॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 18 (1701 ते 1800)
अभंग 1701 ते 1800

सार्थ गाथा: भाग 18

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १७०१ ॥ अभंग रचना
पैल घरीं जाली चोरी । देहा करीं बोंब ॥१॥
हाबा हाबा करिसी काये । फिराऊनि नेट्यां वायें ॥ध्रु.॥
सांडुनियां शुद्धी । निजलासी गेली बुद्धी ॥२॥
चोरीं तुझा काढला बुर । वेगळें भावा घातलें दूर ॥३॥
भलतियासी देसी वाव । लाहेसि तूं एवढा ठाव ॥४॥
तुका म्हणे अझुनि तरी । उरलें तें जतन करीं ॥५॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या शेजारच्या किंवा दुसऱ्याच्या घरात चोरी झाली आहे आणि तू स्वतःच्या देहाच्या ठिकाणी आरडाओरड करत आहेस. बुद्धी आणि भान गमावून तू अज्ञानाच्या निद्रेत झोपून राहिलास, त्यामुळे चोरांनी तुझ्या भक्तीचा आणि चांगल्या भावाचा पायाच उपटून फेकून दिला. तू भलत्याच विषयांना आणि कुविचारांना मनात थारा देतोस. तुकाराम महाराज उपदेश करतात की, जे झाले ते झाले, पण आता तरी जागा हो आणि उरलेले आयुष्य व उरलेली पुण्‍यशिदोरी जपून ठेव.
॥ अभंग १७०२ ॥ अभंग रचना
किती वेळा खादला दगा । अझून कां जागसी ना ॥१॥
लाज नाहीं हिंडतां गांवें । दुःख नवें नित्य नित्य ॥ध्रु.॥
सवें चोरा हातीं फांसे । देखतां कैसे न देखसी ॥२॥
तुका म्हणे सांडिती वाट । तळपट करावया ॥३॥
संसारात आणि विषयात किती वेळा फसलास, तरीही अजून तुला जाग कशी येत नाही? गावागावात भटकताना तुला लाज वाटत नाही का, जिथे रोज नवीन दुःखांना सामोरे जावे लागते. चोरांच्या हातात फास आहेत आणि ते तुला लुटायला टपले आहेत, हे उघड दिसत असूनही तू आंधळ्यासारखा का वागतोस? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विषय-वासनांचे चोर तुझे संपूर्ण वाटोळे करण्यासाठीच वाटेत टपून बसले आहेत.
॥ अभंग १७०३ ॥ अभंग रचना
मुदलामध्यें पडे तोटा । ऐसा खोटा उदीम ॥१॥
आणिकांची कां लाज नाहीं । आळसा जिहीं तजिलें ॥ध्रु.॥
एके सांते सरिखीं वित्ते । हानि हित वेगळालीं ॥२॥
तुका म्हणे हित धरा । नव्हे पुरा गांवढाळ ॥३॥
ज्या व्यापारात मुद्दलातच तोटा होतो, असा खोटा व्यापार कशाला करतोस? ज्यांनी आळस सोडून दिला आहे आणि जे परमार्थाच्या मार्गावर पुढे गेले आहेत, त्यांची तरी तुला लाज वाटली पाहिजे. एकाच बाजारात आणि एकाच साधनांमध्ये प्रत्येक माणसाचे हित आणि तोटा वेगवेगळा ठरतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, आळस आणि अज्ञान सोडून देऊन स्वतःचे खरे हित कशात आहे ते ओळखा.
॥ अभंग १७०४ ॥ अभंग रचना
निरोप सांगतां । न धरीं भय न करीं चिंता ॥१॥
असो ज्याचें त्याचे त्याचे माथां । आपण करावी ते कथा ॥ध्रु.॥
उतरावा भार । किंवा न व्हावें सादर ॥२॥
तुका म्हणे धाक । तया इह ना परलोक ॥३॥
देवाचा निरोप किंवा सत्याचा उपदेश सांगताना कोणत्याही प्रकारचे भय किंवा चिंता बाळगू नका. ज्याचे पाप-पुण्य त्याच्या माथी राहील, आपण मात्र आपले कर्तव्य म्हणून हरिकथा आणि सत्य उपदेश करत राहावे. एकदा जबाबदारी घेतली की ती पूर्ण करावी, नाहीतर त्या कार्यात पडूच नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो सत्याचा उच्चार करताना भितो, त्याला इहलोक आणि परलोक दोन्ही अंतरतात.
॥ अभंग १७०५ ॥ अभंग रचना
शूरत्वासी मोल । नये कामा फिके बोल ॥१॥
केला न संडी कैवाड । जीवेंसाटीं तों हे होड ॥ध्रु.॥
धीर तो कारण । साह्य होतो नारायण ॥२॥
तुका म्हणे हरि । दासां रक्षितो निर्धारीं ॥३॥
शूरपणा हा कृतीतून सिद्ध होतो, केवळ पोकळ आणि फिक्या शब्दांना काही मोल नसते. एकदा धरलेला निश्चय प्राणाची बाजी लावूनही सोडू नये. संकटाच्या वेळी धैर्य राखणे हाच महत्त्वाचा गुण आहे, कारण धैर्याने उभ्या राहणाऱ्याला साक्षात नारायण मदतीला धावून येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, श्रीहरी आपल्या भक्तांचे नेहमी आणि निश्चितपणे रक्षण करतो.
॥ अभंग १७०६ ॥ अभंग रचना
हरिच्या दासां भये । ऐसें बोलों तें ही नये ॥१॥
राहोनियां आड । उभा देव पुरवी कोड ॥ध्रु.॥
हरिच्या दासां चिंता । अघटित हे वार्ता ॥२॥
खावे ल्यावें द्यावें । तुका म्हणे पुरवावें ॥३॥
देवाच्या भक्ताला भय असते असा शब्दसुद्धा तोंडून काढू नये, कारण देव स्वतः पाठीशी उभा राहून त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतो. हरीच्या दासाला चिंता असावी ही अत्यंत अशक्य आणि न पटणारी गोष्ट आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाची भक्ती करणाऱ्याला खाण्या-पिण्याची आणि वस्तूंची कसलीही कमतरता भासत नाही, देव सर्व काही पुरवतो.
॥ अभंग १७०७ ॥ अभंग रचना
दासां सर्व काळ । तेथें सुखाचे कल्लोळ ॥१॥
जेथें वसती हरिदास । पुण्य पिके पापा नास ॥ध्रु.॥
फिरे सुदर्शन । घेऊनियां नारायण ॥२॥
तुका म्हणे घरीं । होय म्हणियारा कामारी ॥३॥
हरीच्या दासांच्या ठिकाणी सर्वकाळ आनंदाचे आणि सुखाचे तरंग उमटत असतात. ज्या ठिकाणी हरिभक्त राहतात, तिथे पुण्याचा पीक येतो आणि सर्व पापांचा नाश होतो. नारायण स्वतः सुदर्शन चक्र घेऊन त्यांच्या संरक्षणासाठी फिरत असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भक्तांच्या घरी देव स्वतः सेवक बनून त्यांची कामे करतो.
॥ अभंग १७०८ ॥ अभंग रचना
आमचा स्वदेश । भुवनत्रयामध्यें वास ॥१॥
मायबापाचीं लाडकीं । कळों आलें हें लौकिकीं ॥ध्रु.॥
नाहीं निपराद । कोणां आम्हांमध्यें भेद ॥२॥
तुका म्हणे मान । अवघें आमचें हें धन ॥३॥
तिन्ही लोक हाच आमचा स्वदेश आहे आणि आम्ही तिथे राहतो. आम्ही त्या जगन्नियंत्या ईश्वराची लाडकी मुले आहोत, हे सर्व जगाला कळून आले आहे. आमच्यात आणि इतरांमध्ये काहीही भेद किंवा परकेपणा उरलेला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व विश्वाचा मान आणि प्रेम हेच आमचे खरे धन आहे.
॥ अभंग १७०९ ॥ अभंग रचना
काय ढोरापुढें घालूनि मिष्टान्न । खरा विलेपन चंदनाचें ॥१॥
नको नको देवा खळाची संगति । रस ज्या पंगती नाहीं कथे ॥ध्रु.॥
काय सेज बाज माकडा विलास । अळंकारा नास करुनी टाकी ॥२॥
तुका म्हणे काय पाजूनि नवनीत । सर्पा विष थीत अमृताचें ॥३॥
जनावरांपुढे पक्वान्ने वाढून किंवा गाढवाला चंदनाचा लेप लावून काही उपयोग नसतो. हे देवा, ज्यांच्या बैठकीत हरिचरित्राचा रस नाही, अशा दुष्ट लोकांची संगती आम्हाला नको. माकडाला मखमली शय्या दिली तर ते अलंकार नष्टच करणार. तुकाराम महाराज म्हणतात, सापाला कितीही लोणी पाजले तरी त्याचे विषच बनते, तसेच दुर्जनांना कितीही चांगला उपदेश केला तरी त्यांचा दुष्टपणा जात नाही.
॥ अभंग १७१० ॥ अभंग रचना
आनंदें एकांतीं प्रेमें वोसंडत । घेऊं अगणित प्रेमसुख ॥१॥
गोप्य धन वारा लागों यास । पाहों नेदूं वास दुर्जनासी ॥ध्रु.॥
झणी दृष्टि लागे आवडीच्या रसा । सेवूं जिरे तैसा आपणासी ॥२॥
तुका म्हणे हें बहु सकुमार । न साहावे भार वचनाचा ॥३॥
एकांतात बसून प्रेमाने उचंबळून येत आम्ही भक्तीच्या अपार आनंदाचा उपभोग घेऊ. हे आमचे गुपित धन आहे, याला दुर्जनांची वाईट नजर लागू देणार नाही. आमच्या या भक्तीच्या आवडीला कोणाची नजर लागू नये, म्हणून आम्ही हा आनंद शांतपणे आणि पचेल तसा सेवू. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे भक्तीचे सुख अतिशय नाजूक आहे, ते सहन करायला मोठे धैर्य लागते.
॥ अभंग १७११ ॥ अभंग रचना
मोक्षपदें तुच्छ केलीं याकारणें । आम्हां जन्म घेणें युगायुगीं ॥१॥
विटे ऐसें सुख नव्हे भक्तिरस । पुडतीपुडती आस सेवावें हें ॥ध्रु.॥
देवा हातीं रूप धरविला आकार । नेदूं निराकार होऊं त्यासी ॥२॥
तुका म्हणे चत्ति निवांत राहिलें । ध्याई तीं पाउलें विटेवरि ॥३॥
भक्तिरसाच्या आनंदापुढे आम्ही मोक्षालाही तुच्छ मानले आहे, म्हणूनच आम्ही युगायुगात पुन्हा पुन्हा जन्म घेण्यास तयार आहोत. भक्तीचा रस हा असा आहे जो कधीही विटत नाही, उलट तो पुन्हा पुन्हा सेवावासा वाटतो. आम्ही देवाला सगुण आकार धारण करायला लावला आहे, त्याला आम्ही सहजासहजी निराकार होऊ देणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे चित्त आता शांत झाले असून ते विटेवरच्या पांडुरंगाच्या चरणांचे ध्यान करत आहे.
॥ अभंग १७१२ ॥ अभंग रचना
नको बोलों भांडा । खीळ घालुन बैस तोंडा ॥१॥
ऐक विठोबाचे गुण । करीं सादर श्रवण ॥ध्रु.॥
प्रेमसुखा आड । काय वाजातें चाभाड ॥२॥
तुका म्हणे हिता । कां रे नागवसी थीता ॥३॥
व्यर्थ भांडणे आणि बडबड करू नकोस, तोंडाला कुलूप लावून गप्प बैस. त्याऐवजी विठ्ठलाचे गुणगान आदराने ऐक आणि श्रवण कर. भक्तीच्या प्रेमसुखाच्या आड तुझी ही व्यर्थ बडबड का आणतोस? तुकाराम महाराज म्हणतात, उघड्या डोळ्यांनी पाहताना स्वतःच्या हाताने स्वतःचे हित का गमावत आहेस?
॥ अभंग १७१३ ॥ अभंग रचना
अति जालें उत्तम वेश्येचें लावण्य । परि ते सवासीण न म्हणावी ॥१॥
उचित अनुचित केले ठाया ठाव । गुणां मोल वाव थोरपण ॥ध्रु.॥
शूरत्वावांचूनि शूरांमाजी ठाव । नाहीं आयुर्भाव आणिलिया ॥२॥
तुका म्हणे सोंग पोटाचे उपाय । कारण कमाईंविण नाहीं ॥३॥
वेश्या कितीही रूपवती असली तरी तिला सौभाग्यवती म्हणता येत नाही, कारण योग्य आणि अयोग्य यात फरक असतोच. खरी शूरता अंगी नसेल तर केवळ शूरपणाचा आव आणून शुरांच्या सभेत स्थान मिळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, बाहेरील सोंग हे फक्त पोटापाण्याचे उपाय आहेत; प्रत्यक्ष कर्तृत्वाशिवाय माणसाला खरे थोरपण मिळत नाही.
॥ अभंग १७१४ ॥ अभंग रचना
शूरां साजती हतियारें । गांढव्या हासतील पोरें ॥१॥
काय केली विटंबण । मोतीं नासिकावांचून ॥ध्रु.॥
पतिव्रते रूप साजे । सिंदळ काजळ लेतां लाजे ॥२॥
दासी पत्नी सुता । नव्हे सरी एक पिता ॥३॥
मान बुद्धीवंतां । थोर न मनिती पिता ॥४॥
तुका म्हणे तरी । आंत शुद्ध दंडे वरी ॥५॥
शस्त्रे ही शूरवीरांनाच शोभतात, भ्याड माणसाने शस्त्र घेतले तर लहान मुलेही त्याला हसतील. नाक नसलेल्या माणसाला मोत्याचे दागिने घालणे जशी विटंबना आहे, तसेच हे आहे. सौंदर्य पतिव्रतेला शोभून दिसते, पण व्यभिचारी स्त्रीने शृंगार केला तर ती लज्जास्पद दिसते. दासी, पत्नी आणि मुलगी या सर्वांचा पिता एक असू शकतो, पण त्यांची बरोबरी होऊ शकत नाही. ज्ञानी माणसालाच मान मिळतो, केवळ वडील असल्यामुळे कोणी त्याला श्रेष्ठ मानत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याचे अंतरंग शुद्ध असते, त्यालाच बाह्य जगात मान मिळतो.
॥ अभंग १७१५ ॥ अभंग रचना
काय केलें जळचरीं । ढीवर त्यांच्या घातावरी ॥१॥
हा तों ठायींचा विचार । आहे यातिवैराकार ॥ध्रु.॥
श्वापदातें वधी । निरपराधें पारधी ॥२॥
तुका म्हणे खळ । संतां पीडिती चांडाळ ॥३॥
जलचरांनी धीवराचे (कोळ्याचे) काय वाईट केले असते? तरीही तो त्यांच्या विनाशासाठी टपलेला असतो. हा सृष्टीचा असा स्वभाव किंवा वैरभाव दिसून येतो. पारधी निष्पाप प्राण्यांची उगाचच हत्या करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, त्याचप्रमाणे दुष्ट आणि चांडाळ लोक निरपराध संतांना कारणाशिवाय त्रास देत असतात.
॥ अभंग १७१६ ॥ अभंग रचना
वाइटानें भलें । हीनें दाविलें चांगलें ॥१॥
एकाविण एका । कैचें मोल होतें फुका ॥ध्रु.॥
विषें दाविलें अमृत । कडू गोड घातें हित ॥२॥
काळिमेनें ज्योती । दिवस कळों आला राती ॥३॥
उंच निंच गारा । हिरा परिस मोहरा ॥४॥
तुका म्हणे भले । ऐसे नष्टांनीं कळले ॥५॥
वाईट गोष्टींमुळेच चांगल्या गोष्टींचे मोल कळते. एका नाण्याची दुसरी बाजू असल्याशिवाय पहिल्या गोष्टीची किंमत कळत नाही. विषामुळे अमृताची गोडी आणि कडू गोष्टींमुळे गोड गोष्टींचे महत्त्व कळते. अंधारामुळे दिव्याचा प्रकाश आणि रात्रीमुळे दिवसाचे महत्त्व समजते. साध्या गारांमधील फरक हिरा, परिस आणि मोहरांमुळे ओळखता येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जगात दुष्ट लोक आहेत म्हणूनच सज्जनांचे थोरपण जगाला समजते.
॥ अभंग १७१७ ॥ अभंग रचना
असो खळ ऐसे फार । आम्हां त्यांचे उपकार ॥१॥
करिती पातकांची धुनी । मोल न घेतां साबनीं ॥ध्रु.॥
फुकाचे मजुर । ओझें वागविती भार ॥२॥
पार उतरुन म्हणे तुका । आम्हां आपण जाती नरका ॥३॥
जगात दुष्ट लोक भरपूर असोत, कारण आमचे त्यांच्यावर मोठे उपकारच आहेत. ते काहीही मोल न घेता किंवा साबण न वापरता आमची निंदा करून आमची पापे धुवून टाकतात. ते फुकटचे मजूर आहेत, जे आमचे पापे आणि दोषांचे ओझे स्वतःच्या डोक्यावर वाहतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, ते आम्हाला भवसागर पार करून देतात आणि स्वतः मात्र निंदा केल्यामुळे नरकात जातात.
॥ अभंग १७१८ ॥ अभंग रचना
संत पंढरीस जाती । निरोप धाडीं तया हातीं ॥१॥
माझा न पडावा विसर । तुका विनवितो किंकर ॥ध्रु.॥
केरसुणी महाद्वारीं । ते मी असें निरंतरीं ॥२॥
तुमचे पायीं पाइतन । मोचे माझे तन मन ॥३॥
तांबुलाची पिकधरणी । ते मी असें मुख पसरूनि ॥४॥
तुमची इष्टा पंढरीराया । ते सारसुबी माझी काया ॥५॥
लागती पादुका । ते मी तळील मृत्तिका ॥६॥
तुका म्हणे पंढरिनाथा । दुजें न धरावें सर्वथा ॥७॥
संत पंढरपूरला चालले आहेत, मी त्यांच्या हाती पंढरीनाथाला निरोप पाठवतो. तुकाराम महाराज विनंती करतात की, देवा, या लीन सेवकाचा तुला विसर पडू देऊ नकोस. मंदिराच्या महाद्वारात जी झाडू असते, ती बनून मी तिथे राहीन. संतांच्या पायातील पायताण बनून माझे तन-मन अर्पण करेन. संतांच्या मुखातील थुंकी झेलणारा पीकदाणीचा भांडे बनून राहीन. पांडुरंगा, तुझी पंढरी हीच माझ्या शरीराचे सार आहे. जिथे तुझ्या पादुका लागतात, तिथली पायाखालील माती मी होईन. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनाथा, मनात दुसरा कोणताही भाव धरू नकोस.
॥ अभंग १७१९ ॥ अभंग रचना
इच्छेचें पाहिलें । डोळीं अंतीं मोकलिलें ॥१॥
यांचा विश्वास तो काईं । ऐसें विचारूनि पाहीं ॥ध्रु.॥
सुगंध अभ्यंगें पाळितां । केश फिरले जाणतां ॥२॥
पिंड पाळितां ओसरे । अवघी घेऊनि मागें सरे ॥३॥
करितां उपचार । कोणां नाहीं उपकार ॥४॥
अल्प जीवन करीं । तुका म्हणे साधीं हरी ॥५॥
डोळ्यांनी आपल्या इच्छा-वासना पूर्ण करून पाहिल्या, पण शेवटी या शरीराने आणि भोगाने साथ सोडली. त्यामुळे या संसाराचा आणि देहाचा काय भरोसा ठेवायचा, याचा विचार करून पाहा. सुगंधित तेलाने ज्या केसांची निगा राखली, तेच वय झाल्यावर पांढरे झाले. या शरीराला कितीही सांभाळले तरी ते शेवटी क्षीण होते आणि साथ सोडते. शरीरावर कितीही उपचार केले तरी ते उपकार मानत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे आयुष्य थोडेच आहे, यात लवकरात लवकर श्रीहरीची भक्ती साध्य करून घ्या.
॥ अभंग १७२० ॥ अभंग रचना
यज्ञनिमित्त तें शरिरासी बंधन । कां रे तृष्णा वांयांविण वाढविली ॥१॥
नव्हे ते भक्ति परलोकसाधन । विषयांनीं बंधन केलें तुज ॥ध्रु.॥
आशा धरूनि फळाची । तीर्थी व्रतीं मुक्ति कैंचि ॥२॥
तुका म्हणे सिणसी वांया । शरण न वजतां पंढरिराया ॥३॥
केवळ कर्मकांडी यज्ञ करणे हे शरीराला बंधनात टाकणारे आहे, तू व्यर्थ वासना आणि तृष्णा का वाढवत आहेस? ही खरी भक्ती नाही आणि याने परलोकही साधत नाही, उलट विषयांनी तुला बांधून ठेवले आहे. फळाची आशा धरून तीर्थयात्रा किंवा व्रते केली तर मुक्ती कशी मिळणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, पंढरीनाथाला शरण न जाता तू उगाचच कष्ट उपसत आहेस.
॥ अभंग १७२१ ॥ अभंग रचना
संध्या कर्म ध्यान जप तप अनुष्ठान । अवघें घडे नाम उच्चारितां ।
न वेचे मोल कांहीं लागती न सायास । तरी कां आळस करिसी झणी ॥१॥
ऐसें हे सार कां नेघेसी फुकाचें । काय तुझें वेचे मोल तया ॥ध्रु.॥
पुत्रस्नेहें शोक करी अजामेळ । तंव तो कृपाळ जवळी उभा ।
अनाथांच्या नाथें घातला विमानीं । नेला उचलूनि परलोका ॥२॥
अंतकाळीं गणिका पक्षियाच्या छंदें । राम राम उच्चारिलें ।
तंव त्या दिनानाथा कृपा आली । त्यानें तयेसी वैकुंठा नेलें ॥३॥
अवचिता नाम आलिया हे गती । चिंतितां चित्ती जवळी असे ।
तुका म्हणे भावें स्मरा राम राम । कोण जाणे तये दशे ॥४॥
केवळ देवाचे नामस्मरण केल्याने संध्या, ध्यान, जप, तप आणि अनुष्ठान या सर्वांचे पुण्य आपोआप मिळते. यासाठी काहीही खर्च करावा लागत नाही किंवा मोठे प्रयासही करावे लागत नाहीत, मग यात आळस का करतोस? हे मोफत मिळणारे नामस्मरण तू का घेत नाहीस? अजामिळाने मुलाच्या मोहाने नारायण नाव पुकारले, तरी कृपाळू देवाने त्याला विमानात बसवून वैकुंठाला नेले. गणिकेने पोपटाच्या बहाण्याने अंतकाळी 'राम राम' म्हटले, तरी दीनानाथाने तिला वैकुंठात स्थान दिले. अजाणतेपणे नाम घेतले तरी ही गती मिळते, मग भावपूर्ण स्मरण केले तर देव किती जवळीक साधेल! तुकाराम महाराज म्हणतात, भाविकतेने 'राम राम' स्मरा, त्यामुळे कोणती उच्च दशा प्राप्त होईल हे सांगता येत नाही.
॥ अभंग १७२२ ॥ अभंग रचना
दुष्टाचें चत्ति न भिन्ने अंतरीं । जरी जन्मवरी उपदेशिला ।
पालथे घागरी घातलें जीवन । न धरी च जाण तें ही त्याला ॥१॥
जन्मा येउनि तेणें पतन चि साधिलें । तमोगुणें व्यापिलें जया नरा ॥जळो जळो हें त्याचें ज्यालेपण । कासया हे आलें संवसारा ॥ध्रु.॥
पाषाण जीवनीं असतां कल्पवरी । पाहातां अंतरीं कोरडा तो ।
कुचर मुग नये चि पाका । पाहातां सारिखा होता तैसा ॥२॥
तुका म्हणे असे उपाय सकळां । न चले या खळा प्रेत्न कांहीं ।
म्हणऊनि संग न करितां भला । धरितां अबोला सर्व हित ॥३॥
दुष्ट माणसाला आयुष्यभर जरी उपदेश केला, तरी त्याचे मन बदलत नाही. जसे पालथ्या घागरीवर पाणी घातले तर ते आत साचत नाही, तसेच दुष्टाचे असते. ज्या माणसाला तमोगुणाने व्यापले आहे, तो जन्माला येऊन स्वतःचे अधःपतनच करून घेतो; अशा माणसाचे जगणे व्यर्थ आहे. दगड कल्पांतरापर्यंत पाण्यात राहिला तरी आतून कोरडाच राहतो, आणि न शिजणारा मूग कितीही शिजवला तरी कडकच राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, इतर गोष्टींवर उपाय आहेत, पण दुष्ट माणसावर काहीही प्रयत्न चालत नाही; म्हणून अशा लोकांशी न बोलणे आणि त्यांचा संग न धरणे यातच सर्व हित आहे.
॥ अभंग १७२३ ॥ अभंग रचना
कासियानें पूजा करूं केशीराजा । हा चि संदेह माझा फेडीं आतां ॥१॥
उदकें न्हाणूं तरी स्वरूप तुझें । तेथें काय माझें वेचे देवा ॥ध्रु.॥
गंधाचा सुगंध पुष्पाचा परिमळ । तेथें मी दुर्बळ काय करूं ॥२॥
फळदाता तूंच तांबोल अक्षता । तरी काय आतां वाहों तुज ॥३॥
वाहूं दक्षिणा जरी धातु नारायण । ब्रम्ह तें चि अन्न दुजें काईं ॥४॥
गातां तूं ओंकार टाळी नादेश्वर । नाचावया थार नाहीं कोठें ॥५॥
तुका म्हणें मज अवघें तुझें नाम । धूप दीप रामकृष्णहरि ॥६॥
हे केशीराजा, तुझी पूजा कशाने करू, हा माझा संशय दूर कर. तुला पाण्याने आंघोळ घालावी तर पाणी हे तुझेच स्वरूप आहे, त्यात माझे काय आहे? गंधाचा सुगंध आणि फुलांचा परिमळ तुझाच आहे, मग मी तुला काय वाहू? फळे, तांबूल आणि अक्षता देणारा तूच आहेस. दक्षिणा वाहावी तर धातूही नारायणच आहे, आणि अन्न हे ब्रह्मच आहे. तू स्वतः ओंकार आणि नाद आहेस, तुझ्याशिवाय नाचायलाही जागा उरलेली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच तुझे 'राम कृष्ण हरी' हे नावच माझ्यासाठी धूप, दीप आणि सर्व पूजासाहित्य आहे.
॥ अभंग १७२४ ॥ अभंग रचना
गातां आइकतां कांटाळा जो करी । वास त्या अघोरीं कुंभपाकीं ॥१॥
रागें यमधर्म जाचविती तया । तु दिलें कासया मुख कान ॥ध्रु.॥
विषयांच्या सुखें अखंड जगासी । न वजे एकादशी जागरणा ॥२॥
वेचूनियां द्रव्य सेवी मद्यपान । नाहीं दिलें अन्न अतीतासी ॥३॥
तीर्थाटण नाहीं केले उपकार । पाळिलें शरीर पुष्ट लोभें ॥४॥
तुका म्हणे मग केला साहे दंड । नाइकती लंड सांगितलें ॥५॥
देवाचे नाम गाताना किंवा ऐकताना जो कंटाळा करतो, त्याला कुंभीपाक नावाच्या घोर नरकात राहावे लागते. यमधर्म क्रोधाने त्याला विचारतात की, देवाने दिलेले मुख आणि कान तू कशासाठी वापरलेस? असा माणूस विषयांच्या सुखात रंगून राहतो, पण एकादशीचे जागरण करत नाही. पैसे खर्च करून मद्यपान करतो, पण अतिथीला अन्न देत नाही. तीर्थयात्रा करत नाही, उपकार करत नाही, फक्त लोभाने स्वतःचे शरीर पोसतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, असे मूर्ख लोक उपदेश ऐकत नाहीत, म्हणून त्यांना यमाचा तीव्र दंड सहन करावा लागतो.
॥ अभंग १७२५ ॥ अभंग रचना
तुझें म्हणवितां काय नास जाला । ऐकें बा विठ्ठला कीर्ती तुझी ॥१॥
परी तुज नाहीं आमचे उपकार । नामरूपा थार केलियाचे ॥ध्रु.॥
समूळीं संसार केला देशधडी । सांडिली आवडी ममतेची ॥२॥
लोभ दंभ काम क्रोध अहंकार । यांसी नाहीं थार ऐसें केलें ॥३॥
मृत्तिका पाषाण तैसें केलें धन । आपले ते कोण पर नेणों ॥४॥
तुका म्हणे जालों देहासी उदार । आणीक विचार काय तेथें ॥५॥
हे विठ्ठला, तुझे भक्त म्हटल्यावर आमचा काय तो तोटा झाला, हे सांगतो ऐक! पण आम्ही तुझे नाव आणि रूप जगात टिकवून ठेवले, म्हणून तुझे आमच्यावर काही कमी उपकार नाहीत. आम्ही आमचा संसार समूळ उध्वस्त केला आणि मोहाची आवड सोडून दिली. लोभ, दंभ, काम, क्रोध आणि अहंकार यांना मनात अजिबात जागा ठेवली नाही. धन-दौलत माती आणि दगडासमान मानली, आणि परके-आपले असा भेद सोडला. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही आता स्वतःच्या देहालाही उधळून द्यायला तयार झालो आहोत, आता दुसरा विचारच उरला नाही.
॥ अभंग १७२६ ॥ अभंग रचना
जाऊनियां तीर्था काय तुवां केलें । चर्म प्रक्षाळिलें वरीं वरीं ॥१॥
अंतरींचें शुद्ध कासयानें जालें । भूषण तों केलें आपणया ॥ध्रु.॥
इंद्रावण फळ घोळिलें साकरा । भीतरील थारा मोडे चि ना ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं शांति क्षमा दया । तोंवरी कासया फुंदा तुम्ही ॥३॥
तीर्थक्षेत्री जाऊन तू काय केलेस? केवळ वरवरचे चामडे (शरीर) धुतलेस. पण अंतरंग कशाने शुद्ध झाले? तू तर केवळ स्वतःचा मोठेपणा मिरवलास. कडू इंद्रावणाचे फळ साखरेत घोळले तरी त्याचा आतला कडूपणा जात नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत मनात शांती, क्षमा आणि दया नाही, तोपर्यंत केवळ धार्मिकतेचा आव आणून गर्वाने का फुगता?
॥ अभंग १७२७ ॥ अभंग रचना
बैसोनि निवांत शुद्ध करीं चित्त । तया सुखा अंतपार नाहीं ॥१॥
येऊनि अंतरीं राहील गोपाळ । सायासाचें फळ बैसलिया ॥ध्रु.॥
राम कृष्ण हरि मुकुंद मुरारि । मंत्र हा उच्चारीं वेळोवेळां ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें देईंन मी दिव्य । जरी होइल भाव एकविध ॥३॥
शांत बसून आपले चित्त शुद्ध कर, त्यामुळे मिळणाऱ्या सुखाला सीमा उरणार नाही. असे केल्याने साक्षात गोपाळ तुझ्या हृदयात येऊन राहील आणि बसल्या जागी तुला सर्व कष्टांचे फळ मिळेल. 'राम कृष्ण हरी मुकुंद मुरारी' या मंत्राचा वेळोवेळी उच्चार कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझा भाव जर एकनिष्ठ आणि निस्सीम असेल, तर मी या गोष्टीची खात्री (दिव्य) देतो.
॥ अभंग १७२८ ॥ अभंग रचना
धन्य पुंडलिका बहु बरें केलें । निधान आणिलें पंढरिये ॥१॥
न पवीजे केल्या तपांचिया रासी । तें जनलोकांसी दाखविलें ॥ध्रु.॥
सर्वोत्तम तीर्थ क्षेत्र आणि देव । शास्त्रांनी हा भाव निवडिला ॥२॥
विष्णुपद गया रामधाम काशी । अवघीं पायांपाशीं विठोबाच्या ॥३॥
तुका म्हणे मोक्ष देखिल्या कळस । तात्काळ या नास अहंकाराचा ॥४॥
भक्त पुंडलिक धन्य आहे, त्याने खूप मोठे कार्य केले; त्याने साक्षात परमेश्वराचे निधान पंढरपूरला आणले. मोठ्या तपाच्या राशी करूनही जे प्राप्त होत नाही, ते त्याने सर्वसामान्य लोकांना सुलभ करून दाखवले. सर्वोत्तम तीर्थ, क्षेत्र आणि देव पंढरपुरातच आहेत, हाच सिद्धांत शास्त्रांनी मांडला आहे. गया, काशी, रामेश्वर ही सर्व तीर्थे विठोबाच्या चरणांशीच आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, पंढरपूरच्या मंदिराचा कळस पाहताच मोक्ष मिळतो आणि अहंकाराचा तात्काळ नाश होतो.
॥ अभंग १७२९ ॥ अभंग रचना
धन्य ते पंढरी धन्य भीमातीर । आणियेलें सार पुंडलिकें ॥१॥
धन्य तो हि लोक अवघा दैवांचा । सुकाळ प्रेमाचा घरोघरीं ॥ध्रु.॥
धन्य ते ही भूमी धन्य तरुवर । धन्य ते सुरवर तीर्थरूप ॥२॥
धन्य त्या नरनारी मुखीं नाम ध्यान । आनंदें भवन गर्जतसे ॥३॥
धन्य पशु पक्षी कीटक पाषाण । अवघा नारायण अवतरला ॥४॥
तुका म्हणे धन्य संसारातें आलीं । हरिरंगीं रंगलीं सर्वभावें ॥५॥
ती पंढरी धन्य आहे आणि भीमेचा तीरावरचा परिसर धन्य आहे, जिथे पुंडलिकाने सर्व ब्रह्मांडाचे सार आणले. पंढरपूरचे लोक भाग्यवान आहेत, जिथे घरोघरी भक्तीच्या प्रेमाचा सुकाळ आहे. तिथली भूमी, झाडे आणि तीर्थरूप देव धन्य आहेत. तिथे राहणारे स्त्री-पुरुष धन्य आहेत, ज्यांच्या मुखात नामस्मरण आहे आणि संपूर्ण नगर आनंदाने गर्जत आहे. तिथले पशू, पक्षी, कीटक आणि दगडही धन्य आहेत, कारण तिथे साक्षात नारायण अवतरला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जे पूर्णभावाने हरीच्या रंगात रंगले आहेत, त्यांचे संसारात येणे धन्य झाले आहे.
॥ अभंग १७३० ॥ अभंग रचना
मायबाप करिती चिंता । पोर नाइके सांगतां ॥१॥
नको जाऊं देउळासी । नेतो बागुल लोकांसी ॥ध्रु.॥
कर्णद्वारें पुराणिक । भुलवी शब्दें लावी भीक ॥२॥
वैष्णवां संगती । हातीं पडलीं नेणों किती ॥३॥
आम्हां कैंचा मग । करिसी उघडियांचा संग ॥४॥
तुका म्हणे जाणें नरका । उनका उपदेश आइका ॥५॥
(संसारात गुंतलेले) आई-वडील चिंता करतात की मुलगा आमचे ऐकत नाही. ते मुलाला म्हणतात, देवळात जाऊ नकोस, तिथे लोकांना भुलवणारा बागुलबोवा (परमार्थ) आहे. पुराणिक कानावाटे शब्दांनी भुलवतो आणि संसाराचा त्याग करायला लावतो. वैष्णवांच्या संगतीत पडून कितीतरी मुले संसारातून निघून गेली. तू त्या नागड्या-उघड्या (वैराग्यांचा) संग करशील तर आमचे काय होणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा अज्ञानी लोकांचा उपदेश ऐकणे म्हणजे थेट नरकात जाण्यासारखे आहे.
॥ अभंग १७३१ ॥ अभंग रचना
मन माझें चपळ न राहे निश्चळ । घडी एकी पळ स्थिर नाहीं ॥१॥
आतां तूं उदास नव्हें नारायणा । धांवें मज दीना गांजियेलें ॥ध्रु.॥
धांव घालीं पुढें इंद्रियांचे ओढी । केलें तडातडी चत्ति माझें ॥२॥
तुका म्हणे माझा न चले सायास । राहिलों हे आस धरुनी तुझी ॥३॥
माझे मन अतिशय चंचल आहे, ते एका घडीसाठीही स्थिर राहत नाही. हे नारायणा, आता तू माझ्याबाबतीत उदासीन होऊ नकोस, या चंचल मनाने मला फार त्रास दिला आहे, तू माझ्यासाठी धावून ये. इंद्रियांच्या ओढीमुळे माझे चित्त दुभंगले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे स्वतःचे प्रयत्न आता चालत नाहीत, मी फक्त तुझ्याच आशेवर उभा आहे.
॥ अभंग १७३२ ॥ अभंग रचना
मागतियाचे दोनि च कर । अमित भांडार दातियाचें ॥१॥
काय करूं आतां कासयांत भरूं । हा मज विचारु पडियेला ॥ध्रु.॥
एकें सांटवणें प्रेमें वोसंडलीं । जिव्हा हे भागली करितां माप ॥२॥
तुका म्हणे आतां आहे तेथें असो । अंखुनियां बैसों पायांपाशीं ॥३॥
मागणाऱ्याला तर फक्त दोनच हात आहेत, पण देणाऱ्या देवाचे भांडार अथांग आहे. आता या अपार दानाला कशात साठवू, हाच मला प्रश्न पडला आहे. माझे मन देवाच्या प्रेमाने पूर्ण भरून सांडत आहे आणि माझी जीभ त्याचे वर्णन करून थकली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता सर्व विचार सोडून देवाच्या चरणांशी गप्प बसून राहावे, हेच श्रेष्ठ आहे.
॥ अभंग १७३३ ॥ अभंग रचना
जिचें पीडे बाळ । प्राण तयेचा विकळ ॥१॥
ऐसा मातेचा स्वभाव । सूत्र दोरी एक जीव ॥ध्रु.॥
सुखाची विश्रांती । उमटे मातेचिये चित्ती ॥२॥
तुका म्हणे संत । तुम्ही बहु कृपावंत ॥३॥
ज्या आईचे बाळ दुःखात असते, तिचा जीव व्याकुळ होतो. आईचा स्वभावच असा असतो की, तिचे आणि बाळाचे प्राण एका दोरीने बांधल्यासारखे असतात. बाळाला सुख आणि विश्रांती मिळावी, हाच विचार आईच्या मनात असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे संतांनो, तुम्हीसुद्धा आईसारखेच अत्यंत दयाळू आणि कृपावंत आहात.
॥ अभंग १७३४ ॥ अभंग रचना
वें माहेरास । हे च सर्वकाळ आस ॥१॥
घ्यावी उच्छिष्टाची धणी । तीर्थ इच्छी पायवणी ॥ध्रु.॥
भोग उभा आड । आहे तोंवरी च नाड ॥२॥
तुका म्हणे देवें । माझें सिद्धी पाववावें ॥३॥
मी माझ्या माहेराला (पंढरपूरला) केव्हा जाईन, हीच मला रात्रंदिवस आस लागली आहे. तिथे जाऊन संतांच्या प्रसादाची तृप्ती घ्यावी आणि चरणांचे तीर्थ प्यावे, हीच माझी इच्छा आहे. पण माझे पूर्वसंचित आणि भोग मध्ये आड येत आहेत, तोपर्यंतच हा अडथळा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवानेच माझी ही माहेराला जाण्याची इच्छा पूर्ण करावी.
॥ अभंग १७३५ ॥ अभंग रचना
लेंकराचें हित । वाहे माउलीचें चित्त ॥१॥
ऐसी कळवळ्याची जाती । करी लाभेंविण प्रीती ॥ध्रु.॥
पोटीं भार वाहे । त्याचें सर्वस्व ही साहे ॥२॥
तुका म्हणे माझें । तैसे तुम्हां संतां ओझें ॥३॥
आईचे चित्त नेहमी आपल्या लेकराच्या हिताचाच विचार करत असते. आई ही कळवळ्याची अशी जात आहे, जी कोणतीही फळाची आशा न ठेवता निरपेक्ष प्रेम करते. ती बाळाला पोटात बाळगते आणि त्याचा सर्व त्रास सहन करते. तुकाराम महाराज संतांना म्हणतात, माझ्या संपूर्ण आयुष्याचे ओझे मी तुमच्यावरच सोपवले आहे.
॥ अभंग १७३६ ॥ अभंग रचना
आम्हां गांजी जन । तरि कां मेला नारायण ॥१॥
जालों पोरटीं निढळें । नाहीं ठाव बुड आळें ॥ध्रु.॥
आम्हीं जना भ्यावें। तरि कां न लाजिजे देवें ॥२॥
तुका म्हणे देश । जाला देवाविण ओस ॥३॥
जर जग आम्हाला त्रास देत असेल, तर मग आमचा पाठीराखा नारायण काय मेला आहे का? आम्ही अनाथ आणि निराधार झालो आहोत, आम्हाला कुठेही आधार उरलेला नाही. जर आम्ही सामान्य लोकांना भ्यायचे असेल, तर देवालाच त्याची लाज वाटली पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या असण्याशिवाय हे संपूर्ण जगच ओसाड आणि व्यर्थ झाले आहे.
॥ अभंग १७३७ ॥ अभंग रचना
तुम्ही पाय संतीं । माझे ठेवियेले चित्त ॥१॥
आतां बाधूं न सके काळ । जालीं विषम शीतळ ॥ध्रु.॥
भय नाहीं मनीं । देव वसे घरीं रानीं ॥२॥
तुका म्हणे भये । आतां स्वप्नीं ही नये ॥३॥
संतांनी आपले चरण माझ्या हृदयात प्रस्थापित केले आहेत. त्यामुळे आता काळही माझे काही वाईट करू शकत नाही, आणि सर्व संकटे शांत झाली आहेत. मनात कसलेही भय उरलेले नाही, कारण देव आता घरात आणि रानात सर्वत्र माझ्यासोबत वसलेला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भय आता मला स्वप्नातसुद्धा शिवू शकत नाही.
॥ अभंग १७३८ ॥ अभंग रचना
काळाचे ही काळ । आम्ही विठोबाचे लडिवाळ ॥१॥
करूं सत्ता सर्वां ठायी । वसों निकटवासें पायीं ॥ध्रु.॥
ऐसी कोणाची वैखरी । वदे आमुचे समोरी ॥२॥
तुका म्हणे बाण । हातीं हरिनाम तीक्ष्ण ॥३॥
आम्ही काळाचाही काळ असणाऱ्या विठोबाची लाडकी मुले आहोत. आम्ही विठोबाच्या चरणांशी अगदी जवळ राहतो आणि सर्वत्र आमचीच सत्ता चालवतो. आमच्यासमोर उभे राहून अशी हिंमत दाखवणारी वाणी कोणाची असू शकते? तुकाराम महाराज म्हणतात, आमच्या हातात हरिनामाचे अतिशय तीक्ष्ण असे बाण आहेत.
॥ अभंग १७३९ ॥ अभंग रचना
जन्मा येऊन उदार जाला । उद्धार केला वंशाचा । मेळवूनि धन मेळवी माती । सदा विपत्ती भोगीतसे ॥१॥
नाम घेतां न मिळे अन्न । नव्हे कारण देखिलिया । धर्म करितां ऐके कानीं । बांधे निजोनि डोकियासी ॥ध्रु.॥
घरा व्याही पाहुणा आला । म्हणे त्याला बरें नाहीं । तुमचे गावीं वैद्य आहे । बैसोनि काय प्रयोजन ॥२॥
उजवूं किती होतिल पोरें । मरतां बरें म्हणे यांसी । म्हणऊनि देवा नवस करी । दावी घरींहुनि बोनें ॥३॥
पर्वकाळीं भट घरासी आला । बोंब घाला म्हणे पोरां । आपका उणा होईंल वांटा । काळ पिठासी आला ॥४॥
दाढी करितां अडका गेला । घरांत आला बाइलेपें । म्हणे आतां उगवीं मोडी । डोईं बोडीं आपुली ॥५॥
तीर्थ स्वप्नीं नेणें गंगा । पूजन लिंगा गांविंचिया । आडकुनि दार बैसे दारीं । आल्या घर म्हणे ओस ॥६॥
तुका म्हणे ऐसे आहेत गा हरी । या ही तारीं जीवांसी । माझ्या भय वाटे चित्ती । नरका जाती म्हणोनि ॥७॥
जगात काही अत्यंत कृपण (चिक्कू) माणसे असतात. त्यांनी जन्माला येऊन धनाचा संचय केला, पण ते मातीतच मिसळले आणि स्वतः मात्र नित्य दुःखच भोगत राहिले. देवाचे नाव घेतले तर अन्न मिळणार नाही असे त्यांना वाटते, आणि धर्माची गोष्ट ऐकली की डोक्याला रुमाल बांधून झोपून घेतात. घरी व्याही पाहुणा आला तर त्याला म्हणतात, 'तुमची तब्येत बरी दिसत नाही, तुमच्या गावात वैद्य आहे तर इथे बसून काय उपयोग?' स्वतःच्या मुलांना म्हणतात, 'एवढ्या मुलांना कुठे सांभाळू, हे मरणार तर बरे होईल.' भटजी दान मागायला आला की मुलांना सांगतात, 'आरडाओरडा करा, पीठ खाणारा काळ आला आहे.' दाढी करताना एक पैशाचा खर्च झाला तर बायकोवर ओरडतात आणि स्वतःचे डोके बोडून घेतात. तीर्थयात्रा किंवा देवाची पूजा ते कधी करत नाहीत, आणि घरी कोणी आले की दार लावून 'घर ओसाड आहे' असे सांगतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, असेही विचित्र जीव जगात आहेत, तरीही तू त्यांना नरकात जाण्यापासून तार!
॥ अभंग १७४० ॥ अभंग रचना
जाणे वर्तमान । परि तें न वारे त्याच्याने ॥१॥
तो ही कारणांचा दास । देव म्हणवितां पावे नास ॥ध्रु.॥
वेची अनुष्ठान । सिद्धी कराया प्रसन्न ॥२॥
तुका म्हणे त्याचें । मुदल गेलें हाटवेचें ॥३॥
जो भविष्यातील गोष्टी सांगतो पण स्वतःचे भोग टाळू शकत नाही, असा माणूस स्वतःच कारणांचा आणि प्रारब्धाचा दास असतो; स्वतःला देव म्हणवून घेतल्यास त्याचा नाशच होतो. असा माणूस ऋद्धी-सिद्धींना प्रसन्न करण्यासाठी आपले तप आणि अनुष्ठान खर्च करून टाकतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा व्यापार करणाऱ्याचे मुद्दलही निघून जाते आणि तो पूर्णपणे तोट्यात जातो.
॥ अभंग १७४१ ॥ अभंग रचना
घातला दुकान । पढीये तैसा आहे वान ॥१॥
आम्ही भांडारी देवाचे । द्यावें घ्यावें माप वाचे ॥ध्रु.॥
उगवूं जाणों मोडी । जाली नव्हे त्याची जोडी ॥२॥
तुका म्हणे पुडी । मोल तैसी खरी कुडी ॥३॥
आम्ही भक्तीचे दुकान उघडले आहे, जिथे प्रत्येकाला आवडीनुसार माल मिळतो. आम्ही देवाचे खजिनादार आहोत, आमचे काम वाणीने हरिनामाचे माप देणे आणि घेणे हेच आहे. या व्यापारात कोणताही तोटा किंवा घोटाळा नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे पुडीचे मोल तसाच माल असतो, तसेच ज्याचा भाव असेल तसे त्याला फळ मिळते.
॥ अभंग १७४२ ॥ अभंग रचना
सादाविलें एका । सरें अवघियां लोकां ॥१॥
आतां आवडीचे हातीं । भेद नाहीं ये पंगती ॥ध्रु.॥
मोकळी च पोतीं । नाहीं पुसायाची गुंती ॥२॥
तुका म्हणे बरा । आहे ढसाळ वेव्हारा ॥३॥
देवाने एकाला साद घातली असली तरी ते सुख सर्वांसाठीच खुले आहे. आता सर्व काही भक्तीच्या आवडीवर अवलंबून आहे, या भक्तीच्या पंगतीत कोणताही भेदभाव नाही. नामाचे खजिने पूर्णपणे खुले आहेत, इथे कोणाचीही चौकशी किंवा अडवणूक नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाचा हा व्यवहार अत्यंत उदार आणि सोपा आहे.
॥ अभंग १७४३ ॥ अभंग रचना
तडामोडी करा । परि उत्तम तें भरा ॥१॥
जेणें खंडे एके खेपे । जाय तेथें लाभें वोपे ॥ध्रु.॥
दाविल्या सारिखें । मागें नसावें पारिखें ॥२॥
मागें पुढें ॠण । तुका म्हणे फिटे हीण ॥३॥
परमार्थाचा व्यापार करताना कितीही तडजोड करावी लागली तरी चालेल, पण हृदयात उत्तम असा भक्तीचाच साठा भरा. असा साठा भरा की ज्यामुळे एकाच फेऱ्यात संसाराचे चक्र सुटेल आणि जिथे जाल तिथे फायदाच होईल. दाखवले एक आणि आत भलतेच, असा खोटेपणा नसावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, निष्कपटी भक्तीमुळे संसाराचे मागील-पुढील सर्व ऋण फिटून जाते आणि जीव शुद्ध होतो.
॥ अभंग १७४४ ॥ अभंग रचना
नसावें ओशाळ । मग मानिती सकळ ॥१॥
जाय तेथें पावे मान । चाले बोलिलें वचन ॥ध्रु.॥
राहों नेदी बाकी । दान ज्याचें त्यासी टाकी ॥२॥
होवा वाटे जना । तुका म्हणे साटीं गुणां ॥३॥
माणसाने कधीही कोणाचा लाचार किंवा ओशिटा होऊ नये, म्हणजे सर्व जग त्याला मान देते. असा माणूस जिथे जाईल तिथे सन्मान मिळवतो आणि त्याचे शब्द सर्वजण पाळतात. तो कोणाचेही देणे बाकी ठेवत नाही, ज्याचे त्याला परत करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाला श्रेष्ठ व्हावेसे वाटत असेल, तर त्याने स्वतःमध्ये सद्गुण बाळगले पाहिजेत.
॥ अभंग १७४५ ॥ अभंग रचना
चित्त शुद्ध तरी शत्रु मित्र होती । व्याघ्र हे न खाती सर्प तया ॥१॥
विष तें अमृत अघातें हित । अकर्तव्य नीत होय त्यासी ॥ध्रु.॥
दुःख तें देईंल सर्व सुख फळ । होतील शीतळ अग्निज्वाळा ॥२॥
आवडेल जीवां जीवाचे परी । सकळां अंतरीं एक भाव ॥३॥
तुका म्हणे कृपा केली नारायणें । जाणियेते येणें अनुभवें ॥४॥
जर मन शुद्ध असेल, तर शत्रूही मित्र बनतात; वाघ त्याला खात नाही आणि साप त्याला डसत नाही. विष त्याच्यासाठी अमृत बनते, आघात त्याच्या हिताचे ठरतात आणि अयोग्य गोष्टीही योग्य बनतात. येणारे दुःख त्याला सुखाचे फळ देऊन जाते आणि अग्नीच्या ज्वालाही त्याच्यासाठी शांत व शीतळ होतात. सर्व प्राणी त्याला स्वतःच्या जीवासारखे मानू लागतात, कारण त्याच्या हृदयात सर्वांबद्दल एकच आत्मभाव असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्यावर नारायणाची कृपा होते, त्यालाच हा प्रचितीचा अनुभव येतो.
॥ अभंग १७४६ ॥ अभंग रचना
लाज वाटे मज मानिती हे लोक । हें तों नाहीं एक माझे अंगी ॥१॥
मजुनि झिजलों मापाचिया परी । जाळावी हे थोरी लाभाविण ॥ध्रु.॥
कोमळ कंटक तीक्षण अगरीं । पोचट ते वरी अंगकांति ॥२॥
चित्रींचे लेप शृंगारिलें निकें । जीवेंविण फिकें रूप त्याचें ॥३॥
तुका म्हणे दिसें वांयां गेलों देवा । अनुभव ठावा नाहीं तेणें ॥४॥
लोक मला मान-सन्मान देतात, पण मला त्याची लाज वाटते, कारण त्यांच्या दृष्टीने असणारा मोठेपणा माझ्या अंगी अजिबात नाही. धान्याचे माप मोजून मोजून स्वतः झिजते, तसा मी झालो आहे; आत्मज्ञानाच्या लाभाशिवाय मिळालेला हा मोठेपणा जाळून टाकावासा वाटतो. वरून मऊ दिसणाऱ्या काट्याचे टोक जसे तीक्ष्ण असते, तशी माझी स्थिती आहे. चित्रातील पुतळ्याला कितीही शृंगारले तरी जिवाशिवाय ते रूप जसे फिके असते, तसा मी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मला आत्मज्ञानाचा खरा अनुभव नसल्यामुळे मी वरवरच व्यर्थ गेलो आहे.
॥ अभंग १७४७ ॥ अभंग रचना
बोलविसी माझें मुख । परी या जना वाटे दुःख ॥१॥
जया जयाची आवडी । तया लागीं तें चरफडी ॥ध्रु.॥
कठीण देतां काढा । जल्पे रोगी मेळवी दाढा ॥२॥
खाऊं नये तें चि मागे । निवारितां रडों लागे ॥३॥
वैद्या भीड काय । अतित्याईं जीवें जाय ॥४॥
नये भिडा सांगों आन । पथ्य औषधाकारण ॥५॥
धन माया पुत्र दारा । हे तों आवडी नरका थारा ॥६॥
तुका म्हणे यांत । आवडे ते करा मात ॥७॥
हे देवा, तू माझ्या तोंडून सत्य बोलवून घेतोस, पण लोकांच्या मनाला ते कडू लागते आणि दुःख होते. ज्याला ज्या विषयाची आवड असते, तो त्याच्याविरुद्ध ऐकले की तळतळतो. आजारी माणसाला कडू काढा दिला की तो दात ओठ खातो आणि ओरडतो. जो पदार्थ खाऊ नये तोच तो मागतो आणि अडवले की रडू लागतो. पण चांगल्या वैद्याने रोग्याची भीड बाळगायची नसते, कारण कुपथ्य केले तर जीव जाऊ शकतो. औषध आणि पथ्य सांगताना कसलीही भीडभाड ठेवून भलतेच सांगता येत नाही. धन, मालमत्ता, मुले आणि बायको यांच्यातील अतिमोह हा नरकाचाच मार्ग आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी सत्य ते सांगून टाकले आहे, आता तुम्हाला जे योग्य वाटेल ते करा.
॥ अभंग १७४८ ॥ अभंग रचना
पतिव्रते आनंद मनीं । सिंदळ खोंचे व्यभिचारवचनीं ॥१॥
जळो वर्म लागो आगी । शुद्धपण भलें जगीं ॥ध्रु.॥
सुखा पुराणीं आचारशीळा । दुःख वाटे अनर्गळा ॥२॥
शूरा उल्हास अंगीं । गांढव्या मरण ते प्रसंगीं ॥३॥
शुद्ध सोनें उजळे अगी । हीन काळें धांवे रंगीं ॥४॥
तुका म्हणे तो चि हिरा । घनघायें निवडे पुरा ॥५॥
पतिव्रता स्त्रीला स्वतःच्या निष्ठेचा आनंद असतो, पण व्यभिचारी स्त्रीला नीतिमत्तेचे शब्द टोचतात. अशा भलत्याच भावना आगीत जळून जावोत, जगात शुद्ध आणि आचारसंपन्न राहणेच श्रेष्ठ आहे. सदाचारी माणसाला पुराणातील गोष्टी ऐकून आनंद होतो, पण उनाड माणसाला त्याचा त्रास होतो. युद्धाचे नाव ऐकताच शूराच्या अंगात उल्हास येतो, पण भ्याड माणसाला मरण आल्यासारखे वाटते. शुद्ध सोने अग्नीत तावून सुलाखून अधिक उजळते, पण भेसळयुक्त सोने काळे पडते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो घनाचा घाव सहन करतो, तोच खरा हिरा ठरतो.
॥ अभंग १७४९ ॥ अभंग रचना
चालिती आड वाटा । आणिकां द्राविती जे नीटा ॥१॥
न मनीं तयांचे उपकार । नाहीं जोडा तो गंव्हार ॥ध्रु.॥
विष सेवूनि वारी मागें । प्राण जातां जेणें संगें ॥२॥
बुडतां हाक मारी । ठाव नाहीं आणिकां वारी ॥३॥
तुका म्हणे न करीं हिंका । गुण घेऊन अवगुण टाका ॥४॥
जे लोक स्वतः वाईट वाटेने जातात, पण इतरांना मात्र सरळ आणि चांगल्या वाटेने चालण्याचा उपदेश करतात, त्यांचे उपकारच मानले पाहिजेत; असा माणूस समजून न घेणारा मूर्खच असणार. स्वतः विष पिऊन इतरांना विषापासून दूर ठेवणारा किंवा स्वतः प्राणाला मुकून इतरांना वाचवणारा माणूस उपकारीच आहे. पाण्यात बुडणारा माणूस स्वतः आरडाओरडा करून इतरांना तिथे न येण्याचा इशारा देतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हट्ट धरू नका, लोकांचे अवगुण सोडून देऊन त्यांच्यातील चांगला गुण स्वीकारा.
॥ अभंग १७५० ॥ अभंग रचना
कुळींचे दैवत ज्याचें पंढरीनाथ । होईंन दासीसुत त्याचे घरीं ॥१॥
शुद्ध यातिकुळवर्णा चाड नाहीं । करीं भलते ठायीं दास तुझा ॥ध्रु.॥
पंढरीस कोणी जाती वारेकरी । होईंन त्यांचे घरीं पशुयाति ॥२॥
विठ्ठलचिंतन दिवसरात्रीं ध्यान । होईंन पायतन त्याचे पायीं ॥३॥
तुळसीवृंदावन जयाचे अंगणीं । होइन केरसुणी त्याचे घरी ॥४॥
तुका म्हणे हा चि भाव माझ्या चित्ती । नाहीं आणिकां गती चाड मज ॥५॥
ज्याच्या कुळाचे दैवत पंढरीनाथ विठ्ठल आहे, मी त्याच्या घरी दासीचा मुलगा (सेवक) बनून राहीन. मला स्वतःच्या कुळाचा किंवा जातीचा अजिबात अभिमान नाही, हे देवा, मला तुझ्या भक्ताचा दास बनव. जे वारकरी पंढरपूरला जातात, मी त्यांच्या घरी जनावराच्या रूपात राहायला तयार आहे. जो दिवसरात्र विठ्ठलाचे चिंतन आणि ध्यान करतो, मी त्याच्या पायातील पायताण बनून राहीन. ज्याच्या अंगणात तुळशीवृंदावन आहे, त्याच्या घरी मी झाडू बनून राहीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या चित्तात हाच एक भाव आहे, मला इतर कोणत्याही गतीची किंवा मोक्षाची अपेक्षा नाही.
॥ अभंग १७५१ ॥ अभंग रचना
अवघिया चाडा कुंटित करूनि । लावीं आपुली च गोडी । आशा मनसा तृष्णा कल्पना । करूनियां देशधडी ।
मीतूंपणापासाव गुंतलों । मिथ्या संकल्प तो माझा तोडीं । तुझिये चरणीं माझे दोन्ही पक्ष । अवघी करुनि दाखवीं पिंडी रे रे ॥१॥
माझें साच काय केलें मृगजळ । वर्णा याती कुळ अभिमान । कुमारी भातुकें खेळती कवतुकें । काय त्यांचें साचपण ॥ध्रु.॥
वेगळाल्या भावें चित्ती तडातोडी । केलों देशधडी मायाजाळें । गोत वत्ति माय बाप बहिणी सुत ।
बंधुवर्ग माझीं बाळें । एका एक न धरी संबंध पुरलिया । पातलिया जवळी काळें ।
जाणोनियां त्याग सर्वस्वें केला । सांभाळीं आपुलें जाळें ॥२॥
एकां जवळी धरी आणिकां अंतरीं । तीं काय सोयरीं नव्हतीं माझीं । एकांचे पाळण एकांसी भांडण ।
चाड कवणिये काजीं । अधिक असे उणें कवण कवण्या गुणें । हे माव न कळे चि तुझी । म्हणोनि चिंतनीं राहिलों श्रीपती । तुका म्हणे भाक माझी ॥३॥
हे देवा, माझ्या सर्व सांसारिक इच्छांना थांबवून मला फक्त तुझ्या भक्तीची गोडी लाव. माझ्या मनातील आशा, तृष्णा आणि कल्पनांना दूर पळवून लाव. मी 'मी आणि तू' या अहंपणात अडकलो आहे, माझा हा व्यर्थ भ्रम मोडून टाक आणि तुझे चरण मला दाखव. जात, पात, मूळ आणि कुळाचा अहंकार हा मृगजळासारखा खोटा आहे; लहान मुली भातुकलीचा खेळ खेळतात, त्यात जसे काही खरे नसते, तसाच हा संसार आहे. अंतकाळी जवळ आल्यावर आई, बाप, भाऊ, बहीण, मुले यापैकी कोणीही सोबतीला येत नाही, हे ओळखून मी सर्वस्वाचा त्याग केला आहे; आता तूच माझे रक्षण कर. जगात देव एकाला जवळ करतो आणि एकाला दूर करतो, तुझी ही माया मला समजत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, इसीलिए सर्व सोडून मी फक्त तुझ्या चिंतनात राहिलो आहे, हेच माझे वचन आहे.
॥ अभंग १७२ ॥ अभंग रचना
आणिकां छळावया जालासी शाहाणा । स्वहिता घातले खानें । आडिके पैके करूनि सायास । कृपणें सांचलें धन ।
न जिरे क्षीर श्वानासी भिक्षतां । याती तयाचा गुण । तारुण्यदशे अधम मातला । दवडी हात पाय कान ॥१॥
काय जालें यांस वांयां कां ठकले । हातीं सांपडलें टाकीतसे ।
घेउनि स्फटिकमणी टाकी चिंतामणी । नागवले आपुले इच्छे ॥ध्रु.॥
सिद्धीं सेविलें सेविती अधम । पात्रासारिखे फळ । सिंपिला मोतीं जन्मलें स्वाती ।
वरुषलें सर्वत्र जळ । कापुस पट नये चि कारणा । तयास पातला काळ ।
तें चि भुजंगें धरिलें कंठीं । मा विष जालें त्याची गरळ ॥२॥
भक्षूनि मिष्टान्न घृतसाकर । सहित सोलुनि केळें । घालुनियां घसां अंगोळिया ।
हाते वांत करू बळें । कुंथावयाची आवडी बोंबा । उन्हवणी रडवी बाळें ।
तुका म्हणे जे जैसें करिती । ते पवती तैसीं च फळें ॥३॥
माणसा, इतरांना फसवण्यासाठी तू खूप शहाणा झालास, पण स्वतःच्या हिताची मात्र माती केलीस! चिक्कू माणसाने कष्टाने जमा केलेले धन जसे वाया जाते, तसेच तुझे झाले आहे. कुत्र्याला दूध पचत नाही, तो त्याचा स्वभाव आहे; तसाच नीच माणूस तारुण्याच्या गर्वात स्वतःचे हात, पाय आणि कान वाया घालवतो. हातात आलेला चिंतामणी सोडून देऊन हे लोक काचेचा तुकडा स्वीकारतात आणि स्वतःच्या इच्छेने फसतात. स्वाती नक्षत्राचा पाऊस सर्वत्र सारखाच पडतो, पण शिंपल्यात पडला तर मोती बनतो आणि सापाच्या तोंडात पडला तर विष बनते; माणसाच्या योग्यतेनुसार त्याला फळ मिळते. पक्वान्ने, तूप, साखर खाऊनही घशात बोटे घालून उलट्या करणाऱ्या मूर्खासारखी काही लोकांची स्थिती असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो जसे कर्म करतो, त्याला तसेच फळ मिळते.
॥ अभंग १७५३ ॥ अभंग रचना
चंदनाचे गांवीं सर्पांच्या वसति । भोगिते ते होती द्वीपांतरीं ॥१॥
एका ओझें एका लाभ घडे देवा । संचिताचा ठेवा वेगळाला ॥ध्रु.॥
क्षीराची वसति अशुद्ध सेवावें । जवळी तें जावें भोगें दुरी ॥२॥
तुका म्हणे ऐसी बुद्धी ज्याची जड । त्याहुनि दगड बरे देवा ॥३॥
चंदनाच्या झाडावर सापांची वस्ती असते, पण त्या चंदनाचा सुगंध मात्र दूरच्या देशात असणारे लोक उपभोगतात. एकाला केवळ ओझे वाहावे लागते आणि दुसऱ्याला त्याचा लाभ मिळतो, हा प्रत्येकाच्या संचिताचा (प्रारब्धाचा) वेगळा खेळ आहे. गाईच्या कासेवर बसून गोचिड रक्ताचेच सेवन करतो, दुधाचा आस्वाद घेत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याची बुद्धी इतकी मंद आणि अज्ञानी आहे, त्याच्यापेक्षा दगड असलेला बरा!
॥ अभंग १७५४ ॥ अभंग रचना
तुज दिलें आतां करीं यत्न याचा । जीवाभाव-वाचाकायामन ॥१॥
भागलों दातारा सीण जाला भारी । आतां मज तारीं शरणागता ॥ध्रु.॥
नेणतां सोसिली तयाची आटणी । नव्हतां ही कोणी कांहीं माझीं ॥२॥
वर्म नेणें दिशा हिंडती मोकट । इंद्रियें सुनाट दाही दिशा ॥३॥
वरझारीफेरा सिणलों सायासीं । आतां हृषीकेशी अंगिकारीं ॥४॥
तुका म्हणे मन इंद्रियांचे सोईं । धांवे यासी काईं करूं आतां ॥५॥
हे देवा, मी माझे मन, वचन, काया आणि जीव सर्व काही तुझ्या चरणी अर्पण केले आहे, आता तूच माझा सांभाळ कर. हे दातारा, संसाराच्या त्रासाने मी खूप थकलो आहे, आता या शरणागताला तू तारून ने. अज्ञानामुळे मी संसाराचे कष्ट सहन केले, जिथे माझे कोणीही नव्हते. सत्याचे मर्म न समजल्यामुळे माझी इंद्रिये दहाही दिशांना भरकटत राहिली. जन्मामृत्यूच्या फेऱ्यांत मी थकून गेलो आहे, हे हृषीके केशवा, आता माझा स्वीकार कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे मन इंद्रियांच्या मागे धावते, आता मी काय करू, तूच मला सांभाळ.
॥ अभंग १७५५ ॥ अभंग रचना
स्वयें पाक करी । संशय तो चि धरी । संदेहसागरीं । आणीक परी बुडती ॥१॥
जाणे विरळा एक । जालें तेथींचे हें सुख । देखिले बहुतेक । पुसतां वाट चुकले ॥ध्रु.॥
तो चि जाणे सोंवळें । शोधी विकल्पाचीं मुळें । नाचती पाल्हाळें । जे विटाळें कोंडिले ॥२॥
तो चि साधी संधी । सावध त्रिकाळ जो बुद्धी । संदेहाचा संधी । वेठी आणि करियेले ॥३॥
अखंड ते ध्यान । समबुद्धी समाधान । सोंग वांयांविण । ते झांकून बैसती ॥४॥
करणें जयासाटीं । जो नातुडे कवणे आटी । तुका म्हणे साटी । चित्तवित्तेवांचूनि ॥५॥
जो स्वतः स्वयंपाक करतो पण त्यातच संशय धरतो, तो संशयाच्या समुद्रात बुडून जातो. परमार्थाचा खरा आनंद जाणणारा एखादाच दुर्मिळ असतो; बाकीचे अनेक जण वाटेची माहिती विचारता विचारता रस्ताच चुकलेले दिसतात. ज्याला संशयाची मुळे उखडून टाकता येतात, तोच खरा सोवळा (शुद्ध) असतो; बाकीचे केवळ तोंडच्या गप्पा मारून विटाळातच अडकून पडतात. ज्याची बुद्धी तिन्ही काळात सावध असते, तोच खरी वेळ साधतो. अखंड ध्यान, समबुद्धी आणि समाधान हेच खरे साधन आहे, बाकीचे लोक डोळे झाकून बसण्याचे व्यर्थ सोंग आणतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो देह आणि मनावरील ममतारहित होऊन भक्ती करतो, त्यालाच साक्षात परमेश्वर प्राप्त होतो.
॥ अभंग १७५६ ॥ अभंग रचना
माझिया संचिता । दृढ देखोनि बळिवंता । पळसी पंढरिनाथा । भेणे आतां तयाच्या ॥१॥
तरि मज कळलासी । नव्हतां भेटी जाणीवेसी । एक संपादिसी । मान करिसी लोकांत ॥ध्रु.॥
तरि हें प्रारब्ध जी गाढें । कांहीं न चले तयापुढें । काय तुज म्यां कोंडें । रें सांकडें घालावें ॥२॥
भोगधीपति क्रियमाण । तें तुज नांगवे अजून । तरि का वांयांविण । तुज म्यां सीण करावा ॥३॥
तुज नव्हतां माझें कांहीं । परि मी न संडीं भक्तिसोईं । हो कां भलत्या ठायीं । कुळीं जन्म भलतैसा ॥४॥
तूं भितोसि माझिया दोषा । कांहीं मागणें ते आशा । तुका म्हणे ऐसा । कांहीं न धरीं संकोच ॥५॥
हे पंढरीनाथा, माझे पाप आणि प्रारब्ध खूप बळकट आहे हे पाहून तू त्याच्या भीतीने पळून जात आहेस का? प्रत्यक्ष भेट न होताही तुझे रहस्य मला कळले आहे, तू केवळ लोकांत स्वतःचा मोठेपणा दाखवतोस. जर माझे प्रारब्ध इतके कठीण असेल की तुझ्यानेही ते बदलत नसेल, तर मी तुला उगाच का अडचणीत टाकू? माझ्या कर्माचे भोग जर तुझ्याने दूर होत नसतील, तर मी तुला सांगून तरी काय उपयोग? तरीही मी तुझी भक्ती सोडणार नाही, मग माझा जन्म कोणत्याही कुळात किंवा ठिकाणी होवो. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या पापांची भीती धरू नकोस आणि मनात कसलाही संकोच ठेवू नकोस.
॥ अभंग १७५७ ॥ अभंग रचना
लोकमान देहसुख । संपत्तिउपभोग अनेक । विटंबना दुःख । तुझिये भेटीवांचूनि ॥१॥
तरी मज ये भेट ये भेट । काय ठाकलासी नीट । थोर पुण्यें वीट । तुज दैवेंचि लाधली ॥ध्रु.॥
काय ब्रम्हज्ञान करूं कोरडें । रितें मावेचें मापाडें । भेटीविण कुडें । तुझिये अवघें मज वाटे ॥२॥
आत्मस्थितीचा विचार । काय करूं हा उद्धार। न देखतां धीर । चतुर्भुज मज नाहीं ॥३॥
रिद्धीसिद्धी काय करूं । अथवा अगम्य विचारू । भेटीविण भारु । तुझिये वाटे मज यांचा ॥४॥
तुजवांचूनि कांहीं व्हावें । ऐसें नको माझिया जीवें । तुका म्हणे द्यावें । दरुषण पायांचें ॥५॥
लोकांमध्ये मिळणारा मान, देहाचे सुख आणि संपत्तीचे उपभोग हे तुझ्या भेटीशिवाय केवळ दुःख आणि विटंबनाच आहेत. म्हणूनच हे देवा, येऊन मला भेट; तू असा विटेवर का उभा आहेस? तुझ्या भेटीशिवाय मला कोरडे ब्रह्मज्ञान आणि पोकळ माया व्यर्थ वाटते. तुझे चार भुजांचे रूप पाहिल्याशिवाय माझ्या मनाला धीर येत नाही. सिद्धी आणि कठीण विचार तुझ्या भेटीशिवाय मला ओझ्यासारखे वाटतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्याशिवाय मला या जगात काहीही नको आहे, फक्त तुझ्या चरणांचे दर्शन मला दे.
॥ अभंग १७५८ ॥ अभंग रचना
तुझा म्हणवून तुज नेणें । ऐसें काय माझें जिणें ॥१॥
तरि मज कवणाचा आधार । करोनियां राहों धीर ॥ध्रु.॥
काय शब्दीं चि ऐकिला । भेटी नव्हतां गा विठ्ठला ॥२॥
तुका म्हणे आतां । अभय देई पंढरिनाथा ॥३॥
स्वतःला तुझा भक्त म्हणवून घेऊन जर मी तुला ओळखू शकलो नाही, तर अशा जिण्याला काय अर्थ आहे? तुझ्याशिवाय मला दुसरा कोणाचा आधार आहे, ज्याच्या जोरावर मी धीर धरू? हे विठ्ठला, तुझी भेट न होता केवळ शब्दांनीच तुझी कीर्ती ऐकत राहू का? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनाथा, आता मला तुझ्या पायांशी अभय दे.
॥ अभंग १७५९ ॥ अभंग रचना
उद्धवअक्रूरासी । आणीक व्यासआंबॠषी । रुक्मांगदाप्रल्हादासी । दाविलें तें दाखवीं ॥१॥
तरि मी पाहेन पाहेन । तुझे श्रीमुखचरण । उतावळि मन । तयाकारणें तेथें ॥ध्रु.॥
जनकश्रुतदेवा करीं । कैसा शोभलासी हरी । विदुराच्या घरीं । कण्या धरी कवतुकें ॥२॥
पांडवा अकांतीं । तेथें पावसी स्मरती । घातलें द्रौपदी । यागीं बिरडें चोळीचें ॥३॥
करी गोपीचें कवतुक । गाईंगोपाळांसी सुख । दावीं तें चि मुख । दृष्टी माझ्या आपुलें ॥४॥
तरि तूं अनाथाचा दाता । मागतियां शरणागतां । तुका म्हणें आतां । कोड पुरवीं हें माझें ॥५॥
उद्धव, अक्रूर, व्यास, अमरीश, रुक्मांगद आणि प्रल्हाद यांना जसे तुझे सुंदर रूप दाखवलेस, तसेच मलाही दाखव. माझे मन तुझे श्रीमुख आणि चरण पाहण्यासाठी अत्यंत उतावीळ झाले आहे. जनक राजा आणि श्रुतदेव यांच्याकडे तू जसा शोभून दिसलास, आणि विदुराच्या घरी प्रेमाने कण्या खाल्लास, ते तुझे रूप दाखव. संकटाच्या वेळी पांडवांच्या हाकेला धावून गेलास आणि द्रौपदीची लज्जा राखलीस. गोपी, गाई आणि गोपाळांना तू जो आनंद दिलास, ते तुझे मुख मला दाखव. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू अनाथांचा दाता आहेस, आता माझी ही एकच इच्छा पूर्ण कर.
॥ अभंग १७६० ॥ अभंग रचना
मागता भिकारी जालों तुझे द्वारीं । देई मज हरी कृपादान ॥१॥
प्रेम प्रीति नाम उचित करावें । भावें संचरावें हृदयामाजी ॥ध्रु.॥
सर्वभावें शरण आलों पांडुरंगा । कृपाळु तूं जगामाजी एक ॥२॥
तापत्रयें माझी तापविली काया । शीतळ व्हावया पाय तुझे ॥३॥
संबंधीं जनवाद पीडलों परोपरी । अंतरलों दुरी तुजसी तेणें ॥४॥
तुका म्हणे आतां तुझा शरणागता । करावें सनाथ मायबापा ॥५॥
हे हरी, मी तुझ्या दारी भिकारी बनून आलो आहे, मला तुझ्या कृपेचे दान दे. तुझे नाव, प्रेम आणि प्रीती माझ्या हृदयात सदा राहू दे. हे पांडुरंगा, मी सर्व भावाने तुला शरण आलो आहे, तूच या जगात एक कृपाळू आहेस. तिन्ही तापांनी (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) माझे शरीर तापले आहे, त्याला थंड करण्यासाठी तुझ्या चरणांचा आसरा हवा आहे. नातेवाईक आणि लोकांच्या बोलण्याने मी त्रासलो आहे आणि तुझ्यापासून दूर गेलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे आई-बापा पांडुरंगा, आता या शरणागताला तू आपलासा कर.
॥ अभंग १७६१ ॥ अभंग रचना
भाव नाहीं काय मुद्रा वाणी । बैसे बगळा निश्चळ ध्यानीं ॥१॥
न मनी नाम न मनी त्यासी । वाचाळ शब्द पिटी भासी ॥ध्रु.॥
नाहीं चाड देवाची कांहीं । छळणें टोंके तस्करघाईं ॥२॥
तुका म्हणे त्याचा संग । नको शब्द स्पर्शअंग ॥३॥
मनात भाव नसेल तर बाह्य सोंग आणि केवळ गप्पा मारून काय उपयोग? बगळाही मासे पकडण्यासाठी निश्चळ ध्यान लावून बसतोच. असा माणूस नामाला आणि देवाला मानत नाही, केवळ पोकळ शब्दांचा बडबडाट करतो. त्याला देवाची काहीही चाड नसते, तो फक्त इतरांना फसवण्यात आणि लुटण्यात मग्न असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा पाखंडी माणसाचा संग, त्याचे शब्द किंवा त्याचा स्पर्शही आम्हाला नको.
॥ अभंग १७६२ ॥ अभंग रचना
दिनदिन शंका वाटे । आयुष्य नेणवतां गाढें ॥१॥
कैसीं भुललीं बापुडीं । दंबविषयांचे सांकडीं ॥ध्रु.॥
विसरला मरण । त्याची नाहीं आठवण ॥२॥
देखत देखत पाहीं । तुका म्हणे आठव नाहीं ॥३॥
दररोज आयुष्य न कळत वेगाने कमी होत आहे, हे पाहून मला शंका आणि चिंता वाटते. ही बिचारी माणसे विषयांच्या जाळ्यात आणि दंभात कशी भुलून गेली आहेत! ती स्वतःचे मरण पूर्णपणे विसरून गेली आहेत, त्यांना त्याची अजिबात आठवण उरलेली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, डोळ्यांदेखत लोक मरताना पाहूनही माणसाला स्वतःच्या अंतिम सत्याची आठवण येत नाही.
॥ अभंग १७६३ ॥ अभंग रचना
माझें मज आतां न देखें निरसतां । म्हणऊन आधार केला । संसाराची आस सांडुनि लौकिक । जीव भाव तुज दिला ।
नव्हतीं माझीं कोणी मी कवणांचा । अर्थ मोहो सांडवला ।
तारीं मारीं करीं भलतें दातारा । होऊन तुझा आतां ठेलों रे ॥१॥
असो माझें कोडें तुज हे सांकडें । मी असेन निवाडें सुखरूप ।
बाळकासी चिंता काय पोटवेथा । जया शिरीं मायबाप ॥ध्रु.॥
पापपुण्यें श्रुति आटिल्या । शास्त्रांस न लगे चि ठाव । विधिनिषिधें गोविलीं पुराणें वेदांसी तो अहंभाव ।
ओंकाराचें मूळ व्यापिलें माया । तेथें न धरे च भाव । म्हणऊन काबाड सांडिलें उपसतां । धरिलें तुझें चि नांव ॥२॥
तनमनइंद्रियें ठेवूनि राहिलों । सर्व आशा तुझे पायीं । तप तीर्थ दान करवूं कवणा । हातीं अधीन तें मज काईं ।
आहिक्यें परत्रें चाड नाहीं सर्वथा । जन्म सदा मज देहीं । मायामोहपाश करीं विष तैसें । तुका म्हणे माझ्याठायीं ॥३॥
माझे दोष मी स्वतः दूर करू शकत नाही, म्हणूनच मी तुझा आधार घेतला आहे; संसाराची आणि लौकिकाची आशा सोडून मी माझा जीव तुला अर्पण केला आहे. माझे कोणी नाही आणि मी कोणाचा नाही, हा मोह मी सोडून दिला आहे; आता मला मार किंवा तार, मी पूर्णपणे तुझाच झालो आहे. ज्या बालकाच्या डोक्यावर आई-बाप असतात, त्याला पोटाची चिंता करण्याची काय गरज? शास्त्रांच्या कर्मकांडात आणि वादात न पडता मी फक्त तुझे नाव धारण केले आहे. तन, मन आणि सर्व इंद्रिये तुझ्या चरणी सोपवून मी निर्धास्त झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मला इहलोक किंवा परलोकाची काहीही आस उरलेली नाही.
॥ अभंग १७६४ ॥ अभंग रचना
तुझें नाम गोड नाम गोड । पुरे कोड सकळ ही ॥१॥
रसना येरां रसां विटे । घेतां घोट अधिक हें ॥ध्रु.॥
आणिकां रसें मरण गांठी । येणें तुटी संसारें ॥२॥
तुका म्हणे आहार जाला । हा विठ्ठला आम्हांसी ॥३॥
हे देवा, तुझे नाव अतिशय गोड आहे, ते माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण करते. जिभेला इतर रसांचा वीट येतो, पण हरिनामाचा घोट जितका घ्यावा तितका तो अधिक गोड लागतो. इतर रसांच्या मोहाने मृत्यू ओढवतो, पण हरिनामाचा रस संसाराचे बंधन तोडून टाकतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, तुझे नाव हाच आता आमचा नित्य आहार झाला आहे.
॥ अभंग १७६५ ॥ अभंग रचना
धालों सुखें ढेकर देऊं । उमटे जेवूं तोंवरी ॥१॥
क्रीडा करूं निरांजनीं । न पुरे धणी हरिसवें ॥ध्रु.॥
अवघे खेळों अवघ्यामधीं । डाईं न पडों ऐसी बुद्धी ॥२॥
तुका म्हणे वांचवीत । आम्हां सत्ता समर्थ ॥३॥
आम्ही भक्तीच्या सुखाने तृप्त झालो आहोत आणि आनंदाचा ढेकर देत आहोत. आम्ही आत्मज्ञानाच्या एकांतात हरीसोबत लीलेचा आनंद घेत आहोत, आणि ही तृप्ती कधीही संपत नाही. आम्ही सर्वांमध्ये मिसळून खेळतो, पण संसाराच्या डावात अडकणार नाही अशी बुद्धी देवाने दिली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, त्या समर्थ परमेश्वराची सत्ताच आमचे नेहमी रक्षण करत आहे.
॥ अभंग १७६६ ॥ अभंग रचना
एकल्या नव्हे खेळ चांग । धरिला संग म्हणऊनि ॥१॥
उमटे तेव्हां कळे नाद । भेदाभेद निवडेना ॥ध्रु.॥
दुसरा परी एक ऐसा । वजे रिसा निकुरें ही ॥२॥
तुका म्हणे कळत्यां कळे । येर खेळे खेळ म्हुण ॥३॥
एकट्याने खेळ खेळता येत नाही, म्हणूनच देवाने हा भक्तीचा संग धरला आहे. जेव्हा भक्तीचा नाद उमटतो, तेव्हा द्वैताचा भेद मिटून जातो. देव आणि भक्त हे दोन दिसले तरी ते तत्त्वतः एकच आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याला हे मर्म समजते त्यालाच हा खेळ कळतो, बाकीचे लोक याला केवळ बाह्य खेळ मानतात.
॥ अभंग १७६७ ॥ अभंग रचना
बोलविले जेणें । तो चि याचें गुह्य जाणे ॥१॥
मी तों काबाडाचा धनी । जेवूं मागावें थिंकोनि ॥ध्रु.॥
मजुराच्या हातें । माप जालें गेलें रितें ॥२॥
जाला पुरविता । पांडुरंग माझा पिता ॥३॥
मायबापासवें । बाळें कौतुकें खेळावें ॥४॥
जैसा करिती धंदा । तैसा पडोनियां छंदा ॥५॥
त्याच्या साच गाईं म्हैसी । येणें खेळावें मातीशीं ॥६॥
तुका म्हणे बोल । माझा बोलतो विठ्ठल ॥७॥
ज्या पांडुरंगाने माझ्या तोंडून हे शब्द बोलवले आहेत, तोच याचे गूढ मर्म जाणतो. मी तर केवळ एक सामान्य मजूर आहे, जो धान्याचे माप मोजून रिकामे करतो. सर्व काही पुरवणारा माझा पिता पांडुरंगच आहे. आई-बापांसोबत मुलाने कौतुकाने खेळावे, तसेच मी देवाशी खेळत आहे. बापाच्या खऱ्या गाई-म्हशी असतात आणि मुलगा मातीचे खेळणे करून खेळतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माझे शब्द नसून माझ्या मुखातून साक्षात विठ्ठलच बोलत आहे.
॥ अभंग १७६८ ॥ अभंग रचना
कां हो तुम्ही माझी वदविली वाणी । नेदा हे निवडूनि पांडुरंगा ॥१॥
आणीक म्यां कोणां पुसावा विचार । मुळीं संवसार दुराविला ॥ध्रु.॥
स्वामिसेवा म्हुण घेतली पदरीं । सांगितलें करीं कारण तें ॥२॥
तुका म्हणें नाहीं शिकविलें जेणें । तो याच्या वचनें उगा राहे ॥३॥
हे पांडुरंगा, तुम्हीच माझ्या तोंडून ही वाणी बोलवून घेतलीत, मग आता यातील सत्याचा निवाडा तुम्हीच का करत नाही? मी तर मूळ संसाराचाच त्याग केला आहे, आता मी दुसऱ्या कोणाला विचारू? मालकाची सेवा म्हणूनच मी ही जबाबदारी अंगावर घेतली आहे आणि तुम्ही सांगाल तेच करत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याने हे शिकवले नाही, तो आता गप्प कसा राहू शकतो?
॥ अभंग १७६९ ॥ अभंग रचना
सेवकासी आज्ञा स्वामीची प्रमाण । जोंवरी हा प्राण जाय त्याचा ॥१॥
आणिकांचा धाक न धरावा मनीं । निरोपावचनीं टळों नये ॥ध्रु.॥
समय सांभाळूनि आगळें उत्तर । द्यावें भेदी वज्र तपायरी ॥२॥
तुका म्हणे तरी म्हणवावें सेवक । खादलें तें हाक अन्न होय ॥३॥
निष्ठावंत सेवकासाठी स्वामीची आज्ञा हीच प्राणापलीकडे प्रमाण असते. त्याने मनात दुसऱ्या कोणाचीही भीती बाळगू नये आणि स्वामीच्या निरोपापासून कधीही टळू नये. प्रसंगावधान राखून योग्य वेळी वज्रासारखे कडक उत्तर देऊन धर्म आणि सत्याचे रक्षण करावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तरच स्वतःला खरा सेवक म्हणवून घेता येते, अन्यथा मालकाचे अन्न खाणे व्यर्थ ठरते.
॥ अभंग १७७० ॥ अभंग रचना
नये पुसों आज्ञा केली एकसरें । आम्हांसी दुसरें आतां नाहीं ॥१॥
ज्याचें तो बळिवंत सर्व निवारिता । आम्हां काय चिंता करणें लागें ॥ध्रु.॥
बुद्धीचा जनिता विश्वाचा व्यापक । काय नाहीं एक अंगीं तया ॥२॥
तुका म्हणे मज होईंल वारिता । तरी काय सत्ता नाहीं हातीं ॥३॥
देवाने एकदा आज्ञा दिल्यावर आम्हाला शंका विचारायची गरज नाही, आता आमच्यासाठी देवाहून दुसरे काहीही नाही. ज्याचा धनी सर्वसमर्थ आणि सर्व संकटे निवारणारा आहे, त्याला कसली चिंता? तो बुद्धीचा दाता आणि विश्वाचा व्यापक आहे, त्याच्याकडे कशाचीही कमतरता नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर कोणी मला अडवण्याचा प्रयत्न करेल, तर माझ्या स्वामीची सत्ता त्याला रोखण्यासाठी पुरेशी आहे.
॥ अभंग १७७१ ॥ अभंग रचना
बळिवंत आम्ही समर्थाचे दास । घातली या कास कळिकाळासी ॥१॥
तेथें मानसाचा कोण आला पाड । उलंघोनि जड गेलों आधीं ॥ध्रु.॥
संसाराचे बळी साधिलें निधान । मारिले दुर्जन षडवर्ग ॥२॥
तुका म्हणे एक उरला धरिता ठाव । येर केले वाव तृणवत ॥३॥
आम्ही अतिशय बलवान आणि समर्थ अशा देवाचे दास आहोत, आम्ही साक्षात कळिकाळालाही आव्हान दिले आहे. तिथे सामान्य माणसाची काय कथा? आम्ही संसाराचे जडत्व आधीच ओलांडून गेलो आहोत. आम्ही संसाराला जिंकून भक्तीचे निधान मिळवले आहे आणि काम-क्रोधादी सहा शत्रूंना मारून टाकले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही आता फक्त देवाच्या चरणांचा एकच आधार धरला आहे आणि बाकी सर्व गोष्टींना गवतासारखे तुच्छ मानले आहे.
॥ अभंग १७७२ ॥ अभंग रचना
एका गावें आम्हीं विठोबाचे नाम । आणिकांपें काम नाहीं आतां ॥१॥
मोडूनियां वाटा सूक्ष्म सगर । केला राज्यभार चाले ऐसा ॥ध्रु.॥
लावूनि मृदांग टाळश्रुतिघोष । सेवूं ब्रम्हरस आवडीनें ॥२॥
तुका म्हणे महापातकी पतित । ऐसियांचे हित हेळामात्रें ॥३॥
आम्ही फक्त विठोबाचे नाव घेणारे लोक आहोत, आता आम्हाला दुसऱ्या कोणाकडूनही काही काम नाही. कठीण आणि सूक्ष्म मार्ग मोडून आम्ही हरिनामाचा असा सोपा महामार्ग तयार केला आहे, जिथे सर्वजण सुखाने चालू शकतात. मृदंग, टाळ आणि संगीताच्या घोषात आम्ही आवडीने ब्रह्मरसाचे सेवन करू. तुकाराम महाराज म्हणतात, या नामाच्या मार्गाने महापापी आणि पतित लोकांचेही सहज आणि लीलया कल्याण होते.
॥ अभंग १७७३ ॥ अभंग रचना
वाचाचापल्ये बहु जालों कुशळ । नाहीं बीजमूळ हाता आलें ॥१॥
म्हणोनि पंढरिराया दुखी होतें मन । अंतरींचे कोण जाणे माझें ॥ध्रु.॥
पूज्य जालों अंगा आला अभिमान । पुढील कारण खोळंबलें ॥२॥
तुका म्हणे खूण न कळे चि निरुती । सांपडलों हातीं अहंकाराचे ॥३॥
केवळ तोंडाच्या बोलण्यात मी खूप हुशार झालो, पण भक्तीचे मूळ रहस्य मात्र माझ्या हाती आले नाही. म्हणूनच हे पंढरीनाथा, माझे मन दुःखी होत आहे; माझ्या अंतरंगातील हे दुःख तुझ्याशिवाय कोण जाणणार? लोकांमध्ये मला पूज्यत्व मिळाले, पण त्यामुळे माझ्या अंगात अहंकार आला आणि पुढील परमार्थ खोळंबला. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला अजून खरी आत्मखूण कळाली नाही, मी अहंकाराच्या हातात सापडलो आहे.
॥ अभंग १७७४ ॥ अभंग रचना
आतां काढाकाढी करीं बा पंढरिराया । नाहीं तरी वांयां गेलों दास ॥१॥
जाणतां बैसलों दगडाचे नावे । तिचा धर्म घ्यावे प्राण हा चि ॥ध्रु.॥
मनाचा स्वभाव इंद्रियांचे ओढी । पतनाचे जोडी वरी हांव ॥२॥
तुका म्हणे जाली अंधळ्याची परी । आतां मज हरी वाट दावीं ॥३॥
हे पंढरीराया, आता मला या संसारातून लवकरात लवकर बाहेर काढ, नाहीतर तुझा हा दास व्यर्थ निघून जाईल. जाणूनबुजून मी दगडाच्या नावेत बसलो आहे, जिचा स्वभाव बुडवून प्राण घेणे हाच आहे. माझ्या मनाचा स्वभाव इंद्रियांच्या मागे धावणारा आहे आणि ते सतत अधःपतनाकडेच ओढत असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी स्थिती आंधळ्यासारखी झाली आहे, हे हरी, आता तूच मला मार्ग दाखव.
॥ अभंग १७७५ ॥ अभंग रचना
सज्जन तो शब्द सत्य जो मानी । छळी दुर्जन आणिकांसी ॥१॥
एक गुण तो केला दोंठायीं । ज्याचा त्यास पाहीं जैसा तैसा ॥ध्रु.॥
भाविक शब्द बोले वाणीचा । लटिका वाचा वाचाळ तो ॥२॥
परउपकार घडे तो भला । नाठ्याळ तया दया नाहीं ॥३॥
जाणीवंत तो पायरी जाणे । अधम तो नेणे खुंट जैसा ॥४॥
हित तें अनहित केलें कैसें । तुका म्हणे पिसें लागलें यास ॥५॥
जो सत्याचा स्वीकार करतो तो सज्जन, आणि जो इतरांना छळतो तो दुर्जन. जिभेचा एकच गुण दोन वेगवेगळ्या प्रकारे वापरला जातो; ज्याचा स्वभाव जसा असेल तसा तो वापरतो. जो भाविक असतो तो सत्याचे शब्द बोलतो, आणि जो खोटा असतो तो व्यर्थ बडबड करतो. जो इतरांवर उपकार करतो तो चांगला, आणि जो दुष्ट असतो त्याच्यात दया नसते. ज्ञानी माणसाला मर्यादा आणि योग्यतेची पायरी कळते, पण अधम माणसाला खुंट्यासारखे काहीही समजत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाने स्वतःचे हित सोडून अनहित कसे करून घेतले आहे, याला विषयांचे वेडच लागले आहे.
॥ अभंग १७७६ ॥ अभंग रचना
तुझें नाम मुखीं न घेतां आवडी । जिव्हा ते चि घडी झडो माझी ॥१॥
हें मज देई हें मज देई । आणिक दुजें कांहीं न मगें तुज ॥ध्रु.॥
बहिर कान तुझी कीर्ती नाइकतां । पाय न देखतां जात डोळे ॥३॥
मना तुझें ध्यान नाहीं नित्य काळ । धिग तें चांडाळ जळो जळो ॥३॥
हातपाय तेणें पंथ न चलतां । जावे ते अनंता गळोनियां ॥४॥
तुजविण जिणें नाहीं मज चाड । तुका म्हणे गोड नाम तुझें ॥५॥
आवडीने तुझे नाव मुखात घेतले नाही, तर ती जीभ त्याच क्षणी गळून पडो. हे देवा, मला फक्त तुझी भक्ती दे, याशिवाय मी तुझ्याकडे दुसरे काहीही मागत नाही. तुझी कीर्ती न ऐकणारे कान बधिर होवोत आणि तुझे रूप न पाहणारे डोळे आंधळे होवोत. ज्या मनात तुझे नित्य ध्यान नाही, ते मन चंडाल आहे, त्याचा धिक्कार असो. तुझ्या भक्तीच्या मार्गाने न चालणारे हात-पाय गळून पडोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्याशिवाय जगण्याची मला काहीही इच्छा नाही, तुझे नावच माझ्यासाठी सर्वात गोड आहे.
॥ अभंग १७७७ ॥ अभंग रचना
म्हणसी होऊनी निश्चिंता । हरूनियां अवघी चिंता । मग जाऊं एकांता
भजन करूं । संसारसंभ्रमें आशा लागे पाठी । तेणें जीवा साटी होईंल तुझ्या ॥१॥
सेकीं नाडसील नाडसील । विषयसंगें अवघा नाडसील । मागुता पडसील भवर्डोहीं ॥ध्रु.॥
शरीर सकळ मायेचा बांधा । यासी नाहीं कधीं अराणूक । करिती तडातोडी ।
आंत बाह्यात्कारीं । ऐसे जाती चारी दिवस वेगीं ॥२॥
मोलाची घडी जाते वांयांविण । न मिळे मोल धन देतां कोडी ।
जागा होई करीं हिताचा उपाय । तुका म्हणे हाय करिसी मग ॥३॥
तू म्हणतोस की सर्व चिंता दूर करून निश्चिंत झाल्यावर एकांतात जाऊन देवाचे भजन करेन, पण संसाराच्या व्यापातील आशा तुझी पाठ सोडणार नाही आणि यात तुझ्या जिवाचा नाश होईल. शेवटी तू फसला जाशील आणि विषयांच्या संगतीने पुन्हा भवसागरात पडशील. हे शरीर मायेने बनलेले आहे, याला कधीही उसंत मिळणार नाही; अंतर्गत आणि बाह्य ओढाताणीत आयुष्याचे चार दिवस वेगाने निघून जातील. कोट्यवधी रुपये दिले तरी गेलेली मोलाची घडी परत मिळणार नाही; तुकाराम महाराज म्हणतात, आताच जागा हो आणि स्वतःच्या हिताचा उपाय कर, नाहीतर नंतर पश्चात्ताप करावा लागेल.
॥ अभंग १७७८ ॥ अभंग रचना
कनवाळू कृपाळू भक्तांलागीं मोही । गजेंद्राचा धांवा तुवां केला विठाईं ॥१॥
पांडुरंगे ये वो पांडुरंगे । जीवाचे जिवलगे ये वो पांडुरंगे ॥ध्रु.॥
भक्तांच्या कैवारें कष्टलीस विठ्ठले । आंबॠषीकारणें जन्म दाहा घेतले ॥२॥
प्रल्हादाकारणें स्तंभीं अवतार केला । विदारूनि दैत्य प्रेमपान्हा पाजिला ॥३॥
उपमन्याकारणें कैसी धांवसी लवलाहीं । पाजी प्रेमपान्हा क्षीरसागराठायीं ॥४॥
कौरवीं पांचाळी सभेमाजी आणिली । वस्त्रहरणीं वस्त्रें कैसी जाली माउली ॥५॥
दुर्वास पातला धर्मा छळावया वनीं । धांवसी लवलाहीं शाखादेठ घेऊनि ॥६॥
कृपाळू माउली भुक्तिमुक्तिभांडार । करीं माझा अंगीकार तुका म्हणे विठ्ठले ॥७॥
भक्तांवर दया करणारी हे विठू माऊली, गजेंद्राने धाव घेतली तेव्हा तू त्याच्या संरक्षणासाठी धावून गेलीस. हे पांडुरंगे, माझ्या जिवाच्या जिवलगे, तू माझ्याकडे ये! भक्तांच्या रक्षणासाठी तू कष्ट सहन केलेस, अंबरीष ऋषींसाठी तू दहा अवतार घेतलेस. प्रल्हादासाठी तूं खांबातून अवतार घेतलास, हिरण्यकश्यप दैत्याला मारून प्रल्हादाला प्रेमाचा पान्हा पाजलास. उपमन्यूसाठी तू वेगाने धावून गेलीस आणि त्याला क्षीरसागरात दुधाचा पान्हा पाजलास. कौरवांनी द्रौपदीला सभेत आणले तेव्हा वस्त्रहरणाच्या वेळी तूच वस्त्र बनून तिची लज्जा राखलीस. दुर्वास ऋषी धर्माला छळण्यासाठी वनात आले, तेव्हा भाजीचे एक पान खाऊन तू सर्वांचे पोट भरलेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे भक्ती आणि मुक्तीचे भांडार असणाऱ्या कृपाळू माऊली विठ्ठले, माझा स्वीकार कर.
॥ अभंग १७७९ ॥ अभंग रचना
कवणा पाषाणासी धरूनि भाव । कवणावरी पाव ठेवूं आतां ।
म्हणऊनि निश्चित राहिलों मनीं । तूं चि सर्वां खाणी देखोनियां ॥१॥
कवणाचें कारण न लगे कांहीं । सर्वांठायीं तूं एक।
कायावाचामन ठेविलें तुझ्या पायीं । आता उरलें काईं न दिसे देवा ॥ध्रु.॥
जळें जळ काय धोविलें एक । कवण तें पातक हरलें तेथें ।
पापपुण्य हे वासना सकळ । ते तुज समूळ समर्पिली ॥२॥
पितरस्वरूपी तूं चि जनार्दन । सव्य तें कवण अपसव्य ।
तुका म्हणे जीत पिंड तुम्हां हातीं । देऊनि निश्चिंती मानियेली ॥३॥
कोणत्या दगडाला देव मानून भाव ठेवू आणि कशावर पाय ठेवू? कारण तूच सर्व जगात भरून राहिला आहेस हे पाहून मी निश्चिंत झालो आहे. आता मला इतर कशाचीही गरज नाही, कारण सर्वत्र तू एकच आहेस; मी माझे काया, वाचा आणि मन तुझ्या चरणी अर्पण केले आहे. पाण्याने पाणी धुतल्याने कोणते पाप दूर होणार? म्हणूनच मी पाप, पुण्य आणि सर्व वासना मुळासकट तुला अर्पण केल्या आहेत. पितरांच्या रूपातही तूच जनार्दन आहेस, मग उजवे आणि डावे असा भेद कशाला? तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा जिवंत देहच (पिंड) मी तुझ्या हाती सोपवून पूर्णपणे निश्चिंत झालो आहे.
॥ अभंग १७८० ॥ अभंग रचना
सिणलों दातारा करितां वेरझारा । आतां सोडवीं संसारापासोनियां ॥१॥
न सुटे चि बाकी नव्हे झाडापाडा । घातलोंसें खोडा हाडांचिया ॥ध्रु.॥
मायबापें माझीं जीवाचीं सांगाती । तीं देतील हातीं काळाचिया ॥२॥
पडताळूनि सुरी बैसली सेजारीं । यमफासा करीं घेऊनिया ॥३॥
पाठी पोटीं एकें लागलीं सरसीं । नेती नरकापाशीं ओढूनियां ॥४॥
जन साहेभूत असे या सकळां । मी एक निराळा परदेशी ॥५॥
कोणा काकुलती नाहीं कोणे परी । तुजविण हरी कृपाळुवा ॥६॥
तुका म्हणे मज तुझाची भरवसा । म्हणऊनि आशा मोकलिली ॥७॥
हे दातारा, संसाराच्या फेऱ्या मारून मारून मी थकून गेलो आहे, आता मला या संसारातून सोडव. संसाराची बाकी काही सुटत नाही आणि हिशोब पूर्ण होत नाही, मी या हाडांच्या शरीराच्या खोड्यात अडकलो आहे. माझे आई-बाप आणि जिवाचे सोबतीही मला शेवटी काळाच्या (मृत्यूच्या) हातात देऊन टाकतील. यम फास हातात घेऊन सुरी चाचपत माझ्या शेजारीच बसला आहे. माझे सगेसोबती मला ओढत नरकाकडे घेऊन जात आहेत. या जगात सर्वजण एकमेकांना मदत करतात, पण मी एकटाच इथे परदेशी आणि उघडा पडलो आहे. हे दयाळू हरी, तुझ्याशिवाय मला कोणाचीही दया येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला फक्त तुझाच भरवसा आहे, म्हणूनच मी संसाराची सर्व आशा सोडून दिली आहे.
॥ अभंग १७८१ ॥ अभंग रचना
देवाचा भक्त तो देवासी गोड । आणिकांसी चाड नाहीं त्याची ।
कवणाचा सोइरा नव्हे च सांगाती । अवघियां हातीं अंतरला ॥१॥
निष्काम वेडें म्हणतील बापुडे । अवघियां सांकडें जाला कैसा ।
माझें ऐसें तया न म्हणत कोणी । असे रानीं वनीं भलते ठायी ॥ध्रु.॥
प्रातःस्नान करी विभूतिचर्चन । दखोनिया जन निंदा करी ।
कंठीं तुळसीमाळा बैसोनि निराळा । म्हणती या चांडाळा काय जालें ॥२॥
गातां शंका नाहीं बैसे भलते ठायीं । शिव्या देती आईं बाप भाऊ ।
घरी बाइल म्हणे कोठें व्याली रांड । बरें होतें शंड मरता तरी ॥३॥
जन्मोनि जाला अवघियां वेगळा । म्हणोनि गोपाळा दुर्लभ तो ॥४॥
तुका म्हणे जो संसारा रुसला । तेणें चि टाकिला सिद्धपंथ ॥५॥
देवाचा खरा भक्त साक्षात देवालाच प्रिय असतो, बाकीच्यांना त्याची काहीही पडलेली नसते. तो कोणाचाही सगासोबती राहत नाही, सर्व जगापासून तो दुरावतो. लोक त्याला निष्काम वेडा म्हणतात आणि विचारतात की हा असा सर्वांना अडचणीचा का झाला आहे? त्याला कोणी आपले म्हणत नाही, तो रानात किंवा भलत्याच ठिकाणी राहतो. भल्या पहाटे स्नान करून भस्म लावताना पाहिले की लोक त्याची निंदा करतात; गळ्यात तुळशीमाळ घालून वेगळा बसला की लोक विचारतात याला काय झाले? कुठल्याही जागी बसून देवाचे गाणे गाताना आई-बाप, भाऊ त्याला शिव्या देतात, आणि घरी बायकोही त्याचा तिरस्कार करते. असा भक्त जन्माला येऊन सर्व जगाहून वेगळा होतो, म्हणूनच तो गोपाळाला अत्यंत दुर्मिळ व प्रिय असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो संसारावर रुसला आणि संसाराचा त्याग केला, त्यानेच खऱ्या सन्मार्गाला (सिद्धपंथाला) गवसणी घातली आहे.
॥ अभंग १७८२ ॥ अभंग रचना
कस्तुरी भिनली जये मृत्तिके । तयेसी आणिके कैसी सरी ॥१॥
लोखंडाचे अंगीं लागला परिस । तया आणिकास कैसी सरी ॥२॥
तुका म्हणे मी न वजें यातीवरी । पूज्यमान करीं वैष्णवांसी ॥३॥
ज्या मातीत कस्तुरीचा सुगंध भिनला आहे, तिची बरोबरी इतर सामान्य मातीशी कशी होऊ शकते? ज्या लोखंडाला परिसाचा स्पर्श झाला आहे, त्याची बरोबरी इतर धातूंशी कशी होणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, मी भक्तांची जात-पात पाहत नाही, जे वैष्णव (विठ्ठलभक्त) आहेत त्यांनाच मी पूज्य मानतो.
॥ अभंग १७८३ ॥ अभंग रचना
अनुहात ध्वनि वाहे सकळां पिंडीं । राम नाहीं तोंडीं कैसा तरे ॥१॥
सकळां जीवांमाजी देव आहे खरा । देखिल्या दुसरा विण न तरे ॥ध्रु.॥
ज्ञान सकळांमाजी आहे हें साच । भक्तीविण तें च ब्रम्ह नव्हे ॥२॥
काय मुद्रा कळल्या कराव्या सांगतां । दीप न लगतां उन्मनीचा ॥३॥
तुका म्हणे नका पिंडाचें पाळण । स्थापू नारायण आतुडेना ॥४॥
सर्वांच्या शरीरात अनाहत नाद आणि श्वास चालू आहे, पण मुखात रामनाम नसेल तर जीव कसा तरून जाणार? सर्व जिवांमध्ये देव आहे हे खरे, पण अभेद भावाने देवाला पाहिल्याशिवाय उद्धार होत नाही. सर्वांमध्ये ज्ञान सुप्त रूपात आहे, पण भक्तीशिवाय ते ब्रह्मरूपाने प्रकट होत नाही. उन्मनी अवस्थेचा दिवा लागल्याशिवाय केवळ योगमुद्रा शिकून काय उपयोग? तुकाराम महाराज म्हणतात, केवळ शरीराचे लाड पुरवू नका, हृदयात नारायणाची स्थापना केल्याशिवाय परमेश्वर प्राप्त होत नाही.
॥ अभंग १७८४ ॥ अभंग रचना
नेणें अर्थ कांहीं नव्हती माझे बोल । विनवितों कोपाल संत झणी ॥१॥
नव्हती माझे बोल बोले पांडुरंग । असे अंगसंगें व्यापूनिया ॥ध्रु.॥
मज मूढा शक्ति कैंचा हा विचार । निगमादिकां पार बोलावया ॥२॥
राम कृष्ण हरी मुकुंदा मुरारि । बोबडा उत्तरीं हें चि ध्यान ॥३॥
तुका म्हणे गुरुकृपेचा आधार । पांडुरंगें भार घेतला माझा ॥४॥
मला वेदांचे गूढ अर्थ काहीही समजत नाहीत आणि हे माझे स्वतःचे शब्द नाहीत, म्हणून संतांनी माझ्यावर रागवू नये. हे माझे शब्द नसून पांडुरंगच माझ्याशी एकरूप होऊन माझ्या मुखातून बोलत आहे. माझ्यासारख्या अज्ञानी माणसाकडे वेदांचा पार पाडण्याची बुद्धी कुठून असणार? मी तर बोबड्या बोलांनी फक्त 'राम कृष्ण हरी मुकुंद मुरारी' असे ध्यान करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला सद्गुरूंच्या कृपेचा मोठा आधार आहे आणि साक्षात पांडुरंगाने माझा सर्व भार वाहिला आहे.
॥ अभंग १७८५ ॥ अभंग रचना
देवासी लागे सकळांसी पोसावें । आम्हां न लगे खावें काय चिंता ॥१॥
देवा विचारावें लागे पापपुण्य । आम्हासी हे जन अवघें भलें ॥ध्रु.॥
देवासी उत्पत्ति लागला संहार । आम्हां नाहीं फार थोडें काहीं ॥२॥
देवासी काम लागला धंदा । आम्हासी ते सदा रिकामीक ॥३॥
तुका म्हणे आम्ही भले देवाहून । विचारितां गुण सर्वभावें ॥४॥
देवाला संपूर्ण जगाचे पोषण करावे लागते, पण आम्हाला तर खाण्याचीही चिंता उरलेली नाही. देवाला लोकांच्या पाप-पुण्याचा हिशोब ठेवावा लागतो, पण आमच्यासाठी सर्व लोक चांगलेच आहेत. देवाला सृष्टीची उत्पत्ती आणि संहार करावा लागतो, आम्हाला मात्र थोडे किंवा जास्त कशाचेच काही पडलेले नाही. देवाला सृष्टी चालवण्याचे काम आणि धंदा आहे, आम्ही मात्र नित्य मुक्त आणि मोकळे आहोत. तुकाराम महाराज विनोदाने म्हणतात, सर्व बाबींचा विचार केला तर आम्ही देवापेक्षाही बरे आणि सुखी आहोत!
॥ अभंग १७८६ ॥ अभंग रचना
घेईंन मी जन्म याजसाठीं देवा । तुझी चरणसेवा साधावया ॥१॥
हरिनामकीर्तन संतांचे पूजन । घालूं लोटांगण महाद्वारीं ॥ध्रु.॥
आनंदें निर्भर असों भलते ठायीं । सुखदुःख नाहीं चाड आम्हां ॥२॥
आणीक सायास न करीं न धरीं आस । होईंन उदास सर्व भावें ॥३॥
मोक्ष आम्हां घरीं कामारी ते दासी । होय सांगों तैसी तुका म्हणे ॥४॥
हे देवा, तुझ्या चरणांची सेवा करण्यासाठी मी पुन्हा पुन्हा जन्म घेईन. हरिनामाचे कीर्तन, संतांचे पूजन आणि मंदिराच्या महाद्वारात लोटांगण घालणे हेच माझे काम असेल. आम्ही कुठल्याही परिस्थितीत आनंदाने तृप्त राहू, आम्हाला सुख-दुःखाची अजिबात पर्वा नाही. मी इतर कोणतेही कष्ट करणार नाही आणि भलती आशा धरणार नाही, सर्व बाबतीत विरक्त राहीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, मोक्ष तर आमच्या घरी दासीसारखा काम करतो, आम्ही सांगू तसेच तो वागतो.
॥ अभंग १७८७ ॥ अभंग रचना
देवा तुज मज पण । पाहों आगळा तो कोण ॥१॥
तरी साच मी पतित । तूं च खोटा दिनानाथ ।
ग्वाही साधुसंत जन । करूनि अंगीं लावीन ॥ध्रु.॥
आम्ही धरिले भेदाभेद । तुज नव्हे त्याचा छेद ॥२॥
न चले तुझे कांहीं त्यास । आम्ही बळकाविले दोष ॥३॥
दिशा भरल्या माझ्या मनें । लपालासी त्याच्या भेणें ॥४॥
तुका म्हणे चत्ति । करी तुझी माझी नीत ॥५॥
हे देवा, तुझ्या आणि माझ्यामध्ये एक पैज लागली आहे, पाहूया आपल्या दोघांत कोण श्रेष्ठ ठरते! मी जर खरा पापी असेन आणि तू मला तारू शकला नाहीस, तर तुझा 'दीनानाथ' हा किताब खोटा ठरेल; मी संतांची साक्ष देऊन हे सिद्ध करेन. आम्ही भेद धरला आहे आणि तू तो तोडू शकत नाहीस. आम्ही पापांना घट्ट धरून ठेवले आहे आणि तुझा उपाय त्यावर चालत नाही. माझ्या चंचल मनाने सर्व दिशा भरल्या आहेत आणि तू त्याच्या भीतीने लपून बसला आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आपले मनच आपल्या दोघांच्या श्रेष्ठत्वाचा निवाडा करेल.
॥ अभंग १७८८ ॥ अभंग रचना
लापनिकशब्दें नातुडे हा देव । मनिंचे गुह्य भाव शुद्ध बोला ॥१॥
अंतरिंचा भेद जाणे परमानंद । जयासी संवाद करणें लागे ॥२॥
तुका म्हणे जरी आपुलें स्वहित । तरी करीं चत्ति शुद्धभावें ॥३॥
केवळ गोड आणि बनावट शब्दांनी परमेश्वर प्राप्त होत नाही, मनात शुद्ध आणि निष्कपटी भाव असावा लागतो. ज्याच्याशी आपल्याला संवाद साधायचा आहे, तो परमानंद परमेश्वर अंतरंगातील सर्व भेद जाणतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर तुला स्वतःचे खरे हित साधायचे असेल, तर आपले चित्त पूर्णपणे शुद्ध भावाने भरून टाक.
॥ अभंग १७८९ ॥ अभंग रचना
नव्हे ब्रम्हज्ञान बोलतां सिद्ध । जंव हा आत्मबोध नाहीं चित्ती ॥१॥
काय करिसी वांयां लटिका चि पाल्हाळ । श्रम तो केवळ जाणिवेचा ॥ध्रु.॥
मी च देव ऐसें सांगसी या लोकां । विषयांच्या सुखा टोंकोनियां ॥२॥
अमृताची गोडी पुढिलां सांगसी । आपण उपवासी मरोनिया ॥३॥
तुका म्हणे जरि राहील तळमळ । ब्रम्ह तें केवळ सदोदित ॥४॥
जोपर्यंत चित्तात स्वतःचा आत्मबोध होत नाही, तोपर्यंत केवळ तोंडाने बोलल्याने ब्रह्मज्ञान सिद्ध होत नाही. तू व्यर्थ खोटा पाल्हाळ का लावतोस? हा केवळ शब्दांच्या ज्ञानाचा फुकटचा श्रम आहे. स्वतः विषयांच्या सुखावर टपून बसला आहेस आणि लोकांना मात्र 'मीच देव आहे' असे सांगत सुटला आहेस. इतरांना अमृताची गोडी सांगतोस आणि स्वतः मात्र उपाशी मरत आहेस! तुकाराम महाराज म्हणतात, मनातील तृष्णा आणि तळमळ शांत झाली की ब्रह्म स्वतःच प्रकट होते.
॥ अभंग १७९० ॥ अभंग रचना
गंगाजळा पाहीं पाठी पोट नाहीं । अवगुण तो कांहीं अमृतासी ॥१॥
रवि दीप काळिमा काय जाणे हिरा । आणिका तिमिरा नासे तेणे ॥ध्रु.॥
कर्पूरकांडणी काय कोंडा कणी । सिंधू मिळावणीं काय चाले ॥२॥
परिस चिंतामणि आणिकांचा गुणी । पालटे लागोनि नव्हे तैसा ॥३॥
तुका म्हणे तैसे जाणा संतजन । सर्वत्र संपूर्ण गगन जैसें ॥४॥
गंगाजलाला मागे आणि पुढे असा भेद नसतो, आणि अमृतात कोणताही अवगुण नसतो. सूर्य, दिवा आणि हिरा हे अंधाराचा काळेपणा जाणत नाहीत, ते केवळ अंधाराचा नाश करतात. कापूर कुटला तरी त्यात कोंडा किंवा कणी निघत नाही, आणि समुद्राला नद्यांचे वेगळेपण उरत नाही. परिस आणि चिंतामणी इतरांचे गुण बदलून टाकतात, पण स्वतः कधी बदलत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, संत पुरुषही तसेच असतात, ते आकाशासारखे सर्वत्र व्यापक आणि शुद्ध असतात.
॥ अभंग १७९१ ॥ अभंग रचना
परिस काय धातु । फेडितो निभ्रांतु लोहपांगु ॥१॥
काय तयाहूनि जालासी बापुडें । फेडितां सांकडें माझे एक ॥ध्रु.॥
कल्तपरु कोड पुरवितो रोकडा । चिंतामणि खडा चिंतिलें तें ॥२॥
चंदनांच्या वासें वसतां चंदन । होती काष्ठ आन वृक्षयाती ॥३॥
काय त्याचें उणें जालें त्यासी देतां । विचारीं अनंता तुका म्हणे ॥४॥
परिस हा काही धातू नाही, पण तो लोखंडाचा दरिद्रीपणा नक्कीच दूर करतो. हे देवा, माझे एक संकट दूर करताना तू त्या परिसापेक्षाही दुबळा झालास का? कल्पवृक्ष सर्वांच्या इच्छा लगेच पूर्ण करतो आणि चिंतामणी हवी ती गोष्ट देतो. चंदनाच्या सहवासात राहून इतर साधी झाडेही चंदन बनून जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे अनंता, भक्ताला काही दिल्याने तुझे काय कमी होणार आहे, याचा जरा विचार कर!
॥ अभंग १७९२ ॥ अभंग रचना
तोडुनि पुष्पवटिका फळवृक्षयाति । बाभळा राखती करूनि सार ॥१॥
कोण हित तेणें देखिलें आपुलें । आणीक पाहिलें सुख काईं ॥ध्रु.॥
धान्यें बीजें जेणें जाळिलीं सकळें । पेरितो काळें जिरें बीज ॥२॥
मोडोनिया वाटा पुढिलांची सोय । आडरानें जाय घेउनि लोकां ॥३॥
विषाचें अमृत ठेवूनियां नाम । करितो अधम ब्रम्हहत्या ॥४॥
तुका म्हणे त्यास नाइके सांगतां । तया हाल करितां पाप नाहीं ॥५॥
फुलांच्या बागा आणि फळझाडे तोडून टाकून जो बाभळीच्या काट्यांचे रक्षण करतो, त्याने स्वतःचे कोणते हित पाहिले? चांगल्या धान्याची बीजे जाळून टाकून जो काळे जिरे पेरतो, आणि चांगल्या वाटा मोडून लोकांना आडरानाने घेऊन जातो, तो मूर्खच आहे. विषाला 'अमृत' नाव देऊन जे अधम लोक इतरांना मारतात, ते ब्रह्महत्येचे पाप करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा दुष्ट माणूस उपदेश ऐकत नाही, त्याला शिक्षा केली तरी पाप लागत नाही.
॥ अभंग १७९३ ॥ अभंग रचना
संसाराच्या भेणें । पळों न लाहेसें केलें ॥१॥
जेथें तेथें आपण आहे । आम्हीं करावें तें काये ॥ध्रु.॥
एकांतींसी ठाव । तिहीं लोकीं नाहीं वाव ॥२॥
गांवा जातों ऐसें । न लगे म्हणावें तें कैसें ॥३॥
स्वप्नाचे परी । जागा पाहे तंव घरीं ॥४॥
तुका म्हणे काये । तुझे घेतले म्यां आहे ॥५॥
संसाराच्या भीतीने पळून जावे तर कुठे जावे, कारण तू सर्वत्र भरून राहिला आहेस! मग आम्ही आता काय करावे? तिन्ही लोकांत असा एकही एकांत नाही जिथे तुझा वास नाही. मी अमुक गावाला जातो असे म्हणावे तर तू तिथे आधीच असतोस. स्वप्न संपल्यावर माणूस जसा स्वतःच्या घरातच असतो, तसा मी तुझ्याच जगात आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मी तुझे काय घेतले आहे की तू मला असा सर्वत्र वेढून राहिला आहेस?
॥ अभंग १७९४ ॥ अभंग रचना
आण काय सादर । विशीं आम्हां कां निष्ठ‍ ॥१॥
केलें भक्त तैसें देई । तुझें प्रेम माझ्याठायीं ॥ध्रु.॥
काय पंगतीस कोंडा । एकांतासी साकरमांडा ॥२॥
काय एकपण । पोतां घालूनि गांठी खूण ॥३॥
काय घ्यावें ऐसें । त्या आपण अनारिसें ॥४॥
तुका म्हणे मधीं । आतां तोडूं भेद बुद्धी ॥५॥
इतरांना आदराने भेटतोस आणि आमच्याबाबतीतच असा निष्ठुर का होतोस? जसे इतरांना भक्त केलेस, तसेच तुझ्या प्रेमाचा प्रसाद मलाही दे. पंढरीच्या पंगतीत इतरांना साखरेचे मांडे आणि आम्हालाच कोंडा का? तू गुप्तपणे काहींनाच ज्ञान देतोस आणि इतरांना दूर ठेवतोस का? तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आमच्या आणि तुझ्या मधील हा भेद आणि दुजाभाव आम्ही तोडून टाकणार आहोत.
॥ अभंग १७९५ ॥ अभंग रचना
चित्त तुझ्या पायीं । ठेवुनि जालों उतराईं ॥१॥
परि तूं खोटा केशीराजा । अंतपार न कळे तुझा ॥ध्रु.॥
आम्ही सर्वस्वें उदार । तुज देऊनियां धीर ॥२॥
इंद्रियांची होळी । संवसार दिला बळी ॥३॥
न पडे विसर । तुझा आम्हां निरंतर ॥४॥
प्रेम एकासाटी । तुका म्हणे न वेचे गांठी ॥५॥
माझे चित्त तुझ्या चरणी अर्पण करून मी माझ्या कर्तव्यातून मुक्त झालो. पण हे केशीराजा, तू मात्र अंत न दाखवणारा आणि कठीण आहेस. आम्ही सर्वस्वाचा त्याग करून तुला आमचे मन दिले आहे. इंद्रियांची होळी केली आणि संसाराचा बळी दिला, तरीही तुझा विसर पडू दिला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, केवळ तुझ्या एका प्रेमासाठी आम्ही आमचे सर्व काही अर्पण केले आहे.
॥ अभंग १७९६ ॥ अभंग रचना
आम्ही पतित म्हणोनि तुज आलों शरण । करितों चिंतन दिवस रात्रीं ।
नाहीं तरी मज काय होती चाड । धरावया भीड तुज चित्ती ॥१॥
आम्हां न तारावें तुम्ही काय करावें । सांगीजोजी भावें नारायणा ॥ध्रु.॥
अन्याय एकाचा अंगीकार करणें । तया हातीं देणें लाज ते चि ॥२॥
काय ते शूरत्व मिरवूनि बोलणें । जनामाजी दावणें बळरया ॥३॥
पोह्या अन्नछत्र घालूनियां घरीं । दंडितो बाहेरी आलियासी ॥४॥
नव्हे कीर्त कांहीं न माने लोकां । काय विटंबणा तैसी ॥५॥
प्रत्यक्षासी काय द्यावें हें प्रमाण । पाहातां दर्पण साक्ष काईं ॥६॥
तुका म्हणे तरी आम्हां का न कळे । तरलों किंवा आम्ही नाहीं ॥७॥
आम्ही पापी आहोत म्हणूनच तुला शरण आलो आहोत आणि रात्रंदिवस तुझे चिंतन करत आहोत; नाहीतर मला तुझी भीड बाळगायची काय गरज होती? हे नारायणा, जर तू आम्हाला तरणार नाहीस, तर तुझ्या 'पतितपावन' या नावाचा काय उपयोग? एखाद्या शरण आलेल्या पाप्याचा स्वीकार करून पुन्हा त्याला शत्रूच्या हातात देणे ही तुझीच लाज आहे. जगात स्वतःच्या बळाची बढाई मारून काय उपयोग, जर तू भक्ताचे रक्षण करू शकत नाहीस? घरी अन्नछत्र उघडून दारात आलेल्या याचकाला मारण्यासारखे हे होईल. तुकाराम महाराज म्हणतात, आरसा पाहताना पुराव्याची गरज नसते, तसेच तू आम्हाला तारले आहेस की नाही हे आम्हाला स्पष्ट कळले पाहिजे.
॥ अभंग १७९७ ॥ अभंग रचना
काग बग रिठा मारिले बाळपणीं । अवघी दैत्यखाणी बुडविली ॥१॥
तो मज दावा तो मज दावा । नंदनंदन जीवा आवडे तो ॥ध्रु.॥
गोवर्धन गिरी उचलिला करीं । गोकुळ भीतरी राखियेलें ॥२॥
बघुनि भौमासुरा आणिल्या गोपांगना । राज्य उग्रसेना मथुरेचें ॥३॥
पांडव जोहरीं राखिले कुसरी । विवराभीतरीं चालविले ॥४॥
तुका म्हणे हा भक्तांचा कृपाळ । दुष्टजना काळ नारायण ॥५॥
लहानपणी कागासुर, बकासुर आणि अरिष्टासुर या राक्षसांचा नाश करून ज्याने दैत्यांचे कुळ बुडवले, तो बालकृष्ण मला दाखवा; माझ्या जिवाला तो नंदनंदन कृष्ण अत्यंत आवडतो. ज्याने गोवर्धन पर्वत हातावर उचलून संपूर्ण गोकुळाचे रक्षण केले, भौमासुराला मारून गोपींची सुटका केली आणि उग्रसेनाला मथुरेचे राज्य दिले, त्या कृष्णाचे दर्शन मला घडवा. ज्याने लाक्षागृहात पांडवांचे अतिशय कौशल्याने रक्षण केले आणि त्यांना भुयारातून सुखरूप बाहेर काढले. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा हा नारायण भक्तांसाठी अत्यंत कृपाळू आहे आणि दुष्ट लोकांसाठी साक्षात काळ आहे.
॥ अभंग १७९८ ॥ अभंग रचना
तुजविण देवा । कोणा म्हणे माझी जिव्हा ॥१॥
तरि हे हो कां शतखंड । पडो झडोनियां रांड ॥ध्रु.॥
कांहीं इच्छेसाटीं । करिल वळवळ करंटी ॥२॥
तुका म्हणे कर । कटीं तयाचा विसर॥३॥
हे देवा, तुझ्या नामाशिवाय जर माझी जीभ दुसऱ्या कोणाचे नाव घेईल, तर तिचे शंभर तुकडे होऊन ती गळून पडो! जर ही अभागी जीभ स्वतःच्या काही स्वार्थासाठी इतर भलत्याच गोष्टींसाठी वळवळ करेल, तर ती नष्ट झालेलीच बरी. तुकाराम महाराज म्हणतात, कट्यावर हात ठेवून उभ्या असणाऱ्या पांडुरंगाचा मला कधीही विसर पडू नये.
॥ अभंग १७९९ ॥ अभंग रचना
आम्हां सर्वभावें हें चि काम । न विसंभावें तुझें नाम ॥१॥
न लगे करावी हे चिंता । तरणें करणें काय आतां ॥ध्रु.॥
आसनीं भोजनीं शयनीं । दुजें नाहीं ध्यानीं मनीं ॥२॥
तुका म्हणे कृपानिधी । माझी तोडिली उपाधी ॥३॥
आमचे एकच काम आहे की, तुझ्या नामाचा आम्हाला कधीही विसर पडू नये. आता संसारातून कसे तरावे याची चिंता करण्याची आम्हाला मुळीच गरज नाही. बसताना, जेवताना आणि झोपताना आमच्या ध्यानात आणि मनात तुझ्याशिवाय दुसरा कोणताही विचार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपानिधी विठ्ठला, तू माझ्या संसाराची सर्व उपाधी आणि बंधने तोडून टाकली आहेस.
॥ अभंग १८०० ॥ अभंग रचना
नव्हें कांहीं कवणाचा । भाव जाणवला साचा ॥१॥
म्हणोनि तुझ्या पायीं । जीव ठेविला निश्चयीं ॥ध्रु.॥
शरीर जायाचें कोंपट । याची काय खटपट ॥२॥
तुका म्हणे वांयांविण । देवा कळों आला सीण ॥३॥
या जगात कोणीही कोणाचा नाही, हा खरा भाव आणि सत्य मला कळून आले आहे. म्हणूनच मी माझा जीव पूर्ण निश्चयाने तुझ्या चरणी सोपवला आहे. हे शरीर तर शेवटी नष्ट होणारे एक झोपडे आहे, याची व्यर्थ काळजी कशाला करायची? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझ्या भक्तीशिवाय संसारात कष्ट उपसणे हे पूर्णपणे व्यर्थ आहे, हे मला स्पष्ट कळून आले आहे.
भाग 17 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 19 (पुढे)