पळाल्याने वैराग्य येत नाही. अंतरातील वासनेमुळेच काम आणि भीती वाढते, म्हणून मन आणि वाणीने धीर धरून वासनेचा त्याग केला पाहिजे. रणांगणात भीतीने कापत शूरत्वाच्या बाता मारणे जसे हास्यास्पद असते, तसाच हा बाह्य त्याग आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, खोट्या माणसांची स्तुती केल्याने जीभेला विटाळ आणि मळच जडतो.
॥ अभंग १३६३ ॥ अभंग रचना
नको सांडूं अन्न नको सेवूं वन । चिंतीं नारायण सर्व भोगीं ॥१॥
मातेचिये खांदीं बाळ नेणे सीण । भावना त्या भिन्न मुंडाविया ॥ध्रु.॥
नको गुंपों भोगीं नको पडों त्यागीं । लावुनि सरें अंगीं देवाचिया ॥२॥
तुका ह्मणे नको पुसों वेळोवेळां । उपदेश वेगळा उरला नाहीं ॥३॥
अन्नाचा त्याग करू नकोस आणि रानावनातही पळून जाऊ नकोस; सर्व भोग भोगत असताना केवळ अंतरात नारायणाचे चिंतन कर. आईच्या खांद्यावर बसलेल्या बाळाला चालण्याचा कोणताही श्रम जाणवत नाही, तशी सर्व चिंता देवावर सोपव. भोगात गुंतू नकोस आणि हट्टाच्या त्यागातही पडू नकोस, स्वतःला पूर्णपणे देवाच्या चरणी अर्पण कर. तुकाराम महाराज म्हणतात की, वारंवार विचारण्याची गरज नाही, यापेक्षा दुसरा कोणताही वेगळा उपदेश नाही.
॥ अभंग १३६४ ॥ अभंग रचना
अवघी मिथ्या आटी । राम नाहीं तंव कंठीं ॥१॥
सावधान सावधान । उगवीं संकल्पीं हें मन ॥ध्रु.॥
सांडिलें तें मांडे । आघ्र उरल्या काळें दंडे ॥२॥
तुका ह्मणे आलें भागा । देउनि चिंतीं पांडुरंगा ॥३॥
जोपर्यंत कंठात रामनाम नाही, तोपर्यंत परमार्थाचा बाकी सर्व आटापिटा व्यर्थ आहे. सावध व्हा, अत्यंत सावध व्हा आणि मनाला व्यर्थ संकल्पांतून मुक्त करा! ज्या गोष्टींचा त्याग केला त्या पुन्हा स्वीकारल्या, तर उरलेल्या आयुष्यात काळ दंड आकारेल. तुकाराम महाराज म्हणतात की, प्रारब्धाने जे वाट्याला आले आहे ते स्वीकारून अखंड पांडुरंगाचे चिंतन करा.
॥ अभंग १३६५ ॥ अभंग रचना
न संगावें वर्म । जनीं असों द्यावा भ्रम ॥१॥
उगींच लागतील पाठी । होतीं रितीं च हिंपुटीं ॥ध्रु.॥
सिकविल्या गोटी । शिकोनि धरितील पोटीं ॥२॥
तुका ह्मणे सीण । होइल अनुभवाविण ॥३॥
परमार्थाचे मुख्य गुपित अज्ञानी लोकांना सांगू नये, त्यांना आपल्या भ्रमातच राहू द्यावे. कारण ते अधिकार नसताना उगाच पाठी लागतील आणि अनुभवाशिवाय दुःखी होतील. शिकवलेल्या गोष्टी केवळ पोपटपंचासारख्या लक्षात ठेवतील, पण आचरण करणार नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, स्वतःच्या अनुभवाशिवाय केवळ कोरड्या ज्ञानाने माणसाला श्रम आणि त्रासच होतो.
॥ अभंग १३६६ ॥ अभंग रचना
जातिविजातीची व्हावयासि भेटी । संकल्प तो पोटीं वाहों नये ॥१॥
होणार तें घडो होणाराच्या गुणें । होइल नारायणें निर्मिलें तें ॥ध्रु.॥
व्याघ्राचिये भुके वधावी ते गाय । याचें नांव काय पुण्य असे ॥२॥
तुका ह्मणे न करी विचार पुरता । गरज्याची माता पिता खर ॥३॥
सजातीय आणि विजातीय गोष्टींची भेट घडवून आणण्याचा व्यर्थ संकल्प मनात धरू नये. जे होणार आहे ते त्याच्या गुणधर्माने घडेलच आणि साक्षात नारायणाने जे निर्माण केले आहे तेच होईल. वाघाची भूक भागवण्यासाठी गाईची हत्या करणे याला पुण्य म्हणता येईल का? तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो पूर्ण विचार न करता वागतो, तो गर्जवंत माणूस मूर्खासारखा आचरण करतो.
॥ अभंग १३६७ ॥ अभंग रचना
शाहाणियां पुरे एक चि वचन । विशारती खुण ते चि त्यासी ॥१॥
उपदेश असे बहुतांकारणें । घेतला तो मनें पाहिजे हा ॥ध्रु.॥
फांसावेना तरिं दुःख घेतें वाव । मग होतो जीव कासावीस ॥२॥
तुका ह्मणे नको राग धरूं झोंडा । नुघडितां पीडा होइल डोळे ॥३॥
शहाण्या माणसासाठी संतांचे एकच वचन पुरेसे असते, तो खुणेनेच सर्व समजून घेतो. संतांचा उपदेश सर्वांसाठीच असतो, पण तो मनापासून स्वीकारता आला पाहिजे. जर उपदेश मानून संसारात अडकला नाही तर ठीक, नाहीतर दुःख वाढून जीव कासावीस होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे मूर्खा, संतांच्या उपदेशाचा राग धरू नकोस; डोळे उघडून पाहिले नाहीस तर मोठी पीडा सहन करावी लागेल.
॥ अभंग १३६८ ॥ अभंग रचना
अभिन्नव सुख तरि या विचारें । विचारावें बरें संतजनीं ॥१॥
रूपाच्या आठवें दोन्ही ही आपण । वियोगें तो क्षीण होत नाहीं ॥ध्रु.॥
पूजा तरि चित्तें कल्पा तें ब्रह्मांड । आहाच तो खंड एकदेसी ॥२॥
तुका ह्मणे माझा अनुभव यापरि । डोई पायांवरि ठेवीतसें ॥३॥
संतसंगात राहून या परमार्थाच्या अपूर्व सुखाचा चांगला विचार केला पाहिजे. देवाच्या सावळ्या रूपाच्या स्मरणाने भक्त व भगवान दोघेही एकच होतात, मग तिथे कसलाही वियोग उरत नाही. अंतःकरणाच्या चित्ताने संपूर्ण ब्रह्मांड हेच देवाचे रूप मानून पूजा करावी, बाह्य पूजा ही अगदी मर्यादित असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझा अनुभव असा आहे आणि मी संतांच्या चरणावर माझे मस्तक टेकवतो.
॥ अभंग १३६९ ॥ अभंग रचना
नटनाट्य तुह्मी केलें याच साटीं । कवतुकें दृष्टी निववावी ॥१॥
नाहीं तरि काय कळलें चि आहे । वाघ आणि गाय लांकडाची ॥ध्रु.॥
अभेद चि असे मांडियेलें खेळा । केल्या दीपकळा बहुएकी ॥२॥
तुका ह्मणे रूप नाहीं दर्पणांत । संतोषाची मात दुसरें तें ॥३॥
हे देवा, तू हे सर्व सृष्टीचे नटनाट्य केवळ लीला आणि कौतुकाने भक्तांचे डोळे तृप्त करण्यासाठी रचले आहेस. नाहीतर लाकडाचा वाघ आणि लाकडाची गाय जशी दोन्ही एकच लाकूड असतात, तसेच हे जग आहे हे आम्हाला ठाऊक आहे. अद्वैत तत्त्वातूनच तू हा खेळाचा पसारा मांडला आहेस, जसे एका दिव्यावरून अनेक दिवे लावावेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आरशात जसे स्वतःचे रूप दिसते पण ते आरशात नसते, तसेच हे जग आनंद घेण्यासाठी आभासमात्र आहे.
॥ अभंग १३७० ॥ अभंग रचना
रवीचा प्रकाश । तो चि निशी घडे नाश । जाल्या बहुवस । तरि त्या काय दीपिका ॥१॥
आतां हा चि वसो जीवीं । माझे अंतरी गोसावीं । होऊं येती ठावी । काय वर्में याच्यानें ॥ध्रु.॥
सवें असतां धणी । आड येऊं न सके कोणी । न लगे विनवणी । पृथकाची करावी ॥२॥
जन्माचिया गति । येणें अवघ्या खुंटती । कारण ते प्रीति । तुका ह्मणे जवळी ॥३॥
सूर्याचा प्रकाश पडताच रात्र आणि अंधार आपोआप नष्ट होतो, मग अनेक दिवे लावण्याची काय गरज? आता माझ्या अंतरात साक्षात स्वामी पांडुरंगच वसला आहे, त्यामुळे मला इतर साधनांची गुपिते जाणून घेण्याची गरज उरली नाही. स्वतः मालकच सोबत असताना कोणीही आडवे येऊ शकत नाही, मग इतरांकडे विनवणी कशाला करायची? तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवावरील प्रेमाने जन्माच्या सर्व फेऱ्या थांबतात आणि देव अगदी जवळ भासतो.
॥ अभंग १३७१ ॥ अभंग रचना
ऐसे सांडुनियां घुरे । किविलवाणी दिसां कां रे । कामें उर भरे । हातीं नुरे मृत्तिका ॥१॥
उदार हा जगदानी । पांडुरंग अभिमानी । तुळसीदळ पाणी । चिंतनाचा भुकेला ॥ध्रु.॥
न लगे पुसावी चाकरी । कोणी वकील ये घरीं । उसका तो चाकरी । पारपत्य सकळ ॥२॥
नाहीं आडकाटी । तुका ह्मणे जातां भेटी । न बोलतां मिठी । उगी च पायीं घालावी ॥३॥
असा समर्थ देव सोडून तुम्ही लोकां समोर केविलवाने का दिसता? सांसारिक कामांनी उर भरतो, पण शेवटी हाती काहीच उरत नाही. पांडुरंग हा अत्यंत उदार आणि भक्तांचा अभिमानी आहे, तो केवळ एका तुळशीपत्राचा, पाण्याचा आणि स्मरणाचा उपाशी आहे. त्याच्या दरबारात कसलीही चाकरी किंवा वकिली करावी लागत नाही, तो स्वतःच भक्ताचे सर्व रक्षण करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, त्याला भेटायला जाण्यात कोणताही अडथळा नाही, गप्प राहून त्याच्या चरणांना घट्ट मिठी मारावी.
॥ अभंग १३७२ ॥ अभंग रचना
उपकारी असे आरोणि उरला । आपुलें तयाला पर नाहीं ॥१॥
लाभावरि घ्यावे सांपडलें काम । आपला तो श्रम न विचारी ॥ध्रु.॥
जीवा ऐसें देखे आणिकां जीवांसी । निखळ चि रासि गुणांची च ॥२॥
तुका ह्मणे देव तयांचा पांगिला । न भंगे संचला धीर सदा ॥३॥
जो अंतरात निष्काम उपकार भाव ठेवून वागतो, त्याला जगात कोणीही परके वाटत नाही. तो आत्महिताचा लाभ मिळवण्यासाठी सतत तत्पर असतो आणि स्वतःच्या कष्टांचा विचार करत नाही. तो इतर प्राण्यांना स्वतःच्या जिवासारखेच मानतो आणि त्याच्या ठायी गुणांचीच रास असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा भक्ताचा साक्षात देवही मिंधा (ऋणी) बनतो आणि त्याचा धीर कधीही भंग पावत नाही.
॥ अभंग १३७३ ॥ अभंग रचना
कोणा पुण्यें यांचा होईन सेवक । जींहीं द्वंदादिक दुराविलें ॥१॥
ऐसें वर्म मज दावीं नारायणा । अंतरीं च खुणा प्रकटोनि ॥ध्रु.॥
बहु अवघड असे संतभेटी । तरि जगजेठी करुणा केली ॥२॥
तुका ह्मणे मग नयें वृत्तीवरी । सुखाचे शेजारीं पहुडीन ॥३॥
ज्या संतांनी सर्व सुख-दुःख आणि द्वंद्व दूर फेकून दिले आहे, त्यांचा सेवक होण्याचे भाग्य मला कोणत्या पुण्याईने लाभेल? हे नारायणा, माझ्या अंतरात प्रगट होऊन मला हे भक्तीचे वर्म दाखव. संतांची भेट होणे अत्यंत कठीण आहे, पण जगन्नाथाने माझ्यावर कृपा केली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, एकदा संतांचा संग लाभला की मन विषयांकडे जात नाही आणि मी शाश्वत सुखाच्या शेजारी निवांत विश्रांती घेईन.
॥ अभंग १३७४ ॥ अभंग रचना
क्षणक्षणां सांभाळितों । साक्षी होतों आपुला ॥१॥
न घडावी पायीं तुटी । मन मुठी घातलें ॥ध्रु.॥
विचारतों वचनां आधीं । धरूनि शुद्धी ठेविली ॥२॥
तुका ह्मणे मागें भ्यालों । तरीं जालों जागृत ॥३॥
मी प्रत्येक क्षणी स्वतःचा सांभाळ करत स्वतःच्याच कृतींचा साक्षीदार बनत आहे. देवाच्या चरणांपासून तुटवडा होऊ नये, म्हणून मी माझ्या मनाला मुठीत धरून ठेवले आहे. कोणतेही शब्द बोलण्यापूर्वी मी विचार करतो आणि माझी बुद्धी शुद्ध व सावध ठेवली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी पूर्वी संसाराला भ्यालो होतो, पण आता पूर्णपणे जागृत झालो आहे.
॥ अभंग १३७५ ॥ अभंग रचना
आणूनियां मना । आवघ्या धांडोळिल्या खुणा । देखिला तो राणा । पंढरपूरनिवासी ॥१॥
यासी अनुसरल्या काय । घडे ऐसें वांयां जाय । देखिले ते पाय । सम जीवीं राहाती ॥ध्रु.॥
तो देखावा हा विध । चिंतनें तें कार्य सिद्ध । आणिकां संबंध । नाहीं पर्वकाळासी ॥२॥
तुका ह्मणे खळ । हो क्षणें चि निर्मळ । जाऊनियां मळ । वाळवंटीं नाचती ॥३॥
मी मनात पूर्ण विचार करून सर्व साधने शोधून पाहिली, तेव्हा पंढरपूरचा राजा पांडुरंग मला भेटला. या विठ्ठलाला शरण गेल्यावर काय साध्य होत नाही? सर्व काही सफल होते, त्याचे समचरण माझ्या हृदयात स्थिर झाले आहेत. विठ्ठलाचे ध्यान करणे हेच सर्व कार्यात सिद्धी देणारे आहे, त्याला वेगळ्या पर्वकाळाची किंवा मुहूर्ताची गरज नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, चंद्रभागेच्या वाळवंटात येऊन नाचल्याने दुष्ट माणसाचा सर्व मळ निघून जातो आणि तो क्षणात निर्मळ होतो.
॥ अभंग १३७६ ॥ अभंग रचना
धरितां ये पंढरीची वाट । नाहीं संकट मुक्तीचें ॥१॥
वंदूं येती देव पदें । त्या आनंदें उत्साहें ॥ध्रु.॥
नृत्यछंदें उडती रज । जे सहज चालतां ॥२॥
तुका ह्मणे गरुड टके । वैष्णव निके संभ्रम ॥३॥
पंढरीची वाट धरली की मुक्ती मिळवण्यात कसलेही संकट किंवा अडथळा उरत नाही. साक्षात देवही अत्यंत आनंदाने आणि उत्साहाने वारकऱ्यांच्या चरणांची धूळ मस्तकी लावण्यासाठी येतात. वारकरी जेव्हा भजनाच्या छंदात नाचतात, तेव्हा त्यांच्या पावलांनी उडणारी धूळ अत्यंत पवित्र असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हातात गरुडपstated पताका घेतलेले वैष्णव या उत्सवात आनंदाने रंगून गेले आहेत.
॥ अभंग १३७७ ॥ अभंग रचना
नाम घेतां मन निवे । जिव्हे अमृत चि जरवे । होताती बरवे । ऐसे शकुन लाभाचे ॥१॥
मन रंगलें रंगलें । तुझ्या चरणीं स्थिरावलें । केलिया विठ्ठलें । ऐसी कृपा जाणावी ॥ध्रु.॥
जालें भोजनसे दिसे । चिरा पडोनि ठेला इच्छे । धालियाच्या ऐसें । अंगा येती उद्गार ॥२॥
सुख भेटों आलें सुखा । निध सांपडला मुखा । तुका ह्मणे लेखा । आतां नाहीं आनंदा ॥३॥
विठ्ठलाचे नाव घेताच मन शांत होते आणि जिभेवर जणू अमृताचा गोडवा मुरतो; हे आत्मिक लाभाचे अत्यंत शुभ शकुन आहेत. माझे मन आता विठ्ठलाच्या चरणी पूर्णपणे रंगले आणि स्थिर झाले आहे, ही विठ्ठलाचीच मोठी कृपा आहे. जसे पोटभर जेवल्यावर इच्छेला पूर्णविराम मिळतो आणि तृप्तीचे ढेकर येतात, तशी माझी भक्ती तृप्त झाली आहे. सुखालाच साक्षात सुख भेटायला आले असून मुखात नामाचा खजिना सापडला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या आनंदाला आता सीमाच उरलेली नाही.
॥ अभंग १३७८ ॥ अभंग रचना
रुची रुची घेऊं गोडी । प्रेमसुखें जाली जोडी ॥१॥
काळ जाऊं नेदूं वांयां । चिंतितां विठोबाच्या पायां ॥ध्रु.॥
करूं भजन भोजन । धणी घेऊं नारायण ॥२॥
तुका ह्मणे जीव धाला । होय तुझ्यानें विठ्ठला ॥३॥
मी विठ्ठलनामाची रोज नवी गोडी चाखत आहे, ज्यामुळे प्रेमसुखाची मोठी कमाई झाली आहे. विठोबाच्या चरणांचे चिंतन करत मी माझा काळ कधीही वाया जाऊ देणार नाही. आम्ही नामाचेच भजन आणि तेच भोजन करून नारायणाच्या आनंदाने तृप्त होऊ. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे विठ्ठला, केवळ तुझ्या भक्तीनेच माझा जीव पूर्ण तृप्त झाला आहे.
॥ अभंग १३७९ ॥ अभंग रचना
वेळोवेळां हें चि सांगें । दान मागें जगासि ॥१॥
विठ्ठल हे मंगळवाणी । घेऊं धणी पंगती ॥ध्रु.॥
वेचतसे पळें पळ । केलें बळ पाहिजे ॥२॥
तुका ह्मणे दुश्चित नका । राहों फुका नाड हा ॥३॥
मी संपूर्ण जगाकडे पुन्हा पुन्हा हेच एक भक्तीचे दान मागत आहे. विठ्ठल ही अत्यंत मंगल वाणी आहे, संतांच्या पंगतीत बसून आपण तिच्या आनंदाने तृप्त होऊया. आयुष्याचा प्रत्येक पळ निघून जात आहे, म्हणून आताच भक्तीचे बळ लावले पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, उगीच बेसावध राहू नका, नाहीतर हा मानवी जन्म फुकट वाया जाईल.
॥ अभंग १३८० ॥ अभंग रचना
आणीक ऐसें कोठें सांगा । पांडुरंगा सारिखे ॥१॥
दैवत ये भूमंडळीं । उद्धार कळी पावितें ॥ध्रु.॥
कोठें कांहीं कोठें कांहीं । शोध ठायीं स्थळासी ॥२॥
आनेत्रींचें तीर्था नासे । तीर्था वसे वज्रलेप ॥३॥
पांडुरंगींचें पांडुरंगीं । पाप अंगीं राहेना ॥४॥
ऐसें हरें गिरिजेप्रति । गुह्य स्थिती सांगितली ॥५॥
तुका ह्मणे तीर्थ क्षेत्र । सर्वत्र हें दैवत ॥६॥
या भूमंडळावर कलियुगात जिवाचा उद्धार करणारे पांडुरंगासारखे दयाळू दैवत दुसरीकडे कुठे आहे ते सांगा? इतर ठिकाणी शोध घेतला तर कुठे काही तरी कमतरता दिसते. इतर तीर्थांवर गेलेले पाप कधी नष्ट होते तर कधी ते अधिकच घट्ट जडते. पण पांडुरंगाच्या पंढरपुरात आल्यावर अंगाला थोडेही पाप उरत नाही. साक्षात भगवान शिवाने पार्वतीला हे अत्यंत गुपित सांगितले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सर्व तीर्थ आणि क्षेत्रांमध्ये विठ्ठल हेच श्रेष्ठ दैवत आहे.
॥ अभंग १३८१ ॥ अभंग रचना
पुराणींचा इतिहास । गोड रस सेविला ॥१॥
नव्हती हे आहाच बोल । मोकळें फोल कवित्व ॥ध्रु.॥
भावें घ्या रे भावें घ्या रे । येगदा जा रे पंढरिये ॥२॥
भाग्यें आलेति मनुष्यदेहा । तो हा पाहा विठ्ठल ॥३॥
पापपुण्या करील झाडा । जाइल पीडा जन्माची ॥४॥
घ्यावी हातीं टाळदिंडी । गावे तोंडीं गुणवाद ॥५॥
तुका ह्मणे घटापटा । न लगे वाटा शोधाव्या ॥६॥
मी पुराणांतील इतिहास आणि भक्तीचा गोड रस प्राशन केला आहे, हे माझे बोल केवळ पोकळ कवित्व किंवा बाता नाहीत. अहो लोकांनो, श्रद्धेने एकदा तरी पंढरपूरला जा! मोठ्या भाग्याने तुम्हाला हा मनुष्यदेह मिळाला आहे, तर या विठ्ठलाचे दर्शन घ्या. तो तुमच्या सर्व पाप-पुण्याचा हिशोब चुकता करून जन्माची पीडा नष्ट करेल. हातात टाळ-दिंडी घ्या आणि मुखाने देवाचे गुणगान गा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, कठीण तर्कशास्त्राच्या किंवा वादाच्या वाटा शोधण्याची काहीही गरज नाही.
॥ अभंग १३८२ ॥ अभंग रचना
कर्म धर्म नव्हती सांग । उण्या अंगें पतन ॥१॥
भलत्या काळें नामावळी । सुलभ भोळी भाविकां ॥ध्रु.॥
प्रायश्चित्तें पडती पायां । गाती तयां वैष्णवां ॥२॥
तुका ह्मणे नुपजे दोष करा घोष आनंदे ॥३॥
कर्म आणि धर्म सांगोपांग पूर्ण होत नाहीत, त्यात थोडेही उणे पडले तर माणसाचे पतन होते. परंतु कोणत्याही वेळी भगवंताची नामावळी जपणे हे भोळ्या भाविकांसाठी अतिशय सुलभ आहे. जे वैष्णव भक्तीने देवाची गाणी गातात, त्यांच्या पाया पडायला प्रायश्चित्तही स्वतः येते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, नामाच्या घोषाने कोणताही दोष निर्माण होत नाही, म्हणून आनंदाने हरिनाम गजर करा.
॥ अभंग १३८३ ॥ अभंग रचना
पाहा रे हें दैवत कैसें । भक्तिपिसें भाविक ॥१॥
पाचारिल्या सरिसें पावे । ऐसें सेवे बराडी ॥ध्रु.॥
शुल्क काष्ठीं गुरुगुरी । लाज हरि न धरी ॥२॥
तुका ह्मणे अर्धनारी । ऐसीं धरी रूपडीं ॥३॥
पहा हे आमचे दैवत विठ्ठल कसे आहे! तो भक्तीचा भुकेला आणि भाविकांचा पाठीराखा आहे. हाक मारताच तो लगेच धावून येतो, भक्ताच्या सेवेसाठी तो आतुर असतो. एका साध्या लाकडाच्या खांबातून (नृसिंह रूपात) प्रगट होण्यास हरीने कसलीही लाज बाळगली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्ताच्या रक्षणासाठी देवाने अर्धनारी नटेश्वरासारखी अनेक रूपे धारण केली आहेत.
॥ अभंग १३८४ ॥ अभंग रचना
बहुत सोसिले मागें न कळतां । पुढती काय आतां अंध व्हावें ॥१॥
एकाचिये अंगीं हें ठेवावें लावून । नये भिन्न भिन्ना चांचपडो ॥ध्रु.॥
कोण होइल तो ब्रह्मांडचाळक । आपणें चि हाके देइल हाके ॥२॥
तुका ह्मणे दिलीं चेतवूनि सुणीं । कौतुकावांचूनि नाहीं छळ ॥३॥
पूर्वी अज्ञानामुळे मी खूप कष्ट सोसले, पण आता सत्य कळल्यावर पुन्हा आंधळे का व्हावे? सर्व काही एकाच देवावर सोपवून द्यावे, उगीच वेगवेगळ्या साधनांत चाचपडत राहू नये. जो या ब्रह्मांडाचा चालक आहे, तो स्वतःच हाक मारल्यावर प्रतिसाद देईल. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने केवळ कौतुकासाठी हा सर्व संसाररूपी खेळ मांडला आहे, यात कोणताही खरा छळ नाही.
॥ अभंग १३८५ ॥ अभंग रचना
आश्चर्य या वाटे नसत्या छंदाचें । कैसें दिलें साचें करोनियां ॥१॥
दुजियासी तंव अकळ हा भाव । करावा तो जीव साक्ष येथें ॥ध्रु.॥
एकीं अनेकत्व अनेकीं एकत्व । प्रकृतिस्वभाव प्रमाणें चि ॥२॥
तुका ह्मणे करूं उगवूं जाणसी । कुशळ येविशीं तुह्मी देवा ॥३॥
या नसलेल्या आभासाच्या जगाला देवाने कसे खरे भासवले आहे, याचे मला नवल वाटते. अज्ञानी माणसाला हा भाव अजिबात कळत नाही, त्यासाठी स्वतःच्या जिवाचीच साक्ष हवी. एकाच परमात्म्यातून हे अनेकत्व प्रगट झाले आहे आणि अनेकात एकच परमात्मा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तूच हा खेळ मांडण्यात आणि पुन्हा तो गुंडाळण्यात अत्यंत कुशल आहेस.
॥ अभंग १३८६ ॥ अभंग रचना
अस्त नाहीं आतां एक चि मोहोरा । पासूनि अंधारा दुरि जालों ॥१॥
साक्षत्वें या जालों गुणाचा देखणा । करीं नारायणा तरी खरें ॥ध्रु.॥
आठवे विसरु पडियेला मागें । आलें तें चि भागें यत्न केलें ॥२॥
तुका ह्मणे माझा विनोद देवासी । आह्मी तुह्मां ऐसीं दोन्ही नव्हों ॥३॥
आता माझ्या आत्मज्ञानाचा अस्त कधीही होणार नाही, मी अज्ञानाच्या अंधारापासून कायमचा दूर झालो आहे. मी आता तिन्ही गुणांकडे केवळ साक्षीभावाने पाहणारा बनलो आहे; हे नारायणा, तूच हे सर्व घडवून आणले आहेस. आठवण आणि विसर हे सर्व मागे पडले असून प्रारब्धाने जे आले ते मी स्वीकारले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझा आणि देवाचा हा एक विनोदच चालू आहे, कारण खरोखर पाहता देव आणि भक्त हे दोघे वेगळे उरलेलेच नाहीत.
॥ अभंग १३८७ ॥ अभंग रचना
क्षर अक्षर हे तुमचे विभाग । कासयानें जग दुरी धरा ॥१॥
तैसे आह्मी नेणों पालटों च कांहीं । त्यागिल्याची नाहीं मागें चाड ॥ध्रु.॥
प्रतिपादिता तूं समविषमाचा । प्रसाद तो याचा पापपुण्य ॥२॥
तुका ह्मणे तुह्मां नाना अवगणीं । लागे संपादणी लटिक्याची ॥३॥
नाशवंत (क्षर) आणि अविनाशी (अक्षर) हे सर्व तुझेच विभाग आहेत, मग तू जगाला स्वतःपासून दूर का ठेवतोस? आम्ही भक्त असे बदलणे जाणत नाही, एकदा संसाराचा त्याग केला की त्याची पुन्हा आस धरत नाही. बरे-वाईट आणि पाप-पुण्य या सर्वांचा प्रतिपालक तूच आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तुझ्या लीला समजण्यासाठी लोकांना विनाकारण खोट्या कल्पना कराव्या लागतात.
॥ अभंग १३८८ ॥ अभंग रचना
सर्वरसीं मीनलें चित्त । अखंडित आनंदु ॥१॥
गोत पति विश्वंभरीं । जाला हरि सोयरा ॥ध्रु.॥
वोळखी ते एका नांवें । इतरभावें खंडणा ॥२॥
तुका ह्मणे नांवें रूपें । दुसरीं पापें हारपलीं ॥३॥
माझे चित्त आता सर्व रसांचे मूळ असलेल्या परमानंदात पूर्णपणे विलीन झाले आहे. साक्षात विश्वंभर हरीच माझा बंधू, सखा आणि सोयरा बनला आहे. आता मला केवळ एका नामाचीच खरी ओळख उरली असून इतर सर्व भाव खंडित झाले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, बाह्य नावे आणि रूपे मावळल्यामुळे द्वैताचे पाप कायमचे नष्ट झाले आहे.
॥ अभंग १३८९ ॥ अभंग रचना
मीं हें ऐसें काय जाती । अवघड किती पाहातां ॥१॥
नाहीं होत उल्लंघन । नसतां भिन्न दुसरें ॥ध्रु.॥
अंधारानें तेज नेलें । दृष्टीखालें अंतर ॥२॥
तुका ह्मणे सवें देव । घेतां ठाव दावील ॥३॥
हा 'मी' आणि 'माझेपणा'चा अहंकार इतका कठीण आहे की तो सहजासहजी सुटत नाही. पण देवाशिवाय जेव्हा दुसरे काही उरतच नाही, तेव्हा हा भेद ओलांडणे कठीण राहत नाही. अज्ञानाच्या अंधाराने आत्म्याचा प्रकाश झाकून टाकला होता. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाला सोबती घेतले की तो स्वतःच आपल्याला आपले मूळ स्वरूप दाखवतो.
॥ अभंग १३९० ॥ अभंग रचना
कवेश्वरांचा तो आह्मांसी विटाळ । प्रसाद वोंगळ चिवडिती ॥१॥
दंभाचे आवडी बहिराट अंधळे । सेवटासि काळें होइल तोंड ॥ध्रु.॥
सोन्यासेजारी तों लाखेची जतन । संतत ते गुण जैसेतैसे ॥२॥
सेव्य सेववता न पडतां ठावी । तुका ह्मणे गोवी पावती हीं ॥३॥
केवळ कल्पनेच्या आणि पांडित्याच्या बाता मारणाऱ्या कवींचा आम्हाला विटाळ वाटतो, कारण ते परमार्थाचा प्रसाद व्यर्थ चिवडतात. दंभाच्या आवडीमुळे ते आंधळे आणि बहिरे झाले आहेत, शेवटी त्यांचे तोंड काळे होईल. सोन्याच्या शेजारी लाख ठेवली तरी लाखाचे मोल वाढत नाही, तिचे गुण जसेच्या तसेच राहतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सेव्य (देव) आणि सेवक यातील खरा भाव न जाणल्यामुळे असे लोक संसारात अडकून पडतात.
॥ अभंग १३९१ ॥ अभंग रचना
वाढलियां मान न मनावी निश्चिती । भूतांचिये प्रीती भूतपण ॥१॥
ह्मणऊनि मना लावावी कांचणी । इंद्रियांचे झणी ओढी भरे ॥ध्रु.॥
एका एकपणें एकाचिये अंगीं । लागे रंग रंगीं मिळलिया ॥२॥
तुका ह्मणे देव निष्काम निराळा । जीवदशे चाळा चळणांचा ॥३॥
जगात मान-सन्मान वाढला तरी मनाने शेफारून जाऊ नये; सर्व प्राण्यांवर प्रेम करणे म्हणजेच देवपण होय. म्हणूनच मनाला सतत संयमाची कसोटी लावली पाहिजे, जेणेकरून इंद्रिये विषयांच्या आहारी जाणार नाहीत. एक परमात्मा जेव्हा सर्व भक्तांमध्ये रंगून जातो, तेव्हा भक्तीचा रंग अधिकच चढतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, साक्षात देव हा निष्काम आणि निराळा आहे, केवळ जीवदशेमुळे विषयांचे खेळ भासतात.
॥ अभंग १३९२ ॥ अभंग रचना
माया साक्षी आह्मी नेणों भीड भार । आप आणि पर नाहीं दोन्ही ॥१॥
सत्याचिये साटीं अवघा चि भरे । नावडे व्यापार तुटीचा तो ॥ध्रु.॥
पोंभाळिता चरे अंतरींचें दुःख । लांसें फांसें मुख उघडावें ॥२॥
तुका ह्मणे नव्हे स्फीतीचा हा ठाव । निवाड्यासी देव साक्षी केला ॥३॥
आम्ही मायेच्या साक्षीने कसलीही भीडमुर्वत बाळगत नाही; आमच्यासाठी आपले आणि परके असे काहीही उरलेले नाही. आम्ही केवळ सत्याचाच व्यवहार करतो, तोट्याचा (असत्याचा) व्यापार आम्हाला अजिबात आवडत नाही. अंतरातील दुःख लपवून ठेवल्याने ते अधिकच वाढते, म्हणून ते उघडपणे मांडले पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हा काही स्वतःची स्तुती करण्याचा प्रकार नाही, मी साक्षात देवालाच या निवाड्यासाठी साक्षी ठेवले आहे.
॥ अभंग १३९३ ॥ अभंग रचना
संतां आवडे तो काळाचा ही काळ । समर्थाचें बाळ जेवीं समर्थ ॥१॥
परिसतां तेथें नाहीं एकविणें । मोहें न पवे सीण ऐसें राखे ॥ध्रु.॥
केले अन्याय ते सांडवी उपचारें । न देखें दुसरें नासा मूळ ॥२॥
तुका ह्मणे मुख्य कल्पतरुछाया । काय नाहीं दया तये ठायीं ॥३॥
संतांना जो प्रिय असतो, तो काळाचाही काळ बनतो; जसे समर्थाचे बाळ स्वतः समर्थ असते. संतांच्या उपदेशात केवळ एकाच पांडुरंगाचे वर्णन असते, ते भक्ताला मोहाच्या दुःखात पडू न देता त्याचे रक्षण करतात. भक्ताने केलेले सर्व अपराध संत आपल्या कृपेने क्षमा करतात आणि संसाराच्या दुःखाचे मूळच नष्ट करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संत हे साक्षात कल्पतरूची छाया आहेत, त्यांच्या ठायी दया असणार नाही तर कुठे असणार?
॥ अभंग १३९४ ॥ अभंग रचना
संतांच्या धीकारें अमंगळ जिणें । विश्वशत्रु तेणें सांडी परि ॥१॥
कुळ आणि रूप वांयां संवसार । गेला भरतार मोकलितां ॥ध्रु.॥
मूळ राखे तया फळा काय उणें । चतुर लक्षणें राखों जाणे ॥२॥
तुका ह्मणे सायास तो एके ठायीं । दीप हातीं तई अवघें बरें ॥३॥
संतांचा धिक्कार करणाऱ्या माणसाचे जगणे अमंगळ आणि पापी आहे, असा माणूस संपूर्ण विश्वाचा शत्रू ठरतो. पतीला सोडून दिलेल्या स्त्रीचे रूप आणि कुळ जसे व्यर्थ जाते, तसा संतांना दुरावलेला संसार व्यर्थ आहे. जो झाडाचे मूळ जतन करतो, त्याला फळांची काय कमतरता असणार? शहाणा माणूस मूळ भक्ती जपणे जाणतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हातात ज्ञानाचा दिवा असताना सर्व काही सुरळीत होते, म्हणून एका भगवंताच्या भक्तीचाच प्रयत्न करावा.
॥ अभंग १३९५ ॥ अभंग रचना
ओलें मूळ भेदी खडकाचें अंग । अभ्यासासी सांग कार्यसिद्धि ॥१॥
नव्हे ऐसें कांहीं नाहीं अवघड । नाहीं कईवाड तोंच वरि ॥ध्रु.॥
दोरें चिरा कापे पडिला कांचणी । अभ्यासें सेवनीं विष पडे ॥२॥
तुका ह्मणे कैंचा बैसण्यासी ठाव । जठरीं बाळा वाव एकाएकीं ॥३॥
झाडाचे कोमल ओले मूळ सततच्या प्रयत्नाने कठीण खडकालाही भेदून पार जाते; सततच्या अभ्यासानेच कार्याची सिद्धी होते. जगात अशक्य असे काहीच नाही, जोपर्यंत माणूस मनापासून प्रयत्न (कैवाड) करत नाही तोपर्यंतच ते कठीण वाटते. विहिरीच्या दगडावर सतत दोर घासल्याने दगडावरही काप पडतो, अभ्यासाने तर विषाचेही पचन होऊ शकते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मातेच्या उदरात बाळाला जागा नसतानाही अभ्यासाने आणि निसर्गाने तिथे बाळ वाढते, तसेच भक्तीच्या अभ्यासाने सर्व काही साध्य होते.
॥ अभंग १३९६ ॥ अभंग रचना
अमर आहां अमर आहां । खरें कीं पाहा खोटें हें ॥१॥
न ह्मणां देह माझा ऐसा । मग भरवसा कळेल ॥ध्रु.॥
कैंचा धाक कैंचा धाक । सकिळक हें आपुलें ॥२॥
देव चि बरे देव चि बरे । तुका ह्मणे खरे तुह्मी ॥३॥
तुम्ही सर्वजण अमर आहात! हे बोल खरे की खोटे ते स्वतःच पारखून पाहा. 'हा देह माझा आहे' असा अहंपण आधी सोडून द्या, म्हणजे तुम्हाला या आत्मज्ञानाचा पूर्ण भरवसा पटेल. मग कसली आली आहे भीती आणि कसला धाक? कारण हे सर्व जग आपले स्वतःचेच स्वरूप आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुम्ही साक्षात देवस्वरूपच आहात, हेच त्रिकालबाधित सत्य आहे.
॥ अभंग १३९७ ॥ अभंग रचना
काम नाहीं काम नाहीं । जालों पाहीं रिकामा ॥१॥
फावल्या या करूं चेष्टा । निश्चळ दृष्टा बैसोनि ॥ध्रु.॥
नसत्या छंदें नसत्या छंदें । जग विनोदें विहडतसे ॥२॥
एकाएकीं एकाएकीं । तुका लोकीं निराळा ॥३॥
मला आता संसाराचे कोणतेही काम उरलेले नाही, मी पूर्णपणे मोकळा आणि कामरहित झालो आहे. आता मिळालेल्या वेळात मी शांतपणे साक्षीभावाने बसून या जगाचे कौतुक पाहत आहे. हे जग व्यर्थ छंदांमध्ये आणि मोहात पडून स्वतःचा नाश करून घेत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी या सर्व जगात राहूनही पूर्णपणे वेगळा आणि असंग राहिलो आहे.
॥ अभंग १३९८ ॥ अभंग रचना
हातीं घेऊनियां काठी । तुका लागला किळवरा पाठी ॥१॥
नेऊनि निजविलें स्मशानीं । माणसें जाळी ते ठाकणीं ॥ध्रु.॥
काडिलें तें ओढें । मागील उपचाराचें पुढें ॥२॥
नाहीं वाटों आला भेव । सुख दुःख भोगिता देव ॥३॥
याजसाटीं हें निर्वाण । केलें कसियेलें मन ॥४॥
तुका ह्मणे अनुभव बरा । नाहीं तरी सास्त होय चोरा ॥५॥
हातात काठी घेऊन मी माझ्या स्वतःच्याच देहाभिमानाच्या आणि संसाराच्या पाठी लागलो. त्याला नेऊन मी स्मशानात जिथे माणसे जाळतात तिथे झोपवून दिले. संसाराचे सर्व ओझे आणि मागील उपचार मी पूर्णपणे बाजूला सारले. मला कसलीही भीती वाटली नाही, कारण सुख आणि दुःख भोगणारा साक्षात देवच आहे हे मला कळले. यासाठीच मी हे अंतिम पाऊल उचलून माझे मन घट्ट केले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आत्मज्ञानाचा प्रत्यक्ष अनुभवच श्रेष्ठ आहे, नाहीतर अनुभव नसताना ज्ञानाच्या बाता मारणारा चोरासारखा शिक्षेस पात्र ठरतो.
॥ अभंग १३९९ ॥ अभंग रचना
कीर्तन चांग कीर्तन चांग । होय अंग हरिरूप ॥१॥
प्रेमाछंदें नाचे डोले । हारपला देहभाव ॥ध्रु.॥
एकदेशी जीवकळा । हा सकळां सोयरा ॥२॥
तुका ह्मणे उरला देव । गेला भेव त्या काळें ॥३॥
हरिकीर्तन अत्यंत श्रेष्ठ आहे, कीर्तनाने भक्ताचे संपूर्ण अंगच हरिरूप बनून जाते. प्रेमाच्या छंदात भक्त जेव्हा नाचतो व डोलतो, तेव्हा त्याचा देहाभिमान पूर्णपणे गळून पडतो. मर्यादित असणारा जीव हा साक्षात सर्व प्राण्यांचा सोयरा असणाऱ्या परमात्म्यात लीन होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता केवळ देवच उरला आहे आणि काळाची सर्व भीती कायमची निघून गेली आहे.
॥ अभंग १४०० ॥ अभंग रचना
न बोलेसी करा वाचा । उपाधीचा संबंध ॥१॥
एका तुमच्या नामाविण । अवघा सीण कळतसे ॥ध्रु.॥
संकल्पाचे ओढी मन । पापपुण्य सम चि ॥२॥
तुका ह्मणे नारायणीं । पावो वाणी विसांवा ॥३॥
संसाराच्या उपाधींशी संबंध ठेवून वाणीने व्यर्थ बडबड करू नये. एका तुमच्या नामाशिवाय इतर सर्व गोष्टी म्हणजे केवळ श्रम आणि त्रास आहे, हे मला कळून चुकले आहे. मनाच्या व्यर्थ संकल्पांमुळेच पाप आणि पुण्य जोडले जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी ही वाणी कायमची नारायणाच्या चरणी विश्रांती पावो.
भाग 13 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 15 (पुढे)