॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 19 (1801 ते 1900)
अभंग 1801 ते 1900

सार्थ गाथा: भाग 19

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १८०१ ॥ अभंग रचना
रज्जु धरूनियां हातीं । भेडसाविलीं नेणतीं । कळों येतां चित्ती । दोरी दोघां सारिखी ॥१॥
तुम्हांआम्हांमध्यें हरी । जाली होती तैसी परी । मृगजळाच्या पुरीं । ठाव पाहों तरावय ॥ध्रु.॥
सरी चिताक भोंवरी । अळंकाराचिया परी । नामें जालीं दुरी । एक सोनें आटितां ॥२॥
पिसांचीं पारवीं । करोनि बाजागिरी दावी । तुका म्हणे तेवीं । मज नको चाळवूं ॥३॥
हातात दोरी धरून अज्ञानी माणसांना सापाची भीती दाखवून भिववले जाते, पण खरी गोष्ट मनात कळल्यावर समजते की दोघांच्याही हातात ती केवळ दोरीच आहे. हे हरी, तुमच्या आणि माझ्यामध्ये अगदी तसेच घडले होते; जसे काही मृगजळाच्या पाण्यात पोहून पार होण्याचा प्रयत्न करावा. जसे सरी, चिताक, भोंवरी हे विविध अलंकारांचे प्रकार केवळ नावापुरते वेगळे असतात, पण ते वितळवल्यावर सर्व एकच सोने असते. तसेच गारुडी काल्पनिक पक्षांचा खेळ दाखवून लोकांना भुलवतो; तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मला अशा प्रकारची आपली माया दाखवून भुलवू नकोस.
॥ अभंग १८०२ ॥ अभंग रचना
नेघें तुझें नाम । न करीं सांगितलें काम ॥१॥
वाढे वचनें वचन । दोष उच्चारितां गुण ॥ध्रु.॥
आतां तुझ्या घरा । कोण करी येरझारा ॥२॥
तुका म्हणे ठायीं । मजपाशीं काय नाहीं ॥३॥
हे देवा, आता मी तुझे नाव घेणार नाही आणि तू सांगितलेले कोणतेही काम करणार नाही. एकमेकांशी बोलण्याने केवळ वादच वाढतो आणि एकमेकांचे दोष काढण्यातच सर्व वेळ निघून जातो. आता तुझ्या दारात कोण खेपा घालेल? तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या स्वतःच्या ठिकाणी, माझ्यापाशी कसलीही कमतरता नाही.
॥ अभंग १८०३ ॥ अभंग रचना
व्यवहार तो खोटा । आतां न वजों तुझ्या वाटा ॥१॥
एका नामा नाहीं ताळ । केली सहजरांची माळ ॥ध्रु.॥
पाहों जातां घाईं । खेळसी लपंडाईं ॥२॥
तुका म्हणे चार । बहु करितोसी फार ॥३॥
हे देवा, तुझ्यासोबतचा सर्व व्यवहार खोटा आहे, म्हणून आता मी तुझ्या वाटेला जाणार नाही. तुझ्या एकाही नावाला काही मेळ उरलेला नाही, तरीही हजारो नावांची माळ जपली जाते. ऐन प्रसंगी तुला पाहायला जावे तर तू लपंडावाचा खेळ खेळू लागतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू खूप मोठ्या हुशारीने असा व्यवहार करतोस.
॥ अभंग १८०४ ॥ अभंग रचना
लटिका चि केला । सोंग पसारा दाविला ॥१॥
अवघा बुडालासी ॠणें । बहुतांचे देणें घेणें ॥ध्रु.॥
लावियेलीं चाळा । बहू दावूनि पुतळा ॥२॥
तुका म्हणे हात । आम्ही अवरिली मात ॥३॥
हे देवा, तू हे सर्व जग खोटे बनवले आहेस आणि मायेचा एक देखावा उभा केला आहेस. तू सर्वांशी देणे-घेणे ठेवल्यामुळे जणू कर्जात पार बुडून गेला आहेस. लोकां पुढे आकर्षक रूप दाखवून तू सर्वांना संसाराच्या छंदात पाडले आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तुझा हा सर्व बनाव आणि खेळ पूर्णपणे ओळखून बाजूला झालो आहोत.
॥ अभंग १८०५ ॥ अभंग रचना
दाखवूनि आस । केला बहुतांचा नास ॥१॥
थोंटा झोडा शिरोमणी । भेटलासी नागवणी ॥ध्रु.॥
सुखाचें उत्तर । नाहीं मुदलासी थार ॥२॥
तुका म्हणे काय । तुझे घ्यावें उरे हाय ॥३॥
लोकांच्या मनात इच्छा आणि आशा निर्माण करून तू अनेकांचा संसार उद्ध्वस्त केलास. तू सर्व फसवणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आहेस आणि लोकांना पूर्णपणे लुटणारा भेटला आहेस. तुझ्याकडे सुखाची गोड वाक्ये नाहीत आणि मूळ असलेल्या ज्ञानाचा काहीच थांगपत्ता नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्याकडून काय घ्यायचे? शेवटी केवळ निराशा आणि दुःखच उरते.
॥ अभंग १८०६ ॥ अभंग रचना
लाज ना विचार । बाजारी तूं भांडखोर ॥१॥
ऐसें ज्याणें व्हावें । त्याची गांठी तुजसवें ॥ध्रु.॥
फेडिसी लंगोटी । घेसी सकळांसी तुटी ॥२॥
तुका म्हणे चोरा । तुला आप ना दुसरा ॥३॥
तुला लाज नाही आणि कसला विचारही नाही, तू बाजारातील भांडखोर माणसासारखा वागतोस. ज्याची वृत्ती तशी बनते, त्याचीच तुझ्याशी गाठ पडते. तू माणसाचे शेवटचे वस्त्रही काढून घेतोस आणि प्रत्येकाला तोट्यात पाडतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे चोरा, तुझ्यासाठी कोणी आपला नाही आणि कोणी परकाही नाही.
॥ अभंग १८०७ ॥ अभंग रचना
ठाव नाहीं बुड । घरें वसविसी कुड ॥१॥
भलते ठायीं तुझा वास । सदा एरवी उदास ॥ध्रु.॥
जागा ना निजेला । धाला ना भुकेला ॥२॥
न पुसतां भलें । तुका म्हणे बुझें बोलें ॥३॥
तुला स्वतःचे स्थान किंवा मूळ आधार नाही, तरीही तू आभासी संसार निर्माण करतोस. तू कुठेही राहतोस आणि सर्वसामान्यपणे अलिप्त व उदास असतोस. तू पूर्ण जागाही नाहीस आणि झोपलेलाही नाहीस, तसेच तृप्त किंवा भुकेलेलाही नाहीस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुला काही न विचारलेलेच बरे, कारण तू शब्दांचा मर्म समजणारा आहेस.
॥ अभंग १८०८ ॥ अभंग रचना
श्वाना दिली सवे । पायांभोंवतें तें भोंवे ॥१॥
तैसी जाली मज परी । वसे निकट सेजारीं ॥ध्रु.॥
जेवितां जवळी । येऊनियां पुंस घोळी ॥२॥
कोपेल तो घनी । तुका म्हणे नेणें मनीं ॥३॥
कुत्र्याला सवय लावली की ते मालकाच्या पायाभोवती फिरत राहते, माझी अवस्थाही देवा तुझ्याबाबत अगदी तशीच झाली आहे. मी तुझ्या अगदी जवळ राहतो, जसे जेवताना कुत्रा जवळ येऊन शेपूट हलवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मालक रागावेल किंवा नाही, याचा विचार ते कुत्रा मनात आणत नाही; तसेच मीही तुझ्या दारात पडून आहे.
॥ अभंग १८०९ ॥ अभंग रचना
वटवट केली । न विचारितां मना आली ॥१॥
मज कराल तें क्षमा । कैसें नेणों पुरुषोत्तमा ॥ध्रु.॥
उचित न कळे । जिव्हा भलतें चि बरळे ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं । लौकिकाची चाड नाहीं ॥३॥
मनात जे आले ते विचार न करता मी तुझ्यापुढे बडबडलो आहे. हे पुरुषोत्तमा, मी अज्ञानी असल्यामुळे मला क्षमा कर. मला योग्य काय आणि अयोग्य काय हे कळत नाही, माझी जीभ भलतेच काहीतरी बोलते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आता या जगाच्या लौकिक आणि सामाजिक संकोचाची कसलीही पर्वा उरलेली नाही.
॥ अभंग १८१० ॥ अभंग रचना
जीवें व्हावें साटी । पडे संवसारें तुटी ॥१॥
ऐशीं बोलिलों वचनें । सवें घेउनि नारायण ॥ध्रु.॥
नाहीं जन्मा आलों । करील ऐसें नेदीं बोलों ॥२॥
ठाव पुसी सेणें । तुका म्हणे खुंटी येणें ॥३॥
जिवाचे बलिदान द्यावे लागेल पण संसाराचा पाश तुटेल, अशी वचने मी नारायणाला साक्षी ठेवून बोललो आहे. मी पुन्हा जन्माला येणार नाही आणि लोक मला दोष देतील असे वागणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, शेवटी सर्व जागा शेणाने सारवून स्वच्छ करावी लागते, तसेच मी संसाराची मुळे उपटून पूर्णपणे मुक्त झालो आहे.
॥ अभंग १८११ ॥ अभंग रचना
आता पंढरीराया । माझ्या निरसावें भया ॥१॥
मनीं राहिली आशंका । स्वामिभयाची सेवका ॥ध्रु.॥
ठेवा माथां हात । कांहीं बोला अभयमात ॥२॥
तुका म्हणे लाडें । खेळें ऐसें करा पुढें ॥३॥
हे पंढरीराया, आता माझ्या मनातील सर्व भीती दूर करा. सेवकाच्या मनात मालकाविषयी असलेली भीती अजून उरली आहे. माझ्या डोक्यावर तुमचा वरदहस्त ठेवा आणि मला अभय देणारे शब्द बोला. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुमच्याशी लाडाने आणि आनंदाने खेळू शकेन असे वातावरण पुढे तयार करा.
॥ अभंग १८१२ ॥ अभंग रचना
कवतुकवाणें । बोलों बोबड्या वचनें ॥१॥
हें तों नसावें अंतरीं । आम्हां धरायाचें दुरी ॥ध्रु.॥
स्तुति तैसी निंदा । माना सम चि गोविंदा ॥२॥
तुका म्हणे बोलें । मज तुम्ही शिकविलें ॥३॥
मी कौतुकाने बोबड्या शब्दांत तुझ्याशी बोलत असतो, पण मला स्वतःपासून दूर ठेवण्याचा हेतू तुझ्या मनात नसावा. हे गोविंदा, स्तुती आणि निंदा या दोन्ही गोष्टी तू समान मानल्या पाहिजेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मला अशा प्रकारे बोलणे आणि वागणे तूच शिकवले आहेस.
॥ अभंग १८१३ ॥ अभंग रचना
असो मागें जालें । पुडें गोड तें चांगलें ॥१॥
आतां माझे मनीं । कांहीं अपराध न मनीं ॥ध्रु.॥
नेदीं अवसान । करितां नामाचें चिंतन ॥२॥
तुका म्हणे बोले । तुज आधीं च गोविलें ॥३॥
मागे जे काही झाले ते आता राहू दे, पुढे जे होईल ते गोड आणि चांगलेच असो. आता माझ्या मनात तुझ्याविषयी कसलाही अपराध किंवा राग नाही. तुझे नामस्मरण करताना माझी निष्ठा कधीही ढळू देणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या भक्तीच्या शब्दांनी मी तुला आधीच बांधून ठेवले आहे.
॥ अभंग १८१४ ॥ अभंग रचना
मातेविण बाळा । आणिक न माने सोहळा ॥१॥
तैसें जालें माझ्या चित्ती । तुजविण पंढरिनाथा ॥ध्रु.॥
वाट पाहेमेघा बिंदु । नेघे चातक सरिता सिंधू ॥२॥
सारसांसी निशीं । ध्यानरवीच्या प्रकाशीं ॥३॥
जीवनाविण मत्स्य । जैसें धेनूलागीं वत्स ॥४॥
पतिव्रते जिणें । भ्रताराच्या वर्त्तमानें ॥५॥
कृपणाचें धन । लोभालागीं जैसें मन ॥६॥
तुका म्हणे काय । तुजविण प्राण राहे ॥७॥
ज्याप्रमाणे लहान बाळाला आईशिवाय कोणताही उत्सव आवडत नाही, तसेच हे पंढरीनाथा, तुझ्याशिवाय माझ्या मनाला काहीही आवडत नाही. चातक पक्षी नदी किंवा समुद्राचे पाणी न पिता केवळ स्वाती नक्षत्राच्या पावसाच्या थेंबाची वाट पाहतो; चक्रवाक पक्षी रात्रीच्या वेळी सूर्यप्रकाशाचे ध्यान करतो; मासा पाण्याशिवाय जगू शकत नाही आणि वासरू गाईसाठी तळमळते; पतिव्रता स्त्री पतीच्या अस्तित्वावर जगते आणि कंजूष माणसाचे मन नेहमी धनात गुंतलेले असते; तुकाराम महाराज म्हणतात, तसेच हे देवा, तुझ्याशिवाय माझा प्राण तरी कसा राहू शकेल?
॥ अभंग १८१५ ॥ अभंग रचना
तुजऐसा कोणी न देखें उदार । अभयदानशूर पांडुरंगा ॥१॥
शरण येती त्यांचे न विचारिसी दोष । न मागतां त्यांस अढळ देसी ॥ध्रु.॥
धांवसी आडणी ऐकोनियां धांवा । कइवारें देवा भक्तांचिया ॥२॥
दोष त्यांचे जाळी कल्पकोटिवरी । नामासाटीं हरि आपुलिया ॥३॥
तुका म्हणे तुज वाणूं कैशा परी । एक मुख हरी आयुष्य थोडें ॥४॥
हे पांडुरंगा, तुझ्यासारखा औदार्य दाखवणारा आणि अभय देणारा शूर मी दुसरा कोणी पाहिलेला नाही. जे तुला शरण येतात, त्यांचे दोष तू विचारात घेत नाहीस आणि न मागता त्यांना अढळ पद देतोस. भक्तांची हाक ऐकताच तू त्यांच्या मदतीसाठी धावून येतोस. तुझ्या एका नामाच्या सामर्थ्याने भक्तांचे करोडो जन्मांचे दोष जळून खाक होतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, माझे एकच मुख आहे आणि आयुष्य थोडे आहे, मग मी तुझे वर्णन तरी कसे करू?
॥ अभंग १८१६ ॥ अभंग रचना
काय तुझे उपकार पांडुरंगा । सांगों मी या जगामाजी आतां ॥१॥
जतन हें माझें करूनि संचित । दिलें अवचित आणूनियां ॥ध्रु.॥
घडल्या दोषांचें न घली च भरी । आली यास थोरी कृपा देवा ॥२॥
नव्हतें ठाउकें आइकिलें नाहीं । न मगतां पाहीं दान दिलें ॥३॥
तुका म्हणे याच्या उपकारासाटीं । नाहीं माझें गाठीं कांहीं एक ॥४॥
हे पांडुरंगा, आता मी या जगात तुझे कोणते उपकार सांगू? तू माझे पूर्वसंचित जतन करून ठेवलेस आणि अचानक मला आत्मज्ञान दिले. माझ्याकडून घडलेल्या पापांची मोजणी न करता तू माझ्यावर मोठी कृपा केलीस. जे मला कधी ठाऊक नव्हते किंवा ऐकले नव्हते, ते तू न मागताच मला दिले आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या या उपकारांची परतफेड करण्यासाठी माझ्याकडे काहीही नाही.
॥ अभंग १८१७ ॥ अभंग रचना
वाळूनियां जन सांडी मज दुरी । करिसील हरी ऐसें कधीं ॥१॥
आठवीन पाय धरूनि अनुताप । वाहे जळ झोंप नाहीं डोळां ॥ध्रु.॥
नावडती जीवा आणीक प्रकार । आवडी ते फार एकांताची ॥२॥
तुका म्हणे ऐसी धरितों वासना । होई नारायणा साई मज ॥३॥
सर्व जग मला बाजूला सारून दूर निघून जाईल, असा प्रसंग हे हरी, तू माझ्यावर कधी आणशील? मग मी पश्चात्तापाने तुझे चरण आठवीन, माझ्या डोळ्यांतून अश्रू वाहतील आणि मला झोपही येणार नाही. मला संसारातील इतर गोष्टी आवडत नाहीत, मला फक्त एकांताची आवड आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या मनात अशीच इच्छा आहे, हे नारायणा, तू मला पाठिंबा दे.
॥ अभंग १८१८ ॥ अभंग रचना
सांगतों या मना तें माझें नाइके । घातावरी टेंके चांडाळ हें ॥१॥
म्हणऊनि पाहे तरतें बुडतें । न ल्हाये पुरतें बळ करूं ॥ध्रु.॥
काय तें संचित न कळे पाहातां । मतिमंद चित्ती उपजतें ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें बळ नाहीं अंगी । पाहोनियां वेगीं पार टाकीं ॥३॥
मी या मनाला सांगतो, पण ते माझे ऐकत नाही; हे दुष्ट मन मला विनाशाच्या वाटेवर नेऊन ठेवते. त्यामुळे मी संसारात तरतोय की बुडतोय हे पाहतो आहे, मला पुरेसे आत्मबळ दाखवता येत नाही. माझे काय संचित आहे ते कळत नाही, मनात मंद बुद्धीच उत्पन्न होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या अंगी स्वतःचे बळ नाही, म्हणून हे देवा, तूच मला या संसारातून पार कर.
॥ अभंग १८१९ ॥ अभंग रचना
आतां नको चुकों आपुल्या उचिता । उदारा या कांता रखुमाईंच्या ॥१॥
आचरावे दोष हें आम्हां विहित । तारावे पतित तुमचें तें ॥ध्रु.॥
आम्ही तों आपुलें केलेसें जतन । घडो तुम्हांकून घडेल ते ॥२॥
तुका म्हणे विठो चतुराच्या राया । आहे ते कासया मोडों देसी ॥३॥
हे रुक्मिणीच्या पती आणि उदार देवा, आता तुझ्या योग्य धर्मापासून तू मागे हटून नकोस. दोष करणे हे आमचे काम आहे आणि पतित भक्तांना तारणे हे तुझे काम आहे. आम्ही आमची भक्ती जतन करून ठेवली आहे, आता तुझ्याकडून जे घडायचे ते घडू दे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, तू चतुरांचा राजा आहेस, मग आपले नाते का मोडून देतोस?
॥ अभंग १८२० ॥ अभंग रचना
मुखें बोलावें तें जीविंचें जाणसी । विदित पायांपाशीं सर्व आहे ॥१॥
आतां हें चि भलें भाकावी करुणा । विनियोग तो जाणां तुम्ही त्याचा ॥ध्रु.॥
आपलें तों येथें केलें नव्हे कांहीं । साधनाचा वांहीं पडों नये ॥२॥
तुका म्हणे देह दिला पिंडदान । वेळोवेळां कोण चिंता करी ॥३॥
मी मुखाने जे बोलतो, त्यामागील अंतःकरणातील भावना तू जाणतोस; तुझ्या चरणांशी सर्व काही उघड आहे. आता केवळ तुझी करुणा भाकणे एवढेच माझ्या हाती आहे, त्याचा कसा उपयोग करायचा हे तूच जाणतोस. आपल्या स्वतःच्या प्रयत्नाने काही होत नाही, त्यामुळे साधनांच्या भ्रमात पडू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझा देहच तुला अर्पण केला आहे, आता वारंवार कसली चिंता करायची?
॥ अभंग १८२१ ॥ अभंग रचना
कामातुरा भय लाज ना विचार । शरीर असार तृणतुल्य ॥१॥
नवल हे लीळा करात्याचें लाघव । प्रारब्धें भाव दाखविले ॥ध्रु.॥
लोभालोभ एका धनाचिये ठायीं । आणिकांची सोईं चाड नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे भूक न विचारी प्रकार । योजे तें चि सार यथाकाळें ॥३॥
कामातुर माणसाला कसलीही भीती, लाज किंवा विचार उरत नाही, त्याला हे शरीर गवतासारखे निस्सार वाटते. देवाची ही लीला आणि कौशल्य नवलपूर्ण आहे, त्याने प्रारब्धानुसार विविध भाव दाखवले आहेत. लोभी माणसाचे लक्ष केवळ धनात असते, त्याला इतर कशाचीही पर्वा नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, भूक लागल्यावर जसा अन्नाचा प्रकार विचारला जात नाही, तसेच योग्य वेळी जे समोर येते तेच सार मानावे लागते.
॥ अभंग १८२२ ॥ अभंग रचना
बांधे सोडी हें तों धन्याचिये हातीं । हेंकडें गोविती आपणां बळें ॥१॥
भुललियासी नाहीं देहाचा आठव । धोतर्‍यानें भाव पालटिला ॥ध्रु.॥
घरांत रिघावें दाराचिये सोईं । भिंतीसवें डोईं घेऊनि फोडी ॥२॥
तुका म्हणे देवा गेलीं विसरोन । आतां वर्म कोण दावी यांसी ॥३॥
बांधणे किंवा सोडणे हे सर्व मालकाच्या हातात असते, पण हट्टी लोक स्वतःला बळजबरीने संसारात अडकवून घेतात. जो भुलला आहे त्याला स्वतःच्या देहाची शुद्ध उरत नाही, जसे धोतऱ्याच्या नशेमुळे माणसाचा भाव बदलतो. घरात जायचे तर दाराने जावे, पण मूर्ख माणूस भिंतीवर डोके आपटून घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ही माणसे देवाला विसरून गेली आहेत, आता यांना खरे वर्म कोण दाखवणार?
॥ अभंग १८२३ ॥ अभंग रचना
कवण जन्मता कवण जन्मविता । न कळे कृपावंता माव तुझी ॥१॥
कवण हा दाता कवण हा मागता । न कळे कृपावंता माव तुझी ॥ध्रु.॥
कवण भोगिता कवण भोगविता । न कळे कृपावंता माव तुझी ॥२॥
कवण ते रूप कवण अरूपता । न कळे कृपावंता माव तुझी ॥३॥
सर्वां ठायीं तूं चि सर्व ही जालासी । तुका म्हणे यासी दुजें नव्हे ॥४॥
कोण जन्म घेतो आणि कोण जन्म देतो, हे कृपावंता, तुझी ही माया अजिबात कळत नाही. कोण दाता आहे आणि कोण मागणारा आहे, तुझी माया कळत नाही. कोण उपभोग घेणारा आणि कोण उपभोग देणारा आहे, तुझी माया कळत नाही. तुझे रूप काय आहे आणि अरूपता काय आहे, हे काहीही समजत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तूच सर्व ठिकाणी सर्वकाही बनून नटला आहेस, तुझ्याशिवाय दुसरे काहीही नाही.
॥ अभंग १८२४ ॥ अभंग रचना
जेथें देखें तेथें तुझी च पाउलें । विश्व अवघें कोंदाटलें ।
रूप गुण नाम अवघा मेघश्याम । वेगळें तें काय उरलें ।
जातां लोटांगणीं अवघी च मेदिनी । सकळ देव पाट जालें ।
सदा पर्वकाळ सुदिन सुवेळ । चत्ति प्रेमें असे धालें ॥१॥
अवघा आम्हां तूं च जालासी देवा । संसार हेवा कामधंदा ।
न लगे जाणें कोठें कांहीं च करणें । मुखीं नाम ध्यान सदा ॥ध्रु.॥
वाचा बोले ते तुझे चि गुणवाद । मंत्रजप कथा स्तुति ।
भोजन सारूं ठायीं फल तांबोल कांहीं । पूजा नैवेद्य तुज होती ।
चालतां प्रदक्षणा निद्रा लोटांगण । दंडवत तुजप्रति ।
देखोन दृष्टी परस्परें गोष्टी । अवघ्या तुझ्या मूर्ति ॥२॥
जाल्या तीर्थरूप वावी नदी कूप । अवघें गंगाजळ जालें ।
महाल मंदिरें माड्या तनघरें । झोपड्या अवघीं देव देवाइलें ।
ऐकें कानीं त्या हरिनामध्वनी । नाना शब्द होत जाले ।
तुका म्हणे या विठोबाचे दास । सदा प्रेमसुखें धाले ॥३॥
मी जिथे पाहतो तिथे मला तुझीच पावले दिसतात, संपूर्ण विश्व तुझ्या अस्तित्वाने भरून गेले आहे. रूप, गुण आणि नाम हे सर्व काही मेघशाम विठ्ठलच झाले आहे, आता वेगळे काही उरलेच नाही. जमिनीवर लोटांगण घातले की संपूर्ण पृथ्वी आणि सर्व देव जणू पूजेची पाटे बनतात; आमचे चित्त प्रेमाने तृप्त झाल्यामुळे प्रत्येक वेळ ही पर्वणी ठरत आहे. हे देवा, तूच आमचा संसार, आमचे काम आणि आमची आवड बनला आहेस; त्यामुळे आता कुठेही जाण्याची किंवा काहीही करण्याची गरज उरली नाही. आमची वाणी जे बोलते ती तुझीच स्तुती आहे, आमचे जेवण हा तुला दाखवलेला नैवेद्य आहे; आमचे चालणे ही तुझी प्रदक्षिणा आहे आणि झोपणे हे तुला घातलेले लोटांगण आहे. विहिरी, नद्या सर्व तीर्थरूप आणि गंगाजळ बनल्या आहेत, सर्व घरे आणि झोपड्या ही मंदिरे झाली आहेत. कानावर पडणारा प्रत्येक शब्द हा हरिनामाचा ध्वनी वाटतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, विठोबाचे हे दास सदा प्रेमसुखात तृप्त झाले आहेत.
॥ अभंग १८२५ ॥ अभंग रचना
जे दोष घडले न फिटे करितां कांहीं । सरते तुझ्या पायीं जाले तैसे ॥१॥
माझा कां हो करूं नये अंगीकार । जालेती निष्ठ‍ पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
यातिहीन नये ऐकों ज्यां वेद । तयां दिलें पद वैकुंठींचें ॥२॥
तुका म्हणे कां रे एकाचा आभार । घेसी माथां भार वाहोनियां ॥३॥
माझ्याकडून जे दोष घडले ते काही केल्या फिटत नव्हते, पण तुझ्या चरणांशी आल्यावर ते सर्व नाहीसे झाले. मग हे निष्ठुर पांडुरंगा, तू माझा स्वीकार का करत नाहीस? ज्यांना वेद ऐकण्याचा अधिकार नव्हता अशा हीन जातीच्या लोकांना तू वैकुंठाचे पद दिलेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू का एकाचाच भार स्वतःच्या डोक्यावर वाहून घेतोस?
॥ अभंग १८२६ ॥ अभंग रचना
हरिकथेची आवडी देवा । करितो सेवा दासांची॥१॥
म्हणोनि हिंडे मागें मागें । घरटी जागे घालितसे ॥ध्रु.॥
निर्लज्ज भोजें नाचत रंगीं । भरतें अंगीं प्रेमाचें ॥२॥
तुका म्हणे विकलें देवें । आपण भावें संवसाटी ॥३॥
देवाला हरिकथेची अतिशय आवड आहे, म्हणूनच तो आपल्या दासांची सेवा करतो. तो भक्तांच्या मागे मागे फिरतो आणि त्यांच्या घराचे रक्षण करतो. कीर्तनाच्या रंगात तो निर्लज्ज होऊन आनंदाने नाचतो, त्याच्या अंगी प्रेमाचे भरते येते. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने भक्तांच्या प्रेमाच्या बदल्यात स्वतःला पूर्णपणे विकून टाकले आहे.
॥ अभंग १८२७ ॥ अभंग रचना
साधन संपत्ति हें चि माझें धन । सकळ चरण विठोबाचे ॥१॥
शीतळ हा पंथ माहेराची वाट । जवळी च नीट सुखरूप ॥ध्रु.॥
वैष्णवांचा संग रामगाणें गाणें । मंडित भूषण अळंकार ॥२॥
भवनदी आड नव्हतीसी जाली । कोरडी च चाली जावें पायी ॥३॥
मायबाप दोघें पाहातील वाट । ठेवूनिया कटीं कर उभी ॥४॥
तुका म्हणे केव्हां देखेन कळस । पळाली आळस निद्रा भूक ॥५॥
विठोबाचे चरण हीच माझी सर्व साधना, संपत्ती आणि धन आहे. हे माहेराची म्हणजे पंढरपूरची वाट अतिशय थंड, सुखरूप आणि जवळची आहे. वैष्णवांची संगत आणि रामाचे नाव गाणे हेच माझे अलंकार आहेत. आता संसाराची नदी सुकून गेली आहे, कोरड्या वाटेने पायांनी चालत जावे तसे झाले आहे. माझे मायबाप विठ्ठल-रुक्मिणी कमरेवर हात ठेवून माझी वाट पाहत उभे आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला पंढरपूरचा कळस कधी दिसेल याची आस लागली आहे, माझी आळस, निद्रा आणि भूक सर्व पळून गेली आहे.
॥ अभंग १८२८ ॥ अभंग रचना
यथार्थवादें तुज न वर्णवे कदा । बोलतों ते निंदा करितों तुझी ।
वेदश्रुति तुज नेणती कोणी । चोवीस ठेंगणीं धांडोळितां॥१॥
आतां मज क्षमा करावें देवा । सलगी ते केशवा बोलियेलों ॥ध्रु.॥
सगुण कीं साकार निर्गुण कीं निराकार । न कळे हा पार वेदां श्रुतीं ।
तो आम्ही भावें केलासी लहान । ठेवूनियां नांवें पाचारितों ॥२॥
सहजरमुखें शेष सीणला स्तवितां । पार न कळतां ब्रम्हा ठेला ।
तेथें माझी देहबुद्धि तें काईं । थोर मी अन्यायी तुका म्हणे ॥३॥
हे देवा, तुझ्या खऱ्या स्वरूपाचे वर्णन शब्दांत कधीच करता येत नाही, मी जे काही बोलतो ती तुझी निंदा केल्यासारखेच आहे; कारण वेद आणि शास्त्रे शोधूनही तुला पूर्णपणे जाणू शकली नाहीत. हे केशवा, मी प्रेमाच्या सलगीने हे बोललो आहे, मला क्षमा कर. तू सगुण-साकार आहेस की निर्गुण-निराकार, याचा पार वेदांनाही लागला नाही; पण आम्ही भक्तीच्या भावाने तुला लहान केले आणि नावे ठेवून तुला हाक मारतो. हजार मुखांचा शेषनाग तुझी स्तुती करताना थकला आणि ब्रह्मालाही तुझा पार कळला नाही; तिथे माझ्या देहबुद्धीची काय कथा? तुकाराम महाराज म्हणतात, मी खरोखर मोठा अपराधी आहे.
॥ अभंग १८२९ ॥ अभंग रचना
कृष्ण गातां गीतीं कृष्ण ध्यातां चित्ती । ते ही कृष्ण होती कृष्णध्यानें ॥१॥
आसनीं शयनीं भोजनीं जेवितां । म्हणारे भोगिता नारायण ॥ध्रु.॥
ओविये दळणीं गावा नारायण । कांडितां कांडण करितां काम ॥२॥
नर नारी याति हो कोणी भलतीं । भावें एका प्रीती नारायणा ॥३॥
तुका म्हणे एका भावें भजा हरी । कांति ते दुसरी रूप एक ॥४॥
जे कृष्णाची गाणी गातात आणि मनात कृष्णाचे ध्यान करतात, ते कृष्णाच्या ध्यानाने स्वतः कृष्णरूपच बनतात. बसताना, झोपताना किंवा जेवताना सर्व उपभोग घेणारा नारायणच आहे असे म्हणा. धान्य दळताना, कांडताना किंवा कोणतेही काम करताना ओव्यांमधून नारायणाचे गुणगान करा. पुरुष असो वा स्त्री, कोणत्याही जातीचा असो, त्यांनी एका भावाने नारायणावर प्रीती करावी. तुकाराम महाराज म्हणतात, एका भावाने हरीला भजा, मग शरीर वेगळे असले तरी आत्मरूप एकच होईल.
॥ अभंग १८३० ॥ अभंग रचना
डोळियां पाझर कंठ माझा दाटे । येऊं देई भेटे पांडुरंगे ॥१॥
बहु दिस टाकिले निरास कां केलें । कोठें वो गुंतलें चित्त तुझें ॥ध्रु.॥
बहु धंदा तुज नाहीं वो आठव । राहिलासे जीव माझा कंठीं ॥२॥
पंढरीस जाती वारकरी संतां । निरोप बहुतां हातीं धाडीं ॥३॥
तुजविण कोण सांवा धांवा करी । ये वो झडकरी पांडुरंगे ॥४॥
काय तुझी वाट पाहों कोठवरी । कृपाळु कांपरी विसरलासी ॥५॥
एक वेळ माझा धरूनि आठव । तुका म्हणे ये वो न्यावयासी ॥६॥
माझ्या डोळ्यांतून अश्रू वाहत आहेत आणि घसा भरून आला आहे, हे पांडुरंगे, मला भेटायला ये. तू मला कित्येक दिवस बाजूला का टाकलेस आणि निराश का केलेस? तुझे चित्त कुठे गुंतले आहे? तुला संसाराचे खूप काम असल्यामुळे माझी आठवण राहिलेली नाही, पण माझा जीव कंठाशी आला आहे. पंढरपूरला जाणाऱ्या वारकरी संतांच्या हाती मी तुला निरोप पाठवत आहे. तुझ्याशिवाय माझ्यासाठी कोण धावून येणार? हे पांडुरंगे, तू पटकन ये. मी अजून किती वाट पाहू? तू इतका कृपाळू असून मला कसा विसरलास? तुकाराम महाराज म्हणतात, एकदा माझी आठवण करून मला नेण्यासाठी तू धावून ये.
॥ अभंग १८३१ ॥ अभंग रचना
अधिक कोंडितां चरफडी । भलतीकडे घाली उडी ॥१॥
काय करूं या मना आतां । का विसरातें पंढरिनाथा ।
करी संसाराची चिंता । वेळोवेळां मागुती ॥ध्रु.॥
भजन नावडे श्रवण । धांवे विषय अवलोकून ॥२॥
बहुत चंचळ चपळ । जातां येतां न लगे वेळ ॥३॥
किती राखों दोनी काळ । निजलिया जागे वेळे ॥४॥
मज राखें आतां । तुका म्हणे पंढरिनाथा ॥५॥
मनाला जितके रोखून धरावे, तितके ते अस्वस्थ होते आणि भलतीकडेच उडी मारते. हे पंढरीनाथा, आता या मनाचे मी काय करू? ते तुला विसरून पुन्हा पुन्हा संसाराचीच चिंता करत राहते. या मनाला भजन आणि कीर्तन ऐकायला आवडत नाही, ते विषयांकडे धाव घेते. हे मन खूप चंचल आणि चपळ आहे, त्याला कुठेही जायला अजिबात वेळ लागत नाही. जागताना किंवा झोपताना मी या मनाचे किती रक्षण करू? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनाथा, आता तूच माझे या मनापासून रक्षण कर.
॥ अभंग १८३२ ॥ अभंग रचना
कथा प्रावर्ण । नव्हे भिक्षेचें तें अन्न ॥१॥
करीं यापरी स्वहित । विचारूनि धर्म नीत ॥ध्रु.॥
देऊळ नव्हे घर । प्रपंच परउपकार ॥२॥
विधिसेवन काम । नव्हे शब्द रामराम ॥३॥
हत्या क्षत्रधर्म । नव्हे निष्काम तें कर्म ॥४॥
तुका म्हणे संतीं । करूनि ठेविली आइती ॥५॥
हरिकथा ऐकणे हे भिक्षेच्या अन्नासारखे लाचारीचे काम नाही, तर ते स्वतःचे परम हित साधणारे आहे; त्यामुळे नीती आणि धर्माचा विचार करून वाटचाल कर. देवाचे देऊळ हे साधे घर नाही आणि संसारात परोपकार करणे हे वेगळे आहे. शास्त्रातील नियमांचे पालन आणि कामवासना एक नव्हे, तसेच 'राम राम' म्हणणे हा केवळ शब्द उच्चार नव्हे. क्षत्रियाचा युद्धधर्म आणि हिंसा या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत, तसेच निष्काम कर्म वेगळे असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांनी हा सर्व विचार करून योग्य मार्ग तयार करून ठेवला आहे.
॥ अभंग १८३३ ॥ अभंग रचना
पडोनियां राहीं । उगा च संतांचिये पायीं ॥१॥
न लगे पुसणें सांगावें । चित्त शुद्ध करीं भावें ॥ध्रु.॥
सहज ते स्थिति । उपदेश परयुक्ति ॥२॥
तुका म्हणे भाव । जवळी धरूनि आणी देव ॥३॥
संतांच्या चरणांवर शांतपणे पडून राहा, तिथे काहीही विचारण्याची किंवा सांगण्याची गरज नाही. फक्त आपले चित्त आणि भाव शुद्ध ठेव. संतांची सहजावस्था आणि त्यांचा उपदेश हीच श्रेष्ठ युक्ती आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनात शुद्ध भाव असेल तर तो देवाला अगदी जवळ घेऊन येतो.
॥ अभंग १८३४ ॥ अभंग रचना
देवाचे घरीं देवें केले चोरी । देवें देव नागवूनि केला भिकारी ॥१॥
धांवणियां धांवा धांवणियां धांवा । माग चि नाहीं जावें कवणिया गांव ॥ध्रु.॥
सवें चि होता चोर घरिचिया घरीं । फावलियावरी केलें अवघें वाटोळें ॥२॥
तुका म्हणे येथें कोणी च नाहीं । नागवलें कोण गेलें कोणाचें काईं ॥३॥
देवाच्या घरात देवानेच चोरी केली आहे आणि देवाने देवालाच लुटून भिकारी बनवले आहे. आता धावा धावा, पण चोराचा मागोवाच सापडत नाही, कोणत्या गावाला शोधायला जायचे? चोर तर घरातल्या घरातच सोबत राहणारा होता, संधी मिळताच त्याने सर्व काही लुटून नेले. तुकाराम महाराज म्हणतात, वस्तुतः इथे दुसरा कोणीच नाही; मग कोण लुटला गेला आणि कोणाचे काय गेले? सर्व काही तो एकच देव आहे.
॥ अभंग १८३५ ॥ अभंग रचना
अवघे चि निजों नका अवघिये ठायीं । वेळ अवेळ तरी सांभाळावी कांहीं ॥१॥
जतन करा रे जतन करा । घालूं पाहे घरावरी घाला चोरटें ॥ध्रु.॥
सीतरिलीं फार खाती भोंवताले फेरे । गेलें नये हातां सेकीं तळमळ उरे ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही करूं आपलें जतन । न लगे कांहीं कोणां द्यावें उघडा रे कान ॥३॥
आळसाने सर्वजण अजिबात झोपून राहू नका, वेळ-अवेळ सांभाळा आणि सावध राहा. आत्मधनाचे जतन करा, कारण काम-क्रोधाचे चोर तुमच्या घरावर दरोडा टाकण्याच्या तयारीत आहेत. हे चोर तुम्हाला भुलवून सर्वकाही लुटून नेतील, एकदा गेलेली वेळ आणि संधी पुन्हा हाती येत नाही, शेवटी तळमळच उरते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही आमच्या आत्मज्ञानाचे जतन करू, तुम्हीही कान उघडे ठेवून सावध व्हा.
॥ अभंग १८३६ ॥ अभंग रचना
काळोखी खाऊन कैवाड केला धीर । आपुलिया हितें जाले जनामध्यें शूर ॥१॥
कां रें तुम्ही नेणां कां रे तुम्ही नेणां । अल्पसुखासाटीं पडशी विपत्तीचे घाणां ॥ध्रु.॥
नाहीं ऐसी लाज काय तयांपें आगळें । काय नव्हे केलें आपुलिया बळें ॥२॥
तुका म्हणे तरी सुख अवघें चि बरें । जतन करून हे आपुलालीं ढोरें ॥३॥
संतांनी संसारातील दुःखाचा काळ सोसून धैर्याने आत्महित साधले आणि जगात शूर बनले. अहो लोकांनो, तुम्ही हे का जाणत नाही? थोड्याशा क्षणभंगुर सुखासाठी तुम्ही संकटाच्या घाण्यात का वाटले जात आहात? ज्यांच्याकडे काहीच नाही त्यांना कसली लाज? स्वतःच्या प्रयत्नाने काय साध्य होत नाही? तुकाराम महाराज म्हणतात, आपल्या इंद्रियांचे रक्षण करून आत्मसुख मिळवणे हेच सर्वात उत्तम आहे.
॥ अभंग १८३७ ॥ अभंग रचना
जाय परतें काय आणिला कांटाळा । बोला एक वेळा ऐसें तरी ॥१॥
कां हो केलें तुम्ही निष्ठुर देवा । मानेना हे सेवा करितों ते ॥ध्रु.॥
भाग्यवंत त्यांसी सांगितल्या गोष्टी । तें नाहीं अदृष्टीं आमुचिया ॥२॥
तुका म्हणे तुम्हापासूनि अंतर । न पडे नाहीं स्थिर बुद्धि माझी ॥३॥
बाजूला सर, तुला माझा विटाळ का आला? एकदा तरी माझ्याशी प्रेमाने बोल. हे देवा, तू इतका निष्ठुर का झाला आहेस? मी करतो ती सेवा तुला मान्य होत नाही का? जे भाग्यवान आहेत त्यांना तू गूढ गोष्टी सांगितल्यास, पण आमच्या नशिबात ते नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्यापासून माझे अंतर पडू नये, पण माझी बुद्धी अजून स्थिर झालेली नाही.
॥ अभंग १८३८ ॥ अभंग रचना
अनुभवें कळों येतें पांडुरंगा । रुसावें तें कां गा तुम्हांवरी ॥१॥
आवरितां चित्त नावरे दुर्जन । घात करी मन माझें मज ॥ध्रु.॥
अंतरीं संसार भक्ति बाह्यात्कार । म्हणोनि अंतर तुझ्या पायीं ॥२॥
तुका म्हणे काय करूं नेणें वर्म । आलें तैसें कर्म सोसूं पुढें ॥३॥
हे पांडुरंगा, अनुभवाने सर्व कळून येते, मग तुझ्यावर उगाच का रागावावे? माझे हे दुष्ट मन आवरण्याचा प्रयत्न केला तरी ते आवरत नाही, ते माझाच घात करत आहे. माझ्या अंतरात संसार भरला आहे आणि बाहेरून मात्र मी भक्तीचा देखावा करतो, म्हणूनच तुझ्या चरणांचे अंतर पडले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला भक्तीचे खरे वर्म कळत नाही, आता जसे कर्म समोर येईल तसे सहन करत राहीन.
॥ अभंग १८३९ ॥ अभंग रचना
तुजकरितां होतें आनाचें आन । तारिले पाषाण उदकीं देवा ॥१॥
कां नये कैवार करूं अंगीकार । माझा बहु भार चड जाला ॥ध्रु.॥
चुकलासी म्हणों तरी जीवांचा ही जीव । रिता नाहीं ठाव उरों दिला ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें काय सत्ताबळ । माझे परी कृपाळ आहां तुम्ही ॥३॥
हे देवा, तुझ्या सामर्थ्याने अशक्य गोष्टही शक्य होते, तू तर पाण्यावर दगडसुद्धा तारलेस. मग माझा सांभाळ करून माझा स्वीकार तुला का करता येत नाही? माझा पापभार खूप वाढला आहे का? तू चुकलास असे म्हणावे तर तू सर्व जिवांचा आत्मा आहेस आणि कोणतीही जागा तुझ्याशिवाय रिकामी नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या सत्तेचे बळ अफाट आहे, तरीही माझ्यासाठी तू कृपाळूच आहेस.
॥ अभंग १८४० ॥ अभंग रचना
फळ देंठींहून झडे । मग मागुतें न जोडे ॥१॥
म्हणोनि तांतडी खोटी । कारण उचिताचे पोटीं ॥ध्रु.॥
पुढें चढे हात । त्याग मागिलां उचित ॥२॥
तुका म्हणे रणीं । नये पाहों परतोनि ॥३॥
एखादे फळ एकदा का देठावरून गळून पडले की ते पुन्हा देठाला जोडता येत नाही. म्हणूनच कोणतीही घाईगडबड करणे चुकीचे आहे, योग्य वेळी योग्य गोष्ट घडणे हेच योग्य असते. जसजसे आपण पुढे प्रगती करतो, तसतसा मागच्या गोष्टींचा योग्य त्याग करणे आवश्यक असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, युद्धाच्या मैदानात उतरल्यानंतर मागे वळून पाहणे योग्य नाही.
॥ अभंग १८४१ ॥ अभंग रचना
अगी देखोनियां सती । अंगीं रोमांच उठती ॥१॥
हा तो नव्हे उपदेश । सुख अंतरीं उल्हासे ॥ध्रु.॥
वित्तगोतांकडे । चत्ति न घाली न रडे ॥२॥
आठवूनि एका । उडी घाली म्हणे तुका ॥३॥
अग्नी पाहून सती जाणाऱ्या स्त्रीच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात. तिला कोणी उपदेश केलेला नसतो, तर तिच्या अंतरातूनच तो उत्साह आणि सुख प्रकट होत असते. ती आपले धन किंवा नातेवाईक यांच्याकडे लक्ष देत नाही आणि रडतही बसत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ती केवळ एका पतीचे स्मरण करून आनंदाने अग्नीत उडी घेते.
॥ अभंग १८४२ ॥ अभंग रचना
फळ पिके देंठीं । निमित्य वारियाची भेटी ॥१॥
हा तों अनुभव रोकडा । कळों येतो खरा कुडा ॥ध्रु.॥
तोडिलिया बळें । वांयां जाती काचीं फळें ॥२॥
तुका म्हणे मन । तेथे आपुलें कारण ॥३॥
फळ जेव्हा देठावरच पूर्ण पिकते, तेव्हा वाऱ्याचा केवळ स्पर्श झाला तरी ते गळून पडते. हा प्रत्यक्ष अनुभवाचा भाग आहे, जो आपल्याला खरा आणि खोटा असा स्पष्ट कळून येतो. जर आपण बळजबरीने कच्चे फळ तोडले, तर ते वाया जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपल्या मनाची अवस्थाही योग्य परिपक्वतेवरच अवलंबून असते.
॥ अभंग १८४३ ॥ अभंग रचना
हालवूनि खुंट । आधीं करावा बळकट ॥१॥
मग तयाच्या आधारें । करणें अवघें चि बरें ॥ध्रु.॥
सुख दुःख साहे । हर्षामर्षी भंगा नये ॥२॥
तुका म्हणे जीवें । आधीं मरोनि राहावें ॥३॥
लाकडाचा खुंटा आधी नीट हालवून जमिनीत पक्का रुजवावा लागतो आणि मगच त्याच्या आधाराने कोणतेही काम करणे योग्य ठरते. माणसाने आयुष्यातील सुख आणि दुःख दोन्ही सहन केले पाहिजे आणि आनंद किंवा क्रोधात स्वतःचा समतोल बिघडू देऊ नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवद्प्राप्तीसाठी आधी स्वतःच्या अहंकाराचा पूर्ण त्याग करून जिवंतपणीच मृतवत झाले पाहिजे.
॥ अभंग १८४४ ॥ अभंग रचना
धांवे माते सोईं । बाळ न विचारितां लहान ॥१॥
मग त्याचें जाणें निकें । अंग वोडवी कौतुकें ॥ध्रु.॥
नेणे सर्प दोरी । अगी भलतें हातीं धरी ॥२॥
तीविन तें नेणें । आणीक कांहीं तुका म्हणे ॥३॥
लहान बाळ काहीही विचार न करता थेट आपल्या आईच्या दिशेने धाव घेते. मग त्याची आईसुद्धा अतिशय कौतुकाने त्याला स्वतःच्या जवळ घेते. बाळ लहान असल्यामुळे त्याला साप, दोरी किंवा अग्नी यातील धोका समजत नाही, ते कशालाही हात लावते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आईशिवाय त्या बाळाला जगात दुसरे काहीही ठाऊक नसते.
॥ अभंग १८४५ ॥ अभंग रचना
भोग द्यावे देवा । त्याग भोगीं च बरवा ॥१॥
आपण व्हावें एकीकडे । देव कळेवरी जोडे ॥ध्रु.॥
योजे यथाकाळें । उत्तम पाला कंदें मूळें ॥२॥
वंचक त्यासी दोष । तुका म्हणे मिथ्या सोस ॥३॥
आपले सर्व उपभोग देवालाच अर्पण करावेत, उपभोग घेतानाही त्यातील आसक्तीचा त्याग करणे हेच सर्वात उत्तम आहे. आपण स्वतः बाजूला होऊन अहंकाराचा त्याग केला की मगच देवाचा साक्षात्कार होतो. योग्य वेळेनुसार देवच सात्त्विक पाला, कंद आणि मुळे यांची व्यवस्था करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, उगाचच संसाराची व्यर्थ हाव धरणे हा माणसाचा दोष आहे.
॥ अभंग १८४६ ॥ अभंग रचना
पायांच्या प्रसादें । कांहीं बोलिलों विनोदें ॥१॥
मज क्षमा करणें संतीं । नव्हे अंगभूत युक्ति ॥ध्रु.॥
नव्हे हा उपदेश । तुमचें बडबडिलों शेष ॥२॥
तुमचे कृपेचें पोसणें । जन्मोजन्मीं तुका म्हणे ॥३॥
संतांच्या चरणांच्या आशीर्वादाने मी सहज आनंदाने काही शब्द बोललो आहे. त्यामुळे हे संतांनो, मला क्षमा करा; ही माझी स्वतःची बुद्धी किंवा युक्ती नाही. मी काही उपदेश करत नसून तुम्ही दिलेल्या ज्ञानाचा उरलेला भागच मी मांडत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी जन्मोजन्मी तुमच्याच कृपेवर जगणारा सेवक आहे.
॥ अभंग १८४७ ॥ अभंग रचना
जायांचें अंगुलें लेतां नाहीं मान । शोभा नेदी जन हांसविलें ॥१॥
गुसळितां ताक कांडितां भूस । साध्य नाहीं क्लेश जाती वांयां ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं स्वता भांडवल । भिकेचें तें फोल बीज नव्हे ॥३॥
दुसऱ्यांचे दागिने मागून घातल्याने समाजात खरा मान मिळत नाही, त्या उलट लोकांनी हसून शोभाच होते. ताक ढवळून किंवा भूस कांडून काहीही साध्य होत नाही, फक्त श्रम आणि त्रास वाया जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात, स्वतःकडे भक्तीचे मूळ भांडवल नसेल, तर मागून आणलेली भीक ही पिकासाठी उगवणारे बीज ठरू शकत नाही.
॥ अभंग १८४८ ॥ अभंग रचना
न बोलावें परी पडिला प्रसंग । हाकलितें जग तुझ्या नामें ॥१॥
लटिकें चि सोंग मांडिला पसारा । भिकारी तूं खरा कळों आलें ॥ध्रु.॥
निलाजिरीं आम्ही करोनियां धीर । राहिलों आधार धरूनियां ॥२॥
कैसा नेणों आतां करिसी शेवट । केली कटकट त्याची पुढें ॥३॥
तुका म्हणे कांहीं न बोलसी देवा । उचित हे सेवा घेसी माझी ॥४॥
वास्तविक मला बोलायचे नव्हते, पण असा प्रसंग आला आहे की जग तुझ्या नावाचा वापर करून लोकांना फसवते. तू एक खोटे रूप घेऊन हा सर्व पसारा मांडला आहेस, पण आता तू खरोखरचा भिकारी आहेस हे मला कळून आले आहे. तरीही आम्ही निर्लज्ज होऊन धैर्याने तुझाच आधार धरून राहिलो आहोत. आता तू आमचा कसा शेवट करतोस ते ठाऊक नाही, म्हणूनच तुझ्यापुढे तक्रार करत आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू काहीच न बोलता माझी ही योग्य सेवा स्वीकारत आहेस.
॥ अभंग १८४९ ॥ अभंग रचना
नाहीं जालें मोल कळे देतां काळीं । कोण पाहों बळी दोघांमध्यें ॥१॥
आम्ही तरी जालों जीवासी उदार । कैंचा हा धीर तुजपाशीं ॥ध्रु.॥
बहु चाळविलें मागें आजिवरी । आतां पुढें हरि जाऊं नेदीं ॥२॥
नव्हती जों भेटी नामाची ओळखी । म्हणऊनि दुःखी बहु जालें ॥३॥
तुका म्हणे कांहीं राहों नेदीं बाकी । एकवेळा चुकी जाली आतां ॥४॥
वेळ आल्यावरच खरी किंमत कळून येईल, आता पाहूया आपल्या दोघांमध्ये कोण जास्त बळकट आहे. आम्ही तर आमच्या जिवाचे बलिदान द्यायला तयार झालो आहोत, तुझ्याकडे असा धैर्य कुठे आहे? आजपर्यंत तू मला खूप भुलवले आहेस, पण हे हरी, आता मी तुला पुढे जाऊ देणार नाही. जोपर्यंत तुझी भेट आणि तुझ्या नामाची खरी ओळख नव्हती, तोपर्यंत मी खूप दुःखी होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मागे एकदा चूक झाली ती झाली, आता मी कसलीही बाकी उरू देणार नाही.
॥ अभंग १८५० ॥ अभंग रचना
कैसा कृपाळु हें न कळसी देवा । न बोलसी सेवा घेसी माझी ॥१॥
काय ऐसें बळ आहे तुजपाशीं । पाहों हा रिघेसी कोणा आड ॥ध्रु.॥
पाडियेला ठायीं तुझा थारा मारा । अवघा दातारा लपसी तो ॥२॥
आतां तुम्हां आम्हां उरी तों चि बरें । काय हें उत्तरें वाढवूनि ॥३॥
तुका म्हणे मज साहए झाले संत । म्हणऊनि मात फावली हे ॥४॥
हे देवा, तू कसा कृपाळू आहेस ते मला समजून येत नाही; तू स्वतः काहीच न बोलता माझी सेवा मात्र करून घेतोस. तुझ्याकडे नक्की असे कोणते बळ आहे की तू लपायला जागा शोधतोस? हे दात्या, तुझा लपण्याचा सर्व ठिकाणांचा शोध मी घेतला आहे. आता तुका म्हणे, संतांचे मला सहाय्य मिळाले आहे, म्हणूनच मला ही गोष्ट साध्य झाली आहे.
॥ अभंग १८५१ ॥ अभंग रचना
चुकलिया आम्हां करितसां दंड । हाकासी कां खंड पांडुरंगा ॥१॥
चाळविलीं एकें रिद्धिसिद्धीवरी । तैसा मी भिकारी नव्हें देवा ॥ध्रु.॥
कां मी येथें गुंतों मांडूनि पसारा । मागुता दातारा दंभासाटीं ॥२॥
केलें म्यां जतन आपुलिये वचन । ठायींचें धरून होतों पोटीं ॥३॥
तुका म्हणे ताळा घातला आडाखीं । ठावें होतें सेकीं आडविसी ॥४॥
हे पांडुरंगा, आम्ही जर काही चुकलो तर तू आम्हाला दंड करतोस, मग आमच्या हाकेमध्ये तू खंड का पाडतोस? इतरांना तू रिद्धी-सिद्धीचे आमिष दाखवून भुलवले असशील, पण मी तसा भिकारी नाही. हे दात्या, मी पुन्हा दाखवण्यासाठी संसाराचा पसारा मांडून का गुंतावे? मी माझे वचन मनापासून जतन करून ठेवले होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आधीच ठाऊक होते की शेवटी तू मला अडवणार आहेस.
॥ अभंग १८५२ ॥ अभंग रचना
कृपावंता कोप न धरावा चित्ती । छळूं वक्रोक्ति स्तुती करूं ॥१॥
आम्ही तुझा पार काय जाणों देवा । नेणों कैसी सेवा करावी ते ॥ध्रु.॥
अनंता अरूपा अलक्षा अच्युता । निर्गुणा सचिता सर्वात्तमा ॥२॥
चांगलीं हीं नामें घेतलीं ठेवून । जालासी लाहान भक्तिकाजा ॥३॥
तुका म्हणे तुझ्या पायांवरी सदा । मस्तक गोविंदा असो माझा ॥४॥
हे कृपावंता, मनात कोणताही राग धरू नकोस; आम्ही तुला शब्दांनी छळू किंवा तुझी स्तुती करू. हे देवा, आम्ही तुझा पार कसा जाणणार आणि तुझी सेवा कशी करावी हेही आम्हाला ठाऊक नाही. तू अनंत, अरूप, अलक्ष्य, अच्युत, निर्गुण आणि सर्वोत्तम आहेस. भक्तांच्या भक्तीसाठी तू लहान झालास आणि ही सर्व सुंदर नावे स्वीकारलीस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे गोविंदा, माझे मस्तक सदैव तुझ्या चरणांवर असो.
॥ अभंग १८५३ ॥ अभंग रचना
आतां तुझा भाव कळों आला देवा । ठकूनियां सेवा घेसी माझी ॥१॥
टाकूनि सांकडें आपुलिये माथां । घातला या संतावरी भार ॥ध्रु.॥
स्तुती करवूनि पिटिला डांगोरा । तें कोण दातारा साच करी ॥२॥
जातीचें वाणी मी पोटींचे कुडें । नका मजपुढें ठकाठकी ॥३॥
तुका म्हणे नाहीं आलें अनुभवा । आधीं च मी देवा कैसें नाचों ॥४॥
हे देवा, आता तुझा हेतू मला कळून आला आहे, तू मला भुलवून माझी सेवा करून घेतोस. तू स्वतःचे संकट स्वतःच्या डोक्यावर न घेता सर्व भार या संतांवर टाकला आहेस. तू लोकांकडून स्तुती करवून घेऊन डंका पिटवलास, पण हे दात्या, ते खरोखर कोण सत्य मानणार? मी जातीचा वाणी असून मनातील कपट ओळखतो, त्यामुळे माझ्यापुढे असा फसवणुकीचा खेळ करू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत प्रत्यक्ष अनुभव येत नाही, तोपर्यंत हे देवा, मी आधीच कसा आनंदाने नाचू?
॥ अभंग १८५४ ॥ अभंग रचना
जन पूजी याचा मज कां आभार । हा तुम्ही विचार जाणां देवा ॥१॥
पत्र कोण मानी वंदितील सिक्का । गौरव सेवका त्या चि मुळें ॥ध्रु.॥
मी मीपणें होतों जनामधीं आधीं । कोणें दिलें कधीं काय तेव्हां ॥२॥
आतां तूं भोगिता सर्व नारायणा । नको आम्हां दीनां पीडा करूं ॥३॥
आपुलिया हातें देसील मुशारा । तुका म्हणे खरा तो चि आम्हां ॥४॥
हे देवा, लोक माझी पूजा करतात याचा मला अहंकार का असावा? हा विचार तूच जाणून घे. पत्राला स्वतःचे मोल नसून लोक त्यावर असलेल्या शिक्क्याचा आदर करतात, त्याच शिक्क्यामुळे सेवकाचा गौरव होतो. मी आधी जेव्हा अहंकाराने राहत होतो, तेव्हा मला कोणी काय दिले होते? आता सर्व उपभोगांचा धनी तूच आहेस, म्हणून आम्हा दीनांना त्रास देऊ नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू स्वतःच्या हाताने जो पगार किंवा सेवाफळ देशील, तेच आमच्यासाठी खरे आहे.
॥ अभंग १८५५ ॥ अभंग रचना
आमची कां नये तुम्हासी करुणा । किती नारायणा आळवावें ॥१॥
काय जाणां तुम्ही दुर्बळाचें जिणें । वैभवाच्या गुणें आपुलिया ॥ध्रु.॥
देती घेती करिती खटपटा आणिकें । निराळा कौतुकें पाहोनियां ॥२॥
दिवस बोटी आम्हीं धरियेलें माप । वाहातों संकल्प स्वहिताचा ॥३॥
तुका म्हणे मग देसी कोण्या काळें । चुकुर दुर्बळें होतों आम्ही ॥४॥
हे नारायणा, तुला आमची दया का येत नाही? मी तुला अजून किती आळवू? तू स्वतःच्या वैभवात असल्यामुळे तुला आम्हा दुर्बळांचे जिणे कसे कळणार? इतर लोक व्यवहाराच्या खटपटी करतात आणि तू मात्र बाजूला राहून कौतुकाने पाहतोस. आम्ही आमचे आयुष्य आणि दिवस मोजून स्वतःच्या कल्याणाचा संकल्प करत आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही चुकलेले आणि दुर्बळ असताना तू आम्हाला नक्की कधी दर्शन किंवा फळ देणार आहेस?
॥ अभंग १८५६ ॥ अभंग रचना
तुम्हां आम्हां तुटी होईंल यावरी । ऐसें मज हरी दिसतसे ॥१॥
वचनाचा कांहीं न देखों आधार । करावा हा धीर कोठवरी ॥ध्रु.॥
सारिलें संचित होतें गांठी कांहीं । पुढें ॠण तें ही नेदी कोणी ॥२॥
जावें चि न लगे कोणांचिया घरा । उडाला पातेरा तुझ्या संगें ॥३॥
तुका म्हणे आम्हां हा चि लाभ जाला । मनुष्यधर्म गेला पांडुरंगा ॥४॥
हे हरी, यापुढे तुझ्या आणि माझ्या नात्यात ताटातूट होईल असे मला दिसत आहे. तुझ्या कोणत्याही शब्दाचा मला आधार दिसत नाही, मग मी अजून किती धीर धरावा? माझ्या गाठीशी असलेले संचित संपले आहे आणि पुढे कोणी कर्जही देत नाही. तुझ्या संगतीमुळे माझा सर्व मानमरातब उडून गेला आहे, त्यामुळे कोणाच्या घरी जाण्याची सोय उरली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तुझ्या संगतीने आमचा मनुष्यधर्म सुटला, हाच काय तो लाभ झाला.
॥ अभंग १८५७ ॥ अभंग रचना
देव मजुर देव मजुर । नाहीं उजुर सेवेपुढें ॥१॥
देव गांढ्याळ देव गांढ्याळ । देखोनियां बळ लपतसे ॥२॥
देव तर काईं देव तर काईं । तुका म्हणे राईं तरी मोटी ॥३॥
देव भक्ताच्या सेवेसाठी मजुरासारखा तयार असतो, तो सेवेच्या कामात कधीही टाळाटाळ करत नाही. पण जर कोणी अहंकाराचे बळ दाखवले, तर देव भेकड बनून लपून बसतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव जरी राईसारखा बारीक वाटला, तरी तो खूप मोठा आणि अफाट आहे.
॥ अभंग १८५८ ॥ अभंग रचना
देव दयाळ देव दयाळ । साहे कोल्हाळ बहुतांचा ॥१॥
देव उदार देव उदार । थोड्यासाटीं फार देऊं जाणे ॥२॥
देव चांगला देव चांगला । तुका लागला चरणीं ॥३॥
देव अत्यंत दयाळू आहे, तो अनेक भक्तांचा गोंधळ आणि आक्रोष सहन करतो. देव इतका उदार आहे की थोड्याशा भक्तीच्या बदल्यात तो खूप काही देतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा देव अत्यंत चांगला आहे म्हणूनच मी त्याच्या चरणी लीन झालो आहे.
॥ अभंग १८५९ ॥ अभंग रचना
देव बासर देव बासर । असे निरंतर जेथें तेथें ॥१॥
देव खोळंबा देव खोळंबा । मज झळंबा म्हूण कोंडी ॥ध्रु.॥
देव लागट देव लागट । लाविलिया चट जीवीं जडे ॥२॥
देव बावळा देव बावळा । भावें जवळा लुडबुडी ॥३॥
देव न व्हावा देव न व्हावा । तुका म्हणे गोवा करी कामीं ॥४॥
देव सर्वव्यापी आहे, तो निरंतर सर्व ठिकाणी हजर असतो. देव भक्ताच्या प्रेमासाठी खोळंबून राहतो आणि त्याला आपल्या प्रेमात बांधून ठेवतो. देवाची सवय एकदा लागली की ती जिवाला घट्ट जडते. भाविक भक्ताच्या जवळ देव बाबड्यासारखा प्रेमाने लुडबुड करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा देव आपल्याला संसाराच्या कामात गुंफून ठेवतो.
॥ अभंग १८६० ॥ अभंग रचना
देव निढळ देव निढळ । मूळ नाहीं डाळ परदेशी ॥१॥
देव अकुळी देव अकुळी । भलते ठायीं सोयरीक ॥२॥
देव लिगाड्या देव लिगाड्या । तुका म्हणे भाड्या दंभें ठकी ॥३॥
देवाला स्वतःचे कोणतेही कूळ किंवा मूळ नाही, तो अगदी परदेश्यासारखा एकटा आणि अलिप्त आहे. त्याला कसलेही कुळाचे बंधन नसल्यामुळे तो कोणत्याही भक्ताशी नाते जोडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो केवळ दाखवण्यासाठी ढोंग करतो, त्याला देव आपल्या लीलेने फसवतो.
॥ अभंग १८६१ ॥ अभंग रचना
देव बराडी देव बराडी । घाली देंठासाटीं उडी ॥१॥
देव भ्याड देव भ्याड । राखे बळीचें कवाड ॥ध्रु.॥
देव भाविक भाविक । होय दासाचें सेवक ॥२॥
देव होया देव होया । जैसा म्हणे तैसा तया ॥३॥
देव लाहान लाहान । तुका म्हणे अनुरेण ॥४॥
देव अगदी लहान गोष्टीसाठीही धावून येतो. तो भक्ताच्या प्रेमापोटी बळीराजाच्या दारावर पहारेकरी बनून उभा राहिला. भाविक भक्तांसाठी देव स्वतः त्यांचा सेवक बनतो. जो त्याला ज्या भावाने भजतो, देव त्याच्यासाठी तसाच बनतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव अणुरेणूइतका लहान होऊन भक्ताच्या हृदयात वसतो.
॥ अभंग १८६२ ॥ अभंग रचना
देव भला देव भला । मिळोनि जाय जैसा त्याला ॥१॥
देव उदार उदार । देतां नाहीं थोडें फार ॥ध्रु.॥
देव बळी देव बळी । जोडा नाहीं भूमंडळीं ॥२॥
देव व्हावा देव व्हावा । आवडे तो सर्वां जीवां ॥३॥
देव चांगला चांगला । तुका चरणीं लागला ॥४॥
देव अतिशय चांगला आहे, जो त्याला जसा भेटतो तसा तो त्याच्याशी समरस होतो. देव इतका उदार आहे की देताना तो थोडा किंवा जास्त असा विचार करत नाही. संपूर्ण पृथ्वीवर देवासारखा बलवान कोणीही नाही. देव सर्वांना आवडणारा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा चांगला देव लाभल्यामुळे मी त्याच्या चरणी शरण गेलो आहे.
॥ अभंग १८६३ ॥ अभंग रचना
देव पाहों देव पाहों । उंचे ठायीं उभे राहों ॥१॥
देव देखिला देखिला । तो नाहीं कोणां भ्याला ॥ध्रु.॥
देवा कांहीं मागों मागों । जीव भाव त्यासी सांगों ॥२॥
देव जाणे देव जाणे । पुरवी मनींचिये खुणे ॥३॥
देव कातर कातर । तुका म्हणे अभ्यंतर ॥४॥
चला आपण उंच ठिकाणी उभे राहून देवाला पाहूया. आम्ही देवाला पाहिले आहे, तो कोणालाही घाबरत नाही. आपण देवाजवळ आपले मन मोकळे करून जिवाभावाची मागणी करूया. देव आपल्या मनातील सर्व इच्छा ओळखतो आणि त्या पूर्ण करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव सर्वांच्या अंतर्यामी सूक्ष्म रूपाने वसलेला आहे.
॥ अभंग १८६४ ॥ अभंग रचना
देव आमचा आमचा । जीव सकळ जीवांचा ॥१॥
देव आहे देव आहे । जवळीं आम्हां अंतरबाहे ॥ध्रु.॥
देव गोड देव गोड । पुरवी कोडाचें ही कोड ॥२॥
देव आम्हां राखे राखे । घाली कळिकाळासी काखे ॥३॥
देव दयाळ देव दयाळ । करी तुक्याचा सांभाळ ॥४॥
देव आमचा आहे आणि तो सर्व जिवांचा आत्मा आहे. तो आपल्या आत आणि बाहेर सदैव जवळच आहे. देव इतका गोड आहे की तो आपल्या सर्व आवडी आणि कोडकौतुक पुरवतो. देव आमचे रक्षण करतो आणि काळ-मृत्यूलाही नियंत्रणात ठेवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा दयाळू देवच माझा सर्व सांभाळ करतो.
॥ अभंग १८६५ ॥ अभंग रचना
जाऊं देवाचिया गांवां । देव देईंल विसांवा ॥१॥
देवा सांगों सुखदुःख । देव निवारील भूक ॥ध्रु.॥
घालूं देवासी च भार । देव सुखाचा सागर ॥२॥
राहों जवळी देवापाशीं । आतां जडोनि पायांसी ॥३॥
तुका म्हणे आम्ही बाळें । या देवाचीं लडिवाळें ॥४॥
आपण देवाच्या गावी जाऊया, तिथे देव आपल्याला शांती आणि विश्रांती देईल. आपण देवाला आपले सुख-दुःख सांगूया, तो आपली आत्मिक भूक मिटवेल. आपण सर्व भार देवावरच टाकूया, कारण तो सुखाचा सागर आहे. आता त्याच्या चरणांशी घट्ट राहून देवाजवळच राहूया. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही सर्व या देवाची लाडकी बालके आहोत.
॥ अभंग १८६६ ॥ अभंग रचना
प्रेम तेथें वास करी । मुखीं उच्चारितां हरी ॥१॥
प्रेम यावें तया गांवा । चोजवीत या वैष्णवां ॥ध्रु.॥
प्रेमें पाठी लागे बळें । भक्त देखोनियां भोळे ॥२॥
प्रेम न वजे दवडितां । शिरे बळें जेथें कथा ॥३॥
तुका म्हणे थोर आशा । प्रेमा घरीं विष्णुदासां ॥४॥
जिथे मुखाने 'हरी' नामाचा उच्चार होतो, तिथे प्रेम स्वतः वास करते. असे भगवद्प्रेम वैष्णवांचा शोध घेत त्यांच्या घरापर्यंत येते. भोळ्या-भाबड्या भक्तांना पाहून प्रेम स्वतःहून त्यांच्या पाठी लागते. जिथे हरिकथा चालते, तिथे हाकलून दिले तरी प्रेम बळजबरीने प्रवेश करते. तुकाराम महाराज म्हणतात, विष्णुदासांच्या घरी या प्रेमाचा मोठा साठा आणि आस असते.
॥ अभंग १८६७ ॥ अभंग रचना
संत मानितील मज । तेणें वाटतसे लाज ॥१॥
तुम्ही कृपा केली नाहीं । चित्त माझें मज ग्वाही ॥ध्रु.॥
गोविलों थोरिवां । दुःख वाटतसे जीवा ॥२॥
तुका म्हणे माया । अवरा हे पंढरिराया ॥३॥
संतांनी मला मोठा मान दिला की मला आतून लाज वाटते, कारण माझ्या मनाला ठाऊक आहे की अजून तुझी पूर्ण कृपा माझ्यावर झालेली नाही. लोक मला मोठे मानतात, पण या मोठेपणात मी अडकलो आहे याचे माझ्या जिवाला दुःख होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीराया, या लोकसंभ्रमाच्या आणि मायेच्या जाळ्याला तूच आवर.
॥ अभंग १८६८ ॥ अभंग रचना
नाहीं तुम्ही केला । अंगीकार तो विठ्ठला ॥१॥
सोंगें न पवीजे थडी । माजी फुटकी सांगडी ॥ध्रु.॥
प्रेम नाही अंगीं । भले म्हणविलें जगीं ॥२॥
तुका म्हणे देवा । मज वांयां कां चाळवा ॥३॥
हे विठ्ठला, तू अजून माझा पूर्ण स्वीकार केलेला नाहीस. केवळ बाह्य सोंग घेऊन भवसागर पार करता येत नाही, जशी फुटकी सांगडी पाण्यात बुडवते. माझ्या अंगात खरे प्रेम नसतानाही मी जगात स्वतःला चांगला म्हणवून घेतले. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मला असे व्यर्थ भुलवू नकोस.
॥ अभंग १८६९ ॥ अभंग रचना
आतां चक्रधरा । झणी आम्हांस अव्हेरा ॥१॥
तुमचीं म्हणविल्यावरी । जैसीं तैसीं तरी हरी ॥ध्रु.॥
काळ आम्हां खाय । तरी तुझें नांव जाय ॥२॥
तुका म्हणे देवा । आतां पण सिद्धी न्यावा ॥३॥
हे चक्रधरा, आता आमचा अनादर किंवा अव्हेर करू नकोस. एकदा का आम्ही तुझे म्हणवून घेतले, की आम्ही कसेही असलो तरी हे हरी, आम्ही तुझेच आहोत. जर काळाने आम्हाला खाल्ले, तर त्यात तुझ्याच नावाचा अपयश होईल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आता तू दिलेले वचन पूर्णत्वास ने.
॥ अभंग १८७० ॥ अभंग रचना
मज ऐसें कोण उद्धरिलें सांगा । ब्रीदें पांडुरंगा बोलतसां ॥१॥
हातींच्या कांकणां कायसा आरिसा । उरलों मी जैसा तैसा आहें ॥ध्रु.॥
धनमंत्री हरी रोग्याचिये वेथे । तें तों कांहीं येथें न देखिजे ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं अनुभव अंगें । वचन वाउगें कोण मानी ॥३॥
हे पांडुरंगा, तू पतितपावन असण्याचे बिरुद मिरवतोस, पण माझ्यासारख्या कोणत्या पाप्याचा तू उद्धार केलास ते सांग? हातातील कांकणाला आरसा पाहण्याची गरज नसते, मी जसा अपूर्ण होतो तसाच राहिलो आहे. वैद्य जसा रोग्याची पीडा दूर करतो, तसा तुझा प्रभाव मला इथे दिसत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, स्वतःला अनुभव आल्याशिवाय तुझे हे शब्द कोण खरे मानणार?
॥ अभंग १८७१ ॥ अभंग रचना
काय तें सामर्थ्य न चले या काळें । काय जालीं बळें शक्तिहीण ॥१॥
माझिया संचितें आणिलासी हरी । जालें तुजवरी वरिष्ठ तें ॥ध्रु.॥
काय गमाविली सुदर्शन गदा । नो बोला गोविंदा लाजतसां ॥२॥
तुका म्हणे काय ब्रिदाचें तें काम । सांडा परतें नाम दिनानाथ ॥३॥
हे हरी, या काळात तुझे सामर्थ्य चालत नाही की तुझी शक्ती क्षीण झाली आहे? माझ्या संचिताच्या भरामुळे तुझ्यावरही ते वरिष्ठ ठरले आहे काय? तुझी सुदर्शन गदा कुठे गमावलीस की तू काही न बोलता लाजतोस? तुकाराम महाराज म्हणतात, जर तू उद्धार करू शकत नाहीस, तर तुझे 'दीनानाथ' हे नाव बाजूला ठेवून दे.
॥ अभंग १८७२ ॥ अभंग रचना
बळ बुद्धी वेचुनियां शक्ति । उदक चालवावें युक्ति ॥१॥
नाहीं चळण तया अंगीं । धांवें लवणामागें वेगीं ॥ध्रु.॥
पाट मोट कळा । भरित पखाळा सागळा ॥२॥
बीज ज्यासी घ्यावें । तुका म्हणे तैसें व्हावें ॥३॥
स्वतःचे बळ, बुद्धी आणि शक्ती वापरून युक्तीने पाणी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी न्यावे लागते. पाण्याला स्वतःची गती नसते, ते नेहमी सखल भागाकडे धावते. शेताला पाणी देण्यासाठी पाट, मोट आणि इतर साधनांचा वापर केला जातो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे बीज पेरावे लागते, तसाच विचार करून माणसाने कृती केली पाहिजे.
॥ अभंग १८७३ ॥ अभंग रचना
न म्हणे साना थोर । दृष्ट पापी अथवा चोर ॥१॥
सकळा द्यावी एकी चवी । तान हरूनि निववी ॥ध्रु.॥
न म्हणे दिवस राती । सर्व काल सर्वां भूतीं ॥२॥
तुका म्हणे झारी । घेतां तांब्यानें खापरी ॥३॥
पाणी हे लहान किंवा मोठा, पापी किंवा चोर असा कसलाही भेद करत नाही. ते सर्वांची तहान भागवून प्रत्येकाला एकच शांती आणि तृप्ती देते. दिवस असो वा रात्र, ते सर्व प्राणिमात्रांसाठी एकाच भावाने उपलब्ध असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मग ते पाणी झारीत असो, तांब्यात असो किंवा खापरात असो, त्याचा गुणधर्म एकच राहतो.
॥ अभंग १८७४ ॥ अभंग रचना
इच्छा चाड नाहीं । न धरी संकोच ही कांहीं ॥१॥
उदका नेलें तिकडे जावें । केलें तैसें सहज व्हावें ॥ध्रु.॥
मोहरी कांदा ऊंस । एक वाफा भिन्न रस ॥२॥
तुका म्हणे सुख । पीडा इच्छा पावे दुःख ॥३॥
पाण्याला स्वतःची कोणतीही इच्छा नसते आणि ते कुठे जाण्यास संकोच करत नाही. माणसाने त्याला जिथे नेले तिथे ते सहजतेने वाहते. एकाच वाफ्यात मोहरी, कांदा आणि ऊस पिकवले तरी प्रत्येकाचा रस आणि चव वेगळी असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आसक्ती आणि इच्छा हीच दुःखाचे कारण ठरते, तर सहजभाव सुख देतो.
॥ अभंग १८७५ ॥ अभंग रचना
तरले ते मागें आपुलिया सत्ता । कमाईं अनंता करूनियां ॥१॥
उसनें फेडितां धर्म तेथें कोण । ते तुज अनन्ये तुम्ही त्यांसी ॥ध्रु.॥
मज ऐसा कोण सांगा वांयां गेला । तो तुम्ही तारिला पांडुरंगा ॥२॥
तुका म्हणे नांवासारिखी करणी । न देखें हें मनीं समजावें ॥३॥
जे आधी तरून गेले, त्यांनी स्वतःच्या भक्तीच्या कमाईने तुझा शोध घेतला. त्यांनी केलेले कर्ज फेडण्यात तुझा कसला धर्म उरतो? जे तुला अनन्यशरण आले, तू त्यांनाच तारलेस. पण हे पांडुरंगा, माझ्यासारखा कोणता वाया गेलेला पापी तू तारलास ते सांग? तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या नावाप्रमाणे तुझी करणी दिसत नाही, हे मनात स्पष्ट कळते.
॥ अभंग १८७६ ॥ अभंग रचना
कवणांशीं भांडों कोण माझें साहे । कोण मज आहे तुजविण ॥१॥
धरिलें उदास दुरदुरांतरें । सांडी एकसरें केली माझी ॥ध्रु.॥
आइकोन माझे नाइकसी बोल । देखोनियां खोळ बुंथी घेसी ॥२॥
तुका म्हणे एके गांवींची वसती । म्हणऊनि खंती वाटे देवा ॥३॥
हे देवा, तुझ्याशिवाय माझे या जगात कोण आहे? मी कोणाशी भांडू आणि कोण माझे दुःख सहन करणार? तू मात्र माझ्यापासून उदासीन राहून दूर निघून गेलास आणि मला पूर्णपणे टाकून दिले आहेस. तू माझी हाक ऐकूनही न ऐकल्यासारखे करतोस आणि मला पाहून कपड्याचा बुरखा पांघरतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपण एकाच पंढरीत राहतो, तरीही तू असा वागतोस याचे मला वाईट वाटते.
॥ अभंग १८७७ ॥ अभंग रचना
आळवितां कंठ शोकला भीतर । आयुष्य वेचे धीर नाहीं मना ॥१॥
अझून कां नये हें तुझ्या अंतरा । दिनाच्या माहेरा पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
धन दिसे डोळा दगडाचे परी । भोग ते शरीरीं विष जालें ॥२॥
चुकलों काय तें मज क्षमा करीं । आळिंगूनि हरी प्रेम द्यावें ॥३॥
अवस्था राहिली रूपाची अंतरीं । बाहेर भीतरी सर्व काळ ॥४॥
तुका म्हणे माजे सकळ उपाय । पांडुरंगा पाय तुझे आतां ॥५॥
तुला हाक मारून मारून माझा घसा सुकला आहे, आयुष्य संपत आले आहे आणि मनाचा धीर सुटत आहे. हे दीनांच्या माहेरा पांडुरंगा, अजूनही तुला माझी दया का येत नाही? आता मला धन दगडासारखे वाटते आणि सर्व उपभोग विषासारखे वाटत आहेत. माझे काय चुकले असेल तर मला क्षमा कर आणि हे हरी, मला पोटाशी धरून प्रेम दे. माझे रूप अंतर्बाहेर केवळ तुझ्याच ध्यानात गुंफले गेले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे सर्व उपाय संपले आहेत, आता केवळ तुझे चरण हाच माझा अंतिम आधार आहे.
॥ अभंग १८७८ ॥ अभंग रचना
दिवट्या छत्री घोडे । हें तों बर्‍यांत न पडे ॥१॥
आतां येथें पंढरिराया । मज गोविसी कासया ॥ध्रु.॥
मान दंभ चेष्टा । हे तों शूकराची विष्ठा ॥२॥
तुका म्हणे देवा । माझे सोडववणे धांवा ॥३॥
मशाली, छत्र्या, घोडे आणि हा सर्व मानमरातब काही चांगला मार्ग नाही. हे पंढरीराया, आता तू मला या लौकिक वैभवात का अडकवत आहेस? हा मान, ढोंग आणि प्रपंचातील चेष्टा मला डुकराच्या विष्ठेसारखी तुच्छ वाटते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मला यातून सोडवण्यासाठी तू धावून ये.
॥ अभंग १८७९ ॥ अभंग रचना
नावडे जें चित्ती । तें चि होसी पुरविता ॥१॥
कां रे पुरविली पाठी । माझी केली जीवेसाटीं ॥ध्रु.॥
न करावा संग । वाटे दुरावावें जग ॥२॥
सेवावा एकांत । वाटे न बोलावी मात ॥३॥
जन धन तन । वाटे लेखावें वमन ॥४॥
तुका म्हणे सत्ता । हातीं तुझ्या पंढरिनाथा ॥५॥
माझ्या मनाला जे आवडत नाही, तू तेच माझ्यापुढे आणून ठेवतोस. तू माझ्या पाठी का लागला आहेस आणि माझा जीव का संकटात टाकला आहेस? मला लोकांचा संग नकोसा वाटतो आणि जगापासून दूर जावेसे वाटते. मला केवळ एकांतात राहावेसे वाटते आणि कोणाशीही बोलू नयेसे वाटते. मला माणसे, धन आणि शरीर हे उलटून टाकलेल्या ओकारीसारखे वाटतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनाथा, सर्व सत्ता तुझ्याच हातात आहे.
॥ अभंग १८८० ॥ अभंग रचना
जाणोनि अंतर । टाळिसील करकर ॥१॥
तुज लागली हे खोडी । पांडुरंगा बहु कुडी ॥ध्रु.॥
उठविसी दारीं । धरणें एखादिया परी ॥२॥
तुका म्हणे पाये । कैसे सोडीन ते पाहें ॥३॥
माझे मन ओळखून तू माझी हाक आणि तळमळ टाळण्याचा प्रयत्न करशील. हे पांडुरंगा, तुला ही खूप वाईट सवय लागली आहे. दारात धरून बसलेल्या भक्ताला तू उठवून लावण्याचा प्रयत्न करतोस. पण तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी तुझे चरण कसे सोडत नाही ते तूच पाहा.
॥ अभंग १८८१ ॥ अभंग रचना
नाहीं विचारीत । मेघ हागनदारी सेत ॥१॥
नये पाहों त्याचा अंत । ठेवीं कारणापें चत्ति ॥ध्रु.॥
वर्जीत गंगा । नाहीं उत्तम अधम जगा ॥२॥
तुका म्हणे मळ । नाहीं अग्नीसी विटाळ ॥३॥
ढग पाऊस पाडताना शेत किंवा अस्वच्छ जागा असा कसलाही विचार करत नाही. आपण देवाच्या कृपेचा शेवट न पाहता मूळ कारणाकडे लक्ष दिले पाहिजे. गंगा नदी उत्तम किंवा अधम असा भेदभाव न करता सर्वांना पवित्र करते. तुकाराम महाराज म्हणतात, अग्नीला जसा कसलाही विटाळ किंवा मळ लागत नाही, तसाच देव सर्वव्यापी आणि पवित्र आहे.
॥ अभंग १८८२ ॥ अभंग रचना
काय दिला ठेवा । आम्हां विठ्ठल चि व्हावा ॥१॥
तुम्ही कळलेती उदार । साटीं परिसाची गार ॥ध्रु.॥
जीव दिला तरी । वचना माझ्या नये सरी ॥२॥
तुका म्हणे धन । आम्हां गोमासासमान ॥३॥
तुम्ही आम्हाला इतर कोणताही ठेवा दिला तरी आम्हाला फक्त विठ्ठलच हवा आहे. परिसाच्या बदल्यात साधी गार देणारे तुमचे औदार्य मला कळून आले आहे. कोणी जीव दिला तरी माझ्या नवसाला आणि वचनाला त्याची बरोबरी करता येणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, विठ्ठलाशिवाय इतर सर्व धन आम्हाला गोमांसासारखे त्याज्य आहे.
॥ अभंग १८८३ ॥ अभंग रचना
पिकवावें धन । ज्याची आस करी जन ॥१॥
पुढें उरे खातां देतां । नव्हे खंडण मवितां ॥ध्रु.॥
खोलीं पडे ओली बीज । तरीं च हातीं लागे निज ॥२॥
तुका म्हणे धनी । विठ्ठल अक्षरी हीं तिन्ही ॥३॥
माणसाने अशा भक्तीच्या धनाचा साठा करावा, ज्याची सर्व लोक आस धरतात. हे धन स्वतः उपभोगले किंवा इतरांना दिले तरी ते कधीही संपत नाही. जमिनीत खोल आणि ओलसर जागी बीज पेरले तरच खरे पीक हाती येते. तुकाराम महाराज म्हणतात, 'विठ्ठल' या तीन अक्षरांच्या नामातच खरी श्रीमंती आणि धनीपण आहे.
॥ अभंग १८८४ ॥ अभंग रचना
मुंगी आणि राव । आम्हां सारखाची जीव ॥१॥
गेला मोह आणि आशा । कळिकाळाचा हा फांसा ॥ध्रु.॥
सोनें आणि माती । आम्हां समान हें चित्ती ॥२॥
तुका म्हणे आलें । घरा वैकुंठ सगळें ॥३॥
मुंगी असो किंवा राजा, आमच्या दृष्टीने दोघेही समान जीव आहेत. आमचा मोह आणि आशा नष्ट झाली आहे, जो काळाचा मुख्य फास असतो. सोने आणि माती या दोन्ही गोष्टी आमच्या मनात अगदी समान आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा विरक्त भावनेमुळे संपूर्ण वैकुंठच आमच्या घरात आले आहे.
॥ अभंग १८८५ ॥ अभंग रचना
तिहीं त्रिभुवनीं । आम्ही वैभवाचे धनी ॥१॥
हातां आले घाव डाव । आमचा मायबाप देव ॥ध्रु.॥
काय त्रिभुवनीं बळ । अंगीं आमुच्या सकळ ॥२॥
तुका म्हणे सत्ता । अवघी आमुची च आतां ॥३॥
तिन्ही लोकांमध्ये आम्हीच खऱ्या आध्यात्मिक वैभवाचे मालक आहोत. सर्व प्रसंगांवर मात करण्याचे बळ आमच्या हाती आले आहे, कारण देव आमचा मायबाप आहे. तिन्ही लोकांत जे काही सामर्थ्य आहे, ते सर्व आमच्याच अंगी आले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता संपूर्ण अधिकार आणि सत्ता आमचीच आहे.
॥ अभंग १८८६ ॥ अभंग रचना
आम्ही तेणें सुखी । म्हणा विठ्ठल विठ्ठल मुखीं ॥१॥
तुमचें येर वत्ति धन । तें मज मृत्तिकेसमान ॥ध्रु.॥
कंटीं मिरवा तुळसी । व्रत करा एकादशी ॥२॥
म्हणवा हरिचे दास । तुका म्हणे मज हे आस ॥३॥
तुम्ही मुखाने फक्त 'विठ्ठल विठ्ठल' म्हणा, त्यातच आम्हाला खरा आनंद आहे. तुमचे इतर धन आणि मालमत्ता आमच्यासाठी मातीसमान आहे. गळ्यात तुळशीची माळ धरा आणि एकादशीचे व्रत पाळा. स्वतःला हरीचे दास म्हणवून घ्या; तुकाराम महाराज म्हणतात, मला फक्त याच गोष्टीची आस आहे.
॥ अभंग १८८७ ॥ अभंग रचना
नाही काष्ठाचा गुमान । गोवी भ्रमरा सुमन ॥१॥
प्रेम प्रीतीचे बांधलें । तें न सुटे कांहीं केलें ॥ध्रु.॥
पदरीं घालीं पिळा । बाप निर्बळ साटी बाळा ॥२॥
तुका म्हणे भावें । भेणें देवा आकारावें ॥३॥
भ्रमर काठोकठ लाकूड कोरू शकतो, पण कमळाच्या फुलातील प्रेमात तो स्वतःहून अडकून पडतो. प्रेमाचे बंधन असे असते की ते काही केल्या सुटत नाही. जसा बाप आपल्या अशक्त बाळासाठी नमते घेतो, तसाच देव भक्ताच्या प्रेमापोटी त्याच्या स्वाधीन होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्ताच्या भावामुळेच देवाला सगुण आकार घ्यावा लागतो.
॥ अभंग १८८८ ॥ अभंग रचना
भावापुढें बळ । नाहीं कोणाचे सबळ ॥१॥
करी देवावरी सत्ता । कोण त्याहूनि परता ॥ध्रु.॥
बैसे तेथें येती । न पाचारितां सर्व शक्ति ॥२॥
तुका म्हणे राहे । तयाकडे कोण पाहे ॥३॥
भक्ताच्या भावापुढे कोणाचेही बळ चालत नाही. भाविक भक्त थेट देवावरच आपला अधिकार गाजवतो, त्याच्यापेक्षा मोठा कोण असू शकतो? भक्त जिथे बसतो, तिथे न बोलावताही सर्व शक्ती धावून येतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो अशा भावापासून दूर राहतो, त्याच्याकडे कोण पाहाणार?
॥ अभंग १८८९ ॥ अभंग रचना
भावाचिया बळें । आम्ही निर्भर दुर्बळें ॥१॥
नाहीं आणिकांची सत्ता । सदा समाधान चित्ती ॥ध्रु.॥
तर्का नाहीं ठाव । येथें रिघावया वाव ॥२॥
एकछत्रीं राज । तुक्या पांडुरंगीं काज ॥३॥
भक्तीच्या बळावर आम्ही जरी बाह्यतः दुर्बळ असलो, तरी निश्चिंत आहोत. आमच्यावर इतर कोणाचीही सत्ता नाही, त्यामुळे आमचे मन सदा समाधानी असते. इथे कोरड्या तर्काला प्रवेश करायला अजिबात वाव नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, पांडुरंगाच्या राज्यात आमचे एकछत्री आणि पूर्ण कार्य सिद्ध झाले आहे.
॥ अभंग १८९० ॥ अभंग रचना
सत्तावर्त्ते मन । पाळी विठ्ठलाची आन ॥१॥
आज्ञा वाहोनियां शिरीं । सांगितलें तें चि करीं ॥ध्रु.॥
सरलीसे धांव । न लगे वाढवावी हांव ॥२॥
आहे नाहीं त्याचें । तुका म्हणे कळे साचें ॥३॥
माझे मन आता विठ्ठलाच्या सत्तेखाली चालते आणि त्याचीच आज्ञा पाळते. मी देवाची आज्ञा डोक्यावर घेऊन त्याने सांगितलेलेच काम करतो. माझी संसारातील सर्व धावपळ आता संपली आहे, मला कोणतीही हाव वाढवायची नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, काय खरे आहे आणि काय खोटे, हे आता मला स्पष्ट कळून आले आहे.
॥ अभंग १८९१ ॥ अभंग रचना
खावें ल्यावें द्यावें । जमाखर्च तुझ्या नांवें ॥१॥
आतां चुकली खटपट । झाड्या पाड्याचा बोभाट ॥ध्रु.॥
आहे नाहीं त्याचें । आम्हां काम सांगायाचें ॥२॥
तुका म्हणे चिंता । भार वाहे तुझ्या माथां ॥३॥
खाणे, पिणे, कपडे घालणे किंवा देणे-घेणे, या सर्वांचा जमाखर्च आता हे देवा, तुझ्याच नावे केला आहे. त्यामुळे माझी संसाराची सर्व कटकट आणि हिशोबाची उठाठेव आता संपली आहे. काय आहे आणि काय नाही, हे फक्त तुला सांगणे एवढेच माझे काम आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या सर्व चिंतांचा भार आता तूच तुझ्या डोक्यावर घेतला आहेस.
॥ अभंग १८९२ ॥ अभंग रचना
आतां बरें जालें । माझे माथांचें निघालें ॥१॥
चुकली हे मरमर । भार माथांचे डोंगर ॥ध्रु.॥
नसतां कांहीं जोडी । करिती बहुतें तडातोडी ॥२॥
जाला झाडापाडा । तुका म्हणे गेली पीडा ॥३॥
आता खूप बरे झाले, माझ्या डोक्यावरील संसाराचे ओझे निघून गेले. रोजची तळमळ आणि डोक्यावरील डोंगराएवढा भार आता नाहीसा झाला आहे. काहीही प्राप्ती नसताना लोक संसारात व्यर्थ तडातोडी आणि भांडणे करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता सर्व हिशोब पूर्ण झाला आहे आणि माझी सर्व पीडा टळली आहे.
॥ अभंग १८९३ ॥ अभंग रचना
संचितें चि खावें । पुढें कोणाचें न घ्यावें ॥१॥
आतां पुरे हे चाकरी । राहों बैसोनियां घरीं ॥ध्रु.॥
नाहीं काम हातीं । आराणूक दिसराती ॥२॥
तुका म्हणे सत्ता । पुरे पराधीन आतां ॥३॥
पूर्वसंचितानुसार जे मिळेल तेच उपभोगावे, पुढे कोणाचेही काही मागून घेऊ नये. आता संसाराची ही चाकरी पुरे झाली, शांतपणे स्वतःच्या घरात बसून राहावे. हातात कोणतेही विषय-वासानेचे काम उरले नसल्यामुळे रात्रंदिवस शांतता आणि मोकळीक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, दुसऱ्याच्या पराधीनतेखाली जगणे आता बस झाले.
॥ अभंग १८९४ ॥ अभंग रचना
ज्याचे गांवीं केला वास । त्यासी नसावें उदास ॥१॥
तरी च जोडिलें तें भोगे । कांहीं आघात न लगे ॥ध्रु.॥
वाढवावी थोरी । मुखें म्हणे तुझे हरी ॥२॥
तुका म्हणे हे गोमटी । दासा न घलावी तुटी ॥३॥
ज्या देवाच्या राज्यात आपण राहतो, त्याच्याशी कधीही उदासीन राहू नये. असे केले तरच मिळवलेला आनंद उपभोगता येतो आणि कोणतेही संकट येत नाही. मुखाने 'हे हरी, मी तुझाच आहे' असे म्हणून देवाची थोरवी वाढवावी. तुकाराम महाराज म्हणतात, हीच योग्य पद्धत आहे, देवाने आपल्या दासाला कधीही स्वतःपासून दूर करू नये.
॥ अभंग १८९५ ॥ अभंग रचना
माझा तुम्ही देवा केला अंगीकार । हें मज साचार कैसें कळे ॥१॥
कां हो कांहीं माझ्या नये अनुभवा । विचारितां देवा आहें तैसा ॥ध्रु.॥
लौकिकाचा मज लाविसी आभार । शिरोरत्नभार दुःखाचा हा ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं पालट अंतरीं । तेथें दिसे हरी ठकाठकी ॥३॥
हे देवा, तू माझा स्वीकार केला आहेस हे मला नक्की कसे समजावे? कारण मला स्वतःला असा कोणताही अनुभव का येत नाही? विचार करून पाहिला तर मी जसा होतो तसाच आहे. तू लोकांमध्ये मला मान देऊन माझ्यावर लौकिकाचे ओझे लादलेस, जे दुःखाचे कारण ठरत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत माझ्या अंतरात बदल होत नाही, तोपर्यंत हे हरी, सर्व वरवरचे वाटते.
॥ अभंग १८९६ ॥ अभंग रचना
तोंडें बोलावें तें तरी वाटे खरें । जीव येरेयेरें वंचिजे ना ॥१॥
हें तुम्हां सांगणें काय उगवूनि । जावें समजोनि पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
जेवित्याची खूण वाढित्या अंतरीं । प्रीतीनें हे धरी चाली तेथें ॥२॥
तुका म्हणे बहु परीचे आदर । अत्यंत वेव्हारसंपादणी ॥३॥
तोंडाने बोललेले शब्द खरे वाटतात, पण अंतरात्म्याला फसवता येत नाही. हे पांडुरंगा, तुला हे स्पष्ट करून सांगण्याची काय गरज आहे? तू तर सर्व जाणून आहेस. जेवणाऱ्याची भूक वाढणाऱ्याच्या मनात जशी ओळखली जाते, तसेच प्रेमाचे नाते असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, वरवरचा आदर आणि व्यवहार हा केवळ जगा दाखवण्यासाठी असतो.
॥ अभंग १८९७ ॥ अभंग रचना
न पालटे एक । भोळा भक्त चि भाविक ॥१॥
येरां नास आहे पुढें । पुण्य सरतां उघडें ॥ध्रु.॥
नेणे गर्भवास । एक विष्णूचा चि दास ॥२॥
तुका म्हणे खरें । नाम विठोबाचे बरें ॥३॥
केवळ भोळा आणि भाविक भक्तच आपल्या निष्ठेपासून कधीही ढळत नाही. इतरांचे पुण्य संपले की त्यांचा नाश निश्चित असतो. विष्णुदास असलेल्या भक्ताला पुन्हा गर्भवासाचे दुःख सहन करावे लागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, विठोबाचे नाम हेच एकमेव सत्य आणि कल्याणकारी आहे. स्वामींनीं पत्र पंढरीनाथास पंढरीस पाठविलें ते अभंग
॥ अभंग १८९८ ॥ अभंग रचना
कोणा मुखें ऐसी ऐकेन मी मात । चाल तुज पंढरिनाथ बोलावितो ॥१॥
मग मी न धरीं आस मागील बोभाट । वेगीं धरिन वाट माहेराची ॥ध्रु.॥
निरांजिरें चित्त करितें तळमळ । केधवां देखती मूळ आलें डोळे ॥२॥
तुका म्हणे कई भाग्याची उजरी । होईंल पंढरी देखावया ॥३॥
'चल, तुला पंढरीनाथ बोलावत आहेत' हे शब्द मी कोणाच्या मुखातून ऐकेन? असे बोलावणे आल्यावर मी मागच्या सर्व गोष्टी सोडून देऊन लगेच माझ्या माहेराची म्हणजे पंढरपूरची वाट धरीन. माझे मन काकुळतीने तळमळत आहे, माझे डोळे देवाचे बोलावणे कधी येते याची वाट पाहत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे भाग्य कधी उजळेल आणि मला पंढरीचे दर्शन कधी घडेल?
॥ अभंग १८९९ ॥ अभंग रचना
कां माझा विसर पडिला मायबाप । सांडियेली कृपा कोण्या गुणें ॥१॥
कैसा कंठूनियां राहों संवसार । काय एक धीर देऊं मना ॥ध्रु.॥
नाहीं निरोपाची पावली वारता । करावी ते चिंता ऐसी कांहीं ॥२॥
तुका म्हणे एक वेचूनि वचन । नाहीं समाधान केलें माझें ॥३॥
हे माझे मायबाप पांडुरंगा, तुला माझा विसर का पडला? तू कोणत्या कारणामुळे तुझी कृपा माझ्यावरून काढून घेतलीस? मी असा संसारात कसा राहू आणि माझ्या मनाला कसा धीर देऊ? तुझ्याकडून कोणताही निरोप किंवा बातमी आली नाही, त्यामुळे मला चिंता वाटत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू एक शब्दही पाठवून माझे मन समाधानी केले नाहीस.
॥ अभंग १९०० ॥ अभंग रचना
कांहीं माझे कळों आले गुणदोष । म्हणऊनि उदास धरिलें ऐसें ॥१॥
नाहीं तरी येथें न घडे अनुचित । नाहीं ऐसी रीत तया घरीं ॥ध्रु.॥
कळावें तें मना आपुलिया सवें । ठायींचे हें घ्यावें विचारूनि ॥२॥
मज अव्हेरिलें देवें । माझिया कर्तव्यें बुद्धीचिया ॥३॥
माझे काही गुण आणि दोष तुला कळून आले म्हणून तू माझ्याविषयी असा उदास झाला आहेस का? अन्यथा तुझ्या घरी कधीही अयोग्य घडत नाही, अशी तुझी रीत नाही. आपल्या मनानेच स्वतःच्या चुका विचार करून ओळखल्या पाहिजेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्याच वाईट कर्मांमुळे आणि दुर्बुद्धीमुळे देवाने माझा अव्हेर केला आहे.
भाग 18 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 20 (पुढे)