तुकाराम महाराज गाथा - भाग १५ (अभंग १४०१ ते १५००)

॥ अभंग १४०१ ॥ अभंग रचना

प्रारब्धा हातीं जन । सुख सीण पावतसे ॥१॥
करितां घाइळाचा संग । अंगें अंग माखावें ॥ध्रु.॥
आविसा अंगें पीडा वसे । त्यागें असे बहु सुख ॥२॥
तुका म्हणे जीव भ्याला । अवघ्या आला बाहेरी ॥३॥

सर्व लोक प्रारब्धाच्या आधीन असून त्यानुसारच सुख व दुःखाचा त्रास भोगत असतात. एखाद्या जखमी माणसाच्या संगतीत राहिल्यास आपले स्वतःचे शरीरही रक्ताने माखून जाते. विषयांच्या मोहात शारीरिक व मानसिक पीडा वसलेली असते, तर त्यांचा त्याग करण्यातच मोठे सुख आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हा संसार आणि विषयभोग पाहून माझा जीव घाबरला आहे, म्हणूनच मी या सर्व प्रपंचाच्या व्यापातून बाहेर पडलो आहे.

॥ अभंग १४०२ ॥ अभंग रचना

आशा ते करविते बुद्धीचा लोप । संदेह तें पाप कैसें नव्हे ॥१॥
आपला आपण करावा विचार । प्रसन्न तें सार मन गोही ॥ध्रु.॥
नांवें रूपें अंगीं लाविला विटाळ । होतें त्या निर्मळ शुद्ध बुद्ध ॥२॥
अंधाऱ्यानें नये देखण्याची चाली । चालों ऐसी बोली तुका बोले ॥३॥

विषयांची आशा माणसाच्या बुद्धीचा नाश करते आणि मनात निर्माण होणारा संशय हे पापाचेच मूळ आहे. माणसाने स्वतःच स्वतःच्या हिताचा विचार केला पाहिजे; ज्या गोष्टीने आपले मन प्रसन्न व शांत राहते, तेच खरे आत्महित होय. नाव आणि रूप या उपाधींमुळे मूळच्या निर्मळ व शुद्ध बुद्धीला मलीनता प्राप्त झाली आहे. अंधारात चालण्याची पद्धत प्रकाश नसताना उपयोगी पडत नाही, तसेच अज्ञानात अडकून न पडता विवेकाने चालावे, असे तुकाराम महाराज सांगतात.

॥ अभंग १४०३ ॥ अभंग रचना

जळो आतां नांव रूप । माझ माझे पाप गांठींचें ॥१॥
संतांचिया चरणरजें । उतरूं ओझें मातीचें ॥ध्रु.॥
लटिकियाचा अभिमान । होता सीण पावित ॥२॥
तुका म्हणे अरूपींचें । सुख साचें निनांवें ॥३॥

माझे हे भौतिक नाव आणि रूप नष्ट होवो, कारण त्यामुळे माझ्या गाठीशी पापाचे ओझे जमा झाले आहे. आता संतांच्या चरणधुळीचा आश्रय घेऊन या देहरूपी मातीचे ओझे मी उतरवून टाकणार आहे. खोट्या देहाचा व संसाराचा अभिमान बाळगल्याने आतापर्यंत केवळ त्रास व दुःखाचा सामना करावा लागला. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो निर्गुण, अरूप आणि नामरहित परमेश्वर आहे, त्याचे सुखच एकमेव सत्य सुख आहे.

॥ अभंग १४०४ ॥ अभंग रचना

निंदा स्तुती करवी पोट । सोंग दाखवी बोभाट ॥१॥
जटा राख विटंबना । धीर नाहीं क्षमा मना ॥ध्रु.॥
शृंगारिलें मढें । जीवेंविण जैसें कुडें ॥२॥
तुका म्हणे रागें । भलतें चावळे वाउगें ॥३॥

केवळ पोटाची खळगी भरण्यासाठी लोक इतरांची निंदा किंवा स्तुती करतात आणि बाह्य सोंग आणून जगात प्रसिद्धी मिळवण्याचा आव आणतात. मनात संयम, धीर आणि क्षमा नसेल, तर अंगावर जटा वाढवणे आणि अंगाला राख फासणे ही केवळ स्वतःची विटंबना आहे. जसे प्राण नसलेल्या प्रेताला कितीही नटवले तरी ते व्यर्थ असते, तसेच अंतःकरणात भक्ती नसेल तर बाह्य सोंग व्यर्थ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा मनुष्य क्रोधाच्या भरात भलतेच व्यर्थ बडबडत राहतो.

॥ अभंग १४०५ ॥ अभंग रचना

भिक्षापत्र अवलंबणें । जळो जिणें लाजिरवाणें । ऐसियासी नारायणें । उपेक्षीजे सर्वथा ॥१॥
देवा पायीं नाहीं भाव । भक्ती वरी वरी वाव । समर्पित जीव । नाहीं तो हा व्यभिचार ॥ध्रु.॥
जगा घालावें सांकडें । दीन होऊनि बापुडें ॥ हें चि अभाग्य रोकडें । मूळ आणि विश्वास ॥२॥
काय न करी विश्वंभर । सत्य करितां निर्धार ॥ तुका म्हणे सार । दृढ पाय धरावे ॥३॥

भगवंतावर पूर्ण श्रद्धा न ठेवता इतरांपुढे भिकेचे पात्र पसरून जगणे हे अत्यंत लाजिरवाणे आहे; अशा लोकांकडे देव कधीही लक्ष देत नाही. देवाच्या चरणी सच्चा भाव नसेल आणि भक्ती केवळ वरवरची व दाखवण्यापुरती असेल, तसेच देवाला पूर्ण जीव अर्पण केला नसेल तर ती भक्ती व्यर्थ आहे. जगासमोर लाचार आणि दीनवाणे होऊन मदत मागणे हेच माणसाच्या अभागाचे मूळ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जर मनात दृढ विश्वास असेल तर तो विश्वाचा सांभाळ करणारा परमेश्वर काय करू शकत नाही? म्हणूनच एका भगवंताचेच पाय दृढ धरून राहावे.

॥ अभंग १४०६ ॥ अभंग रचना

भावबळें विष्णुदास । नाहीं नास पावत ॥१॥
योगभाग्यें घरा येती । सर्व शक्ती चालत ॥ध्रु.॥
पित्याचें जें काय धन । पुत्रा कोण वंचील ॥२॥
तुका म्हणे कडे बैसों । तेणें असों निर्भर ॥३॥

आपल्या भावबळाच्या आणि भक्तीच्या सामर्थ्यावर भगवंताचे भक्त कधीही नाशास पावत नाहीत. त्यांच्या भाग्याने आणि योगाने सर्व सिद्धी व शक्ती स्वतःहून त्यांच्या घरी चालून येतात. पित्याची जी काय संपत्ती असते, ती मिळण्यापासून मुलाला कोण रोखू शकते? तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही भगवंताच्या मांडीवर बसलो आहोत, त्यामुळे आता आम्हाला कोणत्याही गोष्टीची चिंता उरलेली नाही.

॥ अभंग १४०७ ॥ अभंग रचना

कोरड्या गोठी चटक्या बोल । शिकल्या सांगें नाहीं ओल ॥१॥
कोण यांचें मना आणी । ऐकों कानीं नाइकोनि ॥ध्रु.॥
घरोघरीं सांगती ज्ञान । भूस सिणें कांडिती ॥२॥
तुका म्हणे आपुल्या मति । काय रितीं पोकळें ॥३॥

ज्याच्या अंतःकरणात भक्तीचा ओलसरपणा नाही, अशा माणसाच्या केवळ कोरड्या गप्पा आणि आकर्षक बोलणे व्यर्थ असते. अशा लोकांचे बोलणे ऐकूनही न ऐकल्यासारखे करावे, कारण सुजाण माणसे अशा बोलण्याला महत्त्व देत नाहीत. हे लोक घरोघरी जाऊन ज्ञानाच्या गप्पा मारतात, पण ते फोफसा कोंडा कांडण्यासारखे निष्फळ श्रम असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, स्वतःच्या बुद्धीचा गर्व असणारी ही पोकळ माणसे अंतरात्म्याच्या दृष्टीने अत्यंत रीती व रिकामी असतात.

॥ अभंग १४०८ ॥ अभंग रचना

नव्हतियाचा सोस होता । झडो आतां पदर ॥१॥
देखणें तें देखियेलें । आतां भलें साक्षत्वें ॥ध्रु.॥
लाभें कळों आली हानि । राहों दोन्हीं निराळीं ॥२॥
तुका म्हणे एकाएकीं । हा कां लोकीं पसारा ॥३॥

ज्या असत्य गोष्टी अस्तित्वातच नव्हत्या, त्यांचा उगाच हव्यास वाटत होता; आता तो मोहाचा पदर गळून पडलेला बरा. ज्या परमात्म्याला पाहायचे होते त्याला पाहिले आहे, आता केवळ साक्षीभावाने जगाकडे पाहणे हेच योग्य आहे. परमार्थरूपाचा खरा लाभ झाल्यावर संसारातील हानी समजून आली आहे, त्यामुळे आता लाभ आणि हानी या दोन्हीपासून अलिप्त राहावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, एका परमात्म्याव्यतिरिक्त जगतात हा इतका व्यर्थ पसारा कशासाठी मांडला आहे?

॥ अभंग १४०९ ॥ अभंग रचना

सोसें वाढे दोष । जाला न पालटे कस ॥१॥
ऐसें बरवें वचन । करितां तें नारायण ॥ध्रु.॥
असे प्रारब्ध नेमें । श्रमुचि उरे श्रम ॥२॥
सुख देते शांती । तुका म्हणे धरितां चित्तीं ॥३॥

विषयांचा अतिहव्यास केल्याने दोष वाढतात आणि त्यातून मूळ वस्तूचे मोल किंवा योग्यता बदलत नाही. परमेश्वराचे नामस्मरण आणि त्याचे गुणगान करणे हेच सर्वात उत्तम वचन व कार्य आहे. प्रारब्धात जितके लिहिले आहे तितकेच मिळते, व्यर्थ हव्यास केल्याने केवळ शारीर व मानसिक श्रम उरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मनात शांती बाळगल्यास आणि तिचे चित्तात ध्यान केल्यास परम सुख प्राप्त होते.

॥ अभंग १४१० ॥ अभंग रचना

काय शरीरापें काम । कृपा साधावया प्रेम ॥१॥
उचिताचे धर्म । भागा आले ते करूं ॥२॥
देईन हाक नारायणा । तें तों नाकळे बंधना ॥ध्रु.॥
पंढरीचा राणा । आइकोन धांवेल ॥३॥
सातांपांचांचें गोठलें । प्रारब्धें आकारलें ॥४॥
आतां हें संचलें । असो भोगा सांभाळीं ॥५॥
फावली ते बरवी संधि । सावधान करूं बुद्धी ॥६॥
तुका म्हणे मधीं । कोठें नेघे विसावा ॥७॥

या देहाकडून काय काम करून घ्यायचे आहे, तर भगवंताची कृपा मिळवण्यासाठी त्याच्यावर उत्कट प्रेम करायचे आहे. आपल्या वाट्याला जे योग्य कर्तव्य व धर्म आले आहेत, ते आपण पार पाडावेत. मी नारायणाला आर्ततेने हाक मारीन, कारण ती हाक कोणत्याही बंधनात अडकत नाही; माझी हाक ऐकून पंढरीचा राणा धावत येईल. पंचमहाभूतांचे हे शरीर प्रारब्धामुळे आकारास आले आहे, आता हे जसे साचले आहे तसे भोगाच्या आधीन राहून सांभाळावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला ही उत्तम संधी लाभली आहे, त्यामुळे मी बुद्धी सावधान ठेवून भगवंताच्या मार्गात मध्ये कुठेही विसावा न घेता अखंड वाटचाल करेन.

॥ अभंग १४११ ॥ अभंग रचना

न लगे देशकाळ । मंत्रविधानें सकळ ॥१॥
मनें चि निश्चळ । करूनि करुणा भाकावी ॥२॥
येतो बैसलिया ठाया । आसणें व्यापी देवराया ॥ध्रु.॥
निर्मळ ते काया । अधिष्ठान तयाचें ॥३॥
कल्पनेचा साक्षी । तरि आदरें चि लक्षी ॥४॥
आवडीनें भक्षी । कोरडें धान्य मटमटां ॥५॥
घेणें तरि भाव । लक्षी दासांचा उपाव ॥६॥
तुका म्हणे जीव । जीवीं मेळविल अनंत ॥७॥

भगवंताचे चिंतन करण्यासाठी विशिष्ट देश, काळ किंवा मंत्रविधानांची मुळीच गरज नसते; केवळ मन निश्चळ करून आर्ततेने त्याची करुणा भाकावी. आपण जिथे बसलो आहोत, तिथेच देवराय व्यापून राहतो आणि ज्याचे शरीर व अंतःकरण निर्मळ आहे, तिथेच देव अधिष्ठान करतो. तो सर्व कल्पनांचा साक्षी आहे, तो भक्ताच्या भावनेचा आदर करतो आणि प्रेमाने अर्पण केलेले कोरडे धान्यही अत्यंत आवडीने भक्षण करतो. त्याला केवळ भक्ताचा सच्चा भाव हवा असतो आणि तो आपल्या दासांचे कल्याण करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा तो अनंत परमेश्वर भक्ताच्या जीवाला आपल्या जीवात लीन करून घेतो.

॥ अभंग १४१२ ॥ अभंग रचना

नाहीं आल आले भक्तीसुख अनुभवा । तो मी ज्ञान देवा काय करूं ॥१॥
नसावें जी तुह्मी कांहीं निश्चिंतीनें । माझिया वचनें अभेदाच्या ॥ध्रु.॥
एकाएकीं मन नेदी समाधान । देखिल्या चरण वांचूनियां ॥२॥
तुका म्हणे वाचा गुणीं लांचावली । न राहे उगली मौन्य मज ॥३॥

हे देवा, जर मला भक्तीचे सुख अनुभवायला मिळाले नाही, तर अशा कोरड्या ज्ञानाचे मी काय करू? मी अभेदाच्या किंवा ज्ञानाच्या मोठ्या गोष्टी सांगतो म्हणून तुम्ही माझ्याबाबतीत निवांत राहू नका. तुमचे श्रीचरण पाहिल्याशिवाय माझ्या मनाला अजिबात समाधान लाभत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी वाणी तुमच्या गुणगानाला भुलली आहे, त्यामुळे मला गप्प किंवा मौन धारण करून राहता येत नाही.

॥ अभंग १४१३ ॥ अभंग रचना

मागतां विभाग । कोठें लपाल जी मग ॥१॥
संत साक्षी या वचना । त्यांसी ठाउकिया खुणा ॥ध्रु.॥
होइन धरणेकरी । मग मी रिघों नेदीं बाहेरी ॥२॥
तुका म्हणे मी अक्षर । तुज देवपणाचा भार ॥३॥

हे देवा, जेव्हा मी तुमच्याकडे माझा भक्तीचा अधिकार किंवा वाटा मागू लागेन, तेव्हा तुम्ही कुठे लपून बसणार? माझ्या या वचनाला सर्व संत साक्षी आहेत, कारण त्यांना तुमच्या खुणा पूर्णपणे माहीत आहेत. मी तुमच्या दारात धरणे धरून बसेन आणि तुम्हाला बाहेर जाऊ देणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी अविनाशी जीव आहे आणि माझ्या योगक्षेमाची व देवपणाची सर्व जबाबदारी तुमच्यावरच आहे.

॥ अभंग १४१४ ॥ अभंग रचना

मिटवण्याचे धनी । तुम्ही वेवसाय जनीं ॥१॥
कोण पडे ये लिगाडीं । केली तैसीं उगवा कोडीं ॥ध्रु.॥
केलें सांगितलें काम । दिले पाळूनियां धर्म ॥२॥
तुका म्हणे आतां । असो तुमचें तुमचे माथां ॥३॥

हे देवा, या जगातील सर्व गुंतागुंत सोडवणारे आणि तंटे मिटवणारे धनी तुम्हीच आहात. या संसाराच्या लफड्यात कोण पडेल? तुम्हीच हे कडे व कोडे निर्माण केले आहे, आता तुम्हीच ते सोडवा. तुम्ही सांगितलेले काम आम्ही केले आहे आणि धर्माचे पालनही केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता तुमची जबाबदारी तुमच्या माथी आहे, आम्ही आमचे कर्तव्य पूर्ण केले आहे.

॥ अभंग १४१५ ॥ अभंग रचना

समर्पित वाणी । पांडुरंगीं घेते धणी ॥१॥
पूजा होते मुक्ताफळीं । रस ओविया मंगळीं ॥ध्रु.॥
धार अखंडित । ओघ चालियेला नित ॥२॥
पूर्णाहुति जीवें । तुका घेऊनि ठेला भावें ॥३॥

माझी वाणी मी पांडुरंगाच्या चरणी अर्पण केली आहे आणि ती त्याच्या नामाचा आनंद घेत आहे. माझ्या ओव्या आणि मंगळगायन हेच पांडुरंगाच्या पूजेचे मोत्यांसारखे पवित्र साहित्य आहे. माझ्या भक्तीचा व नामस्मरणाचा प्रवाह अखंडपणे वाहत चालला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी माझा जीवच या भक्तीच्या यज्ञातात भावाने अर्पण करून पूर्णाहुती दिली आहे.

॥ अभंग १४१६ ॥ अभंग रचना

अवघा चि आकार ग्रासियेला काळें । एक चि निराळें हरिचें नाम ॥१॥
धरूनि राहिलों अविनाश कंठीं । जीवन हें पोटीं सांटविलें ॥ध्रु.॥
शरीरसंपत्ति मृगजळभान । जाईल नासोन खरें नव्हे ॥२॥
तुका म्हणे आतां उपाधीच्या नांवें । आणियेला देवें वीट मज ॥३॥

या जगतातील सर्व दृश्य आकार काळाच्या मुखात जाणार आहेत, केवळ एका हरिनामच या काळापासून अलिप्त आणि वेगळे आहे. म्हणूनच मी त्या अविनाशी नामाला माझ्या कंठात धारण केले आहे आणि त्यालाच माझा जीवनाधार मानले आहे. शरीर आणि संपत्ती हे मृगजळाप्रमाणे भासणारे आहे, ते नष्ट होणार असून सत्य नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने मला या संसारातील सर्व बाह्य उपाधींचा आणि मोहाचा वीट आणून दिला आहे.

॥ अभंग १४१७ ॥ अभंग रचना

बोलणें चि नाहीं । आतां देवाविण कांहीं ॥१॥
एकसरें केला नेम । देवा दिले क्रोध काम ॥ध्रु.॥
पाहेन ते पाय । जोंवरि हे दृष्टी धाय ॥२॥
तुका म्हणे मनें । हे चि संकल्प वाहाणें ॥३॥

आता देवाशिवाय इतर कोणतीही गोष्ट न बोलण्याचा मी दृढ निश्चय केला आहे. मी एकच नियम केला आहे की, माझे काम आणि क्रोध हे सर्व विकार देवाच्या चरणी अर्पण केले आहेत. जोपर्यंत माझी दृष्टी तृप्त होत नाही, तोपर्यंत मी केवळ देवाचेच श्रीचरण पाहत राहीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या मनाने आता हाच एक संकल्प ध्यानात ठेवला आहे.

॥ अभंग १४१८ ॥ अभंग रचना

येथूनियां ठाव । अवघे लक्षायाचे भाव ॥१॥
उंची देवाचे चरण । तेथें जालें अधिष्ठान ॥ध्रु.॥
आघातावेगळा । असे ठाव हा निराळा ॥२॥
तुका म्हणे स्थळ । धरूनि राहिलों अचळ ॥३॥

इथून पुढे केवळ भगवंताच्या रूपाचे ध्यान करणे आणि त्याचे भाव अनुभवणे हेच माझे लक्ष्य आहे. देवाची चरणकमले अत्यंत श्रेष्ठ व उंच आहेत, तिथेच माझे मन स्थिर झाले आहे. हे ठिकाण संसारातील सर्व आघात आणि दुःखांपासून अलिप्त व सुरक्षित आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी ते अढळ आणि शाश्वत स्थान घट्ट धरून राहिलो आहे.

॥ अभंग १४१९ ॥ अभंग रचना

भरला दिसे हाट । अवघी वाढली खटपट । संचिताचे वाट । वाटाऊनि फांकती ॥१॥
भोगा ऐसे ठायाठाव । कर्मा त्रिविधाचे भाव । द्रष्टा येथें देव । विरहित संकल्पा ॥ध्रु.॥
दिला पाडूनियां धडा । पापपुण्यांचा निवाडा । आचरती गोडा । आचरणें आपुलाल्या ॥२॥
तुका म्हणे पराधीनें । जालीं ओढलिया ऋणे । तुटती बंधनें । जरि देवा आळविते ॥३॥

या संसाराचा बाजार भरलेला दिसतो आणि इथे सर्वत्र खटपट वाढली आहे, लोक आपापल्या संचिताच्या मार्गाने पांगले आहेत. कर्माच्या त्रिगुणांनुसार लोक आपापले भोग भोगत आहेत, परंतु देव या सर्वांचा कोणताही संकल्प न बाळगणारा केवळ उदासीन द्रष्टा आहे. पाप आणि पुण्याचा निवाडा करून देवाने नियम ठरवून दिले आहेत, तरीही लोक आपापल्या आवडीनुसार आचरण करत असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, लोक संचिताच्या ऋणामुळे पराधीन झाले आहेत, परंतु त्यांनी जर देवाचा धावा केला, तर त्यांची ही सर्व बंधने तुटून जातील.

॥ अभंग १४२० ॥ अभंग रचना

आला भागासी तो करीं वेवसाव । परि राहो भाव तुझ्या पायीं ॥१॥
काय चाले तुह्मीं बांधलें दातारा । वाहिलिया भारा उसंतितों ॥ध्रु.॥
शरीर तें करी शरीराचे धर्म । नको देऊं वर्म चुकों मना ॥२॥
चळण फिरवी ठाव बहुवस । न घडो आळस चिंतनाचा ॥३॥
इंद्रियें करोत आपुले व्यापार । आवडीसी थार देई पायीं ॥४॥
तुका म्हणे नको देऊं काळा हातीं । येतों काकुलती म्हणऊनि ॥५॥

माझ्या नशिबाने जो उद्योग किंवा व्यवसाय माझ्या वाट्याला आला आहे तो मी करेन, पण माझा भाव मात्र सदैव तुझ्या चरणी राहो. हे दातारा, तुम्ही ठरवलेल्या नियमांपुढे माझे काय चालणार? मी केवळ तुम्ही दिलेले कर्तव्य पार पाडत आहे. शरीराने त्याचे नैसर्गिक धर्म करावेत, पण माझ्या मनाला भक्तीचे मर्म विसरू देऊ नकोस. मन आणि इंद्रिये वेगवेगळ्या विषयांकडे धावत असली तरी तुझ्या चिंतनाचा आळस मला कधीही न होवो. इंद्रियांना आपापले व्यवहार करू देत, पण माझ्या प्रेमाला तुझ्या चरणीच स्थान दे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुला काकुळतीने विनवतो आहे, मला काळाच्या हाती सोडू नकोस.

॥ अभंग १४२१ ॥ अभंग रचना

आह्मां अवघें भांडवल । येथें विठ्ठल एकला ॥१॥
कायावाचामनोभावें । येथें जीवें वेचलों ॥ध्रु.॥
परतें कांहीं नेणें दुजें । तत्त्वबीजें पाउलें ॥२॥
तुका म्हणे संतसंगें । येणें रंगें रंगलों ॥३॥

आमच्याजवळ जे काही भांडवल आहे, ते केवळ एक विठ्ठलच आहे. आम्ही काया, वाचा, मन आणि सर्व भावाने त्याच्या चरणी आमचा जीव समर्पित केला आहे. त्या विठ्ठलाच्या श्रीचरणांव्यतिरिक्त आम्ही दुसरे काहीही जाणत नाही, कारण तेच सर्व तत्त्वांचे मूळ आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतांच्या संगतीमुळेच आम्ही या भक्तीच्या रंगात पूर्णपणे रंगून गेलो आहोत.

॥ अभंग १४२२ ॥ अभंग रचना

साहोनियां टोले उरवावें सार । मग अंगीकार खऱ्या मोलें ॥१॥
भोगाचे सांभाळीं द्यावें किळवर । संचित चि थार मोडूनियां ॥ध्रु.॥
महत्त्वाचे ठायीं भोगावी अप्रतिष्ठा । विटवावें नष्टां पंचभूतां ॥२॥
तुका म्हणे मग कैंचा संवसार । जयाचा आदर तें चि व्हावें ॥३॥

जसे सोन्याला घाव सोसून शुद्ध व्हावे लागते, तसेच दुःखाचे टोले सहन करून अंतरंगातील सत्य सार टिकवून ठेवावे, तेव्हाच भगवंत खऱ्या मूल्याने आपला स्वीकार करतो. संचिताचे स्थान मोडून काढून प्रारब्धाचे भोग शांतपणे सहन करावेत आणि या शरीराला कष्टाला लावावे. जिथे मोठेपणाची अपेक्षा असते, तिथे अपमान व अप्रतिष्ठा सहन करून या नश्वर पंचमहाभूतांच्या देहाचा मोह सोडावा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा भाव निर्माण झाल्यावर संसार उरतच नाही, माणूस ज्या परमात्म्याचा आदर करतो तो तद्रूपच होऊन जातो.

॥ अभंग १४२३ ॥ अभंग रचना

निर्वैर होणें साधनाचें मूळ । येर ते विल्हाळ सांडीमांडी ॥१॥
नाहीं चालों येती सोंगसंपादणी । निवडे अवसानीं शुद्धाशुद्ध ॥ध्रु.॥
त्यागा नांव तरी निर्विषयवासना । कारीयेकारणांपुरते विधि ॥२॥
तुका म्हणे राहे चिंतनीं आवडी । येणें नांवें जोडी सत्यत्वेंशीं ॥३॥

कोणाविषयीही मनात वैरभाव न ठेवणे हेच सर्व साधनांचे मूळ आहे, बाकीचे सर्व बाह्य दिखावे व्यर्थ पसारा आहेत. केवळ वरवरचे सोंग आणून परमार्थ साधता येत नाही, शेवटच्या क्षणी काय शुद्ध आहे आणि काय अशुद्ध हे उघडकीस येतेच. विषयांच्या वासनांचा मनातून पूर्ण त्याग करणे यालाच खरा त्याग म्हणतात आणि आवश्यकतेपुरतेच सांसारिक व्यवहार करावेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भगवंताच्या चिंतनात मन लावून प्रेम बाळगणे, यालाच सत्याची खरी जोडी किंवा प्राप्ती म्हणतात.

॥ अभंग १४२४ ॥ अभंग रचना

पशु ऐसे होती ज्ञानी । चर्वणीं या विषयांचे ॥१॥
ठेवूनियां लोभीं लोभ । जाला क्षोभ आत्मत्वीं ॥ध्रु.॥
केला आणिकां वाढी पाक । खाणें ताक मूर्खासी ॥२॥
तुका म्हणे मोठा घात । वाताहात हा देह ॥३॥

जे ज्ञानी होऊनही विषयांचेच चर्वण करत राहतात, ते पशूसारखेच समजावेत. मनात लोभावर लोभ साठवल्यामुळे त्यांच्या आत्मस्वरूपाचा क्षोभ होतो आणि त्यांना शांतता मिळत नाही. इतरांना ज्ञानाचे उत्तम अन्न वाढायचे आणि स्वतः मात्र विषयांचे ताक प्यायचे, हा मूर्खपणा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा आचरणाने आत्महिताचा मोठा घात होतो आणि या दुर्मिळ देहाची पूर्ण वाताहात होते.

॥ अभंग १४२५ ॥ अभंग रचना

कां जी धरिलें नाम । तुह्मी असोनि निष्काम ॥१॥
कोणां सांगतसां ज्ञान । ठकाठकीचें लक्षण ॥ध्रु.॥
आवडीनें नाचें । आहे तरी पुढें साचें ॥२॥
तुका म्हणे प्रेम । नाहीं भंगायाचें काम ॥३॥

हे देवा, तुम्ही स्वतः निष्काम असताना मग तुम्ही 'भक्तवत्सल' किंवा 'दीनदयाळ' असे नाव कशासाठी धारण केले आहे? तुम्ही जगाला जे ज्ञान सांगता, ते जर भक्तांना अनुभवता येत नसेल तर ते फसवणुकीचे लक्षण ठरेल. परंतु मी तर आनंदाने आणि आवडीने नाचतो, कारण मला माहित आहे की तुमचे अस्तित्व सत्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आमच्यातील आणि तुमच्यातील हे प्रेमाचे नाते कधीही भंग पावणारे नाही.

॥ अभंग १४२६ ॥ अभंग रचना

खरें बोले तरी । फुकासाठीं जोडे हरी ॥१॥
ऐसे फुकाचे उपाय । सांडूनियां वांयां जाय ॥ध्रु.॥
परउपकार । एका वचनाचा फार ॥२॥
तुका म्हणे मळ । मनें सांडितां शीतळ ॥३॥

माणसाने जर नेहमी सत्य भाषण केले, तर त्याला कोणत्याही खर्चाशिवाय ईश्वर प्राप्त होतो. अशा सोप्या आणि विनामूल्य उपायांकडे दुर्लक्ष करून लोक व्यर्थ त्रासात पडतात. एखाद्याला गोड व हितकारक बोलणे हासुद्धा एक मोठा परोपकारच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मनातील कपट व मळ काढून टाकल्यास अंतःकरण अत्यंत शांत व शीतल होते.

॥ अभंग १४२७ ॥ अभंग रचना

दया क्षमा शांति । तेथें देवाची वसति ॥१॥
पावे धांवोनियां घरा । राहे धरोनियां थारा ॥ध्रु.॥
कीर्तनाचे वाटे । बराडिया ऐसा लोटे ॥२॥
तुका म्हणे घडें । पूजा नामें देव जोडे ॥३॥

ज्या माणसाच्या ठिकाणी दया, क्षमा आणि शांती हे गुण असतात, तिथेच देवाची खरी वसती असते. अशा भक्ताच्या घरी देव स्वतः धावत येतो आणि तिथेच मुक्काम ठोकतो. कीर्तनाच्या मार्गाने देव उतावीळ होऊन भक्ताला भेटायला धाव घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, नामाच्या स्मरणाने देवाची खरी पूजा घडते आणि सहज देव प्राप्त होतो.

॥ अभंग १४२८ ॥ अभंग रचना

शिष्यांची जो नेघे सेवा । मानी देवासारिखें ॥१॥
त्याचा फळे उपदेश । आणिकां दोष उफराटे ॥ध्रु.॥
त्याचें खरें ब्रह्मज्ञान । उदासीन देहभावीं ॥२॥
तुका म्हणे सत्य सांगें । योत रागें येती ते ॥३॥

जो गुरु शिष्यांकडून स्वतःची सेवा करून घेत नाही आणि शिष्याला देवासारखे मानतो, त्याचाच उपदेश फळास येतो. उलटपक्षी, जो शिष्याला नागवतो, त्याला दोष प्राप्त होतो. जो स्वतःच्या देहभावाविषयी उदासीन असतो, त्याचेच ब्रह्मज्ञान खरे मानले जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी हे सत्य सांगत आहे, मग यासाठी ज्यांना राग यायचा असेल त्यांना येऊ दे.

॥ अभंग १४२९ ॥ अभंग रचना

माझी मेलीं बहुवरिं । तूं कां जैसा तैसा हरी ॥१॥
विठो कैसा वांचलासि । आतां सांग मजपाशीं ॥ध्रु.॥
तुज देखतां चि माझा । बाप मेला आजा पणजा ॥२॥
आह्मां लागलेंसे पाठी । बालत्व तारुण्यें काठी ॥३॥
तुज फावलें तें मागें । कोणी नसतां वादिलागें ॥४॥
तुका म्हणे तुझ्या अंगीं । मज देखिल लागलीं औघीं ॥५॥

हे हरी, माझ्या पूर्वजांपैकी अनेक जण मरून गेले, पण तू मात्र जसाच्या तसाच अमर कसा राहिलास? हे विठ्ठला, तू कसा काय वाचलास ते मला सांग. तुला पाहता पाहता माझे वडील, आजोबा आणि पणजोबा निघून गेले. आमच्या पाठीमागे बालपण, तारुण्य आणि म्हातारपण लागून आमचा नाश होतो. मागे तुझ्याशी वाद घालणारे कोणी नव्हते म्हणून तू अढळ राहिलास. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुझ्या अंगाला लागूनच आम्हा सर्वांना हे मरण आणि बदल चिकटले आहेत, पण तू मात्र या सर्वांपासून अलिप्त आहेस.

॥ अभंग १४३० ॥ अभंग रचना

आणीक कोणाचा न करीं मी संग । जेणें होय भंग माझ्या चित्ता ॥१॥
विठ्ठलावांचूनि आणीक जे वाणी । नाइकें मी कानीं आपुलिया ॥ध्रु.॥
समाधानासाटीं बोलावी हे मात । परि माझें चित्त नाहीं कोठें ॥२॥
जिवाहूनि मज ते चि आवडती । आवडे ज्या चित्तीं पांडुरंग ॥३॥
तुका म्हणे माझें तो चि जाणे हित । आणिकांच्या चित्त नेदीं बोला ॥४॥

ज्याच्या संगतीने माझ्या चित्ताची शांती भंग पावेल, अशा कोणाचाही संग मी करणार नाही. विठ्ठलाच्या नामाव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही व्यर्थ गोष्टी मी माझ्या कानाने ऐकणार नाही. संसारात केवळ लोकांच्या समाधानासाठी मी काही गोष्टी बोलेन, पण माझे चित्त मात्र तिथे अजिबात असणार नाही. ज्यांच्या मनात पांडुरंगाविषयी प्रेम आहे, तेच मला माझ्या प्राणापेक्षाही प्रिय वाटतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पांडुरंगच माझे खरे हित जाणतो, त्यामुळे इतरांच्या बोलण्याकडे मी मुळीच लक्ष देत नाही.

॥ अभंग १४३१ ॥ अभंग रचना

आशा हे समूळ खाणोनि काडावी । तेव्हां चि गोसावी व्हावें तेणें ॥१॥
नाहीं तरी सुखें असावें संसारीं । फजिती दुसरी करूं नये ॥ध्रु.॥
आशा मारूनिया जयवंत व्हावें । तेव्हां चि निघावें सर्वांतूनि ॥२॥
तुका म्हणे जरीं योगाची तांतडी । आशेची बीबुडी करीं आधीं ॥३॥

ज्याने मनातील आशेचे मूळ पूर्णपणे उपटून टाकले आहे, त्यानेच विरक्त किंवा गोसावी व्हावे. तसे नसेल तर माणसाने सुखाने संसारात राहावे, पण विरक्तीचे खोटे सोंग आणून स्वतःची फजिती करून घेऊ नये. आशेवर विजय मिळवून जेव्हा माणूस पूर्णपणे जितेंद्रिय होतो, तेव्हाच त्याने संसारातून बाहेर पडावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जर तुला योगाची किंवा परमार्थाची घाई झाली असेल, तर आधी मनातील आशेचे बी नष्ट कर.

॥ अभंग १४३२ ॥ अभंग रचना

निष्ठावंत भाव भक्तांचा स्वधर्म । निर्धार हें वर्म चुकों नये ॥१॥
निष्काम निश्चळ विठ्ठलीं विश्वास । पाहों नये वास आणिकांची ॥२॥
तुका म्हणे ऐसा कोणें उपेक्षिला । नाहीं ऐकिला ऐसा कोणीं ॥३॥

ईश्वरावर निष्ठावंत भाव बाळगणे हाच भक्तांचा खरा धर्म आहे आणि हा दृढ निर्धार कधीही सोडू नये. कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता विठ्ठलावर अढळ विश्वास ठेवावा आणि इतर कोणाचीही आशा धरू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा निष्ठावंत भक्ताची देवाने कधी उपेक्षा केली आहे, असे मी तरी कधी ऐकलेले नाही.

॥ अभंग १४३३ ॥ अभंग रचना

नामाचें चिंतन प्रगट पसारा । असाल तें करा जेथें तेथें ॥१॥
सोडवील माझा स्वामी निश्चयेसीं । प्रतिज्ञा हे दासीं केली आह्मीं ॥ध्रु.॥
गुण दोष नाहीं पाहात कीर्तनीं । प्रेमें चक्रपाणी वश्य होय ॥२॥
तुका म्हणे कडु वाटतो प्रपंच । रोकडे रोमांच कंठ दाटे ॥३॥

तुम्ही कुठेही असा आणि काहीही काम करा, पण मुखाने हरिनामचिंतनाचा प्रसार अखंड चालू ठेवा. आमचा स्वामी पांडुरंग आम्हाला या संसारातून निश्चितपणे सोडवेल, अशी प्रतिज्ञा आम्ही त्याच्या दासांनी केली आहे. कीर्तनात देव भक्तांचे गुण-दोष पाहत नाही, तो केवळ भक्तांच्या प्रेमाने वश होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भगवंताच्या प्रेमात पडल्यावर हा प्रपंच कडू वाटू लागतो आणि अंगावर रोमांच उभे राहून कंठ प्रेमाने भरून येतो.

॥ अभंग १४३४ ॥ अभंग रचना

नाम म्हणतां मोक्ष नाहीं । ऐसा उपदेश करिती कांहीं । बधिर व्हावें त्याचे ठायीं । दुष्ट वचन वाक्य तें ॥१॥
जयाचे राहिलें मानसीं । तें चि पावले तयासी । चांचपडतां मेलीं पिसीं । भलतैसीं वाचाळें ॥ध्रु.॥
नवविधीचा निषेध । जेणें मुखें करिती वाद । जन्मा आले निंद्य । शूकरयाती संसारा ॥२॥
काय सांगों वेळोवेळां । आठव नाहीं चांडाळा । नामासाठीं बाळा । क्षीरसागरीं कोंडिलें ॥३॥
आपुलिया नामासाठीं । लागे शंखासुरापाठीं । फोडोनियां पोटीं । वेद चारी काढिले ॥४॥
जगीं प्रसिद्ध हे बोली । नामें गणिका तारिली । आणिकें ही उद्धरिलीं । पातकी महादोषी ॥५॥
जे हे पवाडे गर्जती । नाम प्रल्हादाचा चित्तीं । जळतां बुडतां घातीं । राखे हातीं विषाचे ॥६॥
काय सांगों ऐशीं किती । तुका म्हणे नामख्याती । नरकाप्रती जाती । निषेधिती तीं एकें ॥७॥

नामस्मरणाने मोक्ष मिळत नाही असा उपदेश जे करतात, त्यांचे दुष्ट बोलणे ऐकताना बहिरे व्हावे. ज्याच्या मनात जे ध्येय असते त्याला तेच प्राप्त होते, पण नामाचा विरोध करणारे वाचाळ अंधारात चाचपडत नष्ट होतात. जे तोंडाने नवविधा भक्तीचा निषेध करून व्यर्थ वाद घालतात, त्यांचा जन्म डुकरासारखा निंद्य आहे. त्या दुष्टांना नामाचे महत्त्व समजत नाही; नामासाठीच देवाने ध्रुव बाळाला क्षीरसागरात अढळ पद दिले. आपल्या वेदनामाच्या रक्षणासाठी देवाने शंखासुराचा वध करून त्याच्या पोटातून चारही वेद बाहेर काढले. नामाच्या बळावर गणिका आणि अनेक महापापी तरून गेले, हे जगात प्रसिद्ध आहे. प्रल्हादाच्या चित्तात नाम असल्यामुळे आगीत, पाण्यात आणि विषप्रयोगातही देवाने स्वतःच्या हाताने त्याचे रक्षण केले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, नामाची ख्याती अशी अगाध असतानाही जे नामाचा निषेध करतात, ते सरळ नरकात जातात.

॥ अभंग १४३५ ॥ अभंग रचना

किती या काळाचा सोसावा वळसा । लागला सरिसा पाठोवाठीं ॥१॥
लक्ष चौऱ्यांशीची करा सोडवण । रिघा या शरण पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
उपजल्या पिंडा मरण सांगातें । मरतें उपजतें सवें चि तें ॥२॥
तुका म्हणे माळ गुंतली राहाटीं । गाडग्याची सुटी फुटलिया ॥३॥

काळाचा हा फेरा पाठीमागे लागलेला असताना आणखी किती काळ तो सहन करायचा? ऐंशी-चौऱ्यांशी लाख योनींच्या चक्रातून सुटका करून घेण्यासाठी पांडुरंगाला शरण जा. जन्माला आलेल्या शरीरासोबत मरण लगेच सोबत येते आणि मरणानंतर पुन्हा जन्म होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, रहाटगाडग्यासारखी ही जन्मामृत्यूची माळ गुंतलेली आहे, जोपर्यंत मडके फुटत नाही तोपर्यंत हा फेरा थांबत नाही.

॥ अभंग १४३६ ॥ अभंग रचना

गासी तरि एक विठ्ठल चि गाई । नाहीं तरि ठायीं राहें उगा ॥१॥
अद्वैतीं तों नाहीं बोलाचें कारण । जाणीवेचा श्रम करिसी वांयां ॥२॥
तुका म्हणे किती करावी फजिती । लाज नाहीं नीतिं निलाजिरा ॥३॥

तुला जर गायचेच असेल तर एका विठ्ठलाचेच गुणगान कर, नाहीतर गप्प बसून राहा. खऱ्या अद्वैतात बोलण्याला वावच नसतो, मग तू कोरड्या ज्ञानाचा आणि जाणिवेचा व्यर्थ श्रम कशासाठी करतोस? तुकाराम महाराज म्हणतात की, तू स्वतःची किती फजिती करून घेणार आहेस? तुला ना नीतीची लाज आहे ना कसला संकोच.

॥ अभंग १४३७ ॥ अभंग रचना

जयाचिये वाचे नये हा विठ्ठल । त्याचे मज बोल नावडती ॥१॥
शत्रु तो म्यां केला न म्हणे आपुला । जो विन्मुख विठ्ठला सर्वभावें ॥२॥
जयासी नावडे विठोबाचें नाम । तो जाणा अधम तुका म्हणे ॥३॥

ज्याच्या वाणीतून विठ्ठलाचे नाव येत नाही, त्याचे बोलणे मला अजिबात आवडत नाही. जो पूर्णपणे विठ्ठलापासून विन्मुख आहे, त्याला मी माझा शत्रूच मानले आहे, त्याला मी कधीही आपला म्हणणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याला विठोबाचे नाम आवडत नाही, तो अत्यंत अधम माणूस आहे असे समजावे.

॥ अभंग १४३८ ॥ अभंग रचना

आह्मांसी तों नाहीं आणीक प्रमाण । नामासी कारण विठोबाच्या ॥१॥
घालूनियां कास करितो कैवाड । वागों नेदीं आड किळकाळासी ॥ध्रु.॥
अबद्ध वांकडें जैशातैशा परी । वाचे हरि हरि उच्चारावें ॥२॥
तुका म्हणे आह्मां सांपडलें निज । सकळां हें बीज पुराणांचें ॥३॥

आम्हाला विठोबाच्या नामाव्यतिरिक्त दुसरे कोणतेही प्रमाण किंवा साधन मान्य नाही. आम्ही कंबर कसून काळालाही आमच्या आड येऊ देणार नाही अशी तयारी केली आहे. शब्द उलटे-पालटे किंवा अभद्र असोत, जसे जमतील तसे मुखाने 'हरी हरी' असा उच्चार करत राहावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्हाला सर्व पुराणांचे मूळ बीज असलेले हे नामरूपी निजधन सापडले आहे.

॥ अभंग १४३९ ॥ अभंग रचना

जीव तो चि देव भोजन ते भक्ती । मरण तेचि मुक्ती पापांड्याची ॥१॥
पिंडाच्या पोषकी नागविलें जन । लटिकें पुराण केलें वेद ॥ध्रु.॥
मना आला तैसा करिती विचार । म्हणती संसार नाहीं पुन्हा ॥२॥
तुका म्हणे पाठीं उडती यमदंड । पापपुण्य लंड न विचारी ॥३॥

जीव हाच देव, खाणे-पिणे हीच भक्ती आणि मरण हीच मुक्ती, असे मानणारे हे पाखंडी लोक आहेत. केवळ शरीराचे पोषण करून त्यांनी लोकांना भुलवले आहे आणि वेद-पुराणांना खोटे ठरवले आहे. मनाला येईल तसा विचार करून 'पुनर्जन्म नसतो' असे ते मानतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे मूर्ख लोक पाप-पुण्याचा विचार करत नाहीत, पण अंती त्यांच्या पाठीवर यमाचे सोटे बसतात.

॥ अभंग १४४० ॥ अभंग रचना

भक्तांचा महिमा भक्त चि जाणती । दुर्लभ या गति आणिकांसी ॥१॥
जाणोनि नेणते जाले तेणें सुखें । नो बोलोनि मुखें बोलताती ॥ध्रु.॥
अभेदूनि भेद राखियेला अंगीं । वाढावया जगीं प्रेमसुख ॥२॥
टाळ घोष कथा प्रेमाचा सुकाळ । मूढ लोकपाळ तरावया ॥३॥
तुका म्हणे हें तों आहे तयां ठावें । जिहीं एक्या भावें जाणीतलें ॥४॥

भक्तांचा महिमा केवळ भक्तच जाणू शकतात, इतरांना ही अवस्था प्राप्त होणे दुर्लभ आहे. परमार्थाचे सुख अनुभवण्यासाठी ते ज्ञानी असूनही अज्ञानाचे सोंग घेतात आणि मौन बाळगूनही अंतःकरणाने संवाद साधतात. जगात भक्तीचे प्रेमसुख वाढवण्यासाठी त्यांनी अद्वैतात असूनही द्वैताचा भेद स्वीकारला आहे. मूढ आणि सर्वसामान्य लोकांना तारण्यासाठी त्यांनी टाळ, मृदंग आणि हरिकथेचा सुकाळ केला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्यांनी एका भावाने ईश्वराला जाणले आहे, त्यांनाच हे गूढ माहीत आहे.

॥ अभंग १४४१ ॥ अभंग रचना

आशा तृष्णा माया अपमानाचें बीज । नासिलिया पूज्य होईजेतें ॥१॥
अधीरासी नाहीं चालों जातां मान । दुर्लभ दरुषण धीर त्याचें ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं आणिकांसी बोल । वांयां जाय मोल बुद्धीपाशीं ॥३॥

आशा, तृष्णा आणि माया या सर्व गोष्टी अपमानाचे मूळ आहेत; यांचा नाश केल्यावरच माणूस पूजनीय बनतो. ज्याच्याकडे धीर किंवा संयम नाही, त्याला कुठेही मान मिळत नाही, तर धीर गंभीर माणसाचे दर्शन दुर्लभ असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, यात इतरांना दोष देऊन उपयोग नाही, संयम नसला की बुद्धीचे सर्व मोल व्यर्थ जाते.

॥ अभंग १४४२ ॥ अभंग रचना

चिंतनें सरे तो धन्य काळ । सकळ मंगळ मंगळांचें ॥१॥
संसारसिंधु नाहीं हरिदासा । गर्भवास कैसा नेणती ते ॥ध्रु.॥
जनवन ऐसें कृपेच्या सागरें । दाटला आभारें पांडुरंग ॥२॥
तुका म्हणे देवा भक्तांचे बंधन । दाखविलें भिन्न परी एक ॥३॥

भगवंताच्या चिंतनात जो वेळ जातो, तोच काळ अत्यंत धन्य आणि सर्व मंगळांचे मंगळ आहे. हरिदासांना संसाराचा भवसागर उरत नाही आणि त्यांना पुनर्जन्माचा त्रास भोगावा लागत नाही. पांडुरंग हा कृपेचा सागर असून त्याने जन आणि वन सर्व काही आपल्या प्रेमाने व्यापून टाकले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देव आणि भक्ताचे नाते बंधनाचे आहे; ते दिसताना भिन्न दिसतात पण तत्त्वतः एकच आहेत.

॥ अभंग १४४३ ॥ अभंग रचना

मोक्षाचें आह्मांसी नाहीं अवघड । तो असे उघाड गांठोळीस ॥१॥
भक्तीचे सोहळे होतील जीवासी । नवल तेविशीं पुरवितां ॥ध्रु.॥
ज्याचें त्यासी देणें कोण तें उचित । मानूनियां हित घेतों सुख ॥२॥
तुका म्हणे सुखें देई संवसार । आवडीसी थार करीं माझे ॥३॥

मोक्ष मिळवणे आमच्यासाठी मुळीच कठीण नाही, तो आमच्या गाठीशी उघडाच पडलेला आहे. आमच्या जीवाला भक्तीचे सोहळे अनुभवायचे आहेत आणि देव त्या सर्व इच्छा नवल वाटावे अशा रीतीने पूर्ण करतो. ज्याची गोष्ट त्याला अर्पण करण्यातच आमचे हित आहे, असा विचार करून आम्ही परमसुख घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तू मला सुखाने संसारात ठेव किंवा न ठेव, पण माझ्या प्रेमाला तुझ्या चरणी कायम स्थान दे. ॥ अभंग १४ ॥ चिंतनासी न लगे वेळ । सर्व काळ करावें ॥१॥ सदा वाचे नारायण । तें वदन मंगळ ॥ध्रु.॥ पढिये सर्वोत्तमा भाव । येथें वाव पसारा ॥२॥ ऐसें उपदेशी तुका । अवघ्या लोकां सकळां ॥३॥

॥ अभंग १४४५ ॥ अभंग रचना

अंतराय पडे गोविंदीं अंतर । जो जो घ्यावा भार तो चि बाधी ॥१॥
बैसलिये ठायीं आठवीन पाय । पाहीन तो ठाय तुझा देवा ॥ध्रु.॥
अखंड तें खंडे संकल्पीं विकल्प । मनोजन्य पाप रज्जुसर्प ॥२॥
तुका म्हणे विश्वीं विश्वंभर वसे । राहों ऐसे दशे सुखरूप ॥३॥

आपल्या आणि गोविंदाच्या मध्ये अंतर पडले की, जो जो भार आपण स्वतःवर घेतो तो त्रासदायक ठरतो. म्हणूनच मी बसल्या जागीच देवाचे पाय आठवीन आणि त्याचेच रूप पाहीन. मनात विकल्प निर्माण झाले की अखंड भक्ती खंडित होते आणि दोरीवर सापाचा भास व्हावा तसे काल्पनिक पाप-पुण्य मनात निर्माण होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या संपूर्ण विश्वात तो विश्वंभर व्यापून राहिला आहे, अशा विश्वात्मक दशेमध्ये राहण्यातच खरे सुख आहे.

॥ अभंग १४४६ ॥ अभंग रचना

एकाचिया घाटा टोके । एक फिके उपचार ॥१॥
ऐसी सवे गोपाळा । भाव तया पढियंता ॥ध्रु.॥
एकाचेथें उच्छिष्ट खाय । एका जाय ठकोणि ॥२॥
तुका म्हणे सोपें । बहु रूपें अनंत ॥३॥

एकाच्या नैवेद्याच्या तुकड्याला देव भुलतो, तर दुसऱ्याचे मोठे बाह्य उपचार त्याला फिके वाटतात. कारण गोपाळाला केवळ सच्चा भाव प्रिय असतो, हीच त्याची सवय आहे. तो भक्ताच्या घरी त्याचे उष्टे अन्नही प्रेमाने खातो, तर भाव नसलेल्या ज्ञानी माणसाला चकवून निघून जातो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हा अनंत परमेश्वर भक्तासाठी अत्यंत सोपा आहे आणि त्याची अनेक रूपे आहेत.

॥ अभंग १४४७ ॥ अभंग रचना

कोठें नाहीं अधिकार । गेले नर वांयां ते ॥१॥
ऐका हें सोपें वर्म । न लगे श्रम चिंतना ॥ध्रु.॥
मृत्याचिये अंगीं छाये । उपाये चि खुंटतां ॥२॥
तुका म्हणे अवघे जन । येथें मन असों द्या ॥३॥

ज्यांनी भगवंताच्या चिंतनाचा सोपा मार्ग स्वीकारला नाही, ते मनुष्य जन्म मिळूनही व्यर्थ गेले. नामस्मरणाचे हे सोपे वर्म ऐका, यासाठी कोणताही त्रास किंवा श्रम करण्याची गरज नाही. जेव्हा मृत्यूची सावली अंगावर येते, तेव्हा इतर सर्व उपाय थक्क होतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, म्हणूनच सर्व लोकांनी आपले मन देवाच्या चरणी स्थिर ठेवावे.

॥ अभंग १४४८ ॥ अभंग रचना

ज्याणें ज्याणें जैसें ध्यावें । तैसें व्हावें कृपाळें ॥१॥
सगुणनिर्गुणांचा ठाव । विटे पाव धरियेले ॥ध्रु.॥
अवघें साकरेचें अंग । नये व्यंग निवडितां ॥२॥
तुका म्हणे जें जें करी । तें तें हरी भोगिता ॥३॥

ज्या ज्या भक्ताने देवाला जसे ध्यानात आणले, तसाच तो कृपाळू देव त्याच्यासाठी बनला. सगुण आणि निर्गुणाचे मूळ स्थान असलेल्या देवाने पंढरपुरात विटेवर पाय ठेवले आहेत. साखरेचा कोणताही भाग पाहिला तरी तो गोडच असतो, त्यात जसा वाईट भाग निवडता येत नाही; तसेच देवाचे प्रत्येक रूप मधूर आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्त जे काही करतो, ते सर्व हरी स्वतः भोगतो आणि स्वीकारतो.

॥ अभंग १४४९ ॥ अभंग रचना

आचरती कर्में । तेथें काळें कर्मधर्में ॥१॥
खेळे गोपाळांसवें । करिती तें त्यांचें साहावें ॥ध्रु.॥
यज्ञमुखें घास । मंत्रपूजेसी उदास ॥२॥
तुका म्हणे चोरी । योगियां ही सवें करी ॥३॥

लोक काळाच्या आणि कर्माच्या नियमाप्रमाणे धार्मिक विधी करत असतात. परंतु जे गोपाळ देवा सोबत खेळतात, त्यांचे सर्व काही तो सहन करतो आणि त्यांना सांभाळून घेतो. तो मोठमोठ्या यज्ञातील आहुती किंवा मंत्रपूजेपेक्षा आपल्या बाळगोपाळांच्या प्रेमाला प्राधान्य देतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हा देव योग्यांसोबतही कौतुकाने नटखटली चोरी करतो.

॥ अभंग १४५० ॥ अभंग रचना

नामाचे पवाडे बोलती पुराणें । होऊनि कीर्तन तो चि ठेला ॥१॥
आदिनाथा कंठीं आगळा हा मंत्र । आवडीचें स्तोत्र सदा घोकी ॥ध्रु.॥
आगळें हे सार उत्तमा उत्तम । ब्रह्मकर्मा नाम एक तुझें ॥२॥
तिहीं त्रिभुवनीं गमन नारदा । हातीं विणा सदा नाम मुखीं ॥३॥
परिक्षिती मृत्यु सातां दिवसांचा । मुक्त जाला वाचा उच्चारितां ॥४॥
कोळियाची कीर्ति वाढली गहन । केलें रामायण रामा आधीं ॥५॥
सगुण निर्गुण तुज म्हणे वेद । तुका म्हणे भेद नाहीं नांवा ॥६॥

नामाची अगाध कीर्ति पुराणे गातात आणि देव स्वतः कीर्तनरूप होऊन राहिला आहे. भगवान शंकराच्या (आदिनाथ) कंठात हा नाममंत्र विराजमान आहे आणि ते सदा याचेच स्तोत्र जपतात. हे नाम सर्व सारांचे सार आणि उत्तमात उत्तम असून तेच खरे ब्रह्मकर्म आहे. नारदमुनी हातात वीणा घेऊन तिन्ही लोकांत संचार करतात आणि त्यांच्या मुखात सदैव हेच नाम असते. राजा परीक्षिताला सात दिवसांत मृत्यू येणार होता, पण त्याने वाचेने नामोच्चार आणि हरिकथा ऐकून मुक्ती मिळवली. वाल्या कोळ्याची कीर्ति अत्यंत महान झाली, ज्याने रामाच्या जन्माआधीच रामायण रचले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, वेद तुला सगुण-निर्गुण म्हणतात, पण तुझ्या नामात कोणताही भेद उरलेला नाही.

॥ अभंग १४५१ ॥ अभंग रचना

भूतदयापरत्वें जया तया परी । संत नमस्कारीं सर्वभावें ॥१॥
शिकल्या बोलाचा धरीसील ताठा । तरी जासी वाटा यमपंथें ॥ध्रु.॥
हिरा परिस मोहरा आणीक पाषाण । नव्हे परी जन संतां तैसी ॥२॥
सरितां वाहाळां गंगे सागरा समान । लेखी तयाहून अधम नाहीं ॥३॥
आणीक अमुप होती तारांगणें । रविशशिमानें लेखूं नये ॥४॥
तुका म्हणे नाहीं नरमता अंगीं । नव्हे तें फिरंगी कठिण लोह ॥५॥

प्राणिमात्रांवर दया बाळगून संतांना सर्वभावाने नमस्कार करावा. जर शिकलेल्या ज्ञानाचा अहंकार धरशील, तर सरळ यमाच्या मार्गाने जाशील. हिरा, परिस, मणी आणि सामान्य दगड जसे एकसारखे नसतात, तसेच सर्वसामान्य लोक आणि संत हे समान नसतात. ओढे, नद्या यांना गंगा आणि समुद्राच्या बरोबरीचे मानणारा मनुष्य अत्यंत अधम होय. आकाशात असंख्य तारे असतात, पण त्यांची तुलना सूर्य आणि चंद्राशी करता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्या अंगात नम्रता नाही, तो तलवारीच्या कठीण लोखंडासारखा कठोर असतो, तो संत होऊ शकत नाही.

॥ अभंग १४५२ ॥ अभंग रचना

आणीक कांहीं मज नावडे मात । एक पंढरिनाथ वांचुनिया ॥१॥
त्याची च कथा आवडे कीर्तन । तें मज श्रवणें गोड लागे ॥२॥
तुका म्हणे संत म्हणोत भलतें । विठ्ठलापरतें न मनी कांहीं ॥३॥

एका पंढरीनाथाशिवाय मला दुसरी कोणतीही गोष्ट ऐकायला आवडत नाही. मला केवळ त्याचीच कथा आणि कीर्तन ऐकायला अतिशय गोड वाटते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संत मला काहीही म्हणोत, पण विठ्ठलापेक्षा श्रेष्ठ मी दुसरं काहीही मानत नाही.

॥ अभंग १४५३ ॥ अभंग रचना

ठेवा जाणीव गुंडून । येथें भाव चि प्रमाण ॥१॥
एका अनुसरल्या काज । अवघें जाणें पंढरिराज ॥ध्रु.॥
तर्कवितर्कांसी वाव न लागे सायासीं ॥२॥
तुका म्हणे भावेंविण । अवघा बोलती तो सीण ॥३॥

तुमचे कोरडे ज्ञान बाजूला गुंडाळून ठेवा, कारण परमार्थात केवळ सच्चा भावच महत्त्वाचा असतो. ज्याने एका पांडुरंगाचा आश्रय घेतला आहे, त्याचे सर्व कार्य पंढरीनाथ स्वतः जाणतो. इथे विनाकारण तर्क-वितर्क आणि श्रम करण्याला जागा नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भावाशिवाय जे काही बोलले जाते, ते सर्व केवळ व्यर्थ श्रम आणि त्रास देणारे आहे.

॥ अभंग १४५४ ॥ अभंग रचना

येथें दुसरी न सरे आटी । देवा भेटी जावया ॥१॥
तो चि ध्यावा एका चित्तें । करूनि रितें किळवर ॥ध्रु.॥
षडउर्मी हृदयांत । यांचा अंत पुरवूनि ॥२॥
तुका म्हणे खुंटे आस । तेथें वास करी तो ॥३॥

देवाला भेटण्यासाठी इतर कोणत्याही युक्त्या कामी येत नाहीत. आपले शरीर आणि मन मोहापासून रिकामे करून एकाग्र चित्ताने केवळ देवाचेच ध्यान करावे. हृदयातील काम, क्रोध, लोभ इत्यादी सहा विकारांचा अंत करावा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जिथे जगाची सर्व आशा संपते, तिथेच परमेश्वर निवास करतो.

॥ अभंग १४५५ ॥ अभंग रचना

मुक्त तो आशंका नाहीं जया अंगीं । बद्ध मोहोसंगीं लज्जा चिंता ॥१॥
सुख पावे शांती धरूनि एकांत । दुःखी तो लोकांत दंभ करी ॥२॥
तुका म्हणे लागे थोडा च विचार । परी हे प्रकार नागविती ॥३॥

ज्याच्या मनात कोणतीही शंका उरलेली नाही तोच खरा मुक्त आहे, तर जो मोहात अडकला आहे तो लज्जा आणि चिंतेने बद्ध झाला आहे. जो एकांतात राहून शांती अनुभवतो तो सुखी होतो, तर जो लोकांमध्ये दंभ आणि दिखावा करतो तो दुःखी होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, यासाठी थोडासा विचार पुरेसा आहे, पण हे बाह्य विकार माणसाला पार नागवून टाकतात.

॥ अभंग १४५६ ॥ अभंग रचना

कानीं धरी बोल बहुतांचीं मतें । चाट त्यापरतें आणीक नाहीं ॥१॥
पावेल गौरव वोढाळाचे परी । दंड पाठीवरी यमदूतां ॥ध्रु.॥
शब्दज्ञानी एक आपुल्याला मतें । सांगती वेदांत भिन्नभावें ॥२॥
तुका म्हणे एक भाव न धरिती । पडिली हे माती त्यांचे तोंडीं ॥३॥

जो अनेक लोकांची वेगवेगळी मते ऐकून भुलतो, त्याच्यासारखा मूर्ख दुसरा कोणी नाही. असा मनुष्य मोकाट गुरासारखा दंड भोगतो आणि त्याच्या पाठीवर यमदूतांचे फटके बसतात. केवळ शब्दांचे ज्ञान असणारे लोक आपापल्या मतानुसार वेदांताचा भिन्न अर्थ सांगतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जे एका देवावर दृढ भाव ठेवत नाहीत, त्यांच्या तोंडी शेवटी मातीच पडते.

॥ अभंग १४५७ ॥ अभंग रचना

देवा ऐकें हे विनंती । मज नको रे हे मुक्ती । तया इच्छा गति । हें चि सुख आगळें ॥१॥
या वैष्णवांचे घरीं । प्रेमसुख इच्छा करी । रिद्धिसिद्धी द्वारीं । कर जोडूनि उभ्या ॥ध्रु.॥
नको वैकुंठींचा वास । असे तया सुखा नास । अद्भुत हा रस । कथाकाळीं नामाचा ॥२॥
तुझ्या नामाचा महिमा । तुज न कळे रे मेघशामा । तुका म्हणे आह्मां । जन्म गोड यासाटीं ॥३॥

हे देवा, माझी एक विनंती ऐक, मला मुक्ती नको आहे; मला तर तुझ्या भक्तीची इच्छा आहे आणि हेच सुख सर्वात श्रेष्ठ आहे. वैष्णवांच्या घरी हे भक्तीचे प्रेमसुख वास करते, जिथे ऋद्धी-सिद्धी हातात हात घालून दारात उभ्या असतात. मला वैकुंठाचा वासही नको आहे, कारण त्या सुखाचा अंत आहे; परंतु हरिकथेच्या वेळी मिळणारा हा नामरस अत्यंत अद्भुत आहे. हे मेघश्यामा, तुझ्या नामाचा महिमा तुला स्वतःलाही माहीत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, याच नामरसासाठी आम्हाला हा मनुष्यजन्म अतिशय गोड वाटतो.

॥ अभंग १४५८ ॥ अभंग रचना

न पूजीं आणिकां देवां न करीं त्यांची सेवा । न मनीं या केशवाविण दुजें ॥१॥
काय उणें जालें मज तयापायीं । तें मी मागों काई कवणासी ॥ध्रु.॥
आणिकाची कीर्ती नाइकें न बोलें । चाड या विठ्ठलेंविण नाहीं ॥२॥
न पाहें लोचनीं श्रीमुखावांचूनि । पंढरी सांडूनि न वजें कोठें ॥३॥
न करीं कांहीं आस मुक्तीचे सायास । न भें संसारास येतां जातां ॥४॥
तुका म्हणे कांहीं व्हावें ऐसें जीवा । नाहीं या केशवाविण दुजें ॥५॥

मी इतर कोणत्याही देवाची पूजा करणार नाही आणि त्यांची सेवाही करणार नाही; एका केशवाव्यतिरिक्त मी दुप्पट कोणालाही मानणार नाही. देवाच्या चरणी मला काय कमी पडले आहे, की मी दुसऱ्या कोणाकडे काही मागू? मी विठ्ठलाशिवाय इतरांची कीर्ति ऐकणार नाही आणि बोलणारही नाही, मला विठ्ठलाशिवाय कोणाचीही गरज नाही. मी माझ्या डोळ्यांनी विठ्ठलाच्या श्रीमुखाशिवाय दुसरे काहीही पाहणार नाही आणि पंढरपूर सोडून कुठेही जाणार नाही. मला मुक्तीची आशा नाही आणि संसारातील जन्म-मरणाची भीतीही उरलेली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या जीवाला एका केशवाव्यतिरिक्त दुसरे काहीही नको आहे.

॥ अभंग १४५९ ॥ अभंग रचना

नव्हे खळवादी मता च पुरता । सत्याची हे सत्ता उपदेश ॥१॥
साक्षत्वेंसी मना आणावीं उत्तरें । परिपाकीं खरें खोटें कळे ॥ध्रु.॥
नव्हे एकदेशी शब्द हा उखता । ब्रह्मांडापुरता घेईल त्यासी ॥२॥
तुका विनवणी करी जाणतियां । बहुमतें वांयां श्रमों नये ॥३॥

माझा हा उपदेश केवळ संशयी वृत्तीचा किंवा एखाद्या विशिष्ट मतापुरता मर्यादित नाही, तर हा सत्याच्या अधिकारावर आधारित आहे. निष्पक्षपातीपणे या उपदेशाचा विचार करा, म्हणजे शेवटी काय खरे आणि काय खोटे हे आपोआप समजेल. माझे हे शब्द संकुचित नाहीत, तर संपूर्ण ब्रह्मांडाला व्यापून उरणारे आहेत. तुकाराम महाराज ज्ञानी लोकांना विनंती करतात की, उगीच अनेक मतांच्या जाळ्यात अडकून व्यर्थ श्रम करू नका.

॥ अभंग १४६० ॥ अभंग रचना

या चि नांवें दोष । राहे अंतरीं किल्मिष ॥१॥
मना अंगीं पुण्य पाप । शुभ उत्तम संकल्प ॥ध्रु.॥
बिजाऐसीं फळें । उत्तम कां अमंगळें ॥२॥
तुका म्हणे चित्त । शुद्ध करावें हे नित ॥३॥

मनात वाईट विचार किंवा पाप बाळगणे यालाच खरा दोष म्हणतात. मनाच्या संकल्पानुसारच माणसाला पुण्य किंवा पाप प्राप्त होते. जसे बी पेरले जाते, तसेच उत्तम किंवा वाईट फळ मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, म्हणूनच माणसाने आपले चित्त आणि मन नेहमी शुद्ध ठेवले पाहिजे.

॥ अभंग १४६१ ॥ अभंग रचना

कुशल वक्ता नव्हे जाणीव श्रोता । राहे भाव चित्ता धरूनियां ॥१॥
धन्य तो जगीं धन्य तो जगीं । ब्रह्म तया अंगीं वसतसे ॥ध्रु.॥
न धोवी तोंड न करी अंघोळी । जपे सदाकाळीं रामराम ॥२॥
जप तप ध्यान नेणे याग युक्ती । कृपाळु जो भूतीं दयावंत ॥३॥
तुका म्हणे होय जाणोनि नेणता । आवडे अनंता जीवाहूनि ॥४॥

जो केवळ कुशल वक्ता किंवा हुशार श्रोता बनण्याऐवजी मनात सच्चा भाव बाळगतो, तोच मनुष्य जगात खरोखर धन्य आहे आणि त्याच्या अंगी ब्रह्म वास करते. तो बाह्य शुचिरभूततेला फार महत्त्व न देता सदा सर्वकाळ 'राम राम' असा जप करतो. तो जप, तप, ध्यान किंवा यज्ञयाग जाणत नसला, तरी सर्व प्राण्यांवर दया करणारा कृपाळू असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा ज्ञानी असूनही अज्ञानासारखा नम्र राहणारा भक्त अनंताला आपल्या प्राणापेक्षाही प्रिय असतो.

॥ अभंग १४६२ ॥ अभंग रचना

काळाचिया सत्ता ते नाहीं घटिका । पंढरीनायका आठवितां ॥१॥
सदाकाळ गणना करी आयुष्याची । कथेचे वेळेची आज्ञा नाहीं ॥ध्रु.॥
याकारणें माझ्या विठोबाची कीर्ति । आहे हे त्रिजगतीं थोर वाट ॥२॥
तुका म्हणे जन्मा आलियाचें फळ । स्मरावा गोपाळ तें चि खरें ॥३॥

पंढरीनाथाचे स्मरण करताना त्या वेळेवर काळाची सत्ता चालत नाही. काळ माणसाच्या आयुष्याची क्षणोक्षणी गणना करत असतो, पण हरिकथेच्या वेळेवर त्याची आज्ञा चालत नाही. म्हणूनच माझ्या विठोबाची कीर्ति तिन्ही लोकांत अत्यंत थोर आणि महान आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मनुष्यजन्माला आल्याचे खरे फळ हेच आहे की, एका गोपाळाचे अखंड स्मरण करावे.

॥ अभंग १४६३ ॥ अभंग रचना

घरोघरीं बहु जाले कवि । नेणे प्रसादाची चवी ॥१॥
लंडा भूषणांची चाड । पुढें न विचारी नाड ॥ध्रु.॥
काढावें आइतें । तें चि जोडावें स्वहितें ॥२॥
तुका म्हणे कळे । परि होताती अंधळे ॥३॥

घरोघरी अनेक कवी झाले आहेत, पण त्यांना देवाच्या खऱ्या प्रसादाची किंवा कृपेची चव माहीत नाही. या पोकळ लोकांना केवळ सन्मानाची व भूषणांची हाव असते, पण पुढे होणाऱ्या नाशाचा ते विचार करत नाहीत. इतरांचे तयार साहित्य चोरून स्वतःचे हित साधण्याचा ते प्रयत्न करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, त्यांना सर्व काही समजते, तरीही ते अंधळ्यासारखे वागतात.

॥ अभंग १४६४ ॥ अभंग रचना

नये पाहों मुख मात्रागमन्याचें । तैसें अभक्ताचें गुरुपुत्रा ॥१॥
ह्मणऊनि बरें धरितां एकांत । तेणें नव्हे घात भजनासी ॥ध्रु.॥
नये होऊं कदा निंदकाची भेटी । जया द्वैत पोटीं चांडाळाच्या ॥२॥
तुका म्हणे नका बोलों त्यासी गोष्टी । जयाचिये दृष्टी पाप वाढे ॥३॥

महापापी माणसाचे तोंड पाहू नये, तसेच गुरुपुत्र असूनही जो अभक्त आहे त्याचे तोंड पाहू नये. म्हणूनच एकांतात राहणे अधिक हिताचे आहे, ज्यामुळे भजनात कोणताही अडथळा येत नाही. ज्या चांडाळाच्या मनात द्वैत आहे, अशा देवाची निंदा करणाऱ्या माणसाची भेट कधीही होऊ नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्या दृष्टीने पापात वाढ होते, अशा माणसाशी कधीही संभाषण करू नका.

॥ अभंग १४६५ ॥ अभंग रचना

कथा करोनिया द्रव्य घेती देती । तयां अधोगति नरकवास ॥१॥
रवरव कुंभपाक भोगिती यातना । नये नारायणा करुणा त्यांची ॥ध्रु.॥
असिखड्गधारा छेदिती सर्वांग । तप्तभूमी अंग लोळविती ॥२॥
तुका म्हणे तया नरक न चुकती । सांपडले हातीं यमाचिया ॥३॥

जे लोक हरिकथा सांगून पैसे घेतात किंवा देतात, त्यांना अधोगती प्राप्त होऊन नरकात वास करावा लागतो. ते रौरव आणि कुंभीपाक नरकातील कडक यातना भोगतात आणि नारायणालाही त्यांची दया येत नाही. यमदूत त्यांच्या शरीराचे तलवारीने तुकडे करतात आणि त्यांना तापलेल्या जमिनीवर लोळवतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असे लोक यमाच्या हातात सापडतात आणि त्यांना नरकाची शिक्षा सुटत नाही.

॥ अभंग १४६६ ॥ अभंग रचना

नाइकावे कानीं तयाचे ते बोल । भक्तीविण फोल ज्ञान सांगे ॥१॥
वाखाणी अद्वैत भक्तिभावेंविण । दुःख पावे सीण श्रोता वक्ता ॥ध्रु.॥
अहं ब्रह्म ह्मणोनि पाळित पिंडा । नो बोलावें भांडा तया सवें ॥२॥
वेदबाह्य लंड बोले जो पाषांड । त्याचें काळें तोंड संतांमध्ये ॥३॥
तुका म्हणे खंडी देवभक्तपण । वरिष्ठ त्याहूनि श्वपच तो ॥४॥

जो भक्तीशिवाय कोरडे ज्ञान सांगतो, त्याचे बोलणे कानाने ऐकू नये. भक्तीशिवाय अद्वैताच्या गप्पा मारणारा वक्ता आणि तो ऐकणारा श्रोता दोघेही दुःखात पडतात. 'अहं ब्रह्मास्मि' असे म्हणत केवळ शरीराचे लाड पुरवणाऱ्या पाखंडी माणसाशी बोलू नये. जो वेदांच्या विरुद्ध भलतेच बोलतो, त्याचे तोंड संतांमध्ये काळे ठरते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो देव आणि भक्ताचे नाते खंडित करतो, त्याच्यापेक्षा चांडालही श्रेष्ठ आहे.

॥ अभंग १४६७ ॥ अभंग रचना

वेदविहित तुह्मी आइका हो कर्में । बोलतों तीं वर्में संतांपुढे ॥१॥
चारी वर्ण जाले एकाचिये अंगीं । पापपुण्य भागीं विभागिलें ॥ध्रु.॥
प्रथम पाउलीं पावविला पंथ । आदि मध्य अंत भेद नाहीं ॥२॥
आंबे बोरी वड बाभुळा चंदन । गुणागुणें भिन्न अग्नि एक ॥३॥
तुका म्हणे मन उन्मन जों होय । तोंवरि हे सोय विधि पाळीं ॥४॥

वेदांनी सांगितलेली कर्मे काय आहेत, ते संतांच्या साक्षीने मी सांगतो ऐका. एकाच परमेश्वराच्या अंगातून चारही वर्ण निर्माण झाले असून, कर्मांनुसार पाप-पुण्याचे भाग पाडले गेले आहेत. ईश्वराच्या मार्गावर सुरुवातीपासूनच भेद उरत नाही, तिथे सर्व एकच असतात. आंबा, बोर, वड, बाभूळ आणि चंदन हे लाकडाच्या गुणाने भिन्न असले तरी त्यांच्यात असलेला अग्नि एकच असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जोपर्यंत मन उन्मनी अवस्थेत जात नाही, तोपर्यंत शास्त्राचे नियम पाळले पाहिजेत.

॥ अभंग १४६८ ॥ अभंग रचना

तीर्थांचे मूळ व्रतांचें फळ । ब्रह्म तें केवळ पंढरिये ॥१॥
तें आह्मीं देखिलें आपुल्या नयनीं । फिटलीं पारणीं डोळियांचीं ॥ध्रु.॥
जीवांचें जीवन सुखाचें सेजार । उभें कटीं कर ठेवूनियां ॥२॥
जनाचा जनिता कृपेचा सागर । दीनां लोभापार दुष्टां काळ ॥३॥
सुरवरां चिंतनीं मुनिवरां ध्यानीं । आकार निर्गुणीं तें चि असे ॥४॥
तुका म्हणे नाहीं श्रुती आतुडलें । आह्मां सांपडलें गीती गातां ॥५॥

सर्व तीर्थांचे मूळ आणि व्रतांचे फळ असलेले साक्षात परब्रह्म पंढरपुरात उभे आहे. ते परब्रह्म आम्ही आमच्या डोळ्यांनी पाहिले आहे, ज्यामुळे आमच्या डोळ्यांचे पारणे फिटले आहे. सर्व जीवांचा जो आधार आणि सुखाची शेज आहे, तो कटिावर हात ठेवून उभा आहे. तो जगाचा जन्मदाता, कृपेचा सागर, दीनांवर प्रेम करणारा आणि दुष्टांसाठी काळ आहे. देव आणि मुनी ज्या निर्गुणाचे ध्यान करतात, तेच हे सगुण आकारात प्रकट झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जे वेदांनाही सापडले नाही, ते परब्रह्म आम्हाला भजन-कीर्तन गाताना सहज सापडले.

॥ अभंग १४६९ ॥ अभंग रचना

माझे मनोरथ पावले सिद्धी । तई पायीं बुद्धी स्थिरावली ॥१॥
समाधान जीव राहिला निश्चळ । गेली हळहळ स्मरण हें ॥ध्रु.॥
त्रिविध तापाचें जालेंसे दहन । सुखावलें मन प्रेमसुखें ॥२॥
महालाभ वाचे वसे पांडुरंग । अंगोअंगीं संग अखंडित ॥३॥
जीवनाचा जाला ओलावा अंतरीं । विश्व विश्वंभरीं सामावलें ॥४॥
तुका म्हणे माप भरी आलें सिगे । धारबोळ गंगे पूर वाहे ॥५॥

पांडुरंगाच्या चरणी बुद्धी स्थिर झाल्यावर माझे सर्व मनोरथ पूर्ण झाले. माझा जीव पूर्ण समाधानी व निश्चळ झाला असून, नामस्मरणाने सर्व हळहळ नष्ट झाली आहे. संसारातील तिन्ही ताप जळून खाक झाले असून माझे मन भक्तीच्या प्रेमाने सुखावले आहे. माझ्या वाणीवर पांडुरंग वसल्यामुळे मला मोठा लाभ झाला आहे आणि अंगांगाला त्याचा अखंड स्पर्श जाणवत आहे. अंतःकरणात आत्मज्ञानाचा ओलावा निर्माण झाला असून, हे संपूर्ण विश्व मला विश्वंभरामध्ये सामावलेले दिसत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आनंदाचे माप काठोकाठ भरले आहे आणि भक्तीचा पूर गंगेसारखा ओसंडून वाहत आहे.

॥ अभंग १४७० ॥ अभंग रचना

कृपेचें उत्तर देवाचा प्रसाद । आनंदीं आनंद वाढवावा ॥१॥
बहुतांच्या भाग्यें लागलें जाहाज । येथें आतां काज लवलाहें ॥ध्रु.॥
अलभ्य तें आलें दारावरी फुका । येथें आता चुका न पाहिजे ॥२॥
तुका म्हणे जिव्हाश्रवणाच्या द्वारें । माप भरा वरें सिगेवरि ॥३॥

देवाचा कृपाप्रसाद लाभला असून हा भक्तीचा आनंद उत्तरोत्तर वाढवला पाहिजे. अनेकांच्या भाग्याने नामाचे हे जहाज उपलब्ध झाले आहे, आता लगेच आपले कार्य साधून घेतले पाहिजे. जे मिळणे कठीण होते, ते नामरूपी धन दारात विनामूल्य चालून आले आहे, आता कोणतीही चूक करू नका. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जिभेने नाम जपून आणि कानाने ऐकून आनंदाचे माप काठोकाठ भरून घ्या.

॥ अभंग १४७१ ॥ अभंग रचना

पापपुण्यसुखदुःखाचीं मंडळें । एक एकाबळें वाव घेती ॥१॥
कवतुक डोळां पाहिलें सकळ । नाचवितो काळ जीवांसी तो ॥ध्रु.॥
स्वर्गाचिया भोगें सरतां नरक । मागें पुढें एक एक दोन्ही ॥२॥
तुका म्हणे भय उपजलें मना । घेई नारायणा कडिये मज ॥३॥

पाप, पुण्य, सुख आणि दुःख यांची चक्रे एकामागून एक अंगावर चालून येतात. हा काळ सर्व जीवांना कसा नाचवतो, हे कौतुक मी माझ्या डोळ्यांनी पाहिले आहे. स्वर्गातील पुण्य संपले की माणसाला नरक भोगे लागतात, हे दोन्ही मागे-पुढे लागलेलेच असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे सर्व पाहून माझ्या मनात भय निर्माण झाले आहे, हे नारायणा, आता मला तुझ्या कडेवर (आश्रयाला) घे.

॥ अभंग १४७२ ॥ अभंग रचना

वचना फिरती अधम जन । नारायण तो नव्हे ॥१॥
केला आतां अंगीकार । न मनी भार समर्थ ॥ध्रु.॥
संसाराचा नाहीं पांग । देव सांग सकळ ॥२॥
तुका म्हणे कीर्ति वाणूं । मध्यें नाणूं संकल्प ॥३॥

दिलेल्या शब्दापासून फिरणारे लोक अधम असतात, पण माझा नारायण तसा नाही. त्याने एकदा माझा स्वीकार केल्यावर तो मला कधीही भार मानणार नाही, कारण तो समर्थ आहे. मला आता संसाराची कोणतीही पर्वा नाही, कारण माझा देव सर्व काही पूर्ण करणारा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी आता केवळ त्याचीच कीर्ति गाईन आणि मनात दुसरा कोणताही संकल्प आणणार नाही.

॥ अभंग १४७३ ॥ अभंग रचना

कथा करोनियां मोल ज्यापें घेती । ते ही दोघे जाती नरकामध्यें ॥१॥
ब्रह्म पूर्ण करा ब्रह्म पूर्ण करा । अखंड स्मरा रामराम ॥ध्रु.॥
मधुरवाणीच्या नका पडों भरी । जाल यमपुरी भोगावया ॥२॥
तुका म्हणे करीं ब्रह्मांड ठेंगणें । हात पसरी जिणें धिग त्याचें ॥३॥

हरिकथा सांगून पैसे घेणारे आणि पैसे देणारे, हे दोघेही नरकात जातात. म्हणूनच पैशाची आशा सोडून केवळ पूर्ण परब्रह्म असलेल्या रामनामाचे अखंड स्मरण करा. केवळ वक्त्याच्या गोड बोलण्याला भुलू नका, नाहीतर यमपुरीत यातना भोगाव्या लागतील. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो परमेश्वर संपूर्ण ब्रह्मांडाला आपल्या मुठीत ठेवू शकतो, त्याच्यासमोर सोडून माणसांपुढे हात पसरणाऱ्या जिण्याचा धिक्कार असो.

॥ अभंग १४७४ ॥ अभंग रचना

गोड नांवें क्षीर । परी साकरेचा धीर ॥१॥
तैसें जाणा ब्रह्मज्ञान । बापुडें तें भक्तीविण ॥ध्रु.॥
रुची नेदी अन्न । ज्यांत नसतां लवण ॥२॥
अंधारायाचे श्रम । शिकविल्याचें चि नाम ॥३॥
तुका म्हणे तारा । नाव तंबुऱ्याच्या सारा ॥४॥

दुधाला गोड म्हटले तरी त्यात साखर टाकल्याशिवाय त्याला खरी चव येत नाही. तसेच भक्तीशिवाय असलेले कोरडे ब्रह्मज्ञान हे अत्यंत निष्फळ आणि बिचारे असते. मिठाशिवाय जसे अन्न अळणी लागते, तसेच भक्तीशिवाय ज्ञान निरस असते. अंधारात चाचपडणाऱ्या आंधळ्यासारखे हे केवळ शिकवलेले कोरडे ज्ञान असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तंबुऱ्याच्या तारा आणि भक्तीचे संगीतच माणसाला भवसागरातून तारून नेते.

॥ अभंग १४७५ ॥ अभंग रचना

नम्र जाला भूतां । तेणें कोंडिलें अनंता ॥१॥
हें चि शूरत्वाचे अंग । हरी आणिला श्रीरंग ॥ध्रु.॥
अवघा जाला पण । लवण सकळां कारण ॥२॥
तुका म्हणे पाणी । पाताळ तें परी खणी ॥३॥

जो सर्व प्राणिमात्रांसमोर नम्र होतो, तो अनंताला (देवाला) आपल्या प्रेमात बांधून ठेवतो. नम्रता हेच खरे शूरत्वाचे लक्षण आहे, ज्याने श्रीरंगाला स्वतःकडे ओढून आणले. जसे मीठ अन्नात विरघळून सर्वांना चव देते, तसेच नम्र मनुष्य सर्वांचा प्रिय होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पाणी मऊ व नम्र असले तरी ते कठीण पाषाण आणि पाताळही फोडून मार्ग काढते.

॥ अभंग १४७६ ॥ अभंग रचना

आपुल्या महिमानें । धातु परिसें केलें सोनें ॥१॥
तैसें न मनीं माझे आतां । गुणदोष पंढरिनाथा ॥ध्रु.॥
गांवाखालील वाहाळ । गंगा न मनी अमंगळ ॥२॥
तुका म्हणे माती । केली कस्तुरीनें सरती ॥३॥

परिसाने आपल्या सामर्थ्याने सामान्य धातूचे सोन्यात रूपांतर केले. हे पंढरीनाथा, तसेच तू आता माझ्या गुण-दोषांचा विचार करू नकोस आणि मला तुझासा करून घे. गावातील घाणेरडा ओढा गंगेला मिळताच गंगा त्याला अपवित्र मानत नाही, तर स्वतःमध्ये सामावून घेते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, कस्तुरीच्या संगतीने साध्या मातीलाही सुगंध प्राप्त होतो व ती मौल्यवान बनते.

॥ अभंग १४७७ ॥ अभंग रचना

आशाबद्ध वक्ता । भय श्रोतयाच्या चित्ता ॥१॥
गातो तें चि नाहीं ठावें । तोंड वासी कांहीं द्यावें ॥ध्रु.॥
जालें लोभाचें मांजर । भीक मागे दारोदार ॥२॥
तुका म्हणे गोणी । माप आणि रितीं दोन्ही ॥३॥

जो वक्ता धनाच्या आशेने कथा सांगतो, त्याच्या श्रोत्यांच्या मनातही भीतीच राहते. असा वक्ता काय गातो हे त्याला स्वतःलाही कळत नाही, तो केवळ पैशासाठी तोंड पसरून बसतो. लोभापोटी तो मांजरासारखा बनून दारोदार भीक मागत फिरतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असे वक्ते आणि श्रोते हे धान्याने रिकाम्या असलेल्या पोत्यांसारखे निष्फळ असतात.

॥ अभंग १४७८ ॥ अभंग रचना

तक्र शिष्या मान । दुग्धा म्हणे नारायण ॥१॥
ऐशीं ज्ञानाचीं डोबडें । आशा विटंबिलीं मूढें ॥ध्रु.॥
उपदेश तो जगा । आपण सोंवळा इतका मांगा ॥२॥
रसनाशिश्नाचे अंकित । तुका म्हणे वरदळ स्मित ॥३॥

हे खोटे गुरु शिष्याला ताकासारखे तुच्छ मानतात आणि दूध-दुभत्याला मात्र 'नारायण' मानून त्याचा उपभोग घेतात. अशा ज्ञानाचा केवळ आव आणणाऱ्या मूढ लोकांना धनाच्या आशेने पार विटंबून टाकले आहे. ते जगाला परमार्थाचा उपदेश करतात, पण स्वतः मात्र नीच आचरण करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे लोक केवळ जीभ आणि कामवासनेचे गुलाम असतात आणि त्यांचे हसणे केवळ वरवरचे असते.

॥ अभंग १४७९ ॥ अभंग रचना

ब्रह्मचारी धर्म घोकावें अक्षर । आश्रमीं विचार षटकर्में ॥१॥
वानप्रस्थ तरी संयोगीं वियोग । संन्यास तो त्याग संकल्पाचा ॥ध्रु.॥
परमहंस तरी जाणे सहज वर्म । तेथें याती धर्म कुळ नाहीं ॥२॥
बोले वर्म जो चाले याविरहित । तो जाणा पतित श्रुति बोले ॥३॥
तुका म्हणे कांहीं नाहीं नेमाविण । मोकळा तो सीण दुःख पावे ॥४॥

ब्रह्मचाऱ्याचा धर्म शास्त्रांचा अभ्यास करणे हा आहे, गृहस्थाश्रमी माणसाने सहा कर्मांचा विचार करावा. वानप्रस्थाश्रमाने संसारातून अलिप्त व्हावे, तर संन्यासाने सर्व संकल्पांचा त्याग करावा. परमहंस अवस्थेतील ज्ञानी परमार्थाचे सहज वर्म जाणतात, तिथे कोणतीही जात, धर्म किंवा कुल उरत नाही. परंतु जो केवळ मोठ्या गोष्टी सांगतो आणि नियमांप्रमाणे आचरण करत नाही, तो पतित आहे असे वेद सांगतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, नियमाशिवाय जगात काहीही साध्य होत नाही, स्वेच्छेने मोकाट वागणारा शेवटी दुःखातच पडतो.

॥ अभंग १४८० ॥ अभंग रचना

आह्मी क्षेत्रींचे संन्यासी । देहभरित हृषीकेशी । नाहीं केली ऐशी । आशाकामबोहरी ॥१॥
आलें अयाचित अंगा । सहज तें आह्मां भागा । दाता पांडुरंगा । ऐसा करितां निश्चिती ॥ध्रु.॥
दंड धरिला दंडायमान । मुळीं मुंडिलें मुंडण । बंदी बंद कौपीन । बहिरवास औठडें ॥२॥
काळें साधियेला काळ । मन करूनि निश्चळ । लौकिकीं विटाळ । धरूनि असों ऐकांत ॥३॥
कार्यकारणाची चाली । वाचावाचत्वें नेमिली । एका नेमें चाली । स्वरूपीं च राहाणें ॥४॥
नव्हे वेषधारी । तुका आहाच वरवरी । आहे तैसीं बरीं । खंडें निवडितों वेदांची ॥५॥

आम्ही खऱ्या अर्थाने क्षेत्राचे संन्यासी आहोत, कारण आमच्या संपूर्ण देहात हृषीकेश (परमेश्वर) भरून राहिला आहे; आम्ही काम आणि आशेचा पार कचरा करून टाकला आहे. जो काही सहज लाभेल तो पांडुरंगाचा प्रसाद मानून आम्ही निश्चिंत राहतो. आम्ही मनाचा निग्रह हाच दंड धारण केला आहे आणि अहंकाराचे मुंडण केले आहे. काळावर विजय मिळवून मन निश्चळ केले आहे आणि संसारातील बाह्य उपाधींपासून अलिप्त राहून एकांतात असतो. आमची वाणी आणि क्रिया केवळ स्वरूपात स्थिर राहण्यासाठीच वापरली जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही केवळ बाह्य वेषधारी संन्यासी नाही, तर वेदांचा खरा सिद्धान्त निवडून आत्मरूपात स्थिर झालो आहोत.

॥ अभंग १४८१ ॥ अभंग रचना

निर्वाहापुरतें अन्न आच्छादन । आश्रमासी स्थान कोंपी गुहा ॥१॥
कोठें ही चित्तासी नसावें बंधन । हृदयीं नारायण सांटवावा ॥ध्रु.॥
नये बोलों फार बैसों जनामधीं । सावधान बुद्धी इंद्रयें दमी ॥२॥
तुका म्हणे घडी घडीनें साधावी । त्रिगुणांची गोवी उगवूनि ॥३॥

केवळ जीवन जगण्यापुरते अन्न आणि वस्त्र असावे, आणि राहण्यासाठी एखादी गुहा किंवा खोपडी पुरेशी आहे. मनाला कुठेही मोहाचे बंधन नसावे आणि हृदयामध्ये एका नारायणाला साठवून ठेवावे. लोकांमध्ये फार बसू नये आणि व्यर्थ बोलू नये, बुद्धी सावधान ठेवून इंद्रियांवर ताबा ठेवावा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सत्व, रज आणि तम या तिन्ही गुणांची गुंतागुंत सोडवून प्रत्येक क्षण भगवदचिंतनात साधावा.

॥ अभंग १४८२ ॥ अभंग रचना

जैसीं तैसीं तरी । शरणागतें तुझीं हरी ॥१॥
आतां न पाहिजे केलें । ब्रीद लटिकें आपुलें ॥ध्रु.॥
शुद्ध नाहीं चित्त । परी ह्मणवितों भक्त ॥२॥
मज कोण पुसे रंका । नाम सांगे तुझें तुका ॥३॥

हे हरी, आम्ही जसे काही आहोत तसे पूर्णपणे तुला शरण आलेलो आहोत. आता तुझे 'पतितपावन' हे ब्रीद खोटे पडू देऊ नकोस. माझे चित्त अजून पूर्ण शुद्ध नाही, तरीही मी स्वतःला तुझा भक्त म्हणवून घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्यासारख्या दरिद्र्याला कोण विचारणार? पण मी सर्वत्र तुझेच नाव सांगत फिरतो.

॥ अभंग १४८३ ॥ अभंग रचना

नाशवंत देह नासेल हा जाणा । कां रे उच्चाराना वाचे नाम ॥१॥
नामें चि तारिले कोट्यान हे कोटी । नामें हे वैकुंठी बैसविले ॥ध्रु.॥
नामापरतें सार नाहीं त्रिभुवनीं । तें कां तुह्मी मनीं आठवाना ॥२॥
तुका म्हणे नाम वेदांसी आगळें । तें दिलें गोपाळें फुकासाटीं ॥३॥

हा देह नाशवंत आहे आणि तो एक दिवस नष्ट होणार आहे, हे जाणूनही तुम्ही जिभेने हरिनाम का उच्चारत नाही? या नामानेच कोट्यवधी लोकांना तारले आहे आणि त्यांना वैकुंठात स्थान दिले आहे. तिन्ही लोकांत नामापेक्षा श्रेष्ठ असे काहीही नाही, मग तुम्ही मनात त्याचे स्मरण का करत नाही? तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे नाम वेदांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे आणि गोपाळाने ते सर्वांना विनामूल्य दिले आहे.

॥ अभंग १४८४ ॥ अभंग रचना

आळवितात बाळां । मातेतें सुख आगळें ॥१॥
द्यावें आवडी भातुकें । पाहे निवे कवतुकें ॥ध्रु.॥
लेववूनि अळंकार । दृष्टी करावी सादर ॥२॥
आपुलिये पदीं । बैसवूनि कोडें वंदी ॥३॥
नेदी लागों दिठी । उचलोनि लावी कंठीं ॥४॥
तुका म्हणे लाभा । वारी घ्या वो पद्मनाभा ॥५॥

जेव्हा बाळ आईला हाक मारते, तेव्हा आईला अत्यंत सुख होते. ती आवडीने त्याला खाऊ देते आणि कौतुकाने त्याच्याकडे पाहत तृप्त होते. ती बाळाला अलंकारांनी सजवते आणि प्रेमाने त्याच्याकडे पाहत त्याची दृष्टी काढते. ती बाळाला आपल्या मांडीवर बसवून त्याचे लाड पुरवते. ती त्याला कोणाची दृष्टी लागू देत नाही आणि प्रेमाने उराशी धरते. तुकाराम महाराज म्हणतात कि, हे पद्मनाभा (विठ्ठला), आईसारखेच तूही आमचे लाड पुरवून आम्हाला तुझा भक्तीचा लाभ दे.

॥ अभंग १४८५ ॥ अभंग रचना

तप तीर्थ दान व्रत आचरण । गातां हरिगुण वारूं नये ॥१॥
कोटि कुळें त्याचीं वाटुली पाहाती । त्या तया घडती ब्रह्महत्या ॥ध्रु.॥
आपुलिया पापें न सुटे सायासें । कोणा काळें ऐसें निस्तरेल ॥२॥
व्हावें साह्य तया न घलावें भय । फुकासाटीं पाहे लाभ घात ॥३॥
तुका म्हणे हित माना या वचना । सुख दुःख जाणा साधे फुका ॥४॥

जो मनुष्य हरिगुण गातो, त्याला तप, तीर्थयात्रा, दान किंवा व्रतांच्या नावाने अडवू नये. अशा भक्ताच्या मार्गात अडथळा आणणाऱ्याच्या करोडो कुळांचा नाश होतो आणि त्याला ब्रह्महत्येचे पाप लागते. असा मनुष्य स्वतःच्याच पापांतून कधीही सुटू शकत नाही. हरिकीर्तन करणाऱ्याला भय घालण्याऐवजी त्याला साहाय्य करावे, कारण त्यातून विनामूल्य मोठा लाभ होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे हे वचन हिताचे माना, भक्तीने सहज सुख मिळते तर विरोधाने व्यर्थ दुःख प्राप्त होते.

॥ अभंग १४८६ ॥ अभंग रचना

देवासाटीं जाणा तयासी च आटी । असेल ज्या गांठीं पुण्यराशी ॥१॥
निर्बळा पाठवी बळें वाराणसी । मेला आला त्यासी अर्ध पुण्य ॥ध्रु.॥
कथें निद्राभंग करावा भोजनीं । तया सुखा धणी पार नाहीं ॥२॥
यागीं रीण घ्यावें द्यावें सुख लाहीं । बुडतां चिंता नाहीं उभयतां ॥३॥
तुका म्हणे वर्म जाणोनि करावें । एक न घलावें एकावरी ॥४॥

देवासाठी धडपड करण्याची इच्छा त्याच माणसाला होते, ज्याच्या पदरी पूर्वजन्मीची मोठी पुण्यराशी असते. जो स्वतः अशक्त आहे, त्याने दुसऱ्या समर्थ माणसाला वाराणसीला पाठवले, तर जाणाऱ्याला व पाठवणाऱ्याला दोघांनाही अर्धे पुण्य मिळते. हरिकथेत झोपी गेलेल्याला उठवून जेवायला घालणाऱ्याच्या सुखाला सीमा राहत नाही. यज्ञासाठी किंवा सत्कार्यासाठी कर्ज काढले तरी त्यात उभयतांचे कल्याणच असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, परमार्थाचे हे वर्म समजून आचरण करावे, एकाचे ओझे दुसऱ्यावर टाकू नये.

॥ अभंग १४८७ ॥ अभंग रचना

अग्नीमाजी पडे धातु । लीन होउनि राहे अंतु । होय शुद्ध न पावे धातु । पटतंतुप्रमाणे ॥१॥
बाह्यरंगाचें कारण । मिथ्या अवघेंचि भाषण । गर्व ताठा हें अज्ञान । मरण सवें वाहातसे ॥ध्रु.॥
पुरें मातलिया नदी । लव्हा नांदे जीवनसंधी । वृक्ष उन्मळोनि भेदी । परि तो कधीं भंगेना ॥२॥
हस्ती परदळ जो भंगी । तया पायीं न मरे मुंगी । कोण जाय संगी । पाणोवाणी तयाच्या ॥३॥
पिटितां घणें वरी सैरा । तया पोटीं राहे हिरा । तैशा काय तगती गारा । तया थोरा होऊनि ॥४॥
लीन दीन हेचि सार । भव उतरावया पार । बुडे माथां भार । तुका म्हणे वाहोनि ॥५॥

आगीत पडल्यावर जसा धातू शांतपणे तावून-सुलाखून शुद्ध होतो, तसेच माणसाने संकटात नम्र राहावे. केवळ बाह्य देखावा आणि पोकळ भाषणे व्यर्थ आहेत; गर्व आणि ताठा हे अज्ञानाचे लक्षण असून ते मरणाकडे घेऊन जातात. नदीला पूर आला की मोठे वृक्ष उन्मळून पडतात, पण नम्र लव्हाळा मात्र पुराच्या पाण्यात वाकून सुरक्षित राहतो. शत्रूंचे सैन्य चिरडणाऱ्या हत्तीच्या पायाखाली लहान मुंगी सहज वाचते, कारण ती नम्र असते. ऐरणीवर घणाचे घाव सोसूनही हिरा अढळ राहतो, पण साध्या गारा घाव बसताच फुटून जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भवसागर पार करण्यासाठी नम्र आणि दीन होणे हेच खरे सार आहे, अहंकार बाळगणारा संसाराच्या भाराखाली बुडून जातो.

॥ अभंग १४८८ ॥ अभंग रचना

आह्मी वीर जुंझार । करूं जमदाढे मार । तापटिले भार । मोड जाला दोषांचा ॥१॥
जाला हाहाकार । आले हांकीत जुंझार । शंखचक्रांचे शृंगार । कंठीं हार तुळसीचे ॥ध्रु.॥
रामनामांकित बाण । गोपी लाविला चंदन । झळकती निशाणें । गरुडटके पताका ॥२॥
तुका म्हणे काळ । जालों जिंकोनि निश्चळ । पावला सकळ । भोग आह्मां आमचा ॥३॥

आम्ही भगवंताचे शूर योद्धे आहोत आणि आम्ही दोषांवर जोरदार हल्ला केला आहे, ज्यामुळे आमच्या सर्व पापांचा आणि दोषांचा मोड झाला आहे. शंख आणि चक्रांचे अलंकार धारण केलेले व कंठात तुळशीच्या माळा घातलेले हे हरिभक्त रणांगणात गर्जना करत आले आहेत. त्यांच्याजवळ रामनामाचे बाण आहेत, कपाळावर गोपीचंदन आहे आणि हातात गरुडचिन्हांकित पताका झळकत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही काळावर पूर्ण विजय मिळवून निश्चळ झालो आहोत आणि आम्हाला आत्मसुखाचा पूर्ण भोग प्राप्त झाला आहे.

॥ अभंग १४८९ ॥ अभंग रचना

आशाबद्ध तो जगाचा दास । पूज्य तो उदास सर्वजना ॥१॥
आहे तें अधीन आपुले हातीं । आणिकां ठेविती काय बोल ॥ध्रु.॥
जाणतिया पाठीं लागला उपाध । नेणता तो सिद्ध भोजनासी ॥२॥
तुका म्हणे भय बांधलें गांठीं । चोर लागे पाठी दुम तया ॥३॥

जो आशेने बांधलेला आहे तो संपूर्ण जगाचा गुलाम बनतो, तर जो विरक्त व उदास आहे तो सर्वांना पूजनीय होतो. स्वतःच्या सुखा-दुःखाचा ताबा स्वतःच्या हातात असताना लोक उगाच इतरांना दोष देतात. अतिज्ञानी माणसाच्या मागे संसाराची उपाधी लागते, तर भोळा-भाबडा भक्त देवाने दिलेल्या अन्नाने सहज तृप्त होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, धनाचा व मोहाचा संग्रह करणाऱ्याच्या गाठीशी नेहमी भीती बांधलेली असते आणि त्याच्या पाठीमागे चोर लागतात.

॥ अभंग १४९० ॥ अभंग रचना

आणिकांसी तारी ऐसा नाहीं कोणी । धड तें नासोनि भलता टाकी ॥१॥
सोनें शुद्ध होतें अविट तें घरीं । नासिलें सोनारीं अळंकारीं ॥ध्रु.॥
ओल शुद्ध काळी काळें जिरें बीज । कैंचें लागे निज हाता तेथें ॥२॥
एक गहू करिती अनेक प्रकार । सांजा दिवसीं क्षीर घुगरिया ॥३॥
तुका म्हणे विषा रुचि एका हातीं । पाधानी नासिती नवनीत ॥४॥

या जगात ईश्वराशिवाय माणसाचा उद्धार करणारा दुसरा कोणीही नाही; इतर लोक चांगल्या गोष्टीचाही नाश करून टाकतात. घरात मूळचे शुद्ध सोने सुरक्षित असते, पण सोनार दागिने बनवण्याच्या नादात त्यात खोट मिसळून ते नासवतो. काळ्या जमिनीत पेरलेले बीज मातीत जिरून जाते, मग मूळ बीज हाती उरत नाही. एकाच गव्हापासून लापशी, खीर आणि घुगऱ्या असे अनेक प्रकार केले जातात, पण मूळ अन्न झाकले जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अडाणी लोक विषाची चव घेण्याचा प्रयत्न करतात आणि ताक घुसळताना लोणीच नासवून टाकतात, तसेच ईश्वराला विसरून लोक स्वतःचा नाश करून घेतात.

॥ अभंग १४९१ ॥ अभंग रचना

वाटे या जनाचें थोर बा आश्चर्य । न करिती विचार कां हिताचा ॥१॥
कोण दम ऐसा आहे यांचे पोटीं । येईल शेवटीं कोण कामा ॥ध्रु.॥
काय मानुनियां राहिले निश्चिंती । काय जाब देती यमदूतां ॥२॥
कां हीं विसरलीं मरण बापुडीं । काय यांसी गोडी लागलीसे ॥३॥
काय हातीं नाहीं करील तयासी ॥ काय जालें यांसी काय जाणों ॥४॥
कां हीं नाठविती देवकीनंदना । सुटाया बंधनापासूनियां ॥५॥
काय मोल यासी लागे धन वित्त । कां हें यांचें चित्त घेत नाहीं ॥६॥
तुका म्हणे कां हीं भोगितील खाणी । कां त्या चक्रपाणी विसरलीं ॥७॥

या जगातील लोकांचे मला मोठे आश्चर्य वाटते, ते स्वतःच्या आत्महिताचा विचार का करत नाहीत? त्यांच्या मनात असा कोणता धीर आहे आणि शेवटी त्यांच्या विश्वासाला कोण कामाला येणार? ते कसली शाश्वती मानून निवांत बसले आहेत, शेवटी यमदूतांना ते काय उत्तर देणार? ही बिचारी माणसे मरणाला का विसरली आहेत, त्यांना संसाराची कसली गोडी लागली आहे? जो सर्व काही करू शकतो तो देव यांच्या हाती असताना यांना काय झाले आहे कुणास ठाऊक? संसाराच्या बंधनातून सुटण्यासाठी हे देवकीनंदनाचे (कृष्णाचे) स्मरण का करत नाहीत? नामासाठी कोणतेही धन किंवा पैसा लागत नाही, तरीही यांचे चित्त नामस्मरणाकडे का जात नाही? तुकाराम महाराज म्हणतात की, ही माणसे चक्रपाणी विठ्ठलाला विसरून ८४ लाख योनींचे कष्ट का भोगत आहेत?

॥ अभंग १४९२ ॥ अभंग रचना

काय एकां जालें तें कां नाहीं ठावें । काय हें सांगावें काय ह्मणूनि ॥१॥
देखतील डोळां ऐकती कानीं । बोलिलें पुराणीं तें ही ठावें ॥ध्रु.॥
काय हें शरीर साच कीं जाणार । सकळ विचार जाणती हा ॥२॥
कां हें कळों नये आपुलें आपणा । बाळत्व तारुण्य वृद्धदशा ॥३॥
कां हें आवडलें प्रियापुत्रधन । काय कामा कोण कोणा आलें ॥४॥
कां हें जन्म वांयां घातलें उत्तम । कां हे रामराम न ह्मणती ॥५॥
काय भुली यांसी पडली जाणतां । देखती मरतां आणिकांसी ॥६॥
काय करिती हे बांधलिया काळें । तुका म्हणे बळें वज्रपाशीं ॥७॥

इतरांचे काय हाल झाले हे यांना माहीत नाही का? आता मी यांना आणखी काय सांगू? हे स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहतात आणि कानाने ऐकतात, पुराणांतील गोष्टीही यांना माहीत आहेत. हे शरीर नश्वर आहे आणि एक दिवस जाणार आहे, हा विचार सर्वांना ठाऊक आहे. बालपण, तारुण्य आणि म्हातारपण डोळ्यांसमोर येत असतानाही यांना स्वतःचे भान का येत नाही? स्त्री, पुत्र आणि धन यांच्या मोहात हे का अडकले आहेत, शेवटी कोण कोणाच्या कामाला आले आहे? यांनी हा उत्तम मनुष्यजन्म व्यर्थ का घालवला, हे मुखाने 'राम राम' का म्हणत नाहीत? इतरांना मरताना पाहूनही सुजाण असलेल्या या लोकांना कसली भुल पडली आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात की, जेव्हा काळ यांना आपल्या वज्रपाशात घट्ट बांधेल, तेव्हा हे काय करणार?

॥ अभंग १४९३ ॥ अभंग रचना

जुंझार ते एक विष्णुदास जगीं । पापपुण्य अंगीं नातळे त्यां ॥१॥
गोविंद आसनीं गोविंद शयनीं । गोविंद त्यां मनीं बैसलासे ॥ध्रु.॥
ऊर्ध्व पुंड भाळीं कंठीं शोभे माळी । कांपिजे किळकाळ तया भेणें ॥२॥
तुका म्हणे शंखचक्रांचे शृंगार । नामामृतसार मुखामाजी ॥३॥

या जगात विष्णुदास (भगवंताचे भक्त) हेच खरे शूर योद्धे आहेत, ज्यांना पाप आणि पुण्य शिवू शकत नाही. बसताना, झोपताना आणि सर्व व्यवहार करताना त्यांच्या मनात केवळ गोविंदच वसलेला असतो. कपाळावर गोपीचंदन आणि कंठात तुळशीची माळ धारण केलेल्या या भक्तांच्या भीतीने काळही थरथर कापतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, त्यांनी शंख-चक्रांचे अलंकार धारण केले आहेत आणि त्यांच्या मुखात नामरुपी अमृताचे सार भरलेले आहे.

॥ अभंग १४९४ ॥ अभंग रचना

जेणें नाहीं केलें आपुलें स्वहित । पुढिलांचा घात इच्छीतसे ॥१॥
संचितासी जाय मिळोनियां खोडी । पतनाचे ओंडीवरी हांव ॥ध्रु.॥
बांधलें गांठी तें लागलें भोगावें । ऐसियासी देवें काय कीजे ॥२॥
तुका म्हणे जया गांवां जाणे जया । पुसोनियां तया वाट चाले ॥३॥

ज्याने स्वतःचे आत्महित साधले नाही, तो नेहमी इतरांचे वाईट किंवा घात इच्छित असतो. त्याच्या दुष्ट स्वभावामुळे त्याच्या संचिताला वाईट वळण लागते आणि तो अधोगतीच्या खड्ड्यात जाऊन पडतो. आपल्या पूर्वकर्माची जी शिदोरी गाठीशी बांधली आहे, तीच भोगावी लागते; अशा वेळी देवाने तरी काय करावे? तुकाराम महाराज म्हणतात की, माणसाला ज्या गावाला जायचे असेल, त्याने त्या वाटसरूला विचारूनच रस्ता धरला पाहिजे, तसेच परमार्थात संतांचा मार्ग विचारून चालावे.

॥ अभंग १४९५ ॥ अभंग रचना

मानी भक्तांचे उपकार । रुणीया म्हणवी निरंतर । केला निर्गुणीं आकार । कीर्ति मुखें वर्णितां ॥१॥
म्हणोनि जया जे वासना । ते पुरवितो पंढरिराणा । जाला भक्तांचा आंदणा । ते उपकार फेडावया ॥ध्रु.॥
अंब ऋषीकारणें । जन्म घेतले नारायणें । एवडें भक्तींचे लहणें । दास्य करी हा दासाचें ॥२॥
म्हणिये करितां शंका न धरी । रक्षपाळ बळीच्या द्वारीं । भक्तीचा आभारी । रीग न पुरे जावया ॥३॥
अर्जुनाचे रथवारू । ते वागवी सर्वेश्वरु । एवढे भक्तीचे उपकारु । मागें मागें हिंडतसे ॥४॥
पुंडलीकाचे द्वारीं । सम पाउलीं विटेवरी । न वजे कट करीं । धरूनि तेथें राहिला ॥५॥
भावभक्तीचा अंकित । नाम साजे दिनानाथ । म्हणोनि राहिला निवांत । तुका चरण धरोनि ॥६॥

भगवंत नेहमी भक्तांचे उपकार मानतो आणि स्वतःला भक्तांचा ऋणी म्हणवून घेतो; भक्तांनी मुखाने कीर्ति गाताच निर्गुण असलेला देव सगुण आकार धारण करतो. म्हणूनच भक्तांची जी इच्छा असेल ती पंढरीनाथ पूर्ण करतो, तो भक्तांच्या उपकाराची परतफेड करण्यासाठी त्यांचा दास बनला आहे. अमरीष राजासाठी नारायणाला दहा अवतार घ्यावे लागले, भक्तीचे हे भाग्य असे आहे की देव स्वतः भक्तांचे दास्य करतो. बळीराजाच्या भक्तीचा आभारी होऊन देव त्याच्या दारात द्वारपाल बनून उभा राहिला. अर्जुनाचे रथाचे घोडे हाकण्याचे काम स्वतः सर्वेश्वर कृष्णाने केले, भक्तीच्या उपकारापोटी देव भक्तांच्या मागे-मागे फिरतो. पुंडलिकाच्या भक्तीसाठी तो कटीवर हात ठेवून पंढरपुरात विटेवर उभा राहिला आणि तिथेच स्थिरावला. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हा देव भावभक्तीचा अंकित असून त्याला 'दीनानाथ' हे नाव साजेसे आहे, म्हणूनच मी त्याचे चरण धरून निवांत राहिलो आहे.

॥ अभंग १४९६ ॥ अभंग रचना

सांगों जाणती शकुन । भूत भविष्य वर्तमान ॥१॥
त्यांचा आह्मांसी कंटाळा । पाहों नावडती डोळां ॥ध्रु.॥
रिद्धिसिद्धींचे साधक । वाचासिद्ध होती एक ॥२॥
तुका म्हणे जाती । पुण्यक्षयें अधोगती ॥३॥

जे लोक शकुन सांगतात आणि भूत, भविष्य व वर्तमानकाळाच्या गप्पा मारतात, अशा लोकांचा मला अतिशय कंटाळा येतो; त्यांचे तोंड पाहणेही मला आवडत नाही. जे ऋद्धी-सिद्धी साधतात किंवा वाचासिद्ध असल्याचा दावा करतात, ते केवळ चमत्कार दाखवतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पुण्य संपल्यावर असे सिद्धी साधणारे शेवटी अधोगतीलाच जातात.

॥ अभंग १४९७ ॥ अभंग रचना

ठाकलोंसें द्वारीं । उभें याचक भिकारी ॥१॥
मज भीक कांहीं देवा । प्रेमभातुकें पाठवा ॥ध्रु.॥
याचकाचा भार । नये घेऊं येरझार ॥२॥
तुका म्हणे दान । सेवा घेतल्यावांचून ॥३॥

हे देवा, मी तुझ्या दारात भिकारी व याचक म्हणून उभा राहिलो आहे. मला तुझ्या प्रेमाचा खाऊ भिक्षा म्हणून पाठवून दे. या भिकाऱ्याला वारंवार येरझारा घालायला लावू नकोस, कारण त्याचा भार तुला सोसणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्याकडून कोणतीही सेवा न घेता मला तुझ्या भक्तीचे दान देऊन टाक.

॥ अभंग १४९८ ॥ अभंग रचना

काय धर्म नीत । तुह्मां शिकवावें हित ॥१॥
अवघें रचियेलें हेळा । लीळा ब्रह्मांड सकळा ॥ध्रु.॥
नाम महादेव । येथें निवडला भाव ॥२॥
तुका म्हणे वेळे । माझें तुह्मां कां न कळे ॥३॥

हे देवा, तुला धर्म, नीती किंवा हित काय शिकवायचे? तू तर हे संपूर्ण ब्रह्मांड लीलेने सहज रचले आहेस. तुझे 'महादेव' हे नावच तुझ्यातील श्रेष्ठ भाव प्रकट करते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ऐन प्रसंगी माझे मन आणि माझे मागणे तुला कसे काय समजत नाही?

॥ अभंग १४९९ ॥ अभंग रचना

भांडावें तें गोड । पुरे सकळ ही कोड ॥१॥
ऐसा घरींचा या मोळा । ठावा निकटां जवळां ॥ध्रु.॥
हाक देतां दारीं । येती जवळी सामोरीं ॥२॥
तुका म्हणे शिवें । मागितलें हातीं द्यावें ॥३॥

देवाशी भांडण्यातही एक वेगळीच गोडी असते, कारण त्यामुळे मनातील सर्व लाड आणि हट्ट पूर्ण होतात. हा देव घरातील जवळच्या माणसासारखाच आपुलकीचा आहे, हे त्याच्या जवळच्या भक्तांना माहीत आहे. दारात हाक मारताच तो लगेच समोर धावून येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, शंकर जसा भक्ताने मागितलेले लगेच हातात देतो, तसेच पांडुरंगानेही माझे मागणे माझ्या हातात द्यावे.

॥ अभंग १५०० ॥ अभंग रचना

ऐसें कां जालें तें मज ही न कळे । कीर्तनाचे रळेपळे जगीं ॥१॥
कैसें तुह्मां देवा वाटतसे बरें । संतांचीं उत्तरें लाजविलीं ॥ध्रु.॥
भाविकां कंटक करिताती पीडा । हा तंव रोकडा अनुभव ॥२॥
तुका म्हणे नाम निर्वाणीचा बाण । याचा अभिमान नाहीं तुह्मां ॥३॥

आजकाल जगात कीर्तनाचा केवळ वरवरचा सोहळा आणि गोंधळ माजला आहे, असे का झाले हे माझे मलाही समजत नाही. हे देवा, संतांच्या उपदेशाची आणि वचनांची विटंबना होत असताना तुम्हाला हे कसे चालते? दृष्ट लोक भाविक व चांगल्या भक्तांना त्रास देत आहेत, हा तर प्रत्यक्ष अनुभव येत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुमचे नाम हा शेवटच्या क्षणी वाचवणारा निर्वाणीचा बाण आहे, तरीही तुम्हाला त्याचा आणि भक्तांचा अभिमान कसा वाटत नाही?

सार्थ गाथा: भाग 15

या गाथेचे सर्व भाग (इतर अध्याय वाचा)

इतर संतांचे सार्थ अभंग संग्रह व गाथा

सार्थ ग्रंथ संपदा व नित्य उपासना