॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 16 (1501 ते 1600)
अभंग 1501 ते 1600

सार्थ गाथा: भाग 16

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १५०१ ॥ अभंग रचना
तुम्ही बैसलेती निर्गुणाचे खोळे । आम्हां कां हे डोळे कान दिले ॥१॥
नाइकवे तुझी अपकीर्ति देवा । अव्हेरली सेवा न देखवे ॥ध्रु.॥
आपुले पोटीं तों राखियेला वाव । आम्हांसी कां भाव अल्प दिला ॥२॥
तुका म्हणे दुःखी असें हें कळों द्या । पुढिलिया धंद्या मन नेघे ॥३॥
हे देवा, तू स्वतः निर्गुण रूपात अलिप्त राहून बसला आहेस आणि आम्हाला मात्र डोळे अन् कान देऊन या जगात पाठवले आहेस. जगामध्ये होणारी तुझी निंदा किंवा तुझी अपकीर्ती माझ्याने ऐकवली जात नाही आणि तुझ्या सेवेचा होणारा अव्हेर माझ्याने पाहवला जात नाही. तू स्वतःच्या पोटी सर्वांना सामावून घेणारा महान आहेस, मग आम्हाला असा अल्प भाव का दिलास? जगद्गुरू तुकाराम महाराज म्हणतात, देवा, माझे हे दुःख तू समजून घे. आता यापुढील सांसारिक उद्योगांमध्ये माझे मन मुळीच लागत नाही.
॥ अभंग १५०२ ॥ अभंग रचना
सोंगें छंदें कांहीं । देव जोडे ऐसें नाहीं ॥१॥
सारा अवघें गाबाळ । डोळ्या आडील पडळ ॥ध्रु.॥
शुद्ध भावाविण । जो जो केला तो तो सीण ॥२॥
तुका म्हणे कळे । परि होताती अंधळे ॥३॥
केवळ बाह्य सोंग आणल्याने किंवा विविध छंद बाळगल्याने ईश्वराची प्राप्ती होत नाही. बाह्य अवडंबर म्हणजे केवळ डोळ्यांसमोर आलेले एक पडळ आहे, ज्याने सत्य दिसत नाही. अंतःकरणात शुद्ध भाव नसेल तर ईश्वरप्राप्तीसाठी केलेले सर्व प्रयत्न निरर्थक आणि कष्टाचे ठरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सत्य सर्वांना समजते, तरीही लोक अज्ञानामुळे आंधळ्यांसारखे वागतात.
॥ अभंग १५०३ ॥ अभंग रचना
अवघीं भूतें साम्या आलीं । देखिलीं म्यां कैं होतीं ॥१॥
विश्वास तो खरा मग । पांडुरंगकृपेचा ॥ध्रु.॥
माझी कोणी न धरो शंका । हो कां लोकां निद्वपद्व ॥२॥
तुका म्हणे जें जें भेटे । तें तें वाटे मी ऐसें ॥३॥
सर्व प्राणिमात्रांमध्ये एकाच परमात्म्याचा वास आहे अशी समबुद्धी मला आधी कुठे प्राप्त झाली होती? पण आता पांडुरंगाच्या कृपेवर माझा पूर्ण विश्वास बसला आहे. लोकांनी माझ्याविषयी काहीही शंका घेतली किंवा काहीही मत बनवले तरी मला त्याची पर्वा नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मला जगात जे जे भेटते, त्या प्रत्येक रूपात मी स्वतःलाच किंवा परमात्म्यालाच पाहतो.
॥ अभंग १५०४ ॥ अभंग रचना
सत्यसंकल्पाचा दाता नारायण । सर्व करी पूर्ण मनोरथ ॥१॥
येथें अळंकार शोभती सकळ । भावबळें फळ इच्छेचेंतें ॥ध्रु.॥
अंतरींचें बीज जाणे कळवळा । व्यापक सकळां ब्रम्हांडाचा ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं चालत तांतडी । प्राप्तकाळघडी आल्याविण ॥३॥
सत्य संकल्प पूर्ण करणारा साक्षात नारायण आहे, तो भक्तांचे सर्व मनोरथ पूर्ण करतो. ईश्वराच्या दरबारात भक्तीचे सर्व अलंकार शोभून दिसतात आणि भक्ताच्या शुद्ध भावाच्या बळावरच त्याला इच्छित फळ मिळते. सर्व ब्रह्मांडात व्यापक असलेला परमात्मा आपल्या अंतःकरणातील भावना आणि कळवळा पूर्णपणे जाणतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, योग्य वेळ आल्याशिवाय कोणतीही गोष्ट घाईगडबडीने साध्य होत नाही.
॥ अभंग १५०५ ॥ अभंग रचना
काय वाणूं आतां न पुरे हे वाणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसें ॥१॥
थोरींव सांडिली आपुली परिसें । नेणे सिवों कैसें लोखंडासी ॥ध्रु.॥
जगाच्या कल्याणा संतांच्या विभूति । देह कष्टविती उपकारें ॥२॥
भूतांची दया हे भांडवल संतां । आपुली ममता नाहीं देहीं ॥३॥
तुका म्हणे सुख पराविया सुखें । अमृत हें मुखें जरवतसे ॥४॥
संतांचे महत्त्व वर्णन करण्यासाठी माझी वाणी अपुरी पडते, म्हणून मी त्यांचे चरण धरून मस्तक टेकवतो. जणू पारिसाने स्वतःचा मोठेपणा बाजूला ठेवून लोखंडाला स्पर्श करण्याचे सोडले आहे, तसे संत अत्यंत लीन झाले आहेत. संतांचे अवतार हे केवळ जगाच्या कल्याणासाठीच असतात, ते परोपकारासाठी स्वतःचा देह कष्टवतात. प्राणिमात्रांवर दया करणे हेच संतांचे खरे भांडवल असून त्यांना स्वतःच्या देहाबद्दल कोणतीही आसक्ती नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, इतरांच्या सुखातच संतांना सुख मिळते आणि त्यांच्या मुखातून अमृतासारखे गोड उपदेश पाझरतात.
॥ अभंग १५०६ ॥ अभंग रचना
जन्मा आलों त्याचें । आजि फळ जालें साचें ॥१॥
तुम्ही सांभाळिलों संतीं । भय निवारली खंती ॥ध्रु.॥
कृत्याकृत्य जालों । इच्छा केली ते पावलों ॥२॥
तुका म्हणे काळ । आतां करूं न शके बळ ॥३॥
मानव जन्माला आल्याचे खरे सार्थक आज झाले आहे. संतांनी मला सांभाळून घेतले, ज्यामुळे माझ्या मनातील सर्व भीती आणि चिंता दूर झाली आहे. मी आता कृतकृत्य झालो असून ज्या गोष्टीची इच्छा केली होती, ती मला प्राप्त झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांच्या कृपेमुळे आता काळसुद्धा माझे काहीही वाईट करू शकत नाही.
॥ अभंग १५०७ ॥ अभंग रचना
काय पुण्यराशी । गेल्या भेदूनि आकाशीं ॥१॥
तुम्ही जालेति कृपाळ । माझा केला जी सांभाळ ॥ध्रु.॥
काय वोळलें संचित । ऐसें नेणें अगणित ॥२॥
तुका म्हणे नेणें । काय केलें नारायणें ॥३॥
माझ्या पूर्वजन्मीच्या पुण्याईची रास जणू आकाशाला भिडली असावी, म्हणूनच संत माझ्यावर कृपावंत झाले आणि त्यांनी माझा सांभाळ केला. माझे कोणते संचित फळाला आले ते मला ठाऊक नाही, पण मला अगणित कृपा प्राप्त झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, नारायणाने माझ्यावर कोणती अगाध कृपा केली आहे, हे माझे मलाच समजत नाही.
॥ अभंग १५०८ ॥ अभंग रचना
असें येथींचिया दिनें । भाग्यहीन सकळां ॥१॥
भांडवल एवढें गांठी । नाम कंठीं धरियेलें ॥ध्रु.॥
आणिक तें दुजें कांहीं । मज नाहीं यावरी ॥२॥
तुका म्हणे केली कोणें । एवढा नेणें लौकिक ॥३॥
मी या जगातील अत्यंत दीन आणि सर्वांत भाग्यहीन माणूस आहे. परंतु माझ्याकडे एकच मोठे भांडवल आहे, ते म्हणजे मी भगवंताचे नाम माझ्या कंठात धारण केले आहे. या नामाव्यतिरिक्त माझ्याकडे दुसरे काहीही साधन नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, या नामाच्या जोरावरच मला एवढा लौकिक कसा मिळाला, हे मला स्वतःलाही समजत नाही.
॥ अभंग १५०९ ॥ अभंग रचना
गायें नाचें वायें टाळी । साधन कळी उत्तम हें ॥१॥
काय जाणों तरले किती । नाव ऐती या बैसा ॥ध्रु.॥
सायासाचें नाहीं काम । घेतां नाम विठोबाचें ॥२॥
तुका म्हणे निर्वाणीचें । शस्त्र साचें हें एक ॥३॥
कलीयुगामध्ये भगवंताचे गुणगान गाणे, नाचणे आणि टाळ्या वाजवणे हेच सर्वात उत्तम साधन आहे. या नामस्मरणरूपी नावेत बसून आजवर कितीतरी जीव भवसागर तरून गेले आहेत, म्हणून तुम्हीही या नावेत येऊन बसा. विठोबाचे नाम घेण्यासाठी कोणत्याही कठीण आयासांची किंवा कष्टांची गरज नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, संकटाच्या किंवा अंतिम प्रसंगी तारून नेणारे नाम हेच एकमेव खरे शस्त्र आहे.
॥ अभंग १५१० ॥ अभंग रचना
सर्वकाळ माझे चित्ती । हे चि खंती राहिली ॥१॥
बैसलें तें रूप डोळां । वेळोवेळां आठवे ॥ध्रु.॥
वेव्हाराची सरली मात । अखंडित अनुसंधान ॥२॥
तुका म्हणे वेध जाला । अंगा आला श्रीरंग ॥३॥
माझ्या चित्तात सर्वकाळ एकच ओढ राहिली आहे. विठ्ठलाचे ते सुंदर रूप माझ्या डोळ्यांत असे वसले आहे की मला वारंवार त्याचीच आठवण येते. आता सर्व संसाराच्या व्यवहाराची भाषा संपली असून भगवंताशी अखंड अनुसंधान जुळले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला भगवंताचा असा वेध लागला आहे की श्रीरंग माझ्या सर्वांगात सामावला आहे.
॥ अभंग १५११ ॥ अभंग रचना
जैसें दावी तैसा राहे । तरि कां देव दुरी आहे ॥१॥
दुःख पावायाचें मूळ । रहनी ठाव नाहीं ताळ ॥ध्रु.॥
माळामुद्रांवरी । कैंचा सोंगें जोडे हरि ॥२॥
तुका म्हणे देखें । ऐसे परीचीं बहुतेकें ॥३॥
माणूस जसा उपदेश करतो तसाच जर स्वतः वागला, तर देव त्याच्यापासून कधीही दूर राहत नाही. माणसाच्या दुःखाचे मूळ हेच आहे की त्याच्या राहण्यात आणि वागण्यात काहीही ताळमेळ नसतो. केवळ अंगावर माळा आणि मुद्रा धारण करून आणलेल्या सोंगाने हरीची प्राप्ती होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी जगात अशा प्रकारे केवळ बाह्य सोंग आणणारी अनेक माणसे पाहतो.
॥ अभंग १५१२ ॥ अभंग रचना
अवघा तो शकुन । हृदयीं देवाचे चरण ॥१॥
येथें नसतां वियोग । लाभा उणें काय मग ॥ध्रु.॥
संग हरिच्या नामाचा । शुचिर्भूत सदा वाचा ॥२॥
तुका म्हणे हरिच्या दासां । शुभकाळ अवघ्या दिशा ॥३॥
ज्या माणसाच्या हृदयात देवाचे चरण वसलेले असतात, त्याला प्रत्येक क्षण हा उत्तम शकुनच असतो. जिथे भगवंताचा कधीही वियोग होत नाही, तिथे कोणत्याही लाभाची कमतरता भासत नाही. ज्याला नेहमी हरीच्या नामाचा संग असतो, त्याची वाणी सदा पवित्र राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हरीच्या दासांसाठी सर्व दिशा आणि सर्व काळ अत्यंत शुभ असतात.
॥ अभंग १५१३ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हरूपाचीं कर्में ब्रम्हरूप । विरहित संकल्प होती जाती ॥१॥
ठेविलिया दिसे रंगाऐसी शिळा । उपाधि निराळा स्फटिक मणि ॥ध्रु.॥
नानाभाषामतें आळविती बाळा । प्रबोध तो मूळा जननीठायीं ॥२॥
तुका म्हणे माझें नमन जाणतियां । लागतसें पायां वेळोवेळां ॥३॥
ज्यांची वृत्ती ब्रह्मरूप झाली आहे, त्यांची सर्व कर्मे ब्रह्मरूपच असतात; ते कोणत्याही संकल्पाशिवाय सहजपणे कर्मे करत असतात. स्फटिक मणी ज्या रंगावर ठेवला तर तसा दिसतो, पण तो स्वतः निष्कलंक असतो, तसेच हे ज्ञानी पुरुष उपाधीपासून अलिप्त असतात. लहान मुलाला अनेक भाषांमध्ये समजावले तरी त्याचा खरा बोध आईलाच असतो, तसा ज्ञानी पुरुषांचा भाव असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा सर्व आत्मज्ञानी पुरुषांच्या पायांवर मी वारंवार नतमस्तक होतो.
॥ अभंग १५१४ ॥ अभंग रचना
नाहीं सुगंधाची लागती लावणी । लावावी ते मनीं शुद्ध होतां ॥१॥
वार्‍या हातीं माप चाले सज्जनाचें । कीर्ति मुख त्याचें नारायण ॥ध्रु.॥
प्रभा आणि रवि काय असे आन । उदयीं तंव जन सकळ साक्षी ॥२॥
तुका म्हणे बरा सत्याचा सायास । नवनीता नाश नाहीं पुन्हा ॥३॥
सुगंधाची कुठे वेगळी लावणी करावी लागत नाही, मन शुद्ध झाले की सुगंध आपोआप पसरतो. सज्जनांची कीर्ती वाऱ्याच्या वेगाने सर्वत्र पसरते आणि साक्षात नारायण त्यांच्या मुखातून प्रकट होतो. सूर्य आणि त्याची प्रभा जसे वेगवेगळे नसतात आणि सूर्य उगवताच सर्व लोक त्याचे साक्षीदार होतात, तसेच सत्याचे असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, सत्याचा प्रयत्न नेहमी चांगला असतो; लोण्याला जसा पुनरपि नाश नसतो, तसेच सत्याचे श्रेष्ठपण टिकून राहते.
॥ अभंग १५१५ ॥ अभंग रचना
तीर्थाटणें एकें तपें हुंबरती । नाथिले धरिती अभिमान ॥१॥
तैसे विष्णुदास नव्हती साबडे । एकाचिया पडे पायां एक ॥ध्रु.॥
अक्षरें आणिती अंगासी जाणीव । इच्छा ते गौरव पूज्य व्हावें ॥२॥
तुका म्हणे विधिनिषधाचे डोहीं । पडिले त्यां नाहीं देव कधीं ॥३॥
काही लोक तीर्थाटण आणि तपश्चर्या करून व्यर्थ गर्वाने फुगतात व खोटा अभिमान बाळगतात. परंतु खरे विष्णुदास असे कपटी नसतात, ते अत्यंत नम्र होऊन एकमेकांच्या पाया पडतात. काही लोक केवळ अक्षरांचे ज्ञान मिळवून अहंकार वाढवतात आणि समाजात पूज्य व्हावे अशी इच्छा धरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जे विधी आणि निषेधाच्या चक्रात अडकले आहेत, त्यांना देवाची प्राप्ती कधीही होत नाही.
॥ अभंग १५१६ ॥ अभंग रचना
पटे ढाळूं आम्ही विष्णुदास जगीं । लागों नेदूं अंगीं पापपुण्य ॥१॥
निर्भर अंतरीं सदा सर्वकाळ । घेतला सकळ भार देवें ॥ध्रु.॥
बळिवंत जेणें रचिलें सकळ । आम्हां त्याचें बळ अंकितांसी ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही देखत चि नाहीं । देवाविण कांहीं दुसरें तें ॥३॥
आम्ही या जगात देवाचे दास म्हणून मुक्तपणे वावरतो आणि स्वतःला पाप-पुण्याच्या बंधनात अडकू देत नाही. भगवंताने आमचा सर्व भार स्वतःवर घेतल्यामुळे आमचे अंतःकरण सदा निश्चिंत असते. ज्या बलवान परमेश्वराने हे सर्व विश्व रचले आहे, त्याचेच बळ त्याच्या अंकित असलेल्या आम्हा भक्तांना प्राप्त आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्हाला देवाव्यतिरिक्त जगात दुसरे काहीही दिसतच नाही.
॥ अभंग १५१७ ॥ अभंग रचना
कथेचा उलंघ तो अधमां अधम । नावडे ज्या नाम ओळखा तो ॥१॥
कासया जीऊन जाला भूमी भार । अनउपकार माते कुंसी ॥ध्रु.॥
निद्रेचा आदर जागरणीं वीट । त्याचे पोटीं कीट कुपथ्याचें ॥२॥
तुका म्हणे दोन्ही बुडविलीं कुळें । ज्याचें तोंड काळें कथेमाजी ॥३॥
जो हरिमाहात्म्य आणि हरिकथेचा अव्हेर करतो, तो नीचांमध्ये नीच समजावा; ज्याला भगवंताचे नाम आवडत नाही, तो असाच ओळखावा. असा माणूस जगून काय उपयोगाचा? तो केवळ जमिनीला भार आणि आईच्या पोटाला त्रास देणारा ठरतो. त्याला निंद्य गोष्टी आवडतात आणि हरिकीर्तनाच्या जागरणाचा कंटाळा येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो हरिकथेत अनिच्छा दाखवतो, त्याने स्वतःच्या दोन्ही कुळांना कलंक लावला आहे.
॥ अभंग १५१८ ॥ अभंग रचना
सांडोनी दों अक्षरां । काय करूं हा पसारा । विधिनिषेधाचा भारा । तेणें दातारा नातुडेसी ॥१॥
म्हणोनि बोबडा उत्तरीं । वाचें जपें निरंतरीं । नाम तुझें हरी । भवसागरीं तारूं तें ॥ध्रु.॥
सर्वमय ऐसें वेदांचें वचन । श्रुति गर्जती पुराणें । नाहीं आणीक ध्यान । रे साधन मज चाड ॥२॥
शेवटीं ब्रम्हार्पण । या चि मंत्राचें कारण । काना मात्र वांयांविण । तुका म्हणे बिंदुलीं ॥३॥
'हरी' किंवा 'राम' ही दोन अक्षरे सोडून मी शास्त्रांच्या विधी-निषेधाचा पसारा मांडून काय करू? कारण त्याने तू प्राप्त होत नाहीस. म्हणूनच मी माझ्या बोबड्या वाणीने निरंतर तुझ्या नामाचा जप करतो, कारण तुझे नामच भवसागरातून तारणारी नाव आहे. सर्व विश्व ब्रह्ममय आहे असे वेद-पुराणे ओरडून सांगतात, त्यामुळे मला नामाव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही साधनाची गरज नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, शेवटी सर्व काही ब्रह्मार्पण करणे हेच महत्त्वाचे आहे, बाकीचे शब्द अन् मात्रा व्यर्थ आहेत.
॥ अभंग १५१९ ॥ अभंग रचना
हरिनामाचें करूनि तारूं । भवसिंधुपार उतरलों ॥१॥
फावलें फावलें आतां । पायीं संतां विनटलों ॥ध्रु.॥
हरिनामाचा शस्त्र घोडा । संसार गाढा छेदिला ॥२॥
हरिनामाचीं धनुष्यकांडें । विन्मुख तोंडें कळिकाळ ॥३॥
येणें चि बळें सरते आम्ही । हरिचे नामें लोकीं तिहीं ॥४॥
तुका म्हणे जालों साचे । श्रीविठ्ठलाचे डिंगर ॥५॥
हरिनामाचे जहाज बनवून आम्ही या अफाट संसारसागराच्या पार गेलो आहोत. आता आम्हाला संतांचे चरण प्राप्त झाले असून आम्ही त्यांच्या सेवेत पूर्णपणे लीन झालो आहोत. हरिनामाच्या शस्त्राने आणि घोड्यावर स्वार होऊन आम्ही कठीण संसाराचा छेद केला आहे. हरिनामरूपी धनुष्यबाणामुळे प्रत्यक्ष कळिकाळालाही आपले तोंड फिरवून पळून जावे लागले आहे. या हरिनामाच्या बळावरच आम्ही तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ आणि धन्य झालो आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आम्ही खऱ्या अर्थाने श्रीविठ्ठलाचे निष्ठावंत सेवक झालो आहोत.
॥ अभंग १५२० ॥ अभंग रचना
नव्हें हें गुरुत्व मेघवृष्टि वाणी । ऐकावी कानीं संतजनीं ॥१॥
आरुष हा शब्द देवाचा प्रसाद । करविला वाद तैसा केला ॥ध्रु.॥
देहपिंड दान दिला एकसरें । मुळिचें तें खरें टांकसाळ ॥२॥
तुका म्हणे झरा लागला नवनीत । सेविलिया हित पोट धाय ॥३॥
माझे हे बोलणे माझे गुरुत्व किंवा मोठेपण दाखवण्यासाठी नाही, तर ही पर्जन्यासारखी सहज होणारी वाणी संतांनी ऐकावी. माझे हे अडाणी शब्द साक्षात देवाचा प्रसाद आहेत; देवाने जसा वाद किंवा संवाद करवून घेतला, तसा मी केला आहे. मी माझा देह भगवंताला अर्पण केला आहे, त्यामुळे माझी वाणी मूळ सत्य टांकसाळीतील नाण्यासारखी शुद्ध आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला लोण्यासारख्या अद्भूत रसाचा झरा सापडला आहे, ज्याच्या सेवनाने आत्म्याचे पूर्ण समाधान होते.
॥ अभंग १५२१ ॥ अभंग रचना
घटीं अलिप्त असे रवि । अग्नि काष्ठामाजी जेवी । तैसा नारायण जीवीं । जीवसाक्षीवर्तनें ॥१॥
भोग ज्याचे तया अंगीं । भिन्न प्रारब्ध जगीं । विचित्र या रंगीं । रंगें रंगला गोसावी ॥ध्रु.॥
देह संकल्पासारिखें । एक एकांसी पारिखें । सुख आणि दुःखें । अंगी कर्में त्रिविध ॥२॥
तुका म्हणे कोडें । न कळे तयासी सांकडें । त्याचिया निवाडें । उगवे केलें विंदान ॥३॥
जसा पाण्यातील घागरीत सूर्याचे प्रतिबिंब अलिप्त असते आणि लाकडात अग्नी गुप्त असतो, तसा नारायण प्रत्येकाच्या जीवात साक्षीरूपाने अलिप्त राहतो. या जगात प्रत्येकाचे प्रारब्ध वेगळे असून भोग ज्याचे त्यालाच भोगावे लागतात; या विचित्र खेळात परमात्मा मात्र अलिप्त राहून नटला आहे. पूर्व संकल्पांनुसार प्रत्येकाला वेगळा देह मिळतो आणि आपापल्या त्रिविध कर्मांनुसार सुख-दुःख भोगावे लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे गूढ सामान्यांना समजत नाही, पण भगवंताच्या न्यायानेच या सृष्टीची सर्व कोडी सुटतात.
॥ अभंग १५२२ ॥ अभंग रचना
सद्गदित कंठ दाटो । येणें फुटो हृदय ॥१॥
चिंतनाचा एक लाहो । तुमच्या अहो विठ्ठला ॥ध्रु.॥
नेत्रीं जळ वाहो सदां । आनंदाचे रोमांच ॥२॥
तुका म्हणे कृपादान । इच्छी मन हे जोडी ॥३॥
हे विठ्ठला, तुमच्या चिंतनाचा मला असा ध्यास लागो की माझा कंठ सद्गदित व्हावा आणि आनंदाने हृदय भरून यावे. डोळ्यांतून प्रेमाश्रू वाहावेत आणि सर्वांगावर आनंदाचे रोमांच उभे राहावेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे मन केवळ तुमच्या या कृपादानाची आणि भक्तीच्या जोडणीची इच्छा करते.
॥ अभंग १५२३ ॥ अभंग रचना
जेथें देखें तेथें उभा । अवघ्या गगनाचा गाभा ॥१॥
डोळां बैसलें बैसलें । ध्यान राहोनि संचलें ॥ध्रु.॥
सरसावलें मन । केले सोज्वळ लोचन ॥२॥
तुका म्हणे सवें । आतां असिजेत देवें ॥३॥
मी जिथे जिथे पाहतो, तिथे संपूर्ण आकाशाचा गाभा असलेला परमात्माच उभा असलेला दिसतो. माझ्या डोळ्यांत त्याचे ध्यान असे स्थिर बसले आहे की ते सर्वत्र सामावले आहे. माझे मन आता प्रसन्न झाले असून माझे डोळे निर्मळ झाले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता साक्षात भगवंतच माझ्यासोबत अहोरात्र राहत आहे.
॥ अभंग १५२४ ॥ अभंग रचना
तान्हे तान्ह प्याली । भूक भुकेने खादली ॥१॥
जेथें तें च नाहीं जालें । झाडा घेतला विठ्ठलें ॥ध्रु.॥
वास वासनेसी नाहीं । मन पांगुळलें पायीं ॥२॥
शेष उरला तुका । जीवा जीवीं जाला चुका ॥३॥
माझी तहान स्वतःच तृप्त झाली आहे आणि भुकेनेच भुकेला खाऊन टाकले आहे, म्हणजेच माझी सर्व शारीरिक इच्छा संपली आहे. विठ्ठलाने असा हिशोब केला आहे की जिथे द्वैत होते तिथे आता काहीच उरले नाही. माझ्या मनात कसलीही वासना उरलेली नाही आणि माझे मन विठ्ठलाच्या चरणी पूर्णपणे स्थिर झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी आणि देव यातील फरक संपला असून केवल आत्मतत्व उरले आहे.
॥ अभंग १५२५ ॥ अभंग रचना
पाणिपात्र दिगांबरा । हस्त करा सारिखे ॥१॥
आवश्यक देव मनीं । चिंतनींच सादर ॥ध्रु.॥
भिक्षा कामधेनुऐशी । अवकाशीं शयन ॥२॥
पांघरोनि तुका दिशा । केला वास अलक्षीं ॥३॥
हात हेच माझे भिक्षापात्र असून निसर्गाच्या मोकळ्या वातावरणात मी राहतो. माझ्या मनात केवळ देवाचे चिंतन चाललेले असते आणि मी त्याच ध्यानात तत्पर असतो. भिक्षा हीच माझ्यासाठी कामधेनूसारखी आहे आणि आकाशाच्या छताखाली मी विश्रांती घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, दिशा हेच माझे वस्त्र करून मी त्या अलक्ष परमात्म्याच्या स्वरूपात निवास केला आहे.
॥ अभंग १५२६ ॥ अभंग रचना
विषयीं विसर पडिला निःशेष । अंगीं ब्रम्हरस ठसावला ॥१॥
माझी मज झाली अनावर वाचा । छंद या नामाचा घेतलासे ॥ध्रु.॥
लाभाचिया सोसें पुढें चाली मना । धनाचा कृपणा लोभ जैसा ॥२॥
तुका म्हणे गंगासागरसंगमीं । अवघ्या जाल्या ऊर्मि एकमय ॥३॥
मला सांसारिक विषयांचा पूर्णपणे विसर पडला असून माझ्या अंगात ब्रह्मरस ठसला आहे. माझी वाणी माझ्या नियंत्रणात राहिलेली नाही, तिला केवळ विठ्ठलनामाचा ध्यास लागला आहे. जसा कंजूष माणसाला धनाचा लोभ असतो, तसा माझ्या मनाला भक्तीचा लाभ मिळवण्याचा ध्यास लागला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, गंगा आणि सागराच्या संगमाप्रमाणे माझ्या मनाच्या सर्व लाटा आता परमात्म्यात लीन होऊन एकरूप झाल्या आहेत.
॥ अभंग १५२७ ॥ अभंग रचना
कृष्णरामनाम मांडीं पां वोळी । तेणें होइल होळी पापा धुनी ॥१॥
ऐसा मना छंद लावीं रे अभ्यास । जया नाहीं नास ब्रम्हरसा ॥ध्रु.॥
जोडी तरी ऐसी करावी न सरे । पुढें आस नुरे मागुताली ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें धरा कांहीं मनीं । यातान्याती खाणीं चुकतील ॥३॥
तू तुझ्या मुखात कृष्ण आणि राम नामाची अखंड माळ जप, त्याने तुझ्या सर्व पापांची होळी होऊन ती भस्म होतील. मनाला असा अभ्यासाचा छंद लाव, ज्या ब्रह्मरसाचा कधीही नाश होत नाही. कमाई करायचीच असेल तर अशी नामाची कमाई करा जी कधीही संपत नाही आणि ज्यामुळे पुढे कसलीही आस उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनात असा दृढ निश्चय धरा, ज्यामुळे चौरांशी लाखांच्या जन्म-मरणाच्या फेऱ्यातून तुमची सुटका होईल.
॥ अभंग १५२८ ॥ अभंग रचना
परमार्थी तो न म्हणावा आपुला । सलगी धाकुला हेळूं नये ॥१॥
थोडा चि स्फुलिंग बहुत दावाग्नी । वाढतां इंधनीं वाढविला ॥ध्रु.॥
पितियानें तैसा वंदावा कुमर । जयाचें अंतर देवें वसे ॥२॥
तुका म्हणे शिरीं वाहावें खापर । माजी असे सार नवनीत ॥३॥
परमार्थात असलेल्या साधकाला आपले बाळ किंवा लहान मानून त्याचा अनादर करू नये. अग्नीचा एक लहानसा ठिणगीसुद्धा लाकडाच्या संपर्कात येऊन मोठ्या वणव्यात रूपांतरित होतो. ज्या मुलाच्या अंतःकरणात देव वसतो, त्याला त्याच्या पित्यानेसुद्धा वंदन केले पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, बाह्यतः मातीचे मडके वाटले तरी त्याच्या आत जर लोणी असेल, तर त्याला डोक्यावर घेऊन सन्मान केला पाहिजे.
॥ अभंग १५२९ ॥ अभंग रचना
ज्याचा ऐसा अनुभव । विश्व देव सत्यत्वें ॥१॥
देव तया जवळी असे । पाप नासे दरुषणें ॥ध्रु.॥
कामक्रोधा नाहीं चाली । भूतीं जाली समता ॥२॥
तुका म्हणे भेदाभेद । गेले वाद खंडोनि ॥३॥
ज्याला संपूर्ण जग हे साक्षात देवच आहे असा खरा अनुभव आला आहे, देव त्याच्या सदैव जवळच असतो आणि त्याच्या केवळ दर्शनाने इतरांची पापे नष्ट होतात. अशा पुरुषाच्या मनात काम आणि क्रोधाला जागा उरत नाही आणि सर्व प्राणिमात्रांविषयी समभाव निर्माण होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा संतांच्या संगतीत भेदभावाचे सर्व वाद पूर्णपणे खंडित होऊन नष्ट होतात.
॥ अभंग १५३० ॥ अभंग रचना
सेवा ते आवडी उच्चारावें नाम । भेदाभेदकाम निवारूनि ॥१॥
न लगे हालावें चालावें बाहेरी । अवघें चि घरीं बैसलिया ॥ध्रु.॥
देवाचीं च नामें देवाचिये शिरीं । सर्व अळंकारीं समर्पावीं ॥२॥
तुका म्हणे आहे भावें चि संतोषी । वसे नामापाशीं आपुलिया ॥३॥
भेदाभेद आणि वासना सोडून आवडीने भगवंताचे नामस्मरण करणे हीच त्याची खरी सेवा आहे. यासाठी बाहेर कुठेही भटकण्याची किंवा पळापळ करण्याची गरज नाही, हे सर्व घरी बसल्या बसल्या साध्य होते. देवाची नामे हीच त्याचे अलंकार मानून ती त्याच्या चरणी अर्पण करावीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंत केवळ भक्ताच्या शुद्ध भावानेच समाधानी होतो आणि तो स्वतःच्या नामाजवळच निवास करतो.
॥ अभंग १५३१ ॥ अभंग रचना
ज्ञानियांचे घरीं चोजवितां देव । तेथें अहंभाव पाठी लागे ॥१॥
म्हणोनियां ऐसे सांडिले उपाय । धरियेले पाय दृढ तुझे ॥ध्रु.॥
वेदपारायण पंडित वाचक । न मळिती एक एकांमधीं ॥२॥
पाहों गेलों भाव कैसी आत्मनिष्ठा । तेथें देखें चेष्टा विपरीत ॥३॥
आपुलिया नाहीं निवाले जे अंगें । योगी करती रागें गुरगुरु ॥४॥
तुका म्हणे मज कोणांचा पांगिला । नको बा विठ्ठला करूं आतां ॥५॥
केवळ ज्ञानी म्हणवणाऱ्यांच्या घरी देव शोधायला गेले, तर तिथे अज्ञानापेक्षा अहंकारच पाठीमागे लागलेला दिसतो. म्हणूनच मी ते सर्व शुष्क मार्ग सोडून देऊन, हे विठ्ठला, तुझे पाय दृढ धरले आहेत. वेदपारायण करणारे पंडित आणि वाचक आपापसांत कधीच जुळत नाहीत आणि एकमेकांवर टीका करतात. मी लोकांचा भाव आणि आत्मनिष्ठा पाहायला गेलो, तर तिथे मला उलट्याच गोष्टी पाहायला मिळाल्या. ज्यांचे स्वतःचे मन शांत झालेले नाही, ते योगी रागाने गुरगुरताना दिसतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, मला आता अशा कोणाचाही मिंधा किंवा आश्रित करू नकोस.
॥ अभंग १५३२ ॥ अभंग रचना
पंढरीची वाट पाहें निरंतर । निडळावरी कर ठेवूनियां ॥१॥
जातियां निरोप पाठवीं माहेरा । कां मज सासुरा सांडियेलें ॥ध्रु.॥
पैल कोण दिसे गरुडाचे वारिकें । विठ्ठलासारिकें चतुर्भुज ॥२॥
तुका म्हणे धीर नाहीं मेरे जीवा । भेटसी केधवां पांडुरंगा ॥३॥
मी कपाळावर हात ठेवून निरंतर पंढरीच्या वाटेकडे डोळे लावून बसलो आहे. पंढरपूरला जाणाऱ्या वारकऱ्यांसोबत मी माझ्या माहेराला म्हणजे विठ्ठलाला निरोप पाठवतो की, मला या संसाराच्या सासुरवासात का सोडून दिले आहेस? दूरवरून गरुडासारखा स्वार असणारा आणि विठ्ठलासारखा चतुर्भुज असा कोण येत असलेला दिसत आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, माझ्या जीवाला आता मुळीच धीर उरलेला नाही, तू मला केव्हा भेटशील?
॥ अभंग १५३३ ॥ अभंग रचना
ऐसी जोडी करा राम कंठीं धरा । जेणें चुके फेरा गर्भवास ॥१॥
नासिवंत आटी प्रियापुत्रधन । बीज ज्याचा सीण तें चि फळ ॥ध्रु.॥
नाव धड करा सहजरा नामांची । जे भवसिंधूची थडी पावे ॥२॥
तुका म्हणे काळा हाणा तोंडावरी । भाता भरा हरिरामबाणीं ॥३॥
रामनाम कंठात धारण करून अशी भक्तीची कमाई करा, ज्यामुळे पुन्हा गर्भवासाचा आणि जन्म-मरणाचा फेरा टळेल. स्त्री, मुले आणि धन हे सर्व नाशवंत असून यांच्यामागे धावणे म्हणजे केवळ कष्टाचे फळ मिळवणे होय. भगवंताच्या नामाची भक्कम नाव तयार करा, जी तुम्हाला भवसागराच्या पैलतीराला सुरक्षित नेईल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हरिनामरूपी बाणांचा भाता भरून काळाच्या तोंडावर प्रहार करा आणि त्याला पराभूत करा.
॥ अभंग १५३४ ॥ अभंग रचना
पाहें मजकडे भरोनियां दृष्टी । बहुत हिंपुष्टी जालों माते ॥१॥
करावेंसे वाटे जीवा स्तनपान । नव्हे हें वचन श्रुंघारिक ॥ध्रु.॥
सत्यासाटीं माझी शब्दविवंचना । जोडिल्या वचनाचें तें नव्हे ॥२॥
तुका म्हणे माझी कळवळ्याची कींव । भागलासे जीव कर्तव्यानें ॥३॥
हे माऊली, तू माझ्याकडे कृपादृष्टीने पाह, मी या संसारात अत्यंत दुःखी आणि थकून गेलो आहे. माझ्या जीवाला तुझ्या भक्तीच्या दुधाचे स्तनपान करावेसे वाटते, माझे हे शब्द कसलेही शृंगारिक वर्णन नसून अंतःकरणातील खरी ओढ आहे. सत्याच्या शोधात मी ही शब्दांची मांडणी करत आहे, हे केवळ जुळवून आणलेले शब्द नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, ही माझी अंतःकरणातील कळवळ्याची हाक आहे, कारण माझा जीव संसारातील कर्तव्यांनी पूर्णपणे थकला आहे.
॥ अभंग १५३५ ॥ अभंग रचना
तुज म्हणतील कृपेचा सागर । तरि कां केला धीर पांडुरंगा ॥१॥
आझुनि कां नये तुज माझी दया । काय देवराया पाहातोसि ॥ध्रु.॥
आळवितों जैसें पाडस कुरंगिणी । पीडिलिया वनीं तानभूक ॥२॥
प्रेमरसपान्हा पाजीं माझे आई । धांवें वो विठाईं वोरसोनि ॥३॥
तुका म्हणे माझें कोण हरी दुःख । तुजविण एक पांडुरंगा ॥४॥
हे पांडुरंगा, तुला सर्वजण कृपेचा सागर म्हणतात, मग माझ्याबाबतीत तू असा धीर का धरला आहेस? अजूनही तुला माझी दया का येत नाही, हे देवराया, तू माझी काय परीक्षा पाहत आहेस? वनात तहान-भुकेने व्याकुळ झालेले हरणाचे पाडस जसे आपल्या आईला हाक मारते, तसा मी तुला आळवत आहे. हे विठाई माऊली, तू प्रेमाने धावून ये आणि मला तुझ्या प्रेमरसरूपी दुधाचा पान्हा पाज. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तुझ्याशिवाय माझे हे दुःख हरण करणारे जगात दुसरे कोणीही नाही.
॥ अभंग १५३६ ॥ अभंग रचना
भक्ति तों कठिण शुळावरील पोळी । निवडे तो बळी विरळा शूर ॥१॥
जेथें पाहें तेथें देखीचा पर्वत । पायाविण भिंत तांतडीची ॥ध्रु.॥
कामावलें तरि पाका ओज घडे । रुचि आणि जोडे श्लाघ्यता हे ॥२॥
तुका म्हणे मना पाहिजे अंकुश । नित्य नवा दिस जागृतीचा ॥३॥
भक्तीचा मार्ग अत्यंत कठीण आहे, तो म्हणजे जणू शुळावरची पोळी खाण्यासारखा आहे; यात जो टिकून राहतो तोच खरा शूर बळवंत असतो. जिकडे पाहावे तिकडे केवळ बाह्य देखाव्याचे पर्वत दिसतात, पण त्यांची भक्ती पायाशिवाय घाईघाईने बांधलेल्या भिंतीसारखी कच्ची असते. योग्य संस्कार आणि साधना केली तरच भक्ती परिपक्व होते आणि तिला खरी गोडी अन् श्रेष्ठता प्राप्त होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनावर नेहमी संयमाचा अंकुश असला पाहिजे आणि प्रत्येक दिवस आत्मजागृतीचा मानला पाहिजे.
॥ अभंग १५३७ ॥ अभंग रचना
पापी म्हणों तरि आठवितों पाय । दोष बळी काय तयाहूनि ॥१॥
ऐशा विचाराचे घालूनि कोंडणी । काय चक्रपाणी निजलेती ॥ध्रु.॥
एकवेळ जेणें पुत्राच्या उद्देशें । घेतल्याचें कैसें नेलें दुःख ॥२॥
तुका म्हणे अहो वैकुंठनायका । चिंता कां सेवका तुमचिया ॥३॥
मी स्वतःला पापी म्हणावे तर मी सतत तुझे पाय आठवत असतो; माझे दोष तुझ्या नामापेक्षा जास्त बळकट नक्कीच नाहीत. मग असा कसला विचार करून तू शांत निजला आहेस, हे चक्रपाणी? अजामिळाने केवळ मुलाच्या नावाने का होईना एकदा तुझे नाव घेतले, तरी तू त्याचे सर्व दुःख दूर केलेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे वैकुंठनायका, मग तुझ्या या सेवकाची चिंता तुला का वाटत नाही?
॥ अभंग १५३८ ॥ अभंग रचना
उगविल्या गुंती । ऐशा मागें नेणों किती ॥१॥
ख्यात केली अजामेळें । होतें निघालें दिवाळें ॥ध्रु.॥
मोकलिला प्रायश्चित्ती । कोणी न धरिती हातीं ॥२॥
तुका म्हणे मुक्त वाट । वैकुंठीची घडघडाट ॥३॥
तू आजवर कितीतरी पाप्यांचे पाश सोडवले आहेस, त्याचा हिशोबच नाही. अजामिळाची गोष्ट तर प्रसिद्धच आहे, ज्याचे पापाचे दिवाळे निघाले होते. प्रायश्चित्ताच्या मार्गाने त्याला सर्वांनी सोडले होते आणि कोणीही त्याचा हात धरत नव्हते. तुकाराम महाराज म्हणतात, पण तू त्याला असा उद्धरलास की वैकुंठाची वाट सर्वांसाठी खुली आणि मोकळी झाली.
॥ अभंग १५३९ ॥ अभंग रचना
सरळीं हीं नामें उच्चारावीं सदा । हरि बा गोविंदा रामकृष्णा ॥१॥
पुण्य पर्वकाळ तीर्थे ही सकळ । कथा सिंधुजळ न्हाऊं येती ॥ध्रु.॥
अवघे चि लाभ बैसलिया घरा । येती भाव धरा एके ठायीं ॥२॥
सेळ्या मेंढ्या गाई सेवा घेती म्हैसी । कामधेनु तैसी नव्हे एक ॥३॥
तुका म्हणे सुखें पाविजे अनंता । हें वर्म जाणतां सुलभ चि ॥४॥
'हरी', 'गोविंद', 'रामकृष्ण' अशी भगवंताची सरळ आणि सोपी नामे नेहमी उच्चारावीत. जिथे हरिकथा होते, तिथे सर्व पुण्य, पर्वकाळ आणि तीर्थे स्वतः स्नानासाठी येतात. तुम्ही एका ठिकाणी स्थिर भाव ठेवला तर सर्व लाभ घरी बसल्या प्राप्त होतात. शेळ्या, मेंढ्या, गाई यांची वेगळी सेवा करावी लागते, पण कामधेनू तशी नसते, ती सर्व इच्छा पूर्ण करते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे भक्तीचे मर्म समजून घेतले की ईश्वराला प्राप्त करणे अत्यंत सोपे आणि सुखकारक होते.
॥ अभंग १५४० ॥ अभंग रचना
पवित्र तो देह वाणी पुण्यवंत । जो वदे अच्युत सर्व काळ ॥१॥
तयाच्या चिंतनें तरतील दोषी । जळतील रासी पातकाच्या ॥ध्रु.॥
देव इच्छी रज चरणींची माती । धांवत चालती मागें मागें ॥२॥
काय त्यां उरलें वेगळें आणीक । वैकुंठनायक जयां कंठीं ॥३॥
तुका म्हणे देवभक्तांचा संगम । तेथें ओघ नाम त्रिवेणीचा ॥४॥
जो मनुष्य सर्वकाळ 'अच्युत' नामाचा जप करतो, त्याचा देह पवित्र आणि वाणी पुण्यवंत असते. अशा भक्ताच्या चिंतनाने मोठे पापीसुद्धा तरून जातात आणि पापांच्या राशी जळून भस्म होतात. साक्षात देव अशा भक्तांच्या चरणाची धूळ मिळण्यासाठी त्यांच्या मागे मागे धावतो. ज्यांच्या कंठात साक्षात वैकुंठनायक वसलेला आहे, त्यांना वेगळे काही मिळवायचे उरलेलेच नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जिथे देव आणि भक्तांचा संगम होतो, तिथे नामस्मरणरूपी त्रिवेणीचा ओघ वाहू लागतो.
॥ अभंग १५४१ ॥ अभंग रचना
पाप ताप दैन्य जाय उठाउठीं । जालिया भेटी हरिदासांची ॥१॥
ऐसें बळ नाहीं आणिकांचे अंगीं । तपें तिर्थे जगीं दानें व्रतें ॥ध्रु.॥
चरणींचे रज वंदी शूळपाणी । नाचती कीर्तनीं त्यांचे माथां ॥२॥
भव तरावया उत्तम हे नाव । भिजों नेंदी पाव हात कांहीं ॥३॥
तुका म्हणे मन जालें समाधान । देखिले चरण वैष्णवांचे ॥४॥
हरिदासांची भेट होताच मनातील सर्व पापे, ताप आणि दैन्य तात्काळ नाहीसे होतात. असे समर्थ बळ जगातील इतर कोणत्याही तपांत, तीर्थांत, दानांत किंवा व्रतांत नाही. साक्षात भगवान शंकर ज्यांच्या चरणाची धूळ वंदन करतात, ते वैष्णव कीर्तनात नाचतात. हा संसारसागर तरून जाण्यासाठी हरिदास ही उत्तम नाव आहे, जी भक्तांचे पायही भिजू देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा वैष्णवांचे चरण पाहताच माझे मन पूर्णपणे समाधानी झाले आहे.
॥ अभंग १५४२ ॥ अभंग रचना
येणें बोधें आम्ही असों सर्वकाळ । करूनि निर्मळ हरिकथा ॥१॥
आम्ही भूमीवरी एक देवांचे । निधान हें वाचे सांपडलें ॥ध्रु.॥
तरतील कुळें दोन्ही उभयतां । गातां आइकतां सुखरूप ॥२॥
न चळे हा मंत्र न म्हणों यातीकुळ । न लगे काळ वेळ विचारावी ॥३॥
तुका म्हणे माझा विठ्ठल विसांवा । सांटवीन हांवा हृदयांत ॥४॥
आम्ही हरिकथा निर्मळ करून अखंड आत्मबोधात राहतो. या पृथ्वीवर आम्ही केवळ देवाचेच आहोत आणि आमच्या वाणीला नामरूपी गुप्त धन सापडले आहे. भगवंताचे गुणगान गाणाऱ्या आणि ऐकणाऱ्या दोघांचीही दोन्ही कुळे सुखरूप तरून जातात. हा नाममंत्र कधीही वाया जात नाही; यासाठी कोणतीही जात-पात किंवा वेळ काळ पाहण्याची गरज नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा विठ्ठल हाच माझा विसावा आहे आणि मी त्याला माझ्या हृदयात जपून ठेवीन.
॥ अभंग १५४३ ॥ अभंग रचना
बहुतां जन्मींचें संचित । सबळ होय जरि बहुत । तरि चि होय हरिभक्त । कृपावंत मानसीं ॥१॥
म्हणवी म्हणियारा तयांचा । दास आपुल्या दासांचा । अनुसरले वाचा । काया मनें विठ्ठलीं ॥ध्रु.॥
असे भूतदया मानसीं । अवघा देखे हृषीकेशी । जीवें न विसंबे तयासी । मागें मागें हिंडतसे ॥२॥
तुका म्हणे निर्विकार । शरणागतां वज्रपंजर । जे जे अनुसरले नर । तयां जन्म चुकलें ॥३॥
अनेक जन्मांचे संचित पुण्य जेव्हा अत्यंत सबळ होते, तेव्हाच माणूस मनात दया बाळगणारा खरा हरिभक्त बनतो. असे भक्त काया, वाचा आणि मनाने विठ्ठलाला शरण जाऊन स्वतःला संतांचे आणि दासांचे दास म्हणवून घेतात. त्यांच्या मनात सर्वांबद्दल दया असते आणि ते सर्व प्राणिमात्रांत साक्षात हृषीकेशाला (देवाला) पाहतात; देव अशा भक्तांना कधीही सोडत नाही आणि त्यांच्या मागे मागे फिरतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, असे निष्काम भक्त शरणागतांसाठी वज्रपिंजरासारखे रक्षक असतात आणि जे त्यांना शरण जातात, त्यांचा जन्म-मरणाचा फेरा टळतो.
॥ अभंग १५४४ ॥ अभंग रचना
तारूं लागलें बंदरीं । चंद्रभागेचिये तिरीं ॥१॥
लुटा लुटा संतजन । अमुप हें रासी धन ॥ध्रु.॥
जाला हरिनामाचा तारा । सीड लागलें फरारा ॥२॥
तुका जवळी हमाल । भार चालवी विठ्ठल ॥३॥
चंद्रभागेच्या तीरावर भक्तीचे आणि नामाचे मोठे जहाज बंदराला येऊन लागले आहे. हे सर्व संतजनांनो, या जहाजावर आलेले नामाचे अफाट धन तुम्ही भरभरून लुटा. हरिनामाची नाव तयार झाली असून तिला भक्तीचे शिड फडकताना दिसत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तर केवळ जवळ उभा असलेला हमाल आहे, खरा सर्व भार उचलणारा साक्षात विठ्ठलच आहे.
॥ अभंग १५४५ ॥ अभंग रचना
आळवीन स्वरें । कैशा मधुरा उत्तरें ॥१॥
यें वो यें वो पांडुरंगे । प्रेमपान्हा मज दें गे ॥ध्रु.॥
पसरूनि चोंची । वचन हें करुणेची ॥२॥
तुका म्हणे बळी । आम्ही लडिवाळें आळीं ॥३॥
मी अत्यंत मधुर स्वराने आणि कारुण्ययुक्त शब्दांनी तुला हाक मारत आहे. हे पांडुरंगे माऊली, तू धावून ये आणि मला तुझ्या प्रेमाचा पान्हा पाज. पक्ष्याचे छोटे पिल्लू जसे चोच पसरून आईकडे अन्नाची मागणी करते, तशी माझी ही करुणेची हाक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तुझी लाडकी बाळे आहोत, त्यामुळे तुझ्याकडे असा हट्ट धरण्याचा आम्हाला पूर्ण अधिकार आहे.
॥ अभंग १५४६ ॥ अभंग रचना
सकळिकांचें समाधान । नव्हे देखिल्यावांचून ॥१॥
रूप दाखवीं रे आतां । सहजरभुजांच्या मंडिता ॥ध्रु.॥
शंखचक्रपद्मगदा । गरुडासहित ये गोविंदा ॥२॥
तुका म्हणे कान्हा । भूक लागली नयनां ॥३॥
तुझे रूप पाहिल्याशिवाय आपल्या भक्तांचे समाधान होऊ शकत नाही. हे हजारो हातांनी विभूषित असलेल्या भगवंता, आता तुझे रूप आम्हाला दाखव. हातांत शंख, चक्र, गदा आणि पद्म धारण करून, गरुडावर स्वार होऊन तू ये, हे गोविंदा. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कान्हा, माझ्या डोळ्यांना तुझ्या दर्शनाची अफाट भूक लागली आहे.
॥ अभंग १५४७ ॥ अभंग रचना
पतितपावना । दिनानाथा नारायणा ॥१॥
तुझें रूप माझे मनीं । राहो नाम जपो वाणी ॥ध्रु.॥
ब्रम्हांडनायका । भक्तजनाच्या पाळका ॥२॥
जीवांचिया जीवा । तुका म्हणे देवदेवा ॥३॥
हे पतितपावना, दीनांच्या नाथा, नारायणा! तुझे सुंदर रूप माझ्या मनात सदा राहो आणि माझी वाणी अखंड तुझ्या नामाचा जप करो. हे संपूर्ण ब्रह्मांडाच्या नायका आणि भक्तांचे प्रतिपालन करणाऱ्या देवा! तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवांच्या देवा, तू माझ्या जीवाचा खरा जीव आहेस.
॥ अभंग १५४८ ॥ अभंग रचना
करीं हें चि काम । मना जपें राम राम ॥१॥
लागो हा चि छंद । मना गोविंद गोविंद ॥२॥
तुका म्हणे मना । मज भीक द्यावी दीना ॥३॥
हे माझ्या मना, तू एकच काम कर—अखंड 'राम राम' असा जप करत राहा. मनाला केवळ 'गोविंद गोविंद' याच नामाचा ध्यास आणि छंद लागून राहो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे मना, तू माझ्यासारख्या दीनाला या नामस्मरणाची भीक दे.
॥ अभंग १५४९ ॥ अभंग रचना
आपुलिया लाजा । धांवे भक्तांचिया काजा ॥१॥
नाम धरिलें दिनानाथ । सत्य करावया व्रत ॥ध्रु.॥
आघात निवारी । छाया पीतांबरें करी ॥२॥
उभा कर कटीं । तुका म्हणे याजसाटीं ॥३॥
भगवंत स्वतःचे ब्रीद आणि भक्तांवरील प्रेम राखण्यासाठी नेहमी त्यांच्या कामासाठी धावून येतो. त्याने 'दीनानाथ' हे जे नाव धारण केले आहे, ते स्वतःचे व्रत सत्य करण्यासाठीच आहे. तो भक्तांवरील सर्व संकटे दूर करतो आणि स्वतःच्या पीतांबराची सावली त्यांच्यावर धरतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच तो कटेवर हात ठेवून विटेवर भक्तांची वाट पाहत उभा आहे.
॥ अभंग १५५० ॥ अभंग रचना
साधावया भक्तिकाज । नाहीं लाज हा धरीत ॥१॥
ऐसियासी शरण जावें । शक्ती जीवें न वंची ॥ध्रु.॥
भीष्मपण केला खरा । धनुर्धरा रक्षीलें ॥२॥
तुका म्हणे साक्ष हातीं । तो म्यां चित्ती धरियेला ॥३॥
भक्तांचे कार्य पूर्ण करण्यासाठी भगवंत कसलीही लाज धरत नाही, तो अत्यंत लीन होतो. अशा कनवाळू देवाला सर्व शक्तीने आणि प्राणाने शरण गेले पाहिजे. भीष्मांची प्रतिज्ञा खरी करण्यासाठी आणि अर्जुनाचे रक्षण करण्यासाठी त्याने स्वतःचे शस्त्र न धरण्याचे व्रत मोडले. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा ऐतिहासिक पुरावा हातात असताना मी त्या भगवंताला माझ्या चित्तात दृढ धरून ठेवले आहे.
॥ अभंग १५५१ ॥ अभंग रचना
धेनु चरे वनांतरीं । चत्ति बाळकापें घरीं ॥१॥
तैसें करीं वो माझे आईं । ठाव देऊनि राखें पायीं ॥ध्रु.॥
न काढितां तळमळी । जिवनाबाहेर मासोळी ॥२॥
तुका म्हणे कुडी । जीवाप्राणांची आवडी ॥३॥
गाय रानात चरत असली तरी तिचे चित्त नेहमी घरी असलेल्या आपल्या पाडसाकडेच असते. हे माझ्या माऊली विठ्ठला, तूही माझ्याशी तसेच कर आणि तुझ्या चरणांजवळ मला जागा देऊन माझे रक्षण कर. पाण्याबाहेर काढल्यास मासोळी जशी पाण्याशिवाय तळमळते, तशी माझी अवस्था तुझ्याविना होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा हा देह आणि प्राण केवळ तुझ्या आवडीनेच टिकून आहेत.
॥ अभंग १५५२ ॥ अभंग रचना
हरिजनाची कोणां न घडावी निंदा । साहात गोविंदा नाहीं त्याचें ॥१॥
रूपा येऊनियां धरी अवतार । भक्तां अभयंकर खळां कष्ट ॥ध्रु.॥
दुर्वास हा छळों आला आंबॠषी । सुदर्शन त्यासी जाळित फिरे ॥२॥
द्रौपदीच्या क्षोभें कौरवांची शांति । होऊनि श्रीपति साहे केलें ॥३॥
न साहे चि बब्रु पांडवां पारिखा । धुडाविला सखा बळिभद्र ॥४॥
तुका म्हणे अंगीं राखिली दुर्गंधि । अश्वत्थामा वधी पांडवपुत्रां ॥५॥
कोणाकडूनही हरिभक्तांची निंदा किंवा छळ होऊ नये, कारण भगवंत आपल्या भक्तांचा छळ कधीही सहन करत नाही. तो भक्तांना अभय देण्यासाठी अवतार धारण करतो आणि दुर्जनांचा संहार करतो. अमरीष ऋषींचा छळ करायला आलेल्या दुर्वासांच्या मागे देवाने सुदर्शन चक्र लावले होते. द्रौपदीच्या अपमानामुळे श्रीकृष्णाने पांडवांची बाजू घेऊन कौरवांचा विनाश केला. पांडवांचा विरोध करणाऱ्या स्वतःच्या भावाला म्हणजेच बलराम (बब्रु) यालाही त्याने दूर केले. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्या अश्वत्थामाने पांडवांच्या पुत्रांची हत्त्या करून पाप केले, त्याला देवाने कायमची दुर्गंधी आणि शाप दिला.
॥ अभंग १५५३ ॥ अभंग रचना
ज्यासी आवडी हरिनामांची । तो चि एक बहु शुचि ॥१॥
जपतो हरिनामें बीज । तो चि वर्णांमाजी द्विज ॥२॥
तुका म्हणे वर्णा धर्म । अवघें आहे सम ब्रम्ह ॥३॥
ज्याला हरिनामाची खरी आवड आहे, तोच या जगात सर्वांत जास्त पवित्र आहे. जो हरिनामाच्या मूळ बीजाचा जप करतो, तोच खऱ्या अर्थाने ज्ञानी किंवा द्विज (ब्राह्मण) आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, बाह्य वर्ण आणि धर्म काहीही असले तरी परमात्म्याच्या दृष्टीने सर्व जग समान ब्रह्मरूपच आहे.
॥ अभंग १५५४ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल हा चित्ती । गोड लागे गातां गीतीं ॥१॥
आम्हां विठ्ठल जीवन । टाळ चिपळिया धन ॥ध्रु.॥
विठ्ठल हे वाणी । अमृत हे संजिवनी ॥२॥
रंगला या रंगें । तुका विठ्ठल सर्वांगें ॥३॥
ज्यांच्या चित्तात विठ्ठल वसला आहे, त्यांना त्याचे गुणगान गाणे अत्यंत गोड वाटते. आमच्यासाठी विठ्ठल हेच आमचे जीवन आहे आणि आमचे टाळ-चिपळ्या हेच आमचे खरे धन आहे. आमची वाणी विठ्ठलमय झाली असून ती अमृतासारखी आणि संजीवनीसारखी झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी या भक्तीच्या रंगात असा रंगलो आहे की माझे सर्वांगच विठ्ठलमय झाले आहे.
॥ अभंग १५५५ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल विठ्ठल मंत्र सोपा । करी पापा निर्मूळ ॥१॥
भाग्यवंता छंद मनीं । कोडें कानीं ऐकती ॥ध्रु.॥
विठ्ठल हें दैवत भोळें । चाड काळें न धरावी ॥२॥
तुका म्हणे भलते याती । विठ्ठल चित्ती ते शुद्ध ॥३॥
'विठ्ठल विठ्ठल' हा अतिशय सोपा मंत्र असून तो सर्व पापांचे मुळासकट निर्मूलन करतो. केवळ भाग्यवान माणसांच्या मनात या नामाचा ध्यास लागतो आणि ते अत्यंत आवडीने हे नाव कानांनी ऐकतात. विठ्ठल हे अत्यंत भोळे दैवत असून त्याच्या नामस्मरणासाठी कोणतीही वेळ-काळ पाहावी लागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माणूस कोणत्याही जातीचा असो, ज्याच्या चित्तात विठ्ठल आहे तो पूर्णपणे शुद्ध आणि पवित्र आहे.
॥ अभंग १५५६ ॥ अभंग रचना
म्हणे विठ्ठल ब्रम्ह नव्हे । त्याचे बोल नाइकावे ॥१॥
मग तो हो का कोणी एक । आदि करोनि ब्रम्हादिक ॥ध्रु.॥
नाहीं विठ्ठल जया ठावा । तो ही डोळां न पाहावा ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं । त्याची भीड मज कांहीं ॥३॥
जो माणूस असे म्हणतो की विठ्ठल हे परब्रह्म नाही, त्याचे बोलणे कधीही ऐकू नये. मग तो माणूस ब्रह्मादिकांसारखा कितीही मोठा ज्ञानी असला तरी त्याची पर्वा करू नये. ज्याला विठ्ठलाचे खरे स्वरूप ठाऊक नाही, अशा माणसाचे तोंडही डोळ्यांनी पाहू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा विठ्ठलद्वेषी माणसाची मला मुळीच भीड किंवा फिकीर नाही.
॥ अभंग १५५७ ॥ अभंग रचना
एक पाहातसां एकांचीं दहनें । सावध त्या गुणें कां रे नव्हा ॥१॥
मारा हाक देवा भय अटाहासें । जंव काळाऐसें जालें नाहीं ॥ध्रु.॥
मरणांची तंव गांठोडी पदरीं । जिणें तो चि वरि माप भरी ॥२॥
तुका म्हणे धींग वाहाती मारग । अंगा आलें मग हालों नेदी ॥३॥
तुम्ही स्वतःच्या डोळ्यांनी इतरांचे अंत्यसंस्कार होताना पाहत आहात, तरीही त्यावरून धडा घेऊन सावध का होत नाही? काळ तुमच्यावर झडप घालण्याआधीच देवाचा आवेशाने आणि आक्रोशाने धावा करा. प्रत्येकाच्या पदरी मरणाचे गाठोडे बांधलेलेच आहे आणि तुमचे आयुष्य रोज थोडे थोडे कमी होत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, लोक विषयांच्या मार्गाने बेफिकीरपणे धावत आहेत, पण जेव्हा मरण मानगुटीवर येईल तेव्हा हालचाल करायलाही वेळ मिळणार नाही.
॥ अभंग १५५८ ॥ अभंग रचना
संतांसी तों नाहीं सन्मानाची चाड । परि पडे द्वाड अव्हेरितो ॥१॥
म्हणऊनि तया न वजावें ठाया । होतसे घात या दुर्बळाचा ॥ध्रु.॥
भावहीना आड येतसे आशंका । उचितासी चुका घालावया ॥२॥
तुका म्हणे जया संकोच दर्शनें । तया ठाया जाणें अनुचित ॥३॥
संतांना स्वतःच्या सन्मानाची कोणतीही हाव नसते, पण जो त्यांचा अव्हेर करतो तो मूर्ख स्वतःचेच नुकसान करून घेतो. म्हणूनच जिथे सन्मान होत नाही अशा ठिकाणी संतांनी जाऊ नये, कारण त्यामुळे भक्तीत कच्चे असलेल्यांचाच घात होतो. भावहीन माणसांच्या मनात नेहमी शंका-कुशंका येत असतात, ज्या त्यांना योग्य मार्गापासून भटकवतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्यांच्या दर्शनाने किंवा जाण्याने समोरच्याला संकोच वाटतो, अशा ठिकाणी जाणे अयोग्य आहे.
॥ अभंग १५५९ ॥ अभंग रचना
संसारसंगें परमार्थ जोडे । ऐसें काय घडे जाणतेनो ॥१॥
हेंडग्याच्या आळां अवघीं चिपाडें । काय तेथें गोडें निवडावीं ॥ध्रु.॥
ढेकणाचे बाजे सुखाची कल्पना । मूर्खत्व वचना येऊं पाहे ॥२॥
तुका म्हणे मद्य सांडवी लंगोटी । सांगितला सेटीं विचार त्या ॥३॥
हे सुज्ञ लोकांनो, संसाराच्या विषयात पूर्णपणे गुंतून परमार्थ साधता येईल असे कधी घडणे शक्य आहे का? उसाच्या पाचटात केवळ सुकलेली चिपाडे असतात, तिथे निवडायला गोड काय मिळणार? ढेकणांनी भरलेल्या खाटेवर झोपून सुखाची कल्पना करणे म्हणजे निव्वळ मूर्खपणा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे मद्य माणसाची लंगोटीही घालवून टाकते, तसा केवळ संसारात बुडालेला माणूस स्वतःचे भान गमावून बसतो.
॥ अभंग १५६० ॥ अभंग रचना
जातीचें तें चढे प्रेम । पक्षी स्मरे राम राम ॥१॥
ते काय गुण लागती येरां । कागा पिंजरा शोभेना ॥ध्रु.॥
शिकविलें तें सुजात सोसी । मग तयासी मोल चढे ॥२॥
तुका म्हणे वेषधारी । हिजड्या नारी नव्हती ॥३॥
ज्यांच्या अंगी उपजत संस्कार असतात, त्यांच्यातच खरी भक्ती आणि प्रेम वाढीस लागते; जसे पोपट किंवा मैना शिकवल्यावर 'राम राम' जपतात. पण ते गुण इतरांमध्ये येत नाहीत; कावळ्याला सोन्याच्या पिंजऱ्यात ठेवले तरी तो शोभून दिसत नाही. उत्तम जातीचा प्राणी शिकवलेले संस्कार स्वीकारतो आणि म्हणूनच त्याला मोल प्राप्त होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, केवळ बाह्य वेष परिधान केल्याने किंवा सोंग आणल्याने कोणी खरी स्त्री किंवा पुरुष बनू शकत नाही.
॥ अभंग १५६१ ॥ अभंग रचना
वसनें थिल्लरीं । बेडुक सागरा धिक्कारी ॥१॥
नाहीं देखिला ना ठावा । तोंड पिटी करी हांवा ॥ध्रु.॥
फुगातें काउळें । म्हणे मी राजहंसा आगळें ॥२॥
गजाहूनि खर । म्हणे चांगला मी फार ॥३॥
मुलाम्याचें नाणें । तुका म्हणे नव्हे सोनें ॥४॥
छोट्या डबक्यात राहणारा बेडूक सागराला कधी पाहिलेलेच नसल्यामुळे अज्ञानाने सागराचाच धिक्कार करतो आणि व्यर्थ तोंड मारतो. कावळा स्वतःचे शरीर फुगवून मी राजहंसापेक्षाही श्रेष्ठ आहे असा गर्वाने फुगतो. गाढव स्वतःची तुलना हत्तीशी करून मी हत्तीपेक्षाही चांगला आहे असे मानू लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, वरून केवळ सोन्याचा मुलामा दिलेले खोटे नाणे कधीही खरे सोने बनू शकत नाही.
॥ अभंग १५६२ ॥ अभंग रचना
मुक्त होता परी बळें जाला बद्ध । घेउनियां छंद माझें माझें ॥१॥
पाप पुण्य अंगीं घेतलें जडून । वर्म नेणे कोण करिता तो ॥२॥
तुका म्हणे वांयां गेलें वांयां विण । जैसा मृगशीण मृगजळीं ॥३॥
माणूस मुळात मुक्त स्वरूपाचा होता, पण 'माझे माझे' या अज्ञानाच्या आणि मोहाच्या छंदात पडल्यामुळे तो स्वतःहून संसारात बद्ध झाला. कर्माचे मूळ मर्म न समजल्यामुळे त्याने स्वतःवर पाप आणि पुण्याचे बंधन लादून घेतले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसा हरिण मृगजळाच्या मागे धावून स्वतःचा जीव थकवून वाया घालवतो, तसा हा माणूस व्यर्थ संसारात नष्ट होत आहे.
॥ अभंग १५६३ ॥ अभंग रचना
पंढरीये माझें माहेर साजणी । ओविये कांडणीं गाऊं गीत ॥१॥
राही रखुमाईं सत्यभामा माता । पांडुरंग पिता माहियेर ॥ध्रु.॥
उद्धव अक्रूर व्यास आंबॠषि । भाईं नारदासी गौरवीन ॥२॥
गरुड बंधु लडिवाळ पुंडलीक । यांचें कवतुक वाटे मज ॥३॥
मज बहु गोत संत आणि महंत । नित्य आठवीत ओवियेसी ॥४॥
निवृत्ति ज्ञानदेव सोपान चांगया । जिवलगा माझिया नामदेवा ॥५॥
नागोजन मित्रा नरहरि सोनारा । रोहिदास कबिरा सोईंरिया ॥६॥
परसो भागवता सुरदास सांवता । गाईंन नेणतां सकळांसी ॥७॥
चोखामेळा संत जिवाचे सोइरे । न पडे विसर यांचा घडी ॥८॥
जीवींच्या जीवना एका जनार्दना । पाटका कान्हया मिराबाईं ॥९॥
आणीक हे संत महानुभाव मुनि । सकळां चरणीं जीव माझा ॥१०॥
आनंदें ओविया गाईंन मी त्यांसी । जाती पंढरीसी वारकरी ॥११॥
तुका म्हणे माझा बळिया बापमाय । हरुषें नांदों सये घराचारी ॥१२॥
हे सखी, पंढरपूर हे माझे माहेर आहे आणि ओव्या गाताना मी याच माहेराचे गीत गात आहे. राही, रखुमाई आणि सत्यभामा माझ्या माता आहेत अन् पांडुरंग हा माझा पिता आहे. उद्धव, अक्रूर, व्यास, अमरीष ऋषी आणि नारद हे माझे आदरणीय भाऊ आहेत. गरुड माझा भाऊ आहे आणि लाडका पुंडलिक आहे, मला या सर्वांचे खूप कौतुक वाटते. सर्व संत आणि महंत हे माझे मोठे नातेगोते असून मी रोज माझ्या ओव्यातून त्यांची आठवण काढतो. निवृत्तीनाथ, ज्ञानेश्वर, सोपानदेव, चांगदेव आणि माझा जिवलग नामदेव हे माझे आप्त आहेत. नागोजी, नरहरी सोनार, रोहिदास आणि कबीर हे माझे सोबती आहेत. परसा भागवत, सूरदास, सावता माळी या सर्वांचे गुण मी गातो. चोखामेळा हे माझ्या जिवाचे सोयरे आहेत, ज्यांचा मला एका क्षणासाठीही विसर पडत नाही. माझ्या जिवाचा जिव्हाळा असलेले एकनाथ महाराज, कान्हा आणि मीराबाई, तसेच इतर सर्व महानुभाव मुनी आणि संत यांच्या चरणी माझा जीव जडला आहे. पंढरीला जाणाऱ्या वारकऱ्यांसाठी मी आनंदाने या ओव्या गातो. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा पाठिराखा पांडुरंग हीच माझी मायबाप असून मी या भक्तीच्या माहेरी आनंदाने नांदत आहे.
॥ अभंग १५६४ ॥ अभंग रचना
पोट लागलें पाठीशीं । हिंडवितें देशोदेशीं ॥१॥
पोटाभेणें जिकडे जावें । तिकडे पोट येतें सवें ॥ध्रु.॥
जप तप अनुष्ठान । पोटासाटीं जाले दीन ॥२॥
पोटें सांडियेली चवी । नीचापुढें तें नाचवी ॥३॥
पोट काशियानें भरे । तुका म्हणे झुरझुरूं मरे ॥४॥
हे पोट मानवाच्या पाठीमागे असे लागले आहे की ते माणसाला अन्न मिळवण्यासाठी देशोदेशी फिरवते. पोटाच्या काळजीपोटी माणूस कुठेही गेला तरी ही पोटाची भूक त्याच्यासोबतच येते. लोक जप, तप आणि अनुष्ठानसुद्धा केवळ पोटाची खळगी भरण्यासाठी लाचारांसारखे करू लागले आहेत. या पोटाच्या भुकमुळे माणसाची स्वाभिमानाची चव सुटली असून ते माणसाला नीच लोकांपुढे नचवते. तुकाराम महाराज म्हणतात, शेवटी हे पोट कशानेही पूर्ण भरत नाही आणि माणूस आयुष्यभर चिंतेने झुरून मरतो.
॥ अभंग १५६५ ॥ अभंग रचना
जगदेश जगदेश तुज म्हणती । परि या जनामाजी असशील युक्ति ।
पुण्यपापविरहित सकळां अधिपति । दृष्टा परि नळणी अलिप्त गति ॥१॥
जय देव जय देव जय पंढरिनाथा । श्रीपंढरिनाथा । नुरे पाप विठ्ठल म्हणतां सर्वथा ॥ध्रु.॥
आगम निगम तुज नेणती कोणी । परि तूं भाव भक्ति जवळी च दोन्ही ।
नेणतां विधियुक्त राते पूजेनी । न माये ब्रम्हांडीं संपुष्टशयनीं ॥२॥
असुरां काळ भासे विक्राळ पुढें । पसरी मुखएक चावितो धुडें ।
भक्ता शरणागता चाले तो पुढें । दावी वाट जाऊ नेदी वांकडें ॥३॥
एकाएकीं बहु विस्तरला सुखें । खेळे त्याची लीळा तो चि कवतुकें।
तेथें नरनारी कवण बाळकें । काय पापपुण्य कवण सुखदुःखें ॥४॥
सकळा वर्मां तूं चि जाणशी एक । बद्ध मोक्ष प्राप्त आणि सुखदुःख।
जाणों म्हणतां तुज टकलीं बहुतेकें । तुका म्हणे शरण आलों मज राखें ॥५॥
हे पंढरीनाथा, सर्व लोक तुला जगधीश म्हणतात. तू या जगात अलिप्त राहून सर्वांचे पालन करतोस; तू पाप-पुण्याच्या पलीकडे असलेला सर्वांचा स्वामी आहेस आणि कमळाच्या पानावर पाण्याचा थेंब अलिप्त असतो, तसा तू सर्व जगामध्ये अलिप्त राहतोस. हे पंढरीनाथा, तुझा विजय असो! 'विठ्ठल' असा नामघोष करताच भक्तांचे सर्व पाप पूर्णपणे नष्ट होते. वेद-शास्त्रेही तुझे पूर्ण स्वरूप जाणू शकत नाहीत, पण जिथे भक्ती आणि भाव असतो तिथे तू अत्यंत जवळ असतोस; जो संपूर्ण ब्रह्मांडाला अपुरा पडतो, तो भक्ताच्या भावामुळे लहानशा संपुटात किंवा हृदयात मावून राहतो. असुरांसाठी तू महाकाळासारखा विक्राळ रूप धारण करतोस, पण शरण आलेल्या भक्तांच्या पुढे चालून तू त्यांना सन्मार्ग दाखवतोस आणि वाममार्गाला जाऊ देत नाहीस. तू एकाकी असूनही आनंदाने या विश्वाच्या रूपात नटला आहेस आणि स्वतःची लीळा स्वतःच कौतुकाने खेळत आहेस; तुझ्या लीलांमध्ये नर-नारी, पाप-पुण्य, सुख-दुःख हे सर्व तुझ्याच खेळात सामावलेले आहे. विश्वाचे सर्व मर्म, बंध-मोक्ष आणि सुख-दुःख केवळ तूच जाणतोस; तुला ज्ञानाने जाणू पाहणारे अनेकजण थकले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मी तुला शरण आलो आहे, माझे रक्षण कर.
॥ अभंग १५६६ ॥ अभंग रचना
दैत्यभारें पीडिली पृथुवी बाळा । म्हणोनि तूज येणें जालें गोपाळा ।
भक्तिप्रतिपाळक उत्सव सोहळा । मंगळें तुज गाती आबळ बाळा ॥१॥
जय देव जय देव जय गरुडध्वजा । श्रीगरुडध्वजा । आरती ओवाळूं तुज भक्तीकाजा ॥ध्रु.॥
गुण रूप नाम नाहीं जयासी । चिंतितां तैसा चि होसी तयांसी ।
मत्स्य कूर्म वराह नरसिंह जालासी । असुरां काळ मुणि ठाके ध्यानासी ॥२॥
सहजर रूपें नाम सांवळा ना गोरा । श्रुति नेती म्हणती तुज विश्वंभरा ।
जीवनां जीवन तूं चि होसी दातारा । न कळे पार ब्रम्हादिकां सुरवरां ॥३॥
संतां महंतां घरीं म्हणवी म्हणियारा । शंखचक्रगदाआयुधांचा भारा ।
सुदर्शन घरटी फिरे अवश्वरा । सकुमार ना स्थूळ होसी गोजिरा ॥४॥
भावेंविण तुझें न घडे पूजन । सकळ ही गंगा जाल्या तुजपासून ।
उत्पत्ति प्रळय तू चि करिसी पाळण । धरूनि राहिला तुका निश्चयीं चरण ॥५॥
हे गोपाळा, दैत्यांच्या भाराने पीडित झालेल्या या पृथ्वीचे रक्षण करण्यासाठीच तू अवतार घेतलास. भक्तीचे प्रतिपालन करणाऱ्या तुझ्या उत्सवात लहान-thor सर्वजण तुझी मंगळगाणी गातात. हे गरुडध्वजा, तुझा विजय असो! भक्तीच्या कार्यासाठी आम्ही तुला आरतीने ओवाळतो. तुला स्वतःचे असे कोणतेही गुण, रूप किंवा नाव नाही; भक्त जसा ध्यास घेतो, तसा तू त्याच्यासाठी बनतोस. तू मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह असे अवतार घेऊन असुरांचा काळ बनलास आणि ऋषींच्या ध्यानात प्रकट झालास. तुझे स्वरूप अत्यंत सहज आहे, तू काळाही नाहीस आणि गोराही नाहीस; वेद तुला 'नेति नेति' म्हणतात आणि तू सर्वांचा जीवनदाता आहेस, ज्याचा पार ब्रह्मादिकांनाही लागत नाही. तू संतांच्या घरी त्यांचा सेवक (म्हणियारा) बनून काम करतोस; तुझ्या हातात शंख, चक्र, गदा ही आयुधे असून सुदर्शन चक्र नेहमी भक्तांच्या रक्षणासाठी फिरत असते. भाविकांच्या शुद्ध भावाशिवाय तुझे पूजन पूर्ण होत नाही; सर्व गंगा तुझ्या चरणांपासून प्रकट झाल्या असून सृष्टीची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय तूच करतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी अत्यंत निश्चयाने तुझे चरण दृढ धरून राहिलो आहे.
॥ अभंग १५६७ ॥ अभंग रचना
काय तुझा महिमा वर्णू मी किती । नामें मात्रे भवपाश तुटती ।
पाहातां पाउले हे विष्णुमूर्ती । कोटिकुळां सहित जे उद्धरती ॥१॥
जय देव जय देव जय पंढरिराया । श्रीपंढरिराया। करुनियां कुरवंडी । सांडीन काया ॥ध्रु.॥
मंगळआरतीचा थोर महिमा । आणीक द्यावया नाहीं उपमा ।
श्रीमुखासहित देखे जो कर्मा । पासुन सुटे जैसा रवि नासी तमा ॥२॥
धन्य व्रतकाळ हे एकादशी । जागरण उपवास घडे जयांसी ।
विष्णूचें पूजन एकाभावेंसी । नित्यमुक्त पूज्य तिहीं लोकांसी ॥३॥
न वजे वांयां काळ जे तुज ध्याती । असे तुझा वास तयांच्या चित्ती ।
धालें सुखें सदा प्रेमें डुल्लती । तीर्थे मळिन वास तयांचा वाहाती ॥४॥
देव भक्त तूं चि जालासी दोन्ही । वाढावया सुख भक्ति हे जनीं ।
जड जीवां उद्धार होय लागोनि । शरण तुका वंदी पाउलें दोन्ही ॥५॥
हे पांडुरंगा, तुझ्या महिमा मी किती म्हणून वर्णू? तुझ्या केवळ नामस्मरणाने संसाराचे पाश तुटतात आणि तुझ्या विष्णुमूर्तीच्या पायांचे दर्शन घेतल्याने कोटी कुळांचा उद्धार होतो. हे पंढरीराया, तुझा विजय असो! तुझ्यावरून मी माझा देह निवांत ओवाळून टाकीन. तुझ्या या मंगळ आरतीचा महिमा अगाध असून त्याला दुसरी कोणतीही उपमा देता येत नाही; सूर्य जसा अंधाराचा नाश करतो, तसे तुझे श्रीमुख पाहिल्याने कर्मबंधनातून सुटका होते. एकादशीचा काळ अत्यंत धन्य आहे, ज्या दिवशी उपवास, जागरण आणि एकाग्र भावाने विष्णूचे पूजन घडते; असे भक्त नित्यमुक्त होऊन तिन्ही लोकांत पूज्य होतात. जे तुझे ध्यान करतात त्यांचा काळ कधीही वाया जात नाही, कारण तू त्यांच्या चित्तात वसलेला असतोस; तीर्थेसुद्धा स्वतःचे मळ धुण्यासाठी अशा भक्तांचा सहवास शोधतात. जगात भक्तीचे सुख वाढवण्यासाठी आणि जड-जीवांचा उद्धार करण्यासाठी तूच देव आणि तूच भक्त झाला आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुला पूर्णपणे शरण जाऊन तुझ्या दोन्ही चरणांना वंदन करतो.
॥ अभंग १५६८ ॥ अभंग रचना
कंसरायें गर्भ वधियेले सात । म्हणोनि गोकुळासी आले अनंत ।
घ्यावया अवतार जालें हें चि निमित्य । असुर संहारूनि तारावे भक्त ॥१॥
जय देव जय देव जय विश्वरूपा । श्रीविश्वरूपा । ओवाळीन तुज देहदीपें बापा ॥ध्रु.॥
स्थूळरूप होऊनि धरितसे सानें । जैसा भाव तैसा तयांकारणें ।
दैत्यांसी भासला सिहीं गजान । काळासी महाकाळ यशोदेसी तान्हें ॥२॥
अनंत वर्णी कोणा न कळे चि पार । सगुण कीं निर्गुण हा ही निर्धार ।
पांगलीं साईं अठरा करितां वेव्हार । तो वळितसे गौळियांचें खिल्लार ॥३॥
तेहतिस कोटि तिहीं देवांसी श्रेष्ठ । पाउलें पाताळीं नेणती स्वर्ग मुगुट ।
गिळिलीं चौदा भूवनें तरि न भरे चि पोट । तो खाउन धाला गोपाळाचें उच्छिष्ट ॥४॥
महिमा वर्णू तरि पांगलिया श्रुति । सिणला शेष चिरल्या जिव्हा करितां स्तुती ।
भावेंविण कांहीं न चले चि युक्ति । राखें शरण तुकयाबंधु करी विनंती ॥५॥
कंस राजाने देवकीचे सात गर्भ मारले, म्हणूनच असुरांचा संहार करण्यासाठी आणि भक्तांना तारण्यासाठी साक्षात अनंताने गोकुळात कृष्णरूपाने अवतार घेतला. हे विश्वरूपा भगवंता, तुझा विजय असो! मी माझ्या देहाचा दिवा करून तुला ओवाळतो. तू अफाट मोठा असूनही भक्तांसाठी अत्यंत लहान बाळ बनतोस; दैत्यांसाठी तू सिंहासारखा भयंकर आणि महाकाळ भासतोस, तर यशोदेसाठी तू केवळ एक लहानसे तान्हे बाळ बनतोस. तुझ्या अनंत गुणांचा पार कोणालाही लागत नाही, सहा शास्त्रे आणि अठरा पुराणे तुझे वर्णन करताना थकली आहेत; असा जगन्नियंता गोकुळात गवळ्यांची गुरे राखतो. तू तेहतीस कोटी देवांपेक्षा श्रेष्ठ आहेस, ज्याचे पाय पाताळात आणि मस्तक स्वर्गात आहे; ज्याच्या पोटात चौदा भुवने सामावली आहेत, तो गोपाळांचे उच्छिष्ट अन्न खाऊन तृप्त होतो. तुझा महिमा वर्णताना वेद थकले आणि शेषाची जिभ फाटली; भक्तीच्या भावाशिवाय कोणतीही युक्ती तुझ्यापुढे चालत नाही. तुकाराम महाराजांचे बंधू (कान्होबा) विनंती करतात की, हे देवा, शरण आलेल्या आम्हा भक्तांचे रक्षण कर.
॥ अभंग १५६९ ॥ अभंग रचना
परमानंदा परमपुरुषोत्तमरामा । अच्युता अनंता हरि मेघश्यामा ।
अविनाशा अलक्षा परता परब्रम्हा । अकळकळा कमळापती न कळे महिमा ॥१॥
जय देव जय देव जया जी श्रीपती । मंगळशुभदायका करीन आरती ॥ध्रु.॥
गोविंदा गोपाळा गोकुळरक्षणा । गिरिधरकर भवसागरतारक दधिमथना ।
मधुसूदन मुनिजीवन धरणीश्रमहरणा । दीनवत्सळ सकळां मूळ जय जयनिधाना ॥२॥
विश्वंभरा सर्वेश्वर जगदाधारा । चक्रधर करुणाकर पावन गजेंद्रा ।
सुखसागर गुणआगर मुगुटमणी शूरा । कल्याणकैवल्यमूर्ति मनोहरा ॥३॥
गरुडासना शेषशयना नरहरी । नारायणा ध्याना सुरहरवरगौरी ।
नंदा नंदनवंदन त्रिभुवनांभीतरी । अनंतनामीं ठसा अवतारांवरी ॥४॥
सगुणनिर्गुणसाक्ष श्रीमंत संतां । भगवाना भगवंता कालकृदांता ।
उत्पत्तिपाळणपासुन संहारणसत्ता । शरण तुकयाबंधु तारीं रिति बहुतां ॥५॥
हे परमानंदा, परमपुरुषोत्तमा रामा, अच्युता, अनंता, मेघश्यामा हरये! तू अविनाशी, अलक्ष्य, परब्रह्म स्वरूप आणि लक्ष्मीचा पती आहेस; तुझा अगाध महिमा कोणालाही कळत नाही. हे सर्व मंगळ आणि शुभ देणाऱ्या श्रीपती भगवंता, तुझा विजय असो! मी तुझी आरती करतो. हे गोविंदा, गोपाळा, गोकुळाचे रक्षण करणाऱ्या, गोवर्धन पर्वत उचलणाऱ्या, भवसागरातून तारणाऱ्या आणि मधु दैत्याचा संहार करणाऱ्या देवा, तू दीनांचा कैवारी आणि सर्वांचे मूळ स्थान आहेस. तू विश्वाचा आधार, चक्रधारी, करुणाकरणारा, सुखाचा सागर आणि कल्याणकारी कैवल्यमूर्ती आहेस. तू गरुडावर आरूढ होणारा, शेषावर शयन करणारा, नरसिंह रूप धारण करणारा आणि त्रिभुवनात पूजनीय असलेला नंदकुमार आहेस. तू सगुण-निर्गुण रूपात संतांचा श्रीमंत दाता, काळाचाही काळ आणि उत्पत्ती, स्थिती व लयाचा स्वामी आहेस. तुकाराम महाराजांचे बंधू म्हणतात, हे देवा, मी तुला शरण आलो आहे, माझ्यासारख्या अनेक दीनांचा उद्धार कर.
॥ अभंग १५७० ॥ अभंग रचना
पंढरि पुण्यभूमी भीमा दिक्षणावाहिनी । तीर्थ हें चंद्रभागा महा पातकां धुनी ।
उतरलें वैकुंठमहासुख मेदिनी ॥१॥
जय देवा पांडुरंगा जय अनाथनाथा । आरती ओंवाळीन तुम्हां लक्ष्मीकांता ॥ध्रु.॥
नित्य नवा सोहळा हो महावाद्यां गजर । सन्मुख गरुड पारीं उभा जोडुनि कर ।
मंडितचतुर्भुजा कटीं मिरवती कर ॥२॥
हरिनाम कीर्तन हो आनंद महाद्वारीं । नाचती प्रेमसुखें नर तेथिंच्या नारी ।
जीवन्मुक्त लोक नित्य पाहाती हरी ॥३॥
आषाढी कार्तिकी हो गरुडटकयां भार । गर्जती नाम घोष महावैष्णववीर ।
पापासी रीग नाहीं असुर कांपती सुर ॥४॥
हें सुख पुंडलिकें कसें आणिलें बापें । निर्गुण साकारले आम्हांलागिं हें सोपें ।
म्हणोनि चरण धरोनि तुका राहिला सुखें ॥५॥
पंढरपूर ही अत्यंत पवित्र भूमी असून तिच्या जवळ दक्षिण वाहिनी भीमा (चंद्रभागा) नदी वाहते, जी सर्व महापापांचे प्रक्षालन करते; जणू साक्षात वैकुंठाचे महासुख या पृथ्वीवर अवतरले आहे. हे पांडुरंगा, अनाथनाथा, लक्ष्मीकांता! तुझा विजय असो, मी तुला आरतीने ओवाळतो. पंढरपुरात नित्य नवा सोहळा चालू असतो, महावाद्यांचा गजर होतो; गरुडपारावर गरुड हात जोडून उभा आहे आणि विठ्ठलाची चारही बाहू कटेवर शोभून दिसत आहेत. महाद्वारावर नामाचा आणि कीर्तनाचा आनंद सुरू असतो, जिथे नर-नारी प्रेमानंदाने नाचतात आणि जीवनमुक्त लोक रोज हरीचे दर्शन घेतात. आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला गरुडटक्क्यांचे भार आणि वैष्णववीरांचा नामाचा गर्जनायुक्त घोष चालतो, जिथे पापाला प्रवेश उरत नाही. भक्त पुंडलिकाने हे निर्गुण ब्रह्म आम्हा सामान्यांसाठी अत्यंत सोपे करून पृथ्वीवर आणले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच मी विठ्ठलाचे चरण धरून अत्यंत सुखाने राहिलो आहे.
॥ अभंग १५७१ ॥ अभंग रचना
अवतार गोकुळीं हो जन तारावयासी । लावण्यरूपडें हे तेजपुंजाळरासी ।
उगवतां कोटि बिंबें रवि लोपले शशी । उत्साव सुरवरां मही थोर मानसीं ॥१॥
जय देवा कृष्णनाथा जय रखुमाईंकांता । आरती ओंवाळीन तुम्हां देवकीसुता ।
जय देवा कृष्णनाथा ॥ध्रु.॥
वसुदेवदेवकीची बंद फोडुनी शाळ । होउनि विश्वजनिता तया पोटिंचा बाळ ।
दैत्य हे त्रासियेले समूळ कंसासी काळ । राजया उग्रसेना केला मथुरापाळ ॥२॥
राखतां गोधनें हो इंद्र कोपला वरि । मेघ जो कडाडिला शिळा वर्षतां धारीं ।
राखिलें गोकुळ हें नखीं धरिला गिरी । निर्भय लोकपाळ अवतरले हरी ॥३॥
कौतुक पाहावया माव ब्रम्ह्यानें केली । वत्सें चोरोनियां सत्यलोकासि नेलीं ।
गोपाळ गाईंवत्सें दोहीं ठायीं राखीलीं । सुखाचा प्रेमसिंधु अनाथांची माउली ॥४॥
तारिलें भक्तजना दैत्य निर्दाळूनि । पांडवां साहकारी आडल्यां निर्वाणी ।
गुण मी काय वर्णू मति केवढी वाणी । विनवितो दास तुका ठाव देई चरणीं ॥५॥
जगातील लोकांना तारण्यासाठी भगवंताने गोकुळात रूपवान आणि तेजस्वी असा अवतार घेतला; ज्याच्या तेजापुढे करोडो सूर्य आणि चंद्रही फिके पडले आणि स्वर्गातील देवांना व पृथ्वीला मोठा आनंद झाला. हे कृष्णनाथा, रखुमाईकांता, देवकीसुता! तुझा विजय असो, मी तुला आरतीने ओवाळतो. वसुदेव आणि देवकीचे बंदीगृह फोडून संपूर्ण विश्वाचा पिता असलेला तू त्यांचा बाळ बनलास; तू कंसासारख्या दैत्यांचा काळ बनून उग्रसेनाला मथुरेचा राजा बनवलेस. गायी राखताना इंद्र कोपला आणि त्याने मूसळधार पाऊस पाडला, तेव्हा तू गोवर्धन पर्वत नखावर उचलून संपूर्ण गोकुळाचे रक्षण केलेस. ब्रह्मदेवाने परीक्षा घेण्यासाठी गाईची वासरे चोरून नेली, तेव्हा तू स्वतःच सर्व गाई-वासरे बनून लीला दाखवलीस; तू सुखाचा प्रेमसिंधू आणि अनाथांची माउली आहेस. तू दैत्यांचा संहार करून भक्तांना तारलेस आणि संकटाच्या प्रसंगी पांडवांचा पाठीराखा बनलास. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी बुद्धी आणि वाणी एवढी लहान आहे की मी तुझे काय गुण वर्णू? मला केवळ तुझ्या चरणांशी जागा दे.
॥ अभंग १५७२ ॥ अभंग रचना
सुंदर अंगकांती मुखें भाळ सुरेख । बाणली उटी अंगीं टिळा साजिरी रेख ।
मस्तकीं मुगुट कानीं कुंडलां तेज फांके । आरक्त दंत हिरे कैसे शोभले निके ॥१॥
जय देवा चुतर्भुजा जया लावण्यतेजा । आरती ओवाळीन भवतारिया हा वोजा । जय. ॥ध्रु.॥
उदार जुंझार हा जया वाणिती श्रुति । परतल्या नेति म्हणती तयां न कळे गति ।
भाट हा चतुर्मुखें अनुवाद करिती । पांगलीं साही अठरा रूप न गति ॥२॥
ऐकोनि रूप ऐसें तुजलागीं धुंडिती । बोडके नग्न एक निराहार ईति ।
साधनें योग नाना तपें दारुण किती । सांडिलें सुख दिली संसारा शांती ॥३॥
भरूनि माजी लोकां तिहीं नांदसि एक । कामिनी मनमोहना रूप नाम अनेक ।
नासति नाममात्रें भवपातकें शोक । पाउलें वंदिताती सिद्ध आणि साधक ॥४॥
उपमा द्यावयासी दुजें काय हें तुज । तत्वासि तत्वसार मूळ जालासी बीज ।
खेळसि बाळलीळा अवतार सहज । विनवितो दास तुका कर जोडोनि तुज ॥५॥
तुझी अंगकांती अत्यंत सुंदर असून कपाळ सुरेख आहे, अंगाला लावलेली चंदनाची उटी आणि साजिरा टिळा शोभून दिसतो; मस्तकावर मुकुट आणि कानात कुंडलांचे तेज फाकत असून तुझे दात हिऱ्यांसारखे चमकत आहेत. हे लावण्यतेज असलेल्या चतुर्भुज देवा, संसारातून तारणाऱ्या तुला मी भक्तिभावाने ओवाळतो. वेद ज्याचे गुण गातात पण पूर्ण स्वरूप न कळल्याने 'नेति नेति' म्हणून शांत होतात, चार तोंडांचा ब्रह्मदेवही भाटासारखी तुझी स्तुती करतो आणि सहा शास्त्रे-अठरा पुराणे थकून जातात. तुझे हे अलौकिक रूप ऐकून अनेक साधक तुला शोधण्यासाठी नग्न, निराहारी राहून कठीण तपाचरण करतात आणि संसाराचा त्याग करतात. तू तिन्ही लोकांमध्ये व्यापक राहून सर्व कामिनींचा मनमोहन बनून नटला आहेस; तुझ्या केवळ नामस्मरणाने सर्व पापे नष्ट होतात आणि सिद्ध व साधक तुझ्या चरणांना वंदन करतात. तुला उपमा देण्यासाठी जगात दुसरी कोणतीही वस्तू नाही, तू सर्व तत्त्वांचे मूळ सार आणि मूळ बीज आहेस; तू सहजपणे बाळलीळांचे अवतार घेतोस. तुकाराम महाराज हात जोडून विनंती करतात की, हे देवा, मला तुझ्या चरणी लीन ठेव.
॥ अभंग १५७३ ॥ अभंग रचना
सकुमार मुखकमळ निजसारनिर्मळ । सावळी सुनीळ तनु भ्रमरांग कुरळ ।
झळकति दिव्य तेजें दंत माज पातळ । मिरवलिं मयोरपत्रें मुगुट कुंडलें माळ ॥१॥
जय देवा जगदीश्वरा । धन्य रखुमाईंवरा । आरती करीन काया । ओंवाळिन सुंदरा । जय. ॥ध्रु.॥
गोजिरें ठाणमाण भुजा मंडित चारी । शोभति शंखचक्रगदापद्म मोहरी ।
हृदयीं ब्रम्हपद बाणलें शृंगारीं । गर्जति चरणीं वांकी कंठ कोकळिास्वरीं ॥२॥
घवघवित उटी अंगीं बावन चंदनांची । लल्हाट कस्तुरिचा कास पितांबरीची ।
कटिसूत्र वरि साजिरें प्रभा वर मोतियांची । संगीत सकळ मुद्रा पाउलें कुंकुमाचीं ॥३॥
सौभाग्यसुख सागर गुणलावण्यखाणी । लाघवी दीनवत्सळ विश्व लाविलें ध्यानीं ।
आश्चर्य देव करिती ॠषि राहिले मुनि । धन्य ते प्रसवली ऐसिया नंदपत्नी ॥४॥
वर्णितां ध्यान महिमा श्रुति राहिल्या नेति । रविकोटि चंद्र तारा प्रकाशा न तुळती ।
उदार सुर गंभीर पूर्ण आनंदमूर्ति । तुकयाबंधु म्हणे स्तवूं मी काय किती ॥५॥
तुझे मुखकमळ सुकुमार व अतिशय निर्मळ आहे, काळी-सावळी सुंदर तनू आणि भुंग्यांसारखे कुरळे केस आहेत; दात दिव्यांसारखे चमकतात आणि मस्तकी मोरपीस, मुकुट, कानात कुंडल व गळ्यात माळ शोभून दिसते. हे जगदीश्वरा, रखुमाईच्या वरा, तुझा विजय असो! मी माझा देह ओवाळून तुझी आरती करतो. तुझे गोजिरे रूप असून चारही हातांत शंख, चक्र, गदा, पद्म शोभत आहेत; हृदयात भृगु लताच्छादन आणि चरणी वाळलेले नूपुर वाजतात तर तुझा आवाज कोकिळेसारखा मधुर आहे. अंगाला बावन चंदनाची उटी, कपाळावर कस्तुरीचा टिळा, कटिला पीतांबर आणि मोत्यांची माळ शोभत आहे; तुझे पाय कुंकवासारखे लाल आणि सुंदर आहेत. तू सौभाग्याचा सागर, गुणांची खाण, दीनांवर प्रेम करणारा असून संपूर्ण विश्वाला ध्यानात लावणारा आहेस; तुला पाहून देव आणि मुनी आश्चर्यचकित होतात आणि अशी संतती देणारी यशोदा धन्य आहे. वेद तुझे ध्यान वर्णन करताना थकून जातात, करोडो सूर्य आणि चंद्रांचा प्रकाश तुझ्या तेजापुढे तुच्छ आहे. तुकाराम महाराजांचे बंधू म्हणतात, अशा या पूर्ण आनंदमूर्तीचे गुण मी किती म्हणून गाऊ?
॥ अभंग १५७४ ॥ अभंग रचना
महा जी महादेवा महाकाळमर्दना । मांडियेलें उग्रतप महादीप्त दारुणा ।
परिधान व्याघ्रांबर चिदाभस्मलेपना । स्मशान क्रीडास्थळ तुम्हा जी त्रिनयना ॥१॥
जय देवा हरेश्वरा जय पार्वतीवरा । आरती ओंवाळिन कैवल्यदातारा । जय. ॥ध्रु.॥
रुद्र हें नाम तुम्हां उग्र संहारासी । शंकर शिव भोळा उदार सर्वस्वीं ।
उदक बेलपत्र टाळी वाहिल्या देसी । आपुलें पद दासां ठाव देई कैलासीं ॥२॥
त्रैलोक्यव्यापका हो जन आणि विजन । विराटस्वरूप हें तुझें साजिरें ध्यान ।
करितो वेद स्तुती कीर्ती मुखें आपण । जाणतां नेणवे हो तुमचें महिमान ॥३॥
बोलतां नाम महिमा असे आश्चर्य जगीं । उपदेश केल्यानंतरें पापें पळती वेगीं ।
हरहर वाणी गर्जे प्रेम संचरे अंगीं । राहिलि दृष्टी चरणीं रंग मीनला रंगीं ॥४॥
पुजूनि लिंग उभा तुका जोडोनी हात । करिती विज्ञापना परिसावी हे मात ।
अखंड राहूं द्यावें माझें चरणीं चत्ति । घातले साष्टांग मागे मस्तकीं हात ॥५॥
हे महादेवा, महाकाळाचा पराभव करणाऱ्या, तू उग्र तपश्चर्या मांडली आहेस; तू वाघाचे कातडे पांघरतोस, अंगाला भस्म लावतोस आणि स्मशान हे तुझे क्रीडास्थान आहे, हे त्रिनेत्रा. हे हरेश्वरा, पार्वतीच्या वरा, मोक्ष देणाऱ्या महादेवा, तुझा विजय असो! मी तुला आरतीने ओवाळतो. संहाराच्या वेळी तुला 'रुद्र' म्हणतात, पण तू अत्यंत भोळा आणि उदार 'शिव शंकर' आहेस; केवळ पाणी, बेलपत्र आणि टाळी वाजवून हाक मारल्यास तू प्रसन्न होऊन भक्तांना कैलासात जागा देतोस. तू तिन्ही लोकांत व्यापक असून तुझे विराट रूप अत्यंत साजिरे आहे; वेद स्वतः तुझ्या मुखाने तुझी स्तुती करतात, तरीही तुझे महिमान पूर्णपणे कोणालाही कळत नाही. तुझ्या नामाचा महिमा जगात अद्भूत आहे; 'हर हर' असा जप करताच सर्व पापे पळून जातात आणि अंगात प्रेमाचा संचार होतो. तुकाराम महाराज महादेवाच्या लिंगाची पूजा करून हात जोडून उभे राहतात आणि विनंती करतात की, माझे चित्त अखंड तुझ्या चरणी राहू दे आणि तुझ्या आशीर्वादाचा हात माझ्या मस्तकावर ठेव.
॥ अभंग १५७५ ॥ अभंग रचना
अवतारनामभेद गणा आदि अगाद । जयासि पार नाहीं पुढें खुंटला वाद ।
एक चि दंत शोभे मुख विक्राळ दोंद । ब्रम्हांडामाजि दावी अनंत हे छंद ॥१॥
जय जया गणपती ओंवाळित आरती । साजिर्‍या सरळ भुजा फरशकमळ शोभती ॥ध्रु.॥
हे मही ठेंगणी हो तुज नृत्यनायका । भोंवरि फेर देतां असुर मदिले एकां ।
घातले तोडरीं हो भक्तजनपाळका । सहस्र नाम तुज भक्तिमुक्तिदायका ॥२॥
सुंदर शोभला हो रूपें लोपलीं तेजें । उपमा काय देऊं असे आणिक दुजें ।
रविशशितारागणें जयामाजी सहजें । उदरी सामावलीं जया ब्रम्हांडबीजें ॥३॥
वर्णिता शेष लीळा तया भागलीं मुखें । पांगुळले वेद चारी कैसे राहिले सुखें ।
अवतार जन्मला हो लिंगनाभी या मुखें । अमूर्त मूर्तिमंत होय भक्तीच्या सुखें ॥४॥
विश्व हें रूप तुझें हस्त पाद मुखडें । ऐसा चि भाव देई तया नाचतां पुढें ।
धूप दीप पंचारति ओंवाळिन निवाडें । राखें या शरणागता तुका खेळतां लाडें ॥५॥
हे गणपती, तुझे अवतार आणि नावे अगाध आहेत; ज्याचा पार कोणालाही लागत नाही आणि जिथे सर्व वाद खुंटतात. एकच दात, मोठे पोट आणि विशाल रूप असलेला तू संपूर्ण ब्रह्मांडात अनंत लीला दाखवतोस. हे गणपती, तुझा विजय असो! तुझ्या सरळ भुजांमध्ये परशू आणि कमळ शोभत असून मी तुला आरतीने ओवाळतो. तू नृत्याचा नायक आहेस, तू जेव्हा फेर धरून नाचतोस तेव्हा ही पृथ्वीही लहान पडते आणि असुरांचा संहार होतो; तू भक्तांचे पालन करणारा आणि भक्ती व मुक्ति देणारा हजारो नावांचा देव आहेस. तुझे स्वरूप एवढे सुंदर आहे की त्याच्यापुढे इतर सर्व तेजे फिकी पडतात; सूर्य, चंद्र, तारे आणि ब्रह्मांडाची बीजे तुझ्या पोटात सामावलेली आहेत. तुझी लीला वर्णन करताना शेषाची मुखे थकली आणि चारही वेद मौन झाले; तू अमूर्त असूनही भक्तांच्या सुखासाठी मूर्तिमंत रूप धारण करतोस. संपूर्ण विश्व हे तुझेच रूप आहे; मी धूप, दीप आणि पंचारतीने तुला ओवाळतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझ्यापुढे लाडात खेळणाऱ्या या शरणागताचे तू रक्षण कर.
॥ अभंग १५७६ ॥ अभंग रचना
कनकाच्या परियेळीं उजळूनि आरती । रत्नदीपशोभा कैशा पाजळल्या ज्योती ॥१॥
ओंवाळूं गे माये सबाह्य साजिरा । राहिरखुमाईंसत्यभामेच्या वरा ॥ध्रु.॥
मंडितचतुर्भुज दिव्य कानीं कुंडलें । श्रीमुखाची शोभा पाहातां तेज फांकलें ॥२॥
वैजयंती माळ गळां शोभे श्रीमंत । शंखचक्रगदापद्म आयुधें शोभत ॥३॥
सांवळा सकुमार जैसा कर्दळीगाभा । चरणीचीं नेपुरें वांकी गर्जती नभा ॥४॥
ओंवाळितां मन हें उभें ठाकलें ठायीं । समदृष्टि समाधि तुकया लागली पायीं ॥५॥
सोन्याच्या ताटात रत्नांचे दिवे लावून आणि सुंदर ज्योती प्रज्वलित करून आम्ही आरती सजवली आहे. राही, रखुमाई आणि सत्यभामेचा पती असलेल्या सावळ्या विठ्ठलाला आम्ही पूर्ण भक्तिभावाने ओवाळतो. चार बाहू, कानात दिव्य कुंडले आणि श्रीमुखाचे अद्भूत तेज चोहोकडे फाकलेले दिसत आहे. गळ्यात वैजयंती माळ आणि हातात शंख, चक्र, गदा, पद्म ही आयुधे अत्यंत शोभून दिसत आहेत. केळीच्या गाभ्यासारखा सुकुमार सावळा देव उभा असून त्याच्या पायांतील नूपुरांचा आवाज आकाशात घुमत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाला ओवाळताना माझे मन त्याच्या चरणी स्थिर झाले आणि मला समदृष्टीची समाधी प्राप्त झाली.
॥ अभंग १५७७ ॥ अभंग रचना
भक्तीचिया पोटीं बोध कांकडा ज्योती । पंचप्राण जीवें भावें ओंवाळूं आरती ॥१॥
ओंवाळू आरती माझ्या पंढरीनाथा । दोन्ही कर जोडोनि चरणीं ठेवीन माथा ॥ध्रु.॥
काय महिमा वर्णू आतां सांगणें तें किती । कोटि ब्रम्हहत्या मुख पाहतां जाती ॥२॥
राही रखुमाईं दोही दों बाही । मयूर पिच्छचामरें ढाळिति ठायीं ठायीं ॥३॥
तुका म्हणे दीप घेऊनि उन्मनति शोभा । विटेवरी उभा दिसे लावण्यगाभा ॥४॥
भक्तीच्या पोटी ज्ञानाचा काकडा आणि ज्योती पेटवून आम्ही पंचप्राणाने माझ्या पंढरीनाथाला ओवाळतो. दोन्ही हात जोडून मी माझे मस्तक विठ्ठलाच्या चरणी ठेवतो आणि त्याची आरती ओवाळतो. देवाचा महिमा किती वर्णू? त्याचे मुख पाहताच करोडो ब्रह्महत्येसारखी पापे नष्ट होतात. राही आणि रखुमाई दोन्ही बाजूंना उभ्या राहून मोराच्या पिसांचे चामर देवाला ढाळत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा लावण्याचा गाभा असलेला विठ्ठल विटेवर उभा असून त्याची शोभा अद्भूत दिसत आहे.
॥ अभंग १५७८ ॥ अभंग रचना
धन्य दिवस आजि दरुषण संतांचें । नांदे तया घरीं दैवत पंढरीचें ॥१॥
धन्य पुण्य रूप कैसा जालें संसार । देव आणि भक्त दुजा नाहीं विचार ॥ध्रु.॥
धन्य पूर्व पुण्य वोडवलें निरुतें । संतांचें दर्शन जालें भाग्यें बहुतें ॥२॥
तुका म्हणे धन्य आम्हां जोडली जोडी । संतांचे चरण आतां जीवें न सोडीं ॥३॥
आजचा दिवस अत्यंत धन्य आहे कारण मला संतांचे दर्शन झाले आहे; ज्यांच्या घरी संतांचा वास असतो, तिथे साक्षात पंढरीचे दैवत नांदत असते. आज आमचा संसारच पुण्यरूप आणि धन्य झाला आहे, कारण देव आणि भक्त यांच्यात आता कोणताही भेद उरलेला नाही. पूर्वजन्मीचे महान पुण्य फळाला आले, म्हणूनच मोठ्या भाग्याने संतांचे दर्शन घडले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला संतांच्या रूपाने परम लाभ झाला असून आता मी संतांचे चरण प्राणांतीही सोडणार नाही.
॥ अभंग १५७९ ॥ अभंग रचना
गाऊं वाणूं तुज विठो तुझा करूं अनुवाद । जिकडे पाहें तिकडे सर्वमय गोविंद ॥१॥
आनंद रे विठोबा जाला माझे मनीं । देखिले लोचनीं विटेसहित पाउले ॥ध्रु.॥
न करीं तपसाधनें रे मुक्तीचे सायास । हा चि जन्मोजन्मी गोड भक्तीचा रस ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां प्रेमा उणें तें काईं । पंढरीचा राणा सांटविला हृदयीं ॥३॥
हे विठ्ठला, आम्ही तुझेच गुणगान गाऊ आणि तुझाच अनुवाद करू; आता मी जिकडे पाहतो तिकडे मला सर्वत्र साक्षात गोविंदच दिसतो. हे विठोबा, जेव्हापासून मी विटेवरील तुझे चरण डोळ्यांनी पाहिले आहेत, तेव्हापासून माझ्या मनात अखंड आनंद भरून राहिला आहे. मला मुक्ती मिळवण्यासाठी कसलीही कठीण तपे किंवा साधने करण्याची गरज नाही, कारण मला जन्मोजन्मी भक्तीचा हाच गोड रस हवा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही पंढरीच्या राण्याला आमच्या हृदयात जपून ठेवले आहे, त्यामुळे आम्हाला प्रेमाची कोणतीही कमतरता नाही.
॥ अभंग १५८० ॥ अभंग रचना
मागणें तें एक तुजप्रति आहे । देशी तरि पाहें पांडुरंगा ॥१॥
या संतांसी निरवीं हें मज देई । आणिक दुजें काहीं न मगें तुज ॥२॥
तुका म्हणे आतां उदार होई । मज ठेवीं पायीं संतांचिया ॥३॥
हे पांडुरंगा, माझे तुझ्याकडे एकच मागणे आहे, तू देणार असशील तर मला नक्की दे. मला या संतांच्या हवाली कर आणि त्यांच्या सेवेत ठेव, याव्यतिरिक्त मी तुझ्याकडे दुसरे काहीही मागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आता तरी तू उदार हो आणि मला या संतांच्या चरणांजवळ सदैव राहू दे.
॥ अभंग १५८१ ॥ अभंग रचना
शोधितां चि नये । म्हणोनि वोळगतों पाये ॥१॥
आतां दिसों नये जना । ऐसें करा नारायणा ॥ध्रु.॥
परतोनि मन । गेलें ठायीं चि मुरोन ॥२॥
विसरला तुका । बोलों चालों जाला मुका ॥३॥
भगवंताचे मूळ स्वरूप शोधूनही सापडत नाही, म्हणूनच मी त्याचे चरण धरून त्याची सेवा करतो. हे नारायणा, आता मला या जगातील लौकिक विषयात दिसू देऊ नकोस, असा माझा सांभाळ कर. माझे मन संसारातून परत फिरून परमात्म्याच्या मूळ स्वरूपातच लीन झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता स्वतःलाच विसरलो असून माझे बोलणे-चालणे बंद झाले आहे व मी मौन झालो आहे.
॥ अभंग १५८२ ॥ अभंग रचना
रज्जुसर्पाकार । भासयेलें जगडंबर ॥१॥
म्हणोनि आठवती पाय । घेतों आलाय बलाय ॥ध्रु.॥
द्रुश द्रुमाकार लाणी । केलों सर्व सासी धणी ॥२॥
तुकीं तुकला तुका । विश्वीं भरोनि उरला लोकां ॥३॥
दोरीवर सापाचा भास व्हावा, तसे हे संपूर्ण जग आभासी आणि मिथ्या आहे. म्हणूनच मी या जगाचा मोह सोडून देवाचे चरण आठवतो आणि त्याची आळवणी करतो. जसे झाडाची कापणी केल्यावर ते नष्ट होते, तसा मी दृश्य जगाचा भास पूर्णपणे ओलांडून समाधानी झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आत्मज्ञानाच्या तराजूत तोलल्यावर मी पूर्ण सिद्ध झालो आहे आणि आता या जगात व्यापक होऊन उरलो आहे.
॥ अभंग १५८३ ॥ अभंग रचना
म्हणवितों दास । परि मी असें उदास ॥१॥
हा चि निश्चय माझा । परि मी निश्चयाहुनि दुजा ॥ध्रु.॥
सरतें कर्तुत्व माझ्यानें । परि मी त्याही हून भिन्न ॥२॥
तुका तुकासी तुकला । तुका तुकाहुनि निराळा ॥३॥
मी स्वतःला देवाचा दास म्हणवतो खरा, पण अंतरात्मा म्हणून मी सर्व उपाधींपासून पूर्णपणे उदास आणि अलिप्त आहे. हाच माझा दृढ निश्चय आहे, तरीही मी त्या निश्चयाच्या पार गेलेला साक्षी आत्मा आहे. माझ्याद्वारे सर्व कर्मांचे कर्तृत्व घडत असले, तरी मी त्या कर्मांपेक्षा आणि कर्तृत्वापेक्षा पूर्णपणे भिन्न आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुका आता स्वतःच्या आत्मरूपातच लीन झाला असून तो आपल्याच देहभावापासून पूर्णपणे निराळा झाला आहे.
॥ अभंग १५८४ ॥ अभंग रचना
घोंटवीन लाळ ब्रम्हज्ञान्या हातीं । मुक्तां आत्मस्थिती सांडवीन ॥१॥
ब्रम्हभूत होते काया च कीर्तनीं । भाग्य तरी ॠणी देवा ऐसा ॥ध्रु.॥
तीर्थ भ्रमकासी आणीन आळस । कडु स्वर्गवास करिन भोग ॥२॥
सांडवीन तपोनिधा अभिमान । यज्ञा आणि दान लाजवीन ॥३॥
भक्तिभाग्यप्रेमा साधीन पुरुषार्थ । ब्रम्हींचा जो अर्थ निजठेवा ॥४॥
धन्य म्हणवीन येहे लोकीं लोकां । भाग्य आम्हीं तुका देखियेला ॥५॥
मी माझ्या हरिकीर्तनाच्या बळावर केवळ कोरडे ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्यांना भक्तीच्या प्रेमरसाची लाळ घोटायला लावीन आणि मुक्तांना त्यांची आत्मस्थिती विसरायला लावीन. हरिकीर्तनामध्ये देहच ब्रह्मरूप होऊन जातो आणि आमचे भाग्य एवढे श्रेष्ठ आहे की साक्षात देव आमचा ऋणी बनतो. केवळ तीर्थाटन करणाऱ्यांना मी भक्तीचा असा मार्ग दाखवीन की ते तीर्थ भ्रमणे सोडतील आणि स्वर्गभोगाची लालसाही फिकी पाडीन. तपोनिधींचा अहंकार मी घालवीन आणि केवळ बाह्य यज्ञ-दानाचा मान करणाऱ्यांना लाजवीन. मी भक्तीचे भाग्य आणि प्रेमाचा पुरुषार्थ साधेन, जो ब्रह्माचा खरा गुप्त साठा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी या जगातील लोकांना धन्य करीन आणि ते म्हणतील की आम्ही तुकारामांना पाहिले हेच आमचे मोठे भाग्य आहे.
॥ अभंग १५८५ ॥ अभंग रचना
संसाराचे अंगीं अवघीं च वेसनें । आम्ही या कीर्तनें शुद्ध जालों ॥१॥
आतां हें सोंवळें जालें त्रिभुवन । विषम धोऊन सांडियेलें ॥ध्रु.॥
ब्रम्हपुरीं वास करणें अखंड । न देखिजे तोंड विटाळाचें ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां एकांताचा वास । ब्रम्हीं ब्रम्हरस सेवूं सदा ॥३॥
संसारात केवळ व्यसने, वासना आणि विकार भरलेले असतात, पण आम्ही हरिकीर्तनाच्या रंगात रंगून पूर्णपणे शुद्ध आणि पवित्र झालो आहोत. या कीर्तनामुळे आता तिन्ही षटके (त्रिभुवन) अत्यंत पवित्र झाली असून सर्व विषमता धुवून नष्ट झाली आहे. आता आमचा अखंड वास ब्रह्मपुरीत (वैकुंठात) झाला असून आम्हाला कोणत्याही विटाळाचे किंवा अज्ञानाचे तोंड पाहावे लागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्हाला आता आत्मस्वरूपातील एकांताचा वास लाभला असून आम्ही निरंतर ब्रह्माच्या स्वरूपातील ब्रह्मरसाचे प्राषण करत असतो.
॥ अभंग १५८६ ॥ अभंग रचना
तुम्ही सनकादिक संत । म्हणवितां कृपावंत ॥१॥
एवढा करा उपकार । देवा सांगा नमस्कार ॥ध्रु.॥
भाकूनि करुणा । विनवा वैकुंठींचा राणा ॥२॥
तुका म्हणे मज आठवा । मुळ लवकरी पाठवा ॥३॥
हे सनकादिक संतांनो, तुम्ही जगामध्ये अत्यंत कृपावंत म्हणून ओळखले जाता. माझ्यावर एवढा उपकार करा की, वैकुंठाच्या राण्याला म्हणजे पांडुरंगाला माझा साष्टांग नमस्कार सांगा. त्याच्यासमोर माझी करुणा भाका आणि माझी विनंती देवाला सांगा. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाला माझी आठवण करून द्या आणि मला या संसारात न ठेवता आपल्याकडे बोलावण्यासाठी लवकर निरोप पाठवा.
॥ अभंग १५८७ ॥ अभंग रचना
आपुल्या माहेरा जाईंन मी आतां । निरोप या संतां हातीं आला ॥१॥
सुख दुःख माझें ऐकिलें कानीं । कळवळा मनीं करुणेचा ॥ध्रु.॥
करुनी सिद्ध मूळ साउलें भातुकें । येती दिसें एकें न्यावयासी ॥२॥
त्या चि पंथें माझें लागलेंसे चत्ति । वाट पाहें नित्य माहेराची ॥३॥
तुका म्हणे आतां येतील न्यावया । अंगें आपुलिया मायबाप ॥४॥
मी आता माझ्या माहेराला म्हणजे पांडुरंगाच्या वैकुंठधामाला जाणार आहे, कारण संतांच्या हाती माझ्यासाठी बोलावण्याचा निरोप आला आहे. माझ्या माहेरच्या पांडुरंगाने माझे सर्व सुख-दुःख ऐकले असून त्याच्या मनात माझ्याविषयी करुणेचा कळवळा आला आहे. देवाने मला नेण्यासाठी बोलावणे आणि प्रेमाचा भातुकडा तयार केला असून एका शुभ दिवशी तो मला नेण्यासाठी येईल. माझे चित्त आता केवळ त्याच वाटेकडे लागले असून मी रोज माझ्या या माहेराची वाट पाहत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझे मायबाप पांडुरंग स्वतः मला त्यांच्या धामाला नेण्यासाठी नक्की येतील.
॥ अभंग १५८८ ॥ अभंग रचना
चिन्हें उमटताती अंगीं । शकुना जोगीं उत्तम ॥१॥
आठवला बापमाय । येइल काय मूळ नेणों ॥ध्रु.॥
उत्कंठित जालें मन । ते चि खुण तेथींचि ॥२॥
तुका म्हणे काम वारीं । आळस घरीं करमेना ॥३॥
माझ्या अंगावर उत्तम शकुनाची शुभ लक्षणे उमटू लागली आहेत. मला माझ्या मायबापाची म्हणजे पांडुरंगाची आठवण येत असून मला नेण्यासाठी कधी बोलावणे येते हे मला ठाऊक नाही. माझे मन अत्यंत उत्कंठित झाले आहे, हीच माझ्या माहेरून बोलावणे आल्याची खूण आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता सर्व सांसारिक कामे बाजूला सारली आहेत आणि मला या जगात एक क्षणही राहावेसे वाटत नाही.
॥ अभंग १५८९ ॥ अभंग रचना
आरोनियां पाहे वाट । कटकट सोसेना ॥१॥
आलियांस पुसें मात । तेथें चत्ति लागलें ॥ध्रु.॥
दळीं कांडीं लोकांऐसें । परि मी नसें ते ठायीं ॥२॥
तुका म्हणे येथें पिसें । तेथें तैसें असेल ॥३॥
मी उंच जागी उभा राहून देवाच्या येण्याची वाट पाहत आहे, कारण आता मला या संसाराची कटकट मुळीच सोसवत नाही. पंढरपूरहून किंवा देवाकडून येणाऱ्या प्रत्येक माणसाला मी देवाची विचारपूस करतो, कारण माझे चित्त पूर्णपणे तिथेच जडले आहे. मी वरवर पाहता लोकांमधे राहून दळणे-कांडणे किंवा कामे करत असलो, तरी माझे मन तिथे मुळीच नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसा मी इथे देवाच्या प्रेमात वेडा झालो आहे, तसेच देवाच्या मनातही माझ्याविषयी तेवढेच प्रेम असेल.
॥ अभंग १५९० ॥ अभंग रचना
येथीलिया अनुभवें । कळों जीवें हें येतसे ॥१॥
दोहीं ठायीं एक जीव । माझी कींव त्या अंगीं ॥ध्रु.॥
भूक भुके चि खाउनि धाय । नाहीं हाय अन्नाची ॥२॥
तुका म्हणे सुख जालें । अंतर धालें त्यागुणें ॥३॥
मला इथल्या भक्तीच्या अनुभवावरून अंतरात्म्यात हे पूर्णपणे समजत आहे. देव आणि भक्त या दोघांच्या ठायी एकच आत्मा वसलेला आहे आणि माझी कळकळ देवाला पूर्णपणे जाणवत आहे. माझी सांसारिक भूक भक्तीच्या रसाने शांत झाली असून मला आता ऐहिक गोष्टींची कोणतीही खंत राहिलेली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला परम सुख प्राप्त झाले असून माझे अंतःकरण त्या भगवंताच्या कृपेने पूर्ण तृप्त झाले आहे.
॥ अभंग १५९१ ॥ अभंग रचना
पैल आले हरि । शंख चक्र शोभे करीं ॥१॥
गरुड येतो फडत्कारें । ना भी ना भी म्हणे त्वरे ॥ध्रु.॥
मुगुटकुंडलांच्या दीप्ति । तेजें लोपला गभस्ति ॥२॥
मेघश्यामवर्ण हरि । मूर्ति डोळस साजिरी ॥३॥
चुतर्भुज वैजयंती । गळां माळ हे रुळती ॥४॥
पीतांबर झळके कैसा । उजळल्या दाही दिशा ॥५॥
तुका जालासे संतुष्ट । घरा आलें वैकुंठपीठ ॥६॥
हातांत शंख आणि चक्र धारण करून साक्षात हरी समोर आले आहेत. गरुड पंखांचा फडत्कार करत वेगाने येत आहे आणि 'भिवू नकोस, भिवू नकोस' असा अभय देत आहे. देवाच्या मुकुट आणि कुंडलांच्या प्रकाशाने सूर्याचे तेजही फिके पडले आहे. काळ्या ढगासारखा सावळा वर्ण असलेला हरी साजिऱ्या आणि सुंदर मूर्तीरूपात दिसत आहे. चार बाहू आणि गळ्यात वैजयंती माळ रुळत आहे. देवाचा पीतांबर असा झळकत आहे की त्याने दाही दिशा उजळून निघाल्या आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे मन पूर्ण समाधानी झाले आहे कारण साक्षात वैकुंठ पीठच माझ्या घरी अवतरले आहे.
॥ अभंग १५९२ ॥ अभंग रचना
शंखचक्रगदापद्म । पैल आला पुरुषोत्तम ॥१॥
ना भी ना秘 भक्तराया । वेगीं पावलों सखया ॥ध्रु.॥
दुरूनि येतां दिसे दृष्टी । धाकें दोष पळती सृष्टी ॥२॥
तुका देखोनि एकला । वैकुंठींहूनि हरि आला ॥३॥
हातांत शंख, चक्र, गदा आणि पद्म घेऊन साक्षात पुरुषोत्तम भगवान समोर आले आहेत. "हे माझ्या भक्ता, घाबरू नकोस, मी तुझा सखा अत्यंत वेगाने तुझ्यासाठी आलो आहे," असे देव म्हणत आहे. देवाला दूरवरून येताना पाहताच त्याच्या धाकाने जगातील सर्व दोष आणि पापे पळून जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला या संसारात एकटे आणि उदास पाहून साक्षात हरी वैकुंठावरून माझ्यासाठी धावून आला आहे.
॥ अभंग १५९३ ॥ अभंग रचना
पैल दिसतील भार । दिंडी पताका अपार ॥१॥
आला पंढरीचा राणा । दिसतील त्याच्या खुणा ।
सुख वाटे मना । डोळे बाह्या स्फुरती ॥ध्रु.॥
उठिले गजर नामाचे । दळभार वैष्णवांचे ॥२॥
तुका करी रिता ठाव । त्यांसी बैसावया वाव ॥३॥
दूरवर वारकऱ्यांचे थवेच्या थवे आणि अगणित दिंड्या-पताका दिसू लागल्या आहेत. पंढरीचा राजा विठ्ठल आला आहे, त्याच्या आगमनाच्या खुणा आता स्पष्ट दिसत आहेत; माझे मन सुखावले असून डोळे अन् बाहू आनंदाने स्फुरण पावत आहेत. हरिनामाचा मोठा गजर उठला असून वैष्णवांचे मेळावे आले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी या सर्व वैष्णव आणि भगवंताला बसण्यासाठी माझी जागा मोकळी आणि तयार करून ठेवत आहे.
॥ अभंग १५९४ ॥ अभंग रचना
चला जाऊं रे सामोरे । पुढें भेटों विठ्ठल धुरे ॥१॥
तुका आनंदला मनीं । कैसा जातो लोटांगणीं । फेडावया धणी । प्रेमसुखाची आजि ॥ध्रु.॥
पुढें आले कृपावंत । मायबाप साधुसंत ॥२॥
आळंगिला बाहीं । ठेविला विठोबाचे पायीं ॥३॥
चला, आपण सगळे सामोरे जाऊया आणि पुढे जाऊन मुख्य असलेल्या विठ्ठलाला भेटूया. तुकाराम महाराजांचे मन आनंदाने भरून आले असून ते आज प्रेमाच्या सुखाची तृप्ती करून घेण्यासाठी लोटांगण घालत आहेत. माझे मायबाप असलेले कृपावंत साधुसंत समोर आले आहेत. त्यांनी मला आपल्या बाहूंत घट्ट आलिंगन दिले आणि थेट विठोबाच्या चरणावर नेऊन ठेवले.
॥ अभंग १५९५ ॥ अभंग रचना
पाहुणे घरासी । आजि आले हृषीकेशी ॥१॥
काय करूं उपचार । कोंप मोडकी जर्जर । कण्या दरदर । पाण्यामाजी रांधिल्या ॥ध्रु.॥
घरीं मोडकिया बाजा । वरि वाकळांच्या शेजा ॥२॥
मुखशुद्धि तुळसी दळ । तुका म्हणे मी दुर्बळ ॥३॥
आज साक्षात हृषीकेशी (भगवंत) माझ्या घरी पाहुणे म्हणून आले आहेत. पण मी त्यांचा काय आदरातिथ्य करू? माझी झोपडी अगदी मोडकळीस आलेली आणि जुनी आहे, माझ्याकडे खायला केवळ पाण्यात शिजवलेल्या जाड्याभरड्या कण्याच आहेत. घरात मोडक्या खाटा आहेत आणि त्यावर अंथरायला जुन्या वाकळी (गोधड्या) आहेत. तोंडाच्या शुद्धीसाठी माझ्याकडे केवळ तुळशीचे पत्र आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मी अत्यंत गरीब आणि दुर्बळ आहे, पण माझ्या या भावाला तू स्वीकार कर.
॥ अभंग १५९६ ॥ अभंग रचना
संतीं केला अंगीकार । त्यासी अभिमान थोर ॥१॥
कांहीं ठेविलें चरणीं । घेतीं तें चि पुरवूनि ।
तुका पायवणी । घेऊनियां निराळा ॥ध्रु.॥
नसतां कांहीं संचित । भेटी जाली अवचित ॥२॥
देव मिळोनियां भक्त । तुका केलासे सनाथ ॥३॥
संतांनी माझा स्वीकार केला आहे आणि त्यांना आपल्या भक्तांचा मोठा अभिमान असतो. मी त्यांच्या चरणी जी काही माझी तुच्छ सेवा अर्पण केली, ती त्यांनी पूर्ण मानून स्वीकारली आहे; तुकाराम महाराज म्हणतात, मी त्यांच्या चरणांचे तीर्थ (पायवणी) घेऊन धन्य झालो आहे. माझ्याकडे कोणतेही पूर्वसंचित पुण्य नसताना मला अचानक संतांची भेट घडली. देव आणि भक्तांच्या या संगमाने तुकारामाला खऱ्या अर्थाने सनाथ आणि धन्य केले आहे.
॥ अभंग १५९७ ॥ अभंग रचना
अवघियांच्या आलों मुळें । एका वेळे न्यावया ॥१॥
सिद्ध व्हावें सिद्ध व्हावें । आधीं ठावें करितों ॥ध्रु.॥
जोंवरि ते घटिका दुरी । आहे उरी तो काळ ॥२॥
मंगळाचे वेळे उभे । असों शोभे सावध ॥३॥
अवघियांचा योग घडे । तरी जोडे श्लाघ्यता ॥४॥
तुका म्हणे पाहें वाट । बहु आट करूनि ॥५॥
मी तुम्हा सर्वांना एकाच वेळी परमात्म्याच्या धामाला नेण्यासाठी निरोप (मूळ) घेऊन आलो आहे. तुम्ही सर्वांनी आता तयार व्हावे, म्हणून मी आधीच तुम्हा सर्वांना ही सूचना देऊन सावध करत आहे. तो अंतिम शुभ प्रसंग येण्यासाठी जेवढा वेळ शिल्लक आहे, तेवढ्या काळात तुम्ही पूर्ण सावध राहा. त्या मंगल प्रसंगी आपण सर्वांनी अत्यंत सावध आणि तयार असले पाहिजे. जर तुम्हा सर्वांचा एकत्र उद्धार झाला, तरच या परमार्थाची खरी श्रेष्ठता आणि शोभा वाढेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी अत्यंत आतुरतेने तुम्हा सर्वांची तयार होण्याची वाट पाहत आहे.
॥ अभंग १५९८ ॥ अभंग रचना
सकळ ही माझी बोळवण करा । परतोनि घरा जावें तुम्हीं ॥१॥
कर्मधर्में तुम्हां असावें कल्याण । घ्या माझें वचन आशीर्वाद ॥ध्रु.॥
वाढवूनि दिलों एकाचिये हातीं । सकळ निश्चिंती जाली तेथें ॥२॥
आतां मज जाणें प्राणेश्वरासवें । माझिया भावें अनुसरलों ॥३॥
वाढवितां लोभ होईंल उसीर । अवघींच स्थिर करा ठायीं ॥४॥
धर्म अर्थ काम जाला एके ठायीं । मेळविला जिंहीं हाता हात ॥५॥
तुका म्हणे आतां जाली हे चि भेटी । उरल्या त्या गोष्टी बोलावया ॥६॥
तुम्ही सर्वांनी आता मला निरोप द्यावा (बोळवण करावी) आणि आता सर्वांनी आपापल्या घरी परतावे. तुम्ही आपापले धर्म-कर्म सांभाळून सुखी राहा, हाच माझा तुम्हाला आशीर्वाद आहे. मी तुम्हाला साक्षात पांडुरंगाच्या हाती सुपूर्द केले आहे, त्यामुळे मला आता तुमची पूर्ण निश्चिंती वाटत आहे. आता मला माझ्या प्राणेश्वरासोबत (पांडुरंगासोबत) जायचे आहे, मी माझ्या पूर्ण भावाने त्याला अनुसरलो आहे. अधिक मोह किंवा लोभ वाढवत राहिलो तर उशीर होईल, म्हणून तुम्ही तुमचे मन स्थिर करा. ज्या देवाने धर्म, अर्थ आणि काम हे सर्व पुरुषार्थ एकत्र मिळवून दिले, त्या भगवंताशी आपला हात जुळला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपली हीच शेवटची भेट आहे, आता बोलण्यासारख्या उरलेल्या सर्व गोष्टी परमात्म्यातच लीन झाल्या आहेत.
॥ अभंग १५९९ ॥ अभंग रचना
बोलिलों तें आतां पाळावें वचन । ऐसें पुण्य कोण माझे गांठी ॥१॥
जातों आतां आज्ञा घेऊनियां स्वामी । काळक्षेप आम्ही करूं कोठें ॥ध्रु.॥
न घडे यावरि न धरवे धीर । पीडतां राष्ट्र देखोनि जग ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही दिसे मोकलिलें । काय आतां आलें जीवित्वाचें ॥३॥
मी आजवर जे उपदेशाचे बोल बोललो, ते तुम्ही आता पाळावेत; पण माझे हे बोलणे तुम्ही ऐकाल एवढे पुण्य माझ्या गाठीशी कुठे आहे? हे स्वामींनो, मी आता तुम्हा सर्वांची आज्ञा घेऊन या जगातून जात आहे, आता मी इथे वेळ कसा घालवू? जगातील लोकांना संसारात पीडित आणि दुःखी पाहून माझ्याने आता अधिक धीर धरवत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला असे दिसते की तुम्ही ईश्वराला विसरून मोकळे झाला आहात, मग आता अशा जगात राहून जगण्यात काय अर्थ उरला आहे?
॥ अभंग १६०० ॥ अभंग रचना
करावें तें काम । उगाच वाढवावा श्रम ॥१॥
अवघें एकमय । राज्य बोलों चालों नये ॥ध्रु.॥
दुजयाची सत्ता । न चलेसी जाली आतां ॥२॥
आतां नाहीं तुका । पुन्हा हारपला लोकां ॥३॥
ज्या गोष्टीने आत्महित साधेल तेच कार्य करावे, व्यर्थ सांसारिक कष्टांचा श्रम वाढवण्यात काही अर्थ नाही. आता सर्वत्र एका परमात्म्याचेच अखंड साम्राज्य पसरले आहे, जिथे द्वैताचे बोलणे आणि चालणे पूर्णपणे थांबले आहे. आता इथे दुसऱ्या कोणत्याही माया किंवा मोहाची सत्ता चालू शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता तुकाराम स्वतःचा देहभाव सोडून पूर्णपणे परमात्म्यात विलीन झाला आहे आणि या जगातील लोकांसाठी कायमचा अदृश्य (हारपला) झाला आहे.
भाग 15 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 17 (पुढे)