॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 17 (1601 ते 1700)
अभंग 1601 ते 1700

सार्थ गाथा: भाग 17

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १६०१ ॥ अभंग रचना
आम्ही जातों तुम्ही कृपा असों द्यावी । सकळा सांगावी विनंती माझी ॥१॥
वाडवेळ जाला उभा पांडुरंग । वैकुंठा श्रीरंग बोलावितो ॥२॥
अंतकाळीं विठो आम्हांसी पावला । कुडीसहित जाला गुप्त तुका ॥३॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात की आम्ही आता निजधामाला जात आहोत, तुमची कृपा आमच्यावर अशीच राहू द्या. पांडुरंग खूप वेळ उभा राहून आमची वाट पाहत आहे आणि श्रीहरी मला वैकुंठाला बोलावत आहे. शेवटी विठ्ठल आपल्याला धावून आला आणि तुकाराम महाराज सदेह गुप्त झाले.
॥ अभंग १६०२ ॥ अभंग रचना
तुका उतरला तुकीं । नवल जालें तिहीं लोकीं ॥१॥
नित्य करितों कीर्तन । हें चि माझें अनुष्ठान ॥ध्रु.॥
तुका बैसला विमानीं । संत पाहाती लोचनीं ॥२॥
देव भावाचा भुकेला । तुका वैकुंठासी नेला ॥३॥
तुकाराम महाराज भक्तीच्या कसोटीवर पूर्ण उतरले आणि हे नवल तिन्ही लोकांत झाले. नेहमी कीर्तन करणे हेच माझे मुख्य अनुष्ठान आहे. संत तुकाराम महाराज विमानात बसले आणि सर्व संत उघड्या डोळ्यांनी ते पाहत राहिले. ईश्वर केवळ खऱ्या भावाचा भुकेला असतो, म्हणूनच त्याने तुकाराम महाराजांना सदेह वैकुंठाला नेले.
॥ अभंग १६०३ ॥ अभंग रचना
न देखिजे ऐसें केलें । या विठ्ठलें दुःखासी ॥१॥
कृपेचिये सिंव्हासनीं । अधिष्ठानीं बैसविलें ॥ध्रु.॥
वाजता तो नलगे वारा । क्षीरसागरा शयनीं ॥२॥
तुका म्हणें अवघें ठायीं । मज पायीं राखिलें ॥३॥
या विठ्ठलाने माझे सर्व दुःख असा काही नाहीसे केले की ते पुन्हा कधी दिसलेच नाही. त्यांनी मला आपल्या कृपेच्या सिंहासनावर बसवले आहे. क्षीरसागरात निजलेल्या भगवान विष्णुंप्रमाणे मला कोणतीही अडचण किंवा बाधा शिवू शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की विठ्ठलाने मला सर्व ठिकाणी आपल्या चरणांशी सुरक्षित ठेवले आहे.
॥ अभंग १६०४ ॥ अभंग रचना
वाराणसीपयपत असों सुखरूप । सांगावा निरोप संतांसी हा ॥१॥
येथूनियां आम्हां जाणें निजधामा । सवें असे आम्हां गरुड हा ॥२॥
कृपा असों द्यावी मज दीनावरी । जातोंसों माहेरी तुका म्हणे ॥३॥
संत तुकाराम महाराज संतांना निरोप देतात की आम्ही सुखरूप आहोत. आता येथून आम्हाला निजधामाला जायचे आहे आणि गरुड आमच्यासोबत सज्ज आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझ्यासारख्या दीनावर तुमची कृपा राहू द्या, मी आता माझ्या मूळ माहेरी म्हणजेच देवाच्या धामाला जात आहे.
॥ अभंग १६०५ ॥ अभंग रचना
जाती पंढरीस । म्हणे जाईंन तयांस ॥१॥
तया आहे संवसार । ऐसें बोले तो माहार ॥ध्रु.॥
असो नसो भाव । जो हा देखे पंढरिराव ॥२॥
चंद्रभागे न्हाती । तुका म्हणे भलते याती ॥३॥
जे पंढरपूरला जातात आणि म्हणतात की मीही त्यांच्यासोबत जाईन, परंतु त्यांच्या मनात संसाराचीच आसक्ती असते, अशा लोकांना महाराज हीन विचारांचे मानतात. मनात खरा भाव असो वा नसो, जो पंढरीनाथाचे दर्शन घेतो किंवा चंद्रभागेत स्नान करतो, तो कोणत्याही जातीचा असला तरी तुकाराम महाराज म्हणतात की त्याचा उद्धार होतो.
॥ अभंग १६०६ ॥ अभंग रचना
धरियेलीं सोंगें । येणें अवघीं पांडुरंगें ॥१॥
तें हें ब्रम्ह विटेवरी । उभें चंद्रभागे तिरीं ॥ध्रु.॥
अंतर व्यापी बाहे । धांडोळितां कोठें नोहे ॥२॥
योगयागतपें । ज्याकारणें दानजपें ॥३॥
दिले नेदी जति । भोग सकळ ज्या होती ॥४॥
अवघी लीळा पाहे । तुका म्हणे दासां साहे ॥५॥
या पांडुरंगानेच सर्व जगताची सोंगे आणि रूपे घेतली आहेत. तेच परब्रह्म आज चंद्रभागेच्या तीरावर विटेवर उभे आहे. तो आत आणि बाहेर सर्वत्र व्यापलेला आहे, शोधले तरी तो कुठे नाही असे नाही. योग, याग, तप, दान आणि जप ज्याच्यासाठी केले जातात, तो सर्व लीला पाहतो आणि तुकाराम महाराज म्हणतात की तो आपल्या भक्तांचे रक्षण करतो.
॥ अभंग १६०७ ॥ अभंग रचना
ज्याचे गर्जतां पवाडे । कळिकाळ पायां पडे ॥१॥
तो हा पंढरीचा राणा । पुसा सा चौं अठरा जणां ॥ध्रु.॥
चिंतितां जयासी । भुक्तिमुक्ति कामारी दासी ॥२॥
वैकुंठासी जावें । तुका म्हणे ज्याच्या नांवें ॥३॥
ज्याच्या कीर्तीची गर्जना ऐकून काळाचा काळही पाया पडतो, तोच हा पंढरीचा राजा आहे. हीच गोष्ट सहा शास्त्रे, चार वेद आणि अठरा पुराणांना विचारावी. ज्याचे चिंतन केल्याने समृद्धी आणि मुक्ती या दासींसारख्या सेवेत येतात, तुकाराम महाराज म्हणतात की ज्याच्या नावाने वैकुंठाची प्राप्ती होते तो हा पांडुरंग आहे.
॥ अभंग १६०८ ॥ अभंग रचना
ज्याचे गर्जतां पवाडे । श्रुतिशास्त्रां मौन्य पडे ॥१॥
तेथें माझी वाचा किती । पुरे करावया स्तुती ॥ध्रु.॥
सिणलें सहजर तोंडें । शेषाफणी ऐसें धेंडें ॥२॥
तुका म्हणे मही । पत्र सिंधु न पुरे शाही ॥३॥
ज्या देवाचा महिमा वर्णन करताना वेद आणि शास्त्रे मौन बाळगतात, तेथे माझी वाचा त्याची स्तुती पूर्ण कशी करू शकेल? हजार तोंडे असलेला शेषनागही उसकी स्तुती करताना थकतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की संपूर्ण पृथ्वी कागद केली आणि समुद्राची शाई केली तरी उसकी स्तुती अपूर्णच राहील.
॥ अभंग १६०९ ॥ अभंग रचना
देव राखे तया मारील कोण । न मोडे कांटा हिंडतां वन ॥१॥
न जळे न बुडे नव्हे कांहीं । विष तें ही अमृत पाहीं ॥ध्रु.॥
न चुके वाट न पडे फंदीं । नव्हे कधीं कधीं यमबाधा ॥२॥
तुका म्हणे नारायण । येता गोर्‍या वारी वाण ॥३॥
ज्याचे रक्षण देव करतो त्याला कोणीही मारू शकत नाही. वनात फिरताना त्याला काटाही टोचत नाही. तो आगीत जळत नाही, पाण्यात बुडत नाही आणि विषसुद्धा त्याच्यासाठी अमृत बनते. तो कधी मार्ग भटकत नाही किंवा संकटात पडत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की नारायण पाठीशी असताना कोणतीही आपत्ती जवळ येत नाही.
॥ अभंग १६१० ॥ अभंग रचना
कोठे गुंतलासी द्वारकेच्या राया । वेळ कां सखया लावियेला ॥१॥
दिनानाथ ब्रीद सांभाळीं आपुले । नको पाहों केलें पापपुण्य ॥ध्रु.॥
पतितपावन ब्रीदें चराचर । पातकी अपार उद्धरिले ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे द्रौपदीचा धांवा । केला तैसा मला पावें आतां ॥३॥
हे द्वारकेच्या राजा, तू कुठे अडकला आहेस आणि का वेळ लावत आहेस? तू दीनानाथ आहेस, या तुझ्या ब्रीदाचे रक्षण कर आणि माझे पाप-पुण्य पाहू नकोस. तू चराचरात पतितपावन म्हणून प्रसिद्ध आहेस आणि अगणित पापी लोकांचा उद्धार केला आहेस. तुकाराम महाराजांचे बंधू म्हणतात की जसा द्रौपदीच्या हाकेला धावून आलास, तसा मलाही आता धावून पाव.
॥ अभंग १६११ ॥ अभंग रचना
कोठें गुंतलासी कोणांच्या धांवया । आली देवराया निद्रा तुज ॥१॥
कोठें गुंतलासी भक्तिप्रेमसुखें । न सुटेती मुखें गोपिकांचीं ॥ध्रु.॥
काय पडिलें तुज कोणाचें संकट । दुरी पंथ वाट न चालवे ॥२॥
काय माझे तुज गुण दोष दिसती । म्हणोनि श्रीपती कोपलासी ॥३॥
काय जालें सांग माझिया कपाळा । उरला जीव डोळां तुका म्हणे ॥४॥
हे देवा, तू कोणाच्या हाकेला धावून जाण्यात अडकला आहेस की तुला झोप आली आहे? तू गोपिकांच्या भक्तीच्या आणि प्रेमाच्या सुखात गुंतला आहेस का? तुझ्यावर कोणाचे मोठे संकट आले आहे की तुला दूरची वाट चालता येत नाही? तुला माझे गुणदोष दिसत आहेत म्हणून तू कोपला आहेस का? तुकाराम महाराज म्हणतात की माझ्या नशिबात काय घडले आहे ते सांग, माझा जीव आता डोळ्यात उरला आहे.
॥ अभंग १६१२ ॥ अभंग रचना
परस्त्रीतें म्हणतां माता । चत्ति लाजवितें चित्ती ॥१॥
काय बोलोनियां तोंडें । मनामाजी कानकोंडें ॥ध्रु.॥
धर्मधारष्टिगोष्टी सांगे । उष्ट्या हाते नुडवी काग ॥२॥
जें जें कर्म वसे अंगीं । तें तें आठवे प्रसंगीं ॥३॥
बोले तैसा चाले । तुका म्हणे तो अमोल ॥४॥
तोंडाने परस्त्रीला माता म्हणायचे पण मनात मात्र वाईट विचार ठेवायचे, याने स्वतःचेच मन लाजते. तोंडाने धर्माच्या मोठ्या गोष्टी सांगायच्या पण साधी उष्ट्या हाताने कावळ्यालाही हाकलण्याची दानत नसणे हे व्यर्थ आहे. माणसाच्या अंगात जे जसे कर्म किंवा स्वभाव असतो, मोक्याच्या वेळी तसेच आठवते. तुकाराम महाराज म्हणतात की जो जसे बोलतो तसाच वागतो, तोच जगामध्ये अतिशय मोल असलेला माणूस असतो.
॥ अभंग १६१३ ॥ अभंग रचना
असत्य वचन होतां सर्व जोडी । जरी लग्नघडी परउपकार ॥१॥
जाईंल पतना यासि संदेह नाहीं । साक्ष आहे कांहीं सांगतों ते ॥ध्रु.॥
वदविलें मुखें नारायणें धर्मा । अंगुष्ठ त्या कर्मासाटीं गेला ॥२॥
तुका म्हणे आतां सांभळा रे पुढें । अंतरिंचे कुडें देइल दुःख ॥३॥
अगदी लग्नाचा प्रसंग असो किंवा परोपकार असो, जर असत्य वचन बोलले तर त्याचा परिणाम पतनातच होतो यात शंका नाही. देवाने स्वतः धर्माकडून एक असत्य वदवून घेतले, तर त्याच्या या कर्मामुळे त्याच्या अंगाला किंवा रथाला बाधा आली. तुकाराम महाराज म्हणतात की म्हणून पुढे सावध राहा, मनातील कपट नेहमी दुःखच देते.
॥ अभंग १६१४ ॥ अभंग रचना
जळों त्याचें तोंड । ऐसी कां ते व्याली रांड ॥१॥
सदा भोवयासी गांठी । क्रोध धडधडीत पोटीं ॥ध्रु.॥
फोडिली गोंवरी । ऐसी दिसे तोंडावरी ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं । चित्ती समाधान कांहीं ॥३॥
ज्याच्या मनात सदा क्रोध असतो आणि ज्याच्या कपाळावर कायम आट्या पडलेल्या असतात, अशा माणसाचे तोंड जळो. त्याचे तोंड नेहमी फुटलेल्या शेण्यासारखे उदास व वाईट दिसते. तुकाराम महाराज म्हणतात की अशा माणसाच्या मनात कधीही कोणतेच समाधान नसते.
॥ अभंग १६१५ ॥ अभंग रचना
तोंडें खाये फार । पादे बोचा करी मार ॥१॥
एक ऐसे ते शाहाणे । आपुले अधीन तें नेणें ॥ध्रु.॥
कुले घालूनि उघडे । रागें पाहे लोकांकडे ॥२॥
खेळे जुतकर्म । मग बोंबली जुलूम ॥३॥
निजतां आला मोहो । वीतां म्हणे मेला गोहो ॥४॥
तुका म्हणे त्यांनीं । मनुष्यपणा केली हानी ॥५॥
काही लोक स्वतःला खूप शहाणे समजतात पण स्वतःच्या इंद्रियांवर त्यांचे नियंत्रण नसते. ते वाईट कृत्य करतात आणि नंतर इतरांना दोष देतात किंवा संतापतात. जुगार खेळतात आणि नुकसान झाल्यावर आरडाओरडा करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की अशा माणसांनी आपल्या वागण्याने स्वतःच्या मनुष्यपणाचीच हानी केली आहे.
॥ अभंग १६१६ ॥ अभंग रचना
पतिव्रता नेणे आणिकांची स्तुती । सर्वभावें पति ध्यानीं मनीं ॥१॥
तैसें माझें मन एकविध जालें । नावडे विठ्ठलेंविण दुजें ॥ध्रु.॥
सूर्यविकासिनी नेघे चंद्रकळा । गाय ते कोकिळावसंतेंसी ॥२॥
तुका म्हणे बाळ मातेपुढें नाचे । बोल आणिकांचे नावडती ॥३॥
जशी पतिव्रता स्त्री दुसऱ्या कोणाची स्तुती करत नाही आणि सर्व भावाने आपल्या पतीचेच ध्यान करते, तसेच माझे मन एकाग्र झाले आहे. मला विठ्ठलाशिवाय दुसरे काहीही आवडत नाही. सूर्यकमळ चंद्राच्या प्रकाशात फुलत नाही आणि कोकिळा फक्त वसंत ऋतूतच गाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की लहान मूल आपल्या आईसमोरच आनंदाने नाचते, त्याला इतरांचे बोल आवडत नाहीत.
॥ अभंग १६१७ ॥ अभंग रचना
पंडित म्हणतां थोर सुख । परि तो पाहातां अवघा मूर्ख ॥१॥
काय करावें घोकिलें । वेदपठण वांयां गेलें ॥ध्रु.॥
वेदीं सांगितलें तें न करी । सम ब्रम्ह नेणे दुराचारी ॥२॥
तुका देखे जीवीं शिव । हा तेथींचा अनुभव ॥३॥
स्वतःला पंडित म्हणवून घेण्यात लोकांना सुख वाटते, पण पाहावे तर तो अंतरात्मा न जाणल्यामुळे मूर्खच असतो. फक्त पाठांतर करून वेदपठण केले पण त्याप्रमाणे वागले नाही तर ते पाठांतर वाया जाते. वेदात जे सांगितले आहे ते न करता जो दुराचार करतो, त्याला सर्वत्र ब्रम्ह पाहाता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की प्रत्येक जीवात शिव पाहाणे हाच खरा अनुभव आहे.
॥ अभंग १६१८ ॥ अभंग रचना
पंडित तो चि एक भला । नित्य भजे जो विठ्ठला ॥१॥
अवघें सम ब्रम्ह पाहे । सर्वां भूतीं विठ्ठल आहे ॥ध्रु.॥
रिता नाहीं कोणी ठाव । सर्वां भूतीं वासुदेव ॥२॥
तुका म्हणे तो चि दास । त्यां देखिल्या जाती दोष ॥३॥
खरा पंडित तोच एक चांगला आहे जो नित्य नियमाने विठ्ठलाचे भजन करतो. तो सर्व जगताला समब्रह्म मानतो आणि सर्व प्राणिमात्रांमध्ये विठ्ठलच आहे असे पाहतो. कोणतीही जागा रिकामी नाही, सर्व प्राण्यांमध्ये वासुदेव भरलेला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की तोच देवाचा खरा दास आहे आणि त्याचे दर्शन घेताच सर्व दोष नष्ट होतात.
॥ अभंग १६१९ ॥ अभंग रचना
ऐका पंडितजन । तुमचे वंदितों चरण ॥१॥
नका करूं नरस्तुति । माझी परिसा हे विनंती ॥ध्रु.॥
अन्न आच्छादन । हें तों प्रारब्धा अधीन ॥२॥
तुका म्हणे वाणी । सुखें वेचा नारायणीं ॥३॥
हे पंडित लोकांनो ऐका, मी तुमच्या चरणांना वंदन करतो. माणसांची स्तुती करू नका, ही माझी विनंती ऐका. अन्न आणि वस्त्र मिळणे हे तर आधीच ठरलेल्या प्रारब्धाच्या अधीन आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की आपली वाणी आनंदाने केवळ नारायणाच्या नामातच सार्थकी लावा.
॥ अभंग १६२० ॥ अभंग रचना
विठ्ठल टाळ विठ्ठल दिंडी । विठ्ठल तोंडीं उच्चारा ॥१॥
विठ्ठल अवघ्या भांडवला । विठ्ठल बोला विठ्ठल ॥ध्रु.॥
विठ्ठल नाद विठ्ठल भेद । विठ्ठल छंद विठ्ठल ॥२॥
विठ्ठल सुखा विठ्ठल दुःखा । तुकया मुखा विठ्ठल ॥३॥
टाळ विठ्ठल, दिंडी विठ्ठल आणि तोंडाने उच्चारायचे नामही विठ्ठलच आहे. आमचे सर्व भांडवल विठ्ठलच आहे, म्हणून विठ्ठल विठ्ठल असे बोला. आमचा नाद, भेद आणि छंद सर्व काही विठ्ठलच आहे. सुखात आणि दुःखात सर्व प्रसंगी तुकाराम महाराजांच्या मुखात विठ्ठलच विराजमान आहे.
॥ अभंग १६२१ ॥ अभंग रचना
काय तुझें वेचे मज भेटी देतां । वचन बोलतां एक दोन ॥१॥
काय तुझें रूप घेतों मी चोरोनि । त्या भेणें लपोनि राहिलासी ॥ध्रु.॥
काय तुझें आम्हां करावें वैकुंठ । भेवों नको भेट आतां मज ॥२॥
तुका म्हणे तुझी नलगे दसोडी । परि आहे आवडी दर्शनाची ॥३॥
मला भेट देताना किंवा दोन शब्द बोलताना तुझे काय खर्च होणार आहे? मी तुझे रूप काय चोरून घेणार आहे, ज्याच्या भयाने तू लपून राहिला आहेस? आम्हाला तुझ्या वैकुंठाचे काय करायचे आहे? तू घाबरू नकोस आणि मला भेट. तुकाराम महाराज म्हणतात की मला तुझी संपत्ती नको आहे, मला फक्त तुझ्या दर्शनाची आवड आहे.
॥ अभंग १६२२ ॥ अभंग रचना
संतनिंदा ज्याचे घरीं । नव्हे घर ते यमपुरी ॥१॥
त्याच्या पापा नाहीं जोडा । संगें जना होय पीडा ॥ध्रु.॥
संतनिंदा आवडे ज्यासी । तो जिता चि नर्कवासी ॥२॥
तुका म्हणे तो नष्ट । जाणा गाढव तो स्पष्ट ॥३॥
ज्याच्या घरात संतांची निंदा केली जाते, ते घर नसून यमपुरीच आहे. त्याच्या पापाला कोणतीही उपमा नाही आणि त्याच्या संगतीने इतर लोकांनाही त्रास होतो. ज्याला संतांची निंदा आवडते, तो जिवंत असतानाच नरकात राहिल्यासारखा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की तो दुष्ट माणूस स्पष्टपणे मूर्ख गाढवासारखा आहे.
॥ अभंग १६२३ ॥ अभंग रचना
आलें देवाचिया मना । तेथें कोणाचें चालेना ॥१॥
हरिश्चंद्र ताराराणी । वाहे डोंबा घरीं पाणी ॥ध्रु.॥
पांडवांचा साहाकारी । राज्यावरोनि केले दुरी ॥२॥
तुका म्हणे उगेचि राहा । होईंल तें सहज पाहा ॥३॥
देवाच्या मनात जे येते तेच घडते, तेथे कोणाचेही काही चालत नाही. राजा हरिश्चंद्र आणि राणी तारामती यांना डोंबाच्या घरी पाणी भरावे लागले. पांडवांचा पाठीराखा देव असतानाही पांडवांना राज्यापासून दूर व्हावे लागले. तुकाराम महाराज म्हणतात की म्हणून शांत राहा आणि जे सहज घडत आहे ते पाहात राहा.
॥ अभंग १६२४ ॥ अभंग रचना
निजल्यानें गातां उभा नारायण । बैसल्या कीर्तन करितां डोले ॥१॥
उभा राहोनियां मुखीं नाम वदे । नाचे नाना छंदें गोविंद हा ॥ध्रु.॥
मारगीं चालतां मुखीं नाम वाणी । उभा चक्रपाणी मागें पुढें ॥२॥
तुका म्हणे यासी कीर्तनाची गोडी । प्रेमे घाली उडी नामासाटीं ॥३॥
निजून देवाचे नाव गायले तर नारायण उभा राहून ऐकतो, बसून कीर्तन केले तर तो आनंदाने डोलतो. उभे राहून मुखाने नाम घेतले तर गोविंद विविध छंदांत नाचू लागतो. रस्त्याने चालताना मुखात नाम असेल तर चक्रपाणी मागे-पुढे उभा राहून रक्षण करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की देवाला कीर्तनाची इतकी गोडी आहे की तो भक्तीच्या प्रेमापोटी धावून येतो.
॥ अभंग १६२५ ॥ अभंग रचना
काम क्रोध आम्ही वाहिले विठ्ठलीं । आवडी धरिली पायांसवें ॥१॥
आतां कोण पाहे मागें परतोनि । गेले हारपोनि देहभाव ॥ध्रु.॥
रिद्धिसिद्धी सुखें हाणितल्या लाता । तेथें या प्राकृता कोण मानी ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही विठोबाचे दास । करूनि ठेलों ग्रास ब्रम्हांडाचा ॥३॥
आम्ही आमचे सर्व काम आणि क्रोध विठ्ठलाच्या चरणी अर्पण केले आहेत आणि त्याच्या चरणांशीच आमचे प्रेम जडले आहे. आता मागे वळून कोण पाहील, आमचा देहभावच हरपून गेला आहे. आम्ही ऋद्धी-सिद्धींना लाथ मारली आहे, तेथे या सामान्य लौकिक गोष्टींना कोण विचारतो? तुकाराम महाराज म्हणतात की आम्ही विठोबाचे दास आहोत आणि आम्ही संपूर्ण ब्रह्मांडाला जिंकले आहे.
॥ अभंग १६२६ ॥ अभंग रचना
उठाउठीं अभिमान । जाय ऐसें स्थळ कोण ॥१॥
तें या पंढरीस घडे । खळां पाझर रोकडे ॥ध्रु.॥
अश्रूचिया धारा । कोठें रोमांच शरीरा ॥२॥
तुका म्हणे काला । कोठें अभेद देखिला ॥३॥
लगेचच्या लगेच माणसाचा अहंकार निघून जाईल असे कोणते ठिकाण आहे? ते पंढरपुरात घडते, तेथे दुष्ट माणसांनाही भक्तीचा पाझर फुटतो. डोळ्यांतून प्रेमाश्रूंच्या धारा वाहतात आणि शरीरावर रोमांच उभे राहतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की काल्याच्या कीर्तनात सर्व भेदाभेद मिटून जाणारा अभेद भाव पंढरीतच पाहायला मिळतो.
॥ अभंग १६२७ ॥ अभंग रचना
पंढरी पंढरी । म्हणतां पापाची बोहोरी ॥१॥
धन्य धन्य जगीं ठाव । होतो नामाचा उत्साव ॥ध्रु.॥
रिद्धिसिद्धी लोटांगणीं । प्रेमसुखाचिया खाणी ॥२॥
अधिक अक्षरानें एका । भूवैकुंठ म्हणे तुका ॥३॥
पंढरी पंढरी असा जप करताच सर्व पापांचा नाश होतो. जगतात ते ठिकाण धन्य आहे जिथे देवाच्या नामाचा उत्सव होतो. तेथे ऋद्धी-सिद्धी चरणी लोटांगण घालतात आणि ती प्रेमसुखाची खाण आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की पंढरपूर हे भूलोकावरील साक्षात वैकुंठच आहे.
॥ अभंग १६२८ ॥ अभंग रचना
भार घालीं देवा । न लगे देश डोईं घ्यावा ॥१॥
देह प्रारब्धा अधीन । सोसें अधिक वाढे सीण ॥ध्रु.॥
व्यवसाय निमत्ति । फळ देतसे संचित ॥२॥
तुका म्हणे फिरे । भोंवडीनें दम जिरे ॥३॥
आपला सर्व भार देवावर टाकावा, विनाकारण संपूर्ण जगाची चिंता डोक्यावर घेण्याची गरज नाही. हा देह प्रारब्धाच्या अधीन आहे, निष्कारण हव्यास केल्याने त्रास आणि थकवाच वाढतो. व्यवसाय हे केवळ एक निमित्त आहे, फळ तर संचितानुसारच मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात की विनाकारण फिरण्याने फक्त शक्ती वाया जाते.
॥ अभंग १६२९ ॥ अभंग रचना
भोग भोगावरी द्यावा । संचिताचा करुनी ठेवा ॥१॥
शांती धरणें जिवासाटीं । दशा उत्तम गोमटी ॥ध्रु.॥
देह लेखावें असार । सत्य परउपकार ॥२॥
तुका म्हणे हे मिरासी । बुडी द्यावी ब्रम्हरसी ॥३॥
संचितानुसार येणारा प्रत्येक भोग सहन करावा. जिवाच्या कल्याणासाठी शांती बाळगणे हीच सर्वात उत्तम स्थिती आहे. देहाला असार आणि क्षणभंगुर मानावे आणि परोपकार करणे हेच सत्य मानावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की हीच आमची खरी मिरास आहे, म्हणून आपण ब्रह्मरसात बुडी मारावी.
॥ अभंग १६३० ॥ अभंग रचना
येथें बोलोनियां काय । व्हावा गुरू तरि जाय ॥१॥
मज न साहे वांकडें । ये विठ्ठलकथेपुढें ॥ध्रु.॥
ऐकोनि मरसी कथा। जंव आहेसि तुं जीता ॥२॥
हुरमतीची चाड । तेणें न करावी बडबड ॥३॥
पुसेल कोणी त्यास । जा रे करीं उपदेश ॥४॥
आम्ही विठ्ठलाचे वीर । फोडूं कळिकाळाचें शीर ॥५॥
घेऊं पुढती जन्म । वाणूं कीर्त मुखें नाम ॥६॥
तुका म्हणे मुक्ती । नाहीं आस चि ये चित्ती ॥७॥
येथे उगाच बोलून काय फायदा, ज्याला गुरू व्हायचे असेल त्याने निघून जावे. मला विठ्ठलाच्या कथेपुढे कसलेही वेडेवाकडे ऐकणे सहन होत नाही. जोपर्यंत जिवंत आहेस तोपर्यंत ही नामकथा ऐकून घे. ज्याला स्वतःच्या प्रतिष्ठेची चिंता असेल त्याने निष्कारण बडबड करू नये. कोणी विचारले तर त्याला उपदेश करावा. आम्ही विठ्ठलाचे शूरवीर आहोत आणि कळीकाळाचे डोके फोडू. आम्ही पुन्हा जन्म घेऊ आणि मुखाने देवाची कीर्ती व नाम गाऊ. तुकाराम महाराज म्हणतात की आमच्या मनात मोक्षाचीसुद्धा आशा नाही.
॥ अभंग १६३१ ॥ अभंग रचना
आनुहातीं गुंतला नेणे बाह्य रंग । वृत्ति येतां मग बळ लागे ॥१॥
मदें माते तया नाहीं देहभाव । आपुले आवेव आवरितां ॥ध्रु.॥
आणिकांची वाणी वेद तेणें मुखें । उपचारदुःखें नाठवती ॥२॥
तें सुख बोलतां आश्चर्य या जना । विपरीत मना भासतसे ॥३॥
तुका म्हणे बाह्य रंग तो विठ्ठल । अंतर निवालें ब्रम्हरसें ॥४॥
जो अंतरात्मात मग्न झाला आहे त्याला बाह्य जगाचे भान राहत नाही. नामाच्या किंवा भक्तीच्या धुंदीत असलेल्याला देहभाव उरत नाही. त्याच्या मुखातून वेदतुल्य वाणी बाहेर पडते आणि संसाराचे दुःख आठवत नाही. ते आत्मसुख सांगताना सामान्य लोकांना आश्चर्य वाटते आणि ते त्यांच्या मनाला वेगळेच भासते. तुकाराम महाराज म्हणतात की बाहेर सर्वत्र विठ्ठलच दिसतो आणि अंतःकरण ब्रह्मरसाने शांत झाले आहे.
॥ अभंग १६३२ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हरसगोडी तयांसी फावली । वासना निमाली सकळ ज्यांची ॥१॥
नाहीं त्या विटाळ अखंड सोंवळीं । उपाधीवेगळीं जाणिवेच्या ॥ध्रु.॥
मन हें निश्चळ जालें एके ठायीं । तयां उणें काईं निजसुखा ॥२॥
तीं चि पुण्यवंतें परउपकारी । प्रबोधी त्या नारीनरलोकां ॥३॥
तुका म्हणे त्यांचे पायीं पायपोस । होऊनियां वास करिन तेथें ॥ ४॥
ज्यांची सर्व वासना नष्ट झाली आहे त्यांनाच ब्रह्मरसाची गोडी लाभते. त्यांना कोणताही विटाळ नसतो, ते अखंड शुद्ध असतात आणि सर्व उपाधींपासून वेगळे असतात. ज्यांचे मन एका विठ्ठलाच्या ठिकाणी निश्चल झाले आहे, त्यांना आत्मसुखाची काय कमी असणार? तीच खरी पुण्यवंत आणि परोपकारी माणसे असतात जी जगाला बोध देतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी अशा संतांच्या पायातील वहाण होऊन तेथेच राहीन.
॥ अभंग १६३३ ॥ अभंग रचना
जैसें तैसें राहे देवाचें हें देणें । यत्न करितां तेणें काय नव्हे ॥१॥
दासां कृपासिंधु नुपेक्षी सर्वथा । अंतरींची व्यथा कळे त्यासी ॥ध्रु.॥
मागों नेणे परी माय जाणे वर्म । बाळा नेदी श्रम पावों कांहीं ॥२॥
तुका म्हणे मज अनुभव अंगें । वचन वाउगें मानेना हें ॥३॥
देव ज्या स्थितीत ठेवेल त्यात राहावे, कारण हे देवाचेच देणे आहे. प्रयत्न केल्याने काय बरे साध्य होत नाही? कृपासिंधू देव आपल्या भक्तांकडे कधीही दुर्लक्ष करत नाही, त्याला अंतःकरणातील व्यथा समजते. लहान मुलाला मागता येत नसले तरी आई तिचे मर्म जाणते आणि बाळाला कष्ट होऊ देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की हा माझा स्वतःचा अनुभव आहे, ही गोष्ट खोटी ठरू शकत नाही.
॥ अभंग १६३४ ॥ अभंग रचना
आम्हां हरिच्या दासां कांहीं । भय नाहीं त्रैलोकीं ॥१॥
देव उभा मागें-पुढें । उगवी कोडें संकट ॥ध्रु.॥
जैसा केला तैसा होय । धांवे सोय धरोनि ॥२॥
तुका म्हणे असों सुखें । गाऊं मुखें विठोबा ॥३॥
आम्ही हरीचे दास आहोत, आम्हाला तिन्ही लोकांत कशाचेही भय नाही. देव आमच्या मागे-पुढे उभा असतो आणि सर्व संकटे व अडचणी सोडवतो. भक्त जसा भाव ठेवतो तसाच देव त्याच्यासाठी धावून येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की म्हणून आम्ही आनंदाने राहू आणि मुखाने विठोबाचे गुणगान करू.
॥ अभंग १६३५ ॥ अभंग रचना
परद्रव्यपरनारीचा अभिळास । तेथूनि हारास सर्वभाग्या ॥१॥
घटिका दिवस मास वरुषें लागेतीन । बांधलें पतन गांठोडीस ॥ध्रु.॥
पुढें घात त्याचा रोकडा शकुन । पुढें करी गुण निश्चयेंसी ॥२॥
तुका म्हणे एकां तडतांथवड । काळ लागे नाड परी खरा ॥३॥
दुसऱ्याचे धन आणि दुसऱ्याची स्त्री यांचा अभिलाष धरल्यास सर्व भाग्याचा नाश होतो. काही वेळ, दिवस, महिने किंवा तीन वर्षांत त्याचा विनाश निश्चित होतो. पुढे होणारा विनाश हा अटळ असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की कोणाला लवकर तर कोणाला उशिरा, पण काळाचा फटका बसणे नक्की असते.
॥ अभंग १६३६ ॥ अभंग रचना
समर्थाचें केलें । कोणां जाईंल मोडिलें ॥१॥
वांयां करावी ते उरे । खटपटें सोस पुरे ॥ध्रु.॥
ठेविला जो ठेवा । आपुलाला तैसा खावा ॥२॥
ज्याचें त्याचें हातीं । भुके तयाची फजिती ॥३॥
तुका म्हणे कोटी । बाळे जाले शूळ पोटी ॥४॥
समर्थ देवाने जे ठरवले आहे ते कोणालाही बदलता येत नाही. व्यर्थ खटपट आणि हव्यास करण्यात काही अर्थ नाही. देवाने जो नशिबाचा ठेवा ठेवला आहे तोच सर्वांनी उपभोगावा. ज्याची सत्ता आहे त्याच्याच हातात सर्व काही असते, व्यर्थ हाव धरणाऱ्याची फजिती होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की निष्कारण चिंता केल्याने पोटात दुःखच निर्माण होते.
॥ अभंग १६३७ ॥ अभंग रचना
हे माझी मिराशी । ठाव तुझ्या पायांपाशीं ॥१॥
याचा धरीन अभिमान । करीन आपुलें जतन ॥ध्रु.॥
देऊनियां जीव । बळी साधिला हा ठाव ॥२॥
तुका म्हणे देवा । जुन्हाट हे माझी सेवा ॥३॥
तुझ्या चरणांजवळ मिळणारे स्थान हीच माझी खरी वतनदारी किंवा मिरास आहे. मी याचा अभिमान बाळगीन आणि याचे जतन करीन. स्वतःचा जीव अर्पण करून मी हे स्थान प्राप्त केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे देवा, माझी ही सेवा अतिशय जुनी आणि अखंड आहे.
॥ अभंग १६३८ ॥ अभंग रचना
नेणे गति काय कवण अधोगति । मानिली निश्चिंती तुझ्या पायीं ॥१॥
कर्म धर्म कोण नेणें हा उपाव । तुझ्या पायीं भाव ठेवियेला ॥ध्रु.॥
नेणें निरसं पाप पुण्य नेणें काय । म्हणऊनि पाय धरिले तुझे ॥२॥
वेडा मी अविचार न कळे विचार । तुज माझा भार पांडुरंगा ॥३॥
तुका म्हणे तुज करितां नव्हे काय । माझा तो उपाय कवण तेथें ॥४॥
सद्गती काय आणि अधोगती काय हे मला माहीत नाही, मी तुझ्या चरणांशीच पूर्ण निश्चिंतता मानली आहे. कर्म, धर्म किंवा कोणतेही उपाय मला ठाऊक नाहीत, मी फक्त तुझ्या चरणावर भाव ठेवला आहे. पाप काय आणि पुण्य काय हे निरसणे मला जमत नाही, म्हणूनच मी तुझे पाय धरले आहेत. मी वेडा आणि विचारहीन आहे, हे पांडुरंगा, माझा सर्व भार तुझ्यावरच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुला काय अशक्य आहे? माझ्या उपायांचा तेथे काय उपयोग?
॥ अभंग १६३९ ॥ अभंग रचना
तुझा म्हणऊनि जालों उतराईं । त्याचें वर्म काईं तें मी नेणें ॥१॥
हातीं धरोनियां दावीं मज वाट । पुढें कोण नीट तें चि देवा ॥ध्रु.॥
देवभक्तपण करावें जतन । दोहीं पक्षीं जाण तूं चि बळी ॥२॥
अभिमानें तुज लागली हे लाज । शरणागतां काज करावया ॥३॥
तुका म्हणे बहु नेणता मी फार । म्हणऊनि विचार जाणविला ॥४॥
मी तुझा दास झालो आणि कृतकृत्य झालो, पण त्यातील गूढ काय आहे हे मला ठाऊक नाही. हे देवा, माझा हात धरून मला योग्य वाट दाखव, कारण पुढे कोणती वाट सरळ आहे ते तुलाच माहीत आहे. देव आणि भक्त या दोन्ही नात्यांचे रक्षण तूच कर, कारण दोन्ही बाजूंनी तूच समर्थ आहेस. शरणागताचे कार्य करणे ही तुझीच जबाबदारी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी अतिशय अज्ञानी आहे म्हणूनच मी माझी ही विनंती तुला सांगितली आहे.
॥ अभंग १६४० ॥ अभंग रचना
मारगीं चालतां पाउलापाउलीं । चिंतावी माउली पांडुरंग ॥१॥
सर्व सुख लागे घेउनिया पाठी । आवडींचा कंठीं रस ओती ॥ध्रु.॥
पीतांबरें छाया करी लोभापर । पाहे तें उत्तर आवडीचें ॥२॥
तुका म्हणे हें चि करावें जीवन । वाचे नारायण तान भूक ॥३॥
रस्त्याने चालताना पावलोपावली आपली माउली असलेल्या पांडुरंगाचे चिंतन करावे. असे केल्याने सर्व सुखे मागे धावत येतात आणि गळ्यात आवडीचा नामरस ओततात. देव आपल्या पीतांबराने पाठीवर मायेची सावली धरतो आणि प्रेमाची उत्तरे देतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की हेच आपले जीवन बनवावे, नारायणाचे नाव हीच आपली तहान आणि भूक असावी.
॥ अभंग १६४१ ॥ अभंग रचना
जालों आतां दास । माझे तोडोनियां पाश ॥१॥
ठाव द्यावा पायांपाशीं । मी तो पातकांची राशी ॥ध्रु.॥
सकळ ही गोवा । माझा उगवूनि देवा ॥२॥
तुका म्हणे भय । करा जवळी तें नये ॥३॥
माझे सर्व संसाराचे पाश तोडून मी आता तुझा दास झालो आहे. मी जरी पापांची राशी असलो तरी मला तुझ्या चरणांजवळ स्थान दे. माझा सर्व गुंता आणि संकटे सोडव. तुकाराम महाराज म्हणतात की मला असे अभय दे की कोणतेही भय माझ्या जवळ येऊ नये.
॥ अभंग १६४२ ॥ अभंग रचना
अंतरींचें जाणां । तरि कां येऊं दिलें मना ॥१॥
तुमची करावी म्यां सेवा । आतां अव्हेरितां देवा ॥ध्रु.॥
नव्हती मोडामोडी । केली मागें ते चि घडी ॥२॥
तुका म्हणे दिला वाव । पायीं लागों दिला भाव ॥३॥
तुम्ही तर अंतर्यामी आहात, मग माझ्या मनात असा विचार का येऊ दिला? मला तुमची सेवा करायची आहे, मग आता हे देवा, मला का दूर ढकलत आहात? मागे जी भक्तीची घडी बसवली आहे ती आता मोडू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुम्ही मला वाव दिला आहे म्हणूनच माझा भाव तुमच्या चरणी जडला आहे.
॥ अभंग १६४३ ॥ अभंग रचना
पवित्र होईंन चरित्रउच्चारें । रूपाच्या आधारें गोजिरिया ॥१॥
आपुरती बुद्धी पुण्य नाहीं गांठी । पायीं घालीं मिठी पाहें डोळां ॥ध्रु.॥
गाईंन ओविया शिष्टांच्या आधारें । सारीन विचारें आयुष्या या ॥२॥
तुका म्हणे तुझें नाम नारायणा । ठेवीन मी मना आपुलिया ॥३॥
तुझ्या सुंदर रूपाच्या आधाराने आणि तुझ्या चरित्राचा उच्चार करून मी पवित्र होईन. माझी बुद्धी तोकडी आहे आणि माझ्या गाठीशी कोणतेही पुण्य नाही, म्हणूनच मी तुझ्या चरणांना मिठी मारतो आणि तुला डोळे भरून पाहतो. संतांच्या आधाराने मी तुझ्या ओव्या गाईन आणि विचाराने हे आयुष्य घालवीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे नारायणा, तुझे नाव मी माझ्या मनात जपून ठेवीन.
॥ अभंग १६४४ ॥ अभंग रचना
काय ऐसा जन्म जावा वांयांविण । कांहीं तरी ॠण असो माथां ॥१॥
कोणे तरी काळें होईंल आठव । नाहीं जरी भाव भार खरा ॥ध्रु.॥
शता एकातरी जन्माच्या शेवटीं । कृपाळुवा पोटीं होइल दया ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं फांकों तरी देत । सर्वांचें उचित सांपडलें ॥३॥
हा मनुष्यजन्म असा निष्कारण वाया का जावा? तुझ्या नामस्मरणाचे काहीतरी ऋण माझ्या माथ्यावर असावे. जरी माझ्याकडे पूर्ण भाव नसला तरी कधीतरी तुला माझी आठवण येईल. शंभर जन्मांनंतर का होईना, दयाळू देवाला माझी दया येईलच. तुकाराम महाराज म्हणतात की देव कोणालाही भटकू देत नाही, तो सर्वांचे योग्य हित साधतो.
॥ अभंग १६४५ ॥ अभंग रचना
नाहीं कोणी दिस जात वांयांविण । साध्य नाहीं सीण लटिका चि ॥१॥
एकाचिये माथां असावें निमत्ति । नसो नाहीं हित कपाळीं तें ॥ध्रु.॥
कांहीं एक तरी बोलायाचा जागा । नेदिती वाउगा उभा ठाकों ॥२॥
तुका म्हणे वर्में कळों येती कांहीं । ओळखी जे नाहीं होईंल ते ॥३॥
आमचा एकही दिवस वाया जात नाही आणि आमचे श्रम निष्फळ ठरत नाहीत. सर्व गोष्टींचे निमित्त एका देवावरच असते, कपाळात हित नाही असे होत नाही. बोलायला काहीतरी आधार मिळतो, देव आम्हाला व्यर्थ उभे राहू देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की याने भक्तीची मर्मे कळतात आणि जी ओळख नव्हती ती देवाची ओळख पटते.
॥ अभंग १६४६ ॥ अभंग रचना
काय करील तें नव्हे विश्वंभर । सेवका दारद्रि लाज नाहीं ॥१॥
मजपासूनि हें पडिलें अंतर । काय तो अव्हेर करूं जाणे ॥ध्रु.॥
नामाच्या चिंतनें नासी गर्भवास । नेदी करूं आस आणिकांची ॥२॥
तुका म्हणे नेणों किती वांयां गेले । तयां उद्धरिलें पांडुरंगें ॥३॥
विश्वाचा सांभाळ करणारा विश्वंभर काय करू शकत नाही? त्याच्या सेवकाला गरिबीची कसलीही लाज उरत नाही. माझ्याकडूनच काही अंतर पडले असेल, अन्यथा तो कधी कोणाचा अव्हेर करत नाही. नामाच्या चिंतनाने जन्म-मरणाचा फेरा सुटतो आणि तो इतरांची आशा धरू देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की कितीतरी वाया गेलेल्या लोकांचा पांडुरंगाने उद्धार केला आहे.
॥ अभंग १६४७ ॥ अभंग रचना
संध्या करितोसी केशवाच्या नांवें । आरंभीं तें ठावें नाहीं कैसें ॥१॥
किती या सांगावें करूनि फजित । खळ नेणे हित जवळीं तें ॥ध्रु.॥
माजल्या न कळे उचित तें काय । नेघावें तें खाय घ्यावें सांडी ॥२॥
तुका म्हणे घेती भिंती सवें डोकें । वावसी तें एकें अंधारलीं ॥३॥
तू केशवाच्या नावाने संध्या आणि पूजा करतोस, पण सुरुवातीलाच त्याचा अर्थ तुला ठाऊक नसतो. अशा दुष्ट लोकांना किती सांगावे आणि त्यांची किती फजिती व्हावी, तरी त्यांना जवळ असलेले हित कळत नाही. अहंकाराने माजलेल्या माणसाला योग्य काय ते समजत नाही, तो न खाण्याचे खातो आणि घेण्यासारखे सोडून देतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की अशी माणसे अंधारात भिंतीवर डोके आपटल्यासारखी भटकतात.
॥ अभंग १६४८ ॥ अभंग रचना
दुधाचे घागरी मद्याचा हा बुंद । पडिलिया शुद्ध नव्हे मग ॥१॥
तैसे खळां मुखें न करावें श्रवण । अहंकारें मन विटाळलें ॥ध्रु.॥
काय करावीं तें बत्तीस लक्षणें । नाक नाहीं तेणें वांयां गेलीं ॥२॥
तुका म्हणे अन्न जिरों नेदी माशी । आपुलिया जैशी सवें श्वगॉ ॥३॥
दुधाच्या घागरीत दारूचा एक थेंब पडला तरी ते दूध अपवित्र होते. तसेच दुष्ट माणसाच्या तोंडून कथा किंवा श्रवण करू नये, कारण त्यांचे मन अहंकाराने विटाळलेले असते. अंगात बत्तीस लक्षणे असली तरी नाक नसेल तर ती व्यर्थ ठरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की जशी माशी अन्नात पडल्यास ते अन्न खाण्यायोग्य राहत नाही, तसेच दुर्जनांची संगती सर्व काही बिघडवते.
॥ अभंग १६४९ ॥ अभंग रचना
सांगावें तें बरें असतें हें पोटीं । दुःख देते खोटी बुद्धी मग ॥१॥
आपला आपण करावा वेव्हार । जिंकोनि अंतर मन ग्वाही ॥ध्रु.॥
नाहीं मागें येत बोलिलें वचन । पावावा तो सीण बरा मग ॥२॥
तुका म्हणे बहु भ्यालों खटपटे । आतां देवा खोटे शब्द पुरे ॥३॥
मनात हित चिंतूनच उपदेश करावा, कारण वाईट बुद्धी नंतर दुःख देते. आपले मन साक्षी ठेवून स्वतःचा व्यवहार शुद्ध ठेवावा. तोंडून निघालेले शब्द मागे घेता येत नाहीत, म्हणून नंतर पश्चात्ताप सहन करणे कठीण जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी या जगाच्या लबाडीला खूप भ्यालो आहे, आता हे देवा, मला खोटे शब्द नको आहेत.
॥ अभंग १६५० ॥ अभंग रचना
परिसें वो माते माझी विनवणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसें ॥१॥
भागीरथी महादोष निवारणी । सकळां स्वामिणी तीर्थांचिये ॥ध्रु.॥
जीतां भुक्ति मोक्ष मरणें तुझ्या तिरीं । अहिक्यपरत्री सुखरूप ॥२॥
तुका विष्णुदास संतांचें पोसनें । वागपुष्प तेणें पाठविलें ॥३॥
हे गंगा माते, माझी विनंती ऐक, मी माझे मस्तक तुझ्या चरणी ठेवतो. तू महादोषांचे निवारण करणारी आणि सर्व तीर्थांची स्वामी आहेस. जिवंत असताना भोग आणि मोक्ष देणारी आणि तुझ्या तीरावर मरण आल्यास दोन्ही लोकांत सुखरूप ठेवणारी तू आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की संतांचा दास असलेल्या तुकारामाने हे शब्दरूपी फूल तुझ्याकडे पाठवले आहे.
॥ अभंग १६५१ ॥ अभंग रचना
तुम्ही विश्वनाथ । दीनरंक मी अनाथ ॥१॥
कृपा कराल ते थोडी । पायां पडिलों बराडी ॥ध्रु.॥
काय उणें तुम्हांपाशीं । मी तों अल्पें चि संतोषी ॥२॥
तुका म्हणे देवा । कांहीं भातुकें पाठवा ॥३॥
हे विश्वनाथा, तुम्ही जगाचे मालक आहात आणि मी एक गरीब व अनाथ आहे. तुम्ही केलेली थोडीशी कृपाही माझ्यासाठी खूप मोठी आहे, मी अगतिक होऊन तुमच्या पाया पडतो. तुमच्याकडे कशाचीही कमतरता नाही आणि मी तर अगदी थोड्या गोष्टीनेही समाधानी होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे देवा, मला भक्तीचा काहीतरी प्रसाद किंवा खाऊ पाठवा.
॥ अभंग १६५२ ॥ अभंग रचना
पिंड पदावरी । दिला आपुलिये करीं ॥१॥
माझें जालें गयावर्जन । फिटलें पितरांचें ॠण ॥ध्रु.॥
केलें कर्मांतर । बोंब मारिली हरिहर ॥२॥
तुका म्हणे माझें । भार उतरलें ओझें ॥३॥
मी माझ्याच हाताने देवाच्या चरणावर पिंड अर्पण केला आहे. माझे गया-श्राद्ध पूर्ण झाले आहे आणि पितरांचे ऋण फिटले आहे. मी सर्व कर्मांचा त्याग करून हरि-हराच्या नावाचा जप केला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझ्या शिरावरील संसाराचा सर्व भार आणि ओझे आता उतरले आहे.
॥ अभंग १६५३ ॥ अभंग रचना
मथुरेच्या राया । माझें दंडवत पायां ॥१॥
तुमचे कृपेचें पोसनें । माझा समाचार घेणें ॥ध्रु.॥
नाम धरिलें कंठीं । असें आर्तभूत पोटी ॥२॥
जीवींचें ते जाणा । तुका म्हणे नारायणा ॥३॥
हे मथुरेच्या राजा कृष्णा, तुझ्या चरणी माझे साष्टांग दंडवत असो. मी तुझ्या कृपेवर जगणारा आहे, माझी विचारपूस कर. मी गळ्यात तुझे नाव धारण केले आहे आणि मनात तुझ्या भेटीची तीव्र आस आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे नारायणा, माझ्या मनातील सर्व तडफड तू जाणतोस.
॥ अभंग १६५४ ॥ अभंग रचना
जाय तिकडे लागे पाठीं । नाहीं तुटी आठवाची ॥१॥
हरूनियां नेलें चत्ति । माझें थीत भांडवल ॥ध्रु.॥
दावूनियां रूप डोळां । मन चाळा लावियेलें ॥२॥
आणीक तोंडा पडिली मिठी । कान गोठी नाइकती ॥३॥
बोलिल्याचा आठव न घडे । वाणी ओढे ते सोईं ॥४॥
तुका म्हणे प्रेमधगी । भरली अंगीं अखंड ॥५॥
मी जिथे जाईन तिथे देवाची आठवण माझ्या मागे असते, त्याच्या आठवणीत कधीही अंतर पडत नाही. त्याने माझे मन आणि माझी सर्व पुंजी चोरून नेली आहे. डोळ्यांना आपले रूप दाखवून माझ्या मनाला उसने लळा लावला आहे. आता तोंडाला मिठी पडली आहे आणि कान इतर कोणत्याही गोष्टी ऐकत नाहीत. इतर कशाचीही आठवण उरली नाही, वाणी फक्त देवाचे नाव घेते. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझ्या संपूर्ण शरीरात अखंड प्रेमाची ओढ भरली आहे.
॥ अभंग १६५५ ॥ अभंग रचना
नको ऐसें जालें अन्न । भूक तान ते गेली ॥१॥
गोविंदाची आवडी जीवा । करीन सेवा धणीवरी ॥ध्रु.॥
राहिलें तें राहो काम । सकळ धर्म देहीचे ॥२॥
देह घरिला त्याचें फळ । आणीक काळ धन्य हा ॥३॥
जाऊं नेदीं करितां सोस । क्षेमा दोष करवीन ॥४॥
तुका म्हणे या च पाठी । आता साटी जीवाची ॥५॥
मला अन्न नकोसे झाले आहे, माझी तहान आणि भूक हरपली आहे. माझ्या जीवाला केवळ गोविंदाची आवड आहे आणि मी मनसोक्त त्याची सेवा करीन. इतर सर्व कामे आणि देहाचे धर्म राहिले तरी चालतील. हा देह धारण केल्याचे फलित म्हणजे देवाची भक्ती मिळणे आणि हा काळ धन्य होणे हेच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की आता मी देवाला सोडून देणार नाही, वाटल्यास त्यासाठी जीवाची बाजी लावीन.
॥ अभंग १६५६ ॥ अभंग रचना
वाट पाहें हरि कां नये आझूनि । निष्ठ‍ कां मनीं धरियेलें ॥१॥
काय करूं धीर होत नाहीं जीवा । काय आड ठेवा उभा ठेला ॥ध्रु.॥
नाहीं माझा धांवा पडियेला कानीं । कोठें चक्रपाणी गुंतलेती ॥२॥
नाही आलें कळों अंतरा अंतर । कृपावंत फार ऐकतो ॥३॥
बहुता दिसांचें राहिलें भातुकें । नाहीं कवतुकें कृवाळिलें ॥४॥
तुका म्हणे देई एकवेळा भेटी । शीतळ हें पोटीं होइल मग ॥५॥
मी वाट पाहत आहे, तरी हरी अजून का येत नाही? त्याने मनात इतका निष्ठुरपणा का धरला आहे? माझ्या जीवाला धीर निघत नाही, मध्ये काय अडथळा आला आहे? माझी आर्त हाक तुझ्या कानावर पडली नाही का, हे चक्रपाणी तू कुठे गुंतला आहेस? देव तर अतिशय कृपाळू आहे आणि सर्वांचे ऐकतो, मग माझ्या बाबतीत असे का घडत आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात की हे देवा, मला एकदा भेट दे, म्हणजे माझ्या मनाला शांतता आणि शीतलता लाभेल.
॥ अभंग १६५७ ॥ अभंग रचना
नाहीं दिलें कधीं कठिण उत्तर । तरी कां अंतर पडियेलें ॥१॥
म्हणऊनि आतां वियोग न साहे । लांचावलें देहे संघष्टणें ॥ध्रु.॥
वेळोवेळां वाचे आठवितों नाम । अधिक चि प्रेम चढे घेतां ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगे जननिये । घेऊनि कडिये बुझाविलें ॥३॥
मी तुला कधीही कठीण किंवा वाईट उत्तर दिले नाही, मग आपल्यात अंतर का पडले? आता मला तुझा वियोग सहन होत नाही, माझे शरीर तुझ्या संगतीसाठी लाचावले आहे. मी वारंवार मुखाने तुझे नाव आठवतो आणि नाव घेताना प्रेम अधिकच वाढते. तुकाराम महाराज म्हणतात की पांडुरंग रुपी आईने मला कडेवर घेऊन माझे सांत्वन केले आहे.
॥ अभंग १६५८ ॥ अभंग रचना
आतां न करीं सोस । सेवीन हा ब्रम्हरस ॥१॥
सुखें सेवीन अमृत । ब्रम्हपदींचें निश्चित ॥ध्रु.॥
तुमचा निज ठेवा । आम्ही पाडियेला ठावा ॥२॥
तुका म्हणे देवरांया । आतां लपालेती वांयां ॥३॥
आता मी संसाराचा हव्यास करणार नाही, मी केवळ या ब्रह्मरसाचे सेवन करीन. ब्रह्मपदातील अमर अमृताचा आनंद मी निश्चिंतपणे घेईन. तुमचा गुप्त ठेवा आम्ही शोधून काढला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे देवराया, आता तुमचे लपून राहणे व्यर्थ आहे, कारण आम्ही तुम्हाला ओळखले आहे.
॥ अभंग १६५९ ॥ अभंग रचना
जेथें जेथें जासी । तेथें मज चि तूं पासी ॥१॥
ऐसा पसरीन भाव । रिता नाहीं कोणी ठाव ॥ध्रु.॥
चत्ति जडलें पायीं । पाळती हें ठायीं ठायीं ॥२॥
तुका म्हणे पोटीं । देव घालुनि सांगें गोष्टी ॥३॥
तू जिथे जिथे जाशील तिथे तू माझ्या जवळच आहेस. मी असा भाव पसरीन की कोणतीही जागा तुझ्याशिवाय रिकामी राहणार नाही. माझे चित्त तुझ्या चरणी जडले आहे आणि ते सर्व ठिकाणी तुलाच पाहते. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी देवाला हृदयात धरून त्याच्याशी हितगूज करतो.
॥ अभंग १६६० ॥ अभंग रचना
सांपडला हातीं । तरी जाली हे निश्चिंती ॥१॥
नाहीं धांवा घेत मन । इंद्रियांचें समाधान ॥ध्रु.॥
सांडियेला हेवा । अवघा संचिताचा ठेवा ॥२॥
तुका म्हणे काम । निरसुनियां घेतों नाम ॥३॥
देव माझ्या हाती सापडला आहे, त्यामुळे मला पूर्ण निश्चिंतता लाभली आहे. आता माझे मन इकडेतिकडे धावत नाही आणि इंद्रियांना पूर्ण समाधान मिळाले आहे. सर्व हव्यास सोडून दिला आहे आणि संचिताचा ठेवा प्राप्त झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी सर्व वासना दूर करून केवळ नामाचा जप करतो.
॥ अभंग १६६१ ॥ अभंग रचना
मुक्तिपांग नाहीं विष्णुचिया दासां । संसार तो कैसा न देखती ॥१॥
बैसला गोविंद जडोनियां चित्ती । आदि ते चि अंतीं अवसान ॥ध्रु.॥
भोग नारायणा देऊनि निराळीं । ओविया मंगळीं तो चि गाती ॥२॥
बळ बुद्धी त्यांची उपकारासाटीं । अमृत तें पोटी सांटवलें ॥३॥
दयावेंत तरी देवा च सारिखीं । आपुलीं पारखीं नोळखती ॥४॥
तुका म्हणे उनका जीव तो चि देव । वैकुंठ तो ठाव वसती तो ॥५॥
विष्णूच्या दासांना मोक्षाचीही पर्वा नसते, ते संसाराकडे पाहतही नाहीत. गोविंद त्यांच्या चित्तात असा काही जडला आहे की सुरुवातीपासून शेवटापर्यंत तोच व्यापून राहतो. आपले सर्व भोग नारायणाला अर्पण करून ते त्याचेच मंगल गुणगान गातात. त्यांचे बळ आणि बुद्धी केवळ परोपकारासाठी असते आणि त्यांच्या पोटात नामअमृत साठवलेले असते. ते देवासारखेच दयाळू असतात, आपले आणि परके असा भेद करत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात की त्यांचा जीव म्हणजेच साक्षात देव आहे आणि ते राहतात ते ठिकाण वैकुंठच आहे.
॥ अभंग १६६२ ॥ अभंग रचना
सेवीन उच्छिष्ट लोळेन अंगणीं । वैष्णवां चरणीं होइन जोडा ॥१॥
ऐसें जन्म आतां मज देई देवा । आवडी हे जीवा सर्व काळ ॥ध्रु.॥
त्यांचे चरणरज येती अंगावरी । वंदीत ते शिरीं जाइन मागें ॥२॥
तुका म्हणे येथें राहिलासे भाव । सकळ ही वाव जाणोनियां ॥३॥
मी संतांचे उष्टे अन्न खाईन, त्यांच्या अंगणात लोळेन आणि वैष्णवांच्या पायांतील वहाण होईन. हे देवा, मला असा जन्म दे, माझ्या जीवाला सर्वकाळ हीच आवड आहे. त्यांची चरणधूळ माझ्या अंगावर पडेल आणि ती मस्तकावर वंदन करत मी त्यांच्या मागे चालत जाईन. तुकाराम महाराज म्हणतात की जगातील सर्व गोष्टी व्यर्थ आहेत हे जाणून माझा भाव येथेच स्थिर झाला आहे.
॥ अभंग १६६३ ॥ अभंग रचना
क्षेम देयाला हो । स्फुरताती दंड बाहो ॥१॥
आतां झडझडां चालें । देई उचलूं पाउलें ॥ध्रु.॥
सांडीं हंसगती । बहु उत्कंठा हे चित्ती ॥२॥
तुका म्हणे आईं । श्रीरंगे विठाबाईं ॥३॥
मला आलिंगन देण्यासाठी माझे बाहू स्फुरण पावत आहेत. आता वेगाने पावले उचलून पुढे चल. आपली मंद चाल सोडून दे, कारण माझ्या मनात तुझ्या भेटीची मोठी उत्कंठा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझी आई असलेली श्रीरंग विठाबाई आता धावत येत आहे.
॥ अभंग १६६४ ॥ अभंग रचना
जेणें वेळ लागे । ऐसें सांडीं पांडुरंगे ॥१॥
कंठ कंठा मिळे देई । माझा वोरस तूं घेई ॥ध्रु.॥
नको पीतांबर । सांवरूं हे अळंकार ॥२॥
टाकीं वो भातुकें । लौकिकाचें कवतुकें ॥३॥
हातां पायां नको । कांहीं वेगळालें राखों ॥४॥
तुका म्हणे यावरी । मग सुखें अळंकारीं ॥५॥
ज्या गोष्टीने वेळ लागेल ते सर्व सोडून दे, हे पांडुरंगे. मला गळ्याशी धर आणि माझ्या प्रेमाचा स्वीकार कर. तुझा पीतांबर आणि अलंकार सावरण्यात वेळ घालवू नकोस. लौकिकाचे कौतुक बाजूला ठेव. हाता-पायांत अंतर ठेवू नकोस, मला जवळ घे. तुकाराम महाराज म्हणतात की भेट झाल्यावर मग वाटेल तसे अलंकार परिधान कर.
॥ अभंग १६६५ ॥ अभंग रचना
कृपेचा ओलावा । दिसे वेगळा चि देवा ॥१॥
मी हें इच्छीतसें साचें । न लगे फुकटशाईं काचें ॥ध्रु.॥
जेणें जाय कळसा । पाया उत्तम तो तैसा ॥२॥
तुका म्हणे घरीं । तुझ्या अवघिया परी ॥३॥
हे देवा, तुझ्या कृपेचा ओलावा अगदी वेगळाच दिसतो. मी खऱ्या भक्तीची इच्छा करतो, मला वरवरचे आणि कच्चे प्रेम नको आहे. ज्याचा पाया मजबूत असतो, त्याचीच इमारत कळसापर्यंत पोहोचते. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुझ्या घरी सर्व प्रकारच्या सुखांची समृद्धी आहे.
॥ अभंग १६६६ ॥ अभंग रचना
दावूनियां कोणां कांहीं । ते चि वाहीं चाळविलीं ॥१॥
तैसें नको करूं देवा । शुद्धभावा माझिया ॥ध्रु.॥
रिद्धिसिद्धी ऐसे आड । येती नाड नागवूं ॥२॥
उदकाऐसे दावुनि ओढी । उर फोडी झळईं ॥३॥
दर्पणींचें दिलें धन । दिसे पण चरफडी ॥४॥
तुका म्हणे पायांसाटीं । करीं आटी कळों द्या ॥५॥
इतरांना काहीतरी दाखवून मोहात पाडल्यासारखे माझ्याबाबतीत करू नकोस, हे देवा. माझ्या शुद्ध भावाला भुलवू नकोस. ऋद्धी-सिद्धी या भक्तीच्या मार्गात अडथळा आणतात आणि नाडतात. आरशातील धन दिसल्यासारखे आभासी सुख माणसाला त्रास देते. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुझ्या चरणांसाठी मी ही सर्व खटपट करत आहे, हे मला समजू दे.
॥ अभंग १६६७ ॥ अभंग रचना
काय माता विसरे बाळा । कळवळा प्रीतीचा ॥१॥
आवडीनें गळां मिठी । घाली उठी बैसवी ॥ध्रु.॥
लावूं धांवे मुख स्तना । नये मना निराळें ॥२॥
भावंडाचें भातें दावी । आपुलें लावी त्यास जी ॥३॥
माझें थोडें त्याचें फार । उत्तर हें वाढवी ॥४॥
तुका म्हणे नारायणा । तुम्ही जाणां बुझावूं ॥५॥
आई आपल्या बाळाला कधी विसरू शकते का? तिच्या मनात प्रेमाचा कळवळा असतो. ती आवडीने बाळाला मिठी मारते आणि उठवते-बसवते. ती त्याला दुग्धपान करवते आणि त्याला वेगळे होऊ देत नाही. इतरांचे भात दाखवून ती स्वतःचे प्रेम त्याला लावते. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे नारायणा, बाळ कसे समजावायचे हे तुम्ही चांगले जाणता.
॥ अभंग १६६८ ॥ अभंग रचना
तरीं आम्ही तुझी धरियेली कास । नाहीं कोणी दास वांयां गेला ॥१॥
आगा पंढरीच्या उभ्या विटेवरी । येई लवकरी धांवें नेटे ॥ध्रु.॥
पालवितों तुज उभी करोनि बाहे । कृपावंता पाहे मजकडे ॥२॥
तुका म्हणे तुज बहु कान डोळे । कां हे माझे वेळे ऐसी परी ॥३॥
आम्ही तुझा आसरा घेतला आहे आणि तुझा कोणताही दास कधीही वाया गेला नाही. पंढरपुरात विटेवर उभ्या असलेल्या देवा, तू वेगाने माझ्याकडे धावत ये. मी हात उंचावून तुला बोलावत आहे, हे कृपावंता, माझ्याकडे पाहा. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुला तर अगणित कान आणि डोळे आहेत, मग माझ्याच वेळी असा उशीर का होत आहे?
॥ अभंग १६६९ ॥ अभंग रचना
करावा कांटाळा नव्हे हें उचित । आधीं च कां प्रीत लावियेली ॥१॥
जाणतसां तुम्हीं रूपाचें लाघव । आपुलें तें जीव घेतें ऐसा ॥ध्रु.॥
काय म्हणऊनि आलेती आकारा । आम्हां उजगरा करावया ॥२॥
तुका म्हणे भीड होती आजिवरी । आतां देवा उरी कोण ठेवी ॥३॥
आमचा कंटाळा करणे तुला शोभत नाही, मग आधी प्रेम का लावले? तुझ्या रूपाचे आकर्षण माणसाचा जीव घेणारे आहे हे तू जाणतोस. आम्हाला जागृत करण्यासाठीच तू आकार घेऊन अवतार घेतलास का? तुकाराम महाराज म्हणतात की आजपर्यंत संकोच होता, पण आता हे देवा, आमच्यात कोणतेही अंतर उरले नाही.
॥ अभंग १६७० ॥ अभंग रचना
धरूनि पालव असुडीन करें । मग काय बरें दिसे लोकीं ॥१॥
काय तें विचारा ठायींचें आपणां । जो हा नारायणा अवकाश ॥ध्रु.॥
अंतर पायांसी तो वरी या गोष्टी । पडिलिया मिठी हालों नेदीं ॥२॥
रुसलेती तरी होईंल बुझावणी । तांतडी करूनि साधावें हें ॥३॥
सांपडलिया आधीं कारणासी ठाव । येथें करूं भाव दृढ आतां ॥४॥
तुका म्हणे तुझे ठाउके बोभाट । मग खटपट चुकली ते ॥५॥
मी तुझा पदर धरून हिसकावीन, तर ते लोकांत बरे दिसेल का? हे नारायणा, आपल्यात जो अवकाश आहे त्याचा तू स्वतःच विचार कर. जोपर्यंत तुझ्या चरणांचे अंतर आहे तोपर्यंतच या गोष्टी आहेत, एकदा मिठी मारल्यावर मी तुला सोडणार नाही. तू रुसलास तरी तुझी समजूत काढीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुझे बोभाटे मला माहीत आहेत, म्हणून आता सर्व खटपट मिटली आहे.
॥ अभंग १६७१ ॥ अभंग रचना
निष्ठ‍ा उत्तरीं न धरावा राग । आहे लागभाग ठायींचा चि ॥१॥
तूं माझा जनिता तूं माझा जनिता । रखुमाईंच्या कांता पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
मुळींच्या ठेवण्यां आहे अधिकार । दुरावोनि दूर गेलों होतों ॥२॥
पोटींच्या आठवा पडिला विसर । काहीं आला भार माथां तेणें ॥३॥
राखिला हा होता बहु चौघां चार । साक्षीने वेव्हार निवडिला ॥४॥
तुका म्हणे कांहीं बोलणें न लगे । आतां पांडुरंगे तूं मी ऐसें ॥५॥
माझ्या कडक शब्दांचा राग धरू नकोस, कारण आपला जुनाच संबंध आहे. तू माझा जन्मदाता आणि पिता आहेस, हे रखुमाईच्या कांता पांडुरंगा. मूळच्या ठेवयावर माझा पूर्ण अधिकार आहे, मीच तुझ्यापासून दूर गेलो होतो. मनातील आठवणीचा विसर पडल्यामुळे माझ्या माथ्यावर संसाराचा भार आला होता. तुकाराम महाराज म्हणतात की आता काहीही बोलण्याची गरज नाही, कारण तू आणि मी एकच झालो आहोत.
॥ अभंग १६७२ ॥ अभंग रचना
सांगतां गोष्टी लागती गोडा । हा तो रोकडा अनुभव ॥१॥
सुख जालें सुख जालें । नये बोले बोलतां ॥ध्रु.॥
अंतर तें नये दिसों । आतां सोस कासया ॥२॥
तुका म्हणे जतन करूं । हें चि धरूं जीवेंसी ॥३॥
देवाबद्दलच्या गोष्टी सांगताना अतिशय गोड वाटतात, हा तर प्रत्यक्ष अनुभव आहे. इतके सुख झाले आहे की ते शब्दात सांगता येत नाही. आता देवात आणि माझ्यात अंतर उरले नाही, मग कशाचा हव्यास करायचा? तुकाराम महाराज म्हणतात की हा अनुभव मी जपून ठेवीन आणि जीवाने घट्ट धरीन.
॥ अभंग १६७३ ॥ अभंग रचना
मजशीं पुरे न पडे वादें । सुख दोहींच्या संवादें ॥१॥
तूं चि आगळा काशानें । शिर काय पायांविणे ॥ध्रु.॥
वाहों तुझा भार । दुःख साहोनि अपार ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं भेद । देवा करूं नये वाद ॥३॥
माझ्याशी वादात तू जिंकू शकत नाहीस, दोघांच्या संवादातच खरे सुख आहे. तू माझ्यापेक्षा वेगळा कसा असशील? जसे पायांशिवाय डोके असू शकत नाही, तसेच आपले नाते आहे. अपार दुःख सहन करूनही आम्ही तुझा भार वाहू. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझ्यात आणि देवात कोणताही भेद नाही, म्हणून देवाशी वाद घालू नये.
॥ अभंग १६७४ ॥ अभंग रचना
तुज नाहीं शक्ति । काम घेसी आम्हां हातीं ॥१॥
ऐसें अनुभवें पाहीं । उरलें बोलिजेसें नाहीं ॥ध्रु.॥
लपोनियां आड । आम्हां तुझा कैवाड ॥२॥
तुका म्हणे तुजसाठी । आम्हां संवसारें तुटी ॥३॥
तुला स्वतःला शक्ती नाही म्हणूनच तू आमच्याकडून काम करून घेतोस, हे मी अनुभवाने पाहिले आहे. आड लपून तू आमची बाजू घेतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुझ्यासाठीच आमचा संसाराशी संबंध तुटला आहे.
॥ अभंग १६७५ ॥ अभंग रचना
तुझाठायीं ओस । दोन्ही पुण्य आणि दोष ॥१॥
झडलें उरलें किती । आम्ही धरियेलें चित्ती ॥ध्रु.॥
कळलासी नष्टा । यातिक्रियाकर्मभ्रष्टा ॥२॥
तुका म्हणे बोला । नाहीं ताळा गा विठ्ठला ॥३॥
तुझ्या ठिकाणी पुण्य आणि दोष दोन्हीही गळून पडतात. किती उरले आणि किती गेले हे आम्ही चित्तात धरून ठेवले आहे. हे विठ्ठला, तू सर्व कर्मांच्या पलीकडचा आहेस हे आम्हाला कळले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे विठ्ठला, तुझ्या लीलांना मर्यादाच नाही.
॥ अभंग १६७६ ॥ अभंग रचना
भांडावें तों हित । ठायी पडा तें उचित ॥१॥
नये खंडों देऊं वाद । आम्हां भांडवलभेद ॥ध्रु.॥
शब्दासारसें भेटी । नये पडों देऊं तुटी ॥२॥
तुका म्हणे आळस । तो चि कारणांचा नास ॥३॥
देवाशी भांडणे केले तरी त्यात आपले हितच असते, ते योग्य ठिकाणी पोहोचते. आपल्यातील संवाद आणि प्रेम तुटू देता कामा नये. शब्दांच्या साथीने देवाची भेट घ्यावी आणि अंतर पडू देऊ नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की आळस हाच सर्व कार्याचा नाश करतो.
॥ अभंग १६७७ ॥ अभंग रचना
नव्हों गांढे आळसी । जो तूं आम्हांपुढें जासी ॥१॥
अरे दिलें आम्हां हातीं । वर्म वेवादाचें संतीं ॥ध्रु.॥
धरोनियां वाट । जालों शिरोमणि थोंट ॥२॥
तुका म्हणे देवा । वाद करीन खरी सेवा ॥३॥
आम्ही काही आळशी किंवा कमजोर नाही, जे तू आमच्या पुढे निघून जाशील. संतांनी आमच्या हाती भक्तीचे आणि वादाचे मर्म दिले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे देवा, तुझ्याशी असा प्रेमाचा वाद घालणे हीच माझी खरी सेवा आहे.
॥ अभंग १६७८ ॥ अभंग रचना
तुझा विसर नको माझिया जीवा । क्षण एक केशवा मायबापा ॥१॥
जाओ राहो देह आतां ये चि घडी । कायसी आवडी याची मज ॥ध्रु.॥
कुश्चीळ इंद्रियें आपुलिया गुणें । यांचिया पाळणें कोण हित ॥२॥
पुत्र पत्नी बंधु सोयरीं खाणोरीं । यांचा कोण धरी संग आतां ॥३॥
पिंड हा उसना आणिला पांचांचा । सेकीं लागे ज्याचा त्यासी देणें ॥४॥
तुका म्हणे नाहीं आणिक सोइरें । तुजविण दुसरें पांडुरंगा ॥५॥
हे केशवा, माझ्या मायबापा, माझ्या जीवाला तुझा एका क्षणाचाही विसर पडू नये. हा देह याच घडीला राहो किंवा जावो, मला या देहाची कोणतीही आवड उरलेली नाही. वाईट इंद्रियांचे संगोपन करण्यात काय हित असणार? मुलगा, पत्नी, भाऊ आणि नातेवाईक यांचा संग आता कोण धरेल? हा देह पाच तत्त्वांचा उसना आणलेला आहे, शेवटी ज्याचा आहे त्यालाच तो द्यावा लागेल. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे पांडुरंगा, तुझ्याशिवाय माझे दुसरे कोणीही नातेवाईक नाही.
॥ अभंग १६७९ ॥ अभंग रचना
ऐसें सत्य माझें येईंल अंतरा । तरि मज करा कृपा देवा ॥१॥
वचनांसारिखें तळमळी चत्ति । बाहेरि तो आंत होइल भाव ॥ध्रु.॥
तरि मज ठाव द्यावा पायांपाशीं । सत्यत्वें जाणसी दास खरा ॥२॥
तुका म्हणे सत्य निकट सेवकें । तरि च भातुकें प्रेम द्यावें ॥३॥
जर माझे अंतर सत्य असेल तर हे देवा, माझ्यावर कृपा करा. माझे चित्त जसे बोलते तसेच आतून-बाहेरून तळमळणारे असेल, तर मला तुमच्या चरणांपाशी स्थान द्या. जर मी तुमचा खरा दास असेन, तर मला तुमच्या प्रेमाचा प्रसाद द्या, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग १६८० ॥ अभंग रचना
आदि वर्तमान जाणसी भविष्य । मागें पुढें नीस संचिताचा ॥१॥
आतां काय देऊं पायांपें परिहार । जाणां तो विचार करा देवा ॥ध्रु.॥
आपुलें तें येथें काय चाले केलें । जोडावे ते भले हात पुढें ॥२॥
तुका म्हणे फिके बोल माझे वारा । कराल दातारा होईंल तें ॥३॥
तू भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळ जाणणारा आहेस आणि संचिताचा हिशोब जाणतोस. आता तुझ्या चरणांशी मी काय स्पष्टीकरण देऊ? तूच योग्य तो विचार कर. येथे आपले काहीही चालत नाही, केवळ देवासमोर हात जोडणेच आपल्या हाती आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझे बोल साधे आहेत, तू जे करशील तेच घडून येईल.
॥ अभंग १६८१ ॥ अभंग रचना
सुखें न मनी अवगुण । दुःख भोगी त्याचें कोण ॥१॥
हें कां ठायींचें न कळे । राती करा झांकुनि डोळे ॥ध्रु.॥
चालोनि आड वाटे । पायीं मोडविले कांटे ॥२॥
तुका म्हणे कोणा । बोल ठेवितो शाहाणा ॥३॥
स्वतःच्या दोषांना दोष न मानता जो दुःख भोगतो, त्याला कोण वाचवणार? डोळे झाकून रात्री चालल्यासारखे आणि आडवाटेने जाऊन पायात काटे मोडवून घेतल्यासारखे हे आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की अशा वेळी शहाणा माणूस कोणाला दोष देणार? दोष स्वतःचाच असतो.
॥ अभंग १६८२ ॥ अभंग रचना
आम्ही न देखों अवगुणां । पापी पवित्र शाहाणा ॥१॥
अवघीं रूपें तुझीं देवा । वंदूं भावें करूं सेवा ॥ध्रु.॥
मज मुक्ती सवें चाड । नेणें पाषाण धातु वाड ॥२॥
तुका म्हणे घोटीं । विष अमृत तुजसाटीं ॥३॥
आम्ही कोणाचेही अवगुण पाहत नाही, पापी असो, पवित्र असो वा शहाणा असो, सर्व रूपे तुझीच आहेत असे मानून आम्ही भावाने सेवा करतो. मला मोक्षाचीही चाड नाही आणि दगड किंवा धातूतील भेद मी मानत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुझ्यासाठी मी विष आणि अमृत दोन्हीही आनंदाने प्राशन करीन.
॥ अभंग १६८३ ॥ अभंग रचना
मज नाहीं तुझ्या ज्ञानाची ते चाड । घेतां वाटे गोड नाम तुझें ॥१॥
नेणते लेंकरूं आवडीचें तान्हें । बोल तों वचनें आवडीनें ॥ध्रु.॥
भक्ती नेणें कांहीं वैराग्य तें नाहीं । घातला विठाईं भार तुज ॥२॥
तुका म्हणे नाचें निर्लज्ज होऊनि । नाहीं माझे मनीं दुजा भाव ॥३॥
मला तुझ्या मोठ्या ज्ञानाची गरज नाही, मला फक्त तुझे नाव गोड वाटते. लहान आणि अज्ञानी बाळासारखे मी प्रेमाने बोलत असतो. मला भक्ती किंवा वैराग्य काहीही समजत नाही, मी माझा संपूर्ण भार हे विठाई तुझ्यावर टाकला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी निर्लज्ज होऊन तुझ्या नामात नाचतो, माझ्या मनात दुसरा कोणताही भाव नाही.
॥ अभंग १६८४ ॥ अभंग रचना
काय माझी संत पाहाती जाणीव । सर्व माझा भावत्यांचे पायीं ॥१॥
कारण सरतें करा पांडुरंगीं । भूषणाची जगीं काय चाड ॥ध्रु.॥
बोबडा उत्तरीं म्हणें हरिहरि । आणीक भीकारी नेणें दुजें ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही विठ्ठलाचे दास । करितों मी आस उच्छिष्टाची॥३॥
संत माझी हुशारी किंवा ज्ञान काय पाहणार? माझा सर्व भाव तर त्यांच्या चरणीच आहे. माझे कार्य पांडुरंगाच्या चरणी सफल करा, मला जगातील भूषणे किंवा मोठेपणा नको आहे. मी बोबड्या बोलांनी हरि-हरी म्हणतो आणि या भिकाऱ्याला दुसरे काही माहीत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुम्ही विठ्ठलाचे दास आहात, मी तुमच्या उष्ट्या प्रसादाची आस धरून आहे.
॥ अभंग १६८५ ॥ अभंग रचना
जीवाचें जीवन अमृताची तनु । ब्रम्हांड भूषणु नारायण ॥१॥
सुखाचा सांगात अंतकासी अंत । निजांचा निवांत नारायण ॥ध्रु.॥
गोडाचें ही गोड हर्षाचें ही कोड । प्रीतीचा ही लाड नारायण ॥२॥
भावाचा निज भाव नांवांचा हा नांव । अवघा पंढरिराव अवतरलासे ॥३॥
तुका म्हणे जें हें साराचें हें सार । माझा अंगीकार तेणें केला ॥४॥
नारायण हा जिवाचा जीव, अमृताची मूर्ती आणि संपूर्ण ब्रह्मांडाचे भूषण आहे. तो सुखाचा सोबती, काळाचाही काळ आणि भक्तांना शांती देणारा आहे. तो गोडापेक्षा गोड, हर्षाचा आनंद आणि प्रेमाचा लाड आहे. तो भावाचा भाव आणि नामाचे नाम आहे, असा संपूर्ण पंढरीनाथ येथे अवतार घेऊन आला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की जो सर्व सारांचे सार आहे, त्याने माझा स्वीकार केला आहे.
॥ अभंग १६८६ ॥ अभंग रचना
आतां मी सर्वथा नव्हें गा दुर्बळ । यातिहीनकुळ दैन्यवाणा ॥१॥
माय रखुमाईं पांडुरंग पिता । शुद्ध उभयतां पक्ष दोन्ही ॥ध्रु.॥
बापुडा मी नव्हें दुर्बळ ठेंगणा । पांगिला हा कोणा आणिकांसी ॥२॥
दृष्ट नव्हों आम्ही अभागी अनाथ । आमुचा समर्थ कैवारी हा ॥३॥
संवसार आम्हां सरला सकळ । लपोनियां काळ ठेला धाकें ॥४॥
तुका म्हणे जालों निर्भर मानसीं । जोडलिया रासी सुखाचिया ॥५॥
आता मी अजिबात दुर्बळ, हीनकुळातील किंवा लाचार नाही. माझी आई रखुमाई आणि पिता पांडुरंग आहेत, त्यामुळे माझ्या दोन्ही बाजू अत्यंत शुद्ध आहेत. मी दीन-दुबळा नाही आणि कोणावरही अवलंबून नाही. आम्ही दुर्दैवी किंवा अनाथ नाही, कारण आमचा पाठीराखा समर्थ देव आहे. आमचा संपूर्ण संसार संपला आहे आणि काळही भीतीने लपून बसला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की सुखाच्या राशी लाभल्यामुळे माझे मन पूर्णपणे निश्चिंत झाले आहे.
॥ अभंग १६८७ ॥ अभंग रचना
केलें नाहीं मनीं तया घडे त्याग । उबगें उद्वेग नाहीं चित्ती ॥१॥
देव चि हा जाणे अंतरींचा भाव । मिथ्या तो उपाव बाह्य रंग ॥ध्रु.॥
त्यागिल्याचें ध्यान राहिलें अंतरीं । अवघी ते परी विटंबना ॥२॥
तुका म्हणे आपआपण्यां विचारा । कोण हा दुसरा सांगे तुम्हां ॥३॥
ज्याच्या मनात खरोखर वैराग्य आले नाही, त्याने केलेला त्याग व्यर्थ असतो आणि त्याच्या चित्तात उद्वेग राहत नाही. देव अंतःकरणातील भाव जाणतो, बाह्य देखावा हा व्यर्थ आहे. सोडलेल्या गोष्टींचे ध्यान जर मनात कायम राहिले, तर तो त्याग नसून ती विटंबना आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की प्रत्येकाने स्वतःच्या मनाला विचारावे, दुसरा कोणी तुम्हाला काय सांगणार?
॥ अभंग १६८८ ॥ अभंग रचना
हित व्हावें तरी दंभ दुरी ठेवा । चित्त शुद्ध सेवा देवाची हे ॥१॥
आवडी विठ्ठल गाईंजे एकांतीं । अलभ्य ते येती लाभ घरा ॥ध्रु.॥
आणीकां अंतरीं निदावी वसति । करावी हे शांती वासनेची ॥२॥
तुका म्हणे बाण हा चि निर्वाणींचा । वाउगी हे वाचा वेचूं नये ॥३॥
जर आपले हित व्हावे असे वाटत असेल तर ढोंग बाजूला ठेवा, कारण शुद्ध चित्ताने केलेली सेवा हीच खरी देवाची सेवा आहे. एकांतात आवडीने विठ्ठलाचे नाम गावे, म्हणजे न मिळणारे लाभही चालून घरी येतात. इतरांबद्दल निंदा करणे सोडून द्यावे आणि वासना शांत करावी. तुकाराम महाराज म्हणतात की हाच अंतिम मुक्तीचा मार्ग आहे, आपली वाणी व्यर्थ दवडू नये.
॥ अभंग १६८९ ॥ अभंग रचना
हो कां नर अथवा नारी । ज्यांचा आवडता हरि ॥१॥
ते मज विठोबासमान । नमूं आवडी ते जन ॥ध्रु.॥
ज्याचें अंतर निर्मळ । त्याचें सबाह्य कोमळ ॥२॥
तुका म्हणे भावें । जिव्हें प्रेम वोसंडावें ॥३॥
मग तो पुरुष असो वा स्त्री असो, ज्याला हरी प्रिय आहे, ते सर्व मला विठोबासारखेच वाटतात आणि मी त्यांना प्रेमाने वंदन करतो. ज्याचे अंतःकरण निर्मळ असते, त्याचे बाह्य वागणेही तितकेच कोमळ असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की भक्तीच्या भावाने आपल्या जिभेवर देवप्रेमाचा वर्षाव व्हावा.
॥ अभंग १६९० ॥ अभंग रचना
हरिची हरिकथा नावडे जया । अधम म्हणतां तया वेळ लागे ।
मनुष्यदेहीं तया नाट लागलें । अघोर साधिलें कुंभपाक ॥१॥
कासया जन्मा आला तो पाषाण । जंत कां होऊन पडिला नाहीं ।
उपजे मरोनि वेळोवेळां भांड । परिलाज लंड न धरी कांहीं ॥ध्रु.॥
ऐसियाची माता कासया प्रसवली । वर नाहीं घातली मुखावरी ।
देवधर्मांविण तो हा चांडाळ नर । न साहे भूमि भार क्षणभरी ॥२॥
राम म्हणतां तुझें काय वेचेल । कां हित आपुलें न विचारिसी ।
जन्मोजन्मींचा होईंल नरकीं । तुका म्हणे चुकी जरी यासी ॥३॥
ज्याला हरीची कथा आवडत नाही त्याला अधम म्हणण्यास वेळ लागत नाही. अशा माणसाला मनुष्यदेह मिळूनही त्याने नरकाचीच तयारी केली आहे. तो दगड होऊन जन्माला का आला नाही किंवा कीटक का झाला नाही? तो वारंवार जन्माला येतो आणि मरतो, पण लाजलज्जा धरत नाही. त्याची आई त्याला का प्रसवली, देवधर्माशिवाय असलेला असा माणूस भूमीला भार ठरतो. राम नाम म्हणताना तुझे काय खर्च होणार आहे? तू स्वतःच्या हिताचा विचार का करत नाहीस? तुकाराम महाराज म्हणतात की जर ही चूक केली तर जन्मोजन्मी नरकात पडावे लागेल.
॥ अभंग १६९१ ॥ अभंग रचना
उपेक्षिला येणें कोणी शरणागत । ऐसी नाहीं मात आईंकिली ॥१॥
आतां काय ब्रीद सांडील आपुलें । ठायींचें धरिलें जाणोनियां ॥ध्रु.॥
माझ्या दोषासाटीं होइल पाठमोरा । ऐसा कोण पुरा भोग बळी ॥२॥
तुका म्हणे रूप आमुच्या कैवारें । धरिलें गोजिरें चतुर्भुज ॥३॥
देवाने एखाद्या शरणागताचा अव्हेर केला अशी गोष्ट कधीही ऐकिवात नाही. तो आता आपले पतितपावनत्वाचे ब्रीद सोडणार नाही. माझ्या दोषांमुळे तो माझ्याकडे पाठ फिरवेल इतके माझे दोष बलवान नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात की आमच्या संरक्षणासाठीच उसने हे चतुर्भुज सुंदर रूप धारण केले आहे.
॥ अभंग १६९२ ॥ अभंग रचना
आवडीसारिखें संपादिलें सोंग । अनंत हें मग जालें नाम ॥१॥
कळे ऐशा वाटा रचिल्या सुलभा । दुर्गम या नभाचा ही साक्षी ॥ध्रु.॥
हातें जेवी एक मुखीं मागे घांस । माउली जयास तैसी बाळा ॥२॥
तुका म्हणे माझें ध्यान विटेंवरी । तैसी च गोजिरी दिसे मूर्ति ॥३॥
भक्तांच्या आवडीनुसार देवाने रूप घेतले, म्हणूनच त्याला अनंत नामे मिळाली. सर्वांना समजतील अशा सोप्या वाटा त्याने तयार केल्या आहेत. आई जशी बाळाला प्रेमाने भरवते, तसाच देव भक्तांचा सांभाळ करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की विटेवर उभे असलेले माझे ध्यान आणि त्याची मूर्ती अत्यंत सुंदर दिसते.
॥ अभंग १६९३ ॥ अभंग रचना
धन्य मी मानीन आपुलें संचित । राहिलीसे प्रीत तुझे नामीं ॥१॥
धन्य जालों आतां यासि संदेह नाहीं । न पडों या वाहीं काळा हातीं ॥ध्रु.॥
ब्रम्हरस करूं भोजन पंगती । संतांचे संगती सर्वकाळ ॥२॥
तुका म्हणे पोट धालें चि न धाये । खादलें चि खायें आवडीनें ॥३॥
माझ्या नामात प्रीती जडली आहे, म्हणून मी माझे संचित धन्य मानतो. आता मी धन्य झालो आहे यात शंका नाही, मी आता काळाच्या तावडीत सापडणार नाही. संतांच्या पंगतीत बसून आम्ही सर्वकाळ ब्रह्मरसाचे भोजन करू. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे नामस्मरण करताना मन तृप्त झाले तरी पुन्हा पुन्हा तेच आनंदाने प्राशन करावेसे वाटते.
॥ अभंग १६९४ ॥ अभंग रचना
आवडी न पुरे सेवितां न सरे । पडियेली धुरेसवें गांठी ॥१॥
न पुरे हा जन्म हें सुख सांटितां । पुढती ही आतां हें चि मागों ॥ध्रु.॥
मारगाची चिंता पालखी बैसतां । नाहीं उसंतितां कोसपेणी ॥२॥
तुका म्हणे माझी विठ्ठल माउली । जाणे ते लागली भूक तान ॥३॥
या भक्तीची आवड कधी संपत नाही आणि नामरस प्राशन करूनही सरत नाही, कारण देवाची आणि माझी पक्की गाठ पडली आहे. हे सुख साठवण्यासाठी हा एक जन्म पुरत नाही, म्हणून पुढील जन्मीही मी हेच मागेन. पालखीत बसल्यावर रस्त्याची काळजी करण्याचे कारण उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझी विठ्ठल माउली माझी तहान आणि भूक उत्तम प्रकारे जाणते.
॥ अभंग १६९५ ॥ अभंग रचना
नाहीं त्रिभुवनीं सुख या समान । म्हणऊनि मन स्थिरावलें ॥१॥
धरियेलीं जीवीं पाउलें कोमळीं । केली एकावळी नाममाळा ॥ध्रु.॥
शीतळ होऊनियां पावलों विश्रांती । न साहे पुढती घाली चित्ती ॥२॥
तुका म्हणे जाले सकळ सोहळे । पुरविले डोहळे पांडुरंगें ॥३॥
या भक्तीसुखासारखे सुख तिन्ही लोकांत दुसरे नाही, म्हणूनच माझे मन येथे स्थिर झाले आहे. मी देवाची कोमल पावले हृदयात धरली आहेत आणि नामाची माळ घातली आहे. माझे मन शांत होऊन मला विश्रांती मिळाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की पांडुरंगाने माझे सर्व डोहाळे पुरवले आहेत आणि माझे सर्व सोहळे पूर्ण झाले आहेत.
॥ अभंग १६९६ ॥ अभंग रचना
मायबापापुढें लाटिकें लेंकरूं । तैसे बोल करूं कवतुकें ॥१॥
कृपावंता घालीं प्रेमपान्हारस । वोळली वोरसे पांडुरंग ॥ध्रु.॥
नाहीं धीर खुंटी जवळी हुंबरे । ठायीं च पाखर कवळिते ॥२॥
तुका म्हणे मज होऊं नेदी सीण । कळों नेदी भिन्न आहे ऐसें ॥३॥
आईबापासमोर लहान बाळ जसे बोबडे बोल बोलते, तसेच मी कौतुकाने देवाशी बोलतो. कृपावंत पांडुरंग आईसारखा प्रेमाचा पान्हा सोडतो. गाय जशी वासराला मायेने जवळ घेते, तसा देव भक्ताला जवळ घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की देव मला कधीही त्रास होऊ देत नाही आणि मी त्याच्यापासून वेगळा आहे असे मला कधी जाणवूही देत नाही.
॥ अभंग १६९७ ॥ अभंग रचना
आठवों नेंदी आवडी आणीक । भरूनियां लोक तिन्ही राहे ॥१॥
मन धांवे तेथें तिचें चि दुभतें । संपूर्ण आइतें सर्वकाळ ॥ध्रु.॥
न लगे वोळावीं इंद्रियें धांवतां । ठाव नाहीं रिता उरों दिला ॥२॥
तुका म्हणे समपाउलाचा खुंट । केला बळकट हालों नेदी ॥३॥
देवाची आवड इतकी वाढली आहे की ती दुसऱ्या कशाचीही आठवण होऊ देत नाही, तो तिन्ही लोकांत भरून राहिला आहे. मन जिथे जिथे धावते, तिथे सर्व काही देवाने तयार ठेवलेले असते. इंद्रियांना मागे फिरवण्याची गरज उरली नाही, कारण देवाने कोणतीही जागा रिकामी ठेवली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी देवाच्या समचरणांचा खुंटा असा काही बळकट धरला आहे की तो ढळू शकत नाही.
॥ अभंग १६९८ ॥ अभंग रचना
उत्तम घालावें आमुचिये मुखीं । निवारावें दुःखी होऊनि तें ॥१॥
न बैसे न वजे जवळूनि दुरी । मागें पुढें वारी घातपात ॥ध्रु.॥
नाहीं शंका असो भलतिये ठायीं । मावळलें पाहीं द्वैताद्वैत ॥२॥
तुका म्हणे भार घेतला विठ्ठलें । अंतरीं भरलें बाहए रूप ॥३॥
देव आमच्या मुखात उत्तम गोष्ट घालतो आणि आमचे दुःख स्वतः दूर करतो. तो आमच्या जवळून कुठेही दूर जात नाही, मागे-पुढे राहून आमचे संकटांपासून रक्षण करतो. आम्ही कोणत्याही ठिकाणी असू, आता कसलीही शंका उरलेली नाही, द्वैत-अद्वैत मिटून गेले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की विठ्ठलाने आमचा सर्व भार घेतला आहे आणि त्याचे रूप आत-बाहेर भरून राहिले आहे.
॥ अभंग १६९९ ॥ अभंग रचना
आम्हां अळंकार मुद्रांचे शृंगार । तुळसीचे हार वाहों कंठीं ॥१॥
लाडिके डिंगर पंढरिरायाचे । निरंतर वाचे नामघोष ॥ध्रु.॥
आम्हां आणिकांची चाड चि नाहीं । सर्व सुखें पायीं विठोबाच्या ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही नेघों या मुक्ती । एकविण चित्ती दुजें नाहीं ॥३॥
आपल्या गळ्यात तुळशीचे हार आणि अंगावर वैष्णवांच्या मुद्रांचा शृंगार हाच आमचा खरा अलंकार आहे. आम्ही पंढरीरायाचे लाडके बालके आहोत आणि आमच्या मुखात निरंतर नामाचा घोष असतो. आम्हाला दुसऱ्या कशाचीही गरज नाही, सर्व सुखे विठोबाच्या चरणीच आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की आम्हाला मोक्षाचीही गरज नाही, कारण आमच्या चित्तात एका विठ्ठलाशिवाय दुसरे काहीही नाही.
॥ अभंग १७०० ॥ अभंग रचना
च चला पंढरीसी जाऊं । रखुमादेवीवरा पाहूं ॥१॥
डोळे निवतील कान । मना तेथें समाधान ॥ध्रु.॥
संतां महंतां होतील भेटी । आनंदें नाचों वाळवंटीं ॥२॥
तें तीर्थांचे माहेर । सर्वसुखाचें भांडार ॥३॥
जन्म नाहीं रे आणीक । तुका म्हणे माझी भाक ॥४॥
चला आपण सर्वांनी पंढरपूरला जाऊ आणि रखुमाईच्या पतीचे म्हणजेच विठ्ठलाचे दर्शन घेऊ. तेथे आपले डोळे आणि कान तृप्त होतील आणि मनाला पूर्ण समाधान लाभेल. तेथे संत-महंतांच्या भेटी होतील आणि आपण वाळवंटात आनंदाने नाचू. पंढरपूर हे सर्व तीर्थांचे माहेरघर आणि सर्व सुखांचे भांडार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी वचन देतो, तेथे गेल्यास पुन्हा जन्म-मरणाचा फेरा उरणार नाही.
भाग 16 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 18 (पुढे)