॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 20 (1901 ते 2000)
अभंग 1901 ते 2000

सार्थ गाथा: भाग 20

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १९०१ ॥ अभंग रचना
नव्हे धीर कांहीं पाठवूं निरोप । आला तरीं कोप येऊ सुखें ॥१॥
कोपोनियां तरी देईंल उत्तर । जैसें तैसें पर फिरावूनि ॥ध्रु.॥
नाहीं तया तरी काय एक पोर । मज तों माहेर आणीक नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे असे तयामध्यें हित । आपण निवांत असों नये ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात की देवाचा निरोप मिळण्यासाठी आता मनाचा धीर सुटला आहे. मी निरोप पाठवतो, कदाचित देवाचा माझ्यावर राग आला तरी चालेल, पण रागवून तरी तो काहीतरी उत्तर देईल. त्याला अनेक मुले असतील, पण माझ्यासाठी मात्र त्याच्याशिवाय दुसरे कोणतेही माहेर नाही. आपण शांत बसून न राहता सतत प्रयत्न करत राहण्यातच आपले हित आहे.
॥ अभंग १९०२ ॥ अभंग रचना
आतां पाहों पंथ माहेराची वाट । कामाचा बोभाट पडो सुखें ॥१॥
काय करूं आतां न गमेसें जालें । बहुत सोसिलें बहु दिस ॥ध्रु.॥
घर लागे पाठी चित्ती उभे वारे । आपुलें तें झुरे पाहावया ॥२॥
तुका म्हणे जीव गेला तरी जाव । धरिला तो देव भाव सिद्धी ॥३॥
आता मी फक्त पंढरपूर या माहेराची वाट पाहत आहे, संसाराच्या कामांचे काय व्हायचे ते होऊ दे. देवाशिवाय मला आता कशातच रस उरलेला नाही आणि मी खूप दिवस विरह सहन केला आहे. माझे मन पंढरपूरला जाण्यासाठी उतावीळ झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की जीव गेला तरी चालेल, पण मी देवावर धरलेला भाव कधीही सोडणार नाही.
॥ अभंग १९०३ ॥ अभंग रचना
विनवीजे ऐसें भाग्य नाहीं देवा । पायांशीं केशवा सलगी केली ॥१॥
धीटपणें पत्र लिहिलें आवडी । पार नेणे थोडी मति माझी ॥ध्रु.॥
जेथें देवा तुझा न कळे चि पार । तेथें मी पामर काय वाणूं ॥२॥
जैसे तैसे माझे बोल अंगीकारीं । बोबड्या उत्तरीं गौरवितों ॥३॥
तुका म्हणे विटेवरि जी पाउलें । तेथें म्यां ठेविलें मस्तक हें ॥४॥
तुकाराम महाराज म्हणतात की हे देवा, तुला विनंती करण्याएवढे माझे भाग्य नाही, तरीही मी तुझ्या चरणांशी सलगी करत आहे. माझ्या लहान बुद्धीने मी प्रेमापोटी हे पत्र लिहिण्याचे धाडस केले आहे. जिथे भल्याभल्यांना तुझा पार कळत नाही, तिथे माझ्यासारख्या पामराने तुझे काय वर्णन करावे? माझे हे बोबडे बोल जसे आहेत तसे स्वीकार आणि विटेवर असलेल्या तुझ्या चरणांवर माझे मस्तक असू दे.
॥ अभंग १९०४ ॥ अभंग रचना
देवांच्या ही देवा गोपिकांच्या पती । उदार हे ख्याती त्रिभुवनीं ॥१॥
पातकांच्या रासी नासितोसी नामें । जळतील कर्में महा दोष ॥ध्रु.॥
सर्व सुखें तुझ्या वोळगती पायीं । रिद्धि सिद्धि ठायीं मुक्तिचारी ॥२॥
इंद्रासी दुर्लभ पाविजे तें पद । गीत गातां छंद वातां टाळी ॥३॥
तुका म्हणे जड जीव शक्तिहीन । त्यांचें तूं जीवन पांडुरंगा ॥४॥
तुकाराम महाराज देवाचे वर्णन करताना म्हणतात की तू देवांचा देव आणि गोपिकांचा पती आहेस. तिन्ही लोकांत तुझी औदार्याची कीर्ती आहे. तुझ्या नामाने पापे आणि महादोष जळून नष्ट होतात. तुझ्या चरणांशी सर्व सुखे, रिद्धी-सिद्धी आणि चारही मुक्ती सेवेसाठी उभ्या आहेत. तुझे नाव गात टाळ्या वाजवल्याने इंद्रालाही दुर्लभ असलेले पद प्राप्त होते. तूच आम्हा अज्ञान आणि शक्तीहीन जीवांचा खरा आधार आहेस.
॥ अभंग १९०५ ॥ अभंग रचना
काय जालें नेणों माझिया कपाळा । न देखीजे डोळां मूळ येतां ॥१॥
बहु दिस पाहें वचनासी वास । धरिलें उदास पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
नाहीं निरोपाचें पावलें उत्तर । ऐसें तों निष्ठ‍ न पाहिजे ॥२॥
पडिला विसर किंवा कांहीं धंदा । त्याहूनि गोविंदा जरूरसा ॥३॥
तुका म्हणे आलें वेचाचें सांकडें । देणें घेणें पुढें तो ही धाक ॥४॥
तुकाराम महाराज म्हणतात की माझ्या कपाळात काय लिहिले आहे कोण जाणे, मला पंढरपूरहून बोलावणे येत असल्याचे दिसत नाही. मी कित्येक दिवसांपासून तुझ्या शब्दाची वाट पाहत आहे, पण तू उदास झाला आहेस. माझ्या निरोपाचे कोणतेही उत्तर आले नाही, एवढे निष्ठुर होणे बरे नाही. हे गोविंदा, तुला माझा विसर पडला की इतर कामांत तू गुंतला आहेस? तुका म्हणे मला तुझ्या दर्शनाची तीव्र ओढ लागली आहे.
॥ अभंग १९०६ ॥ अभंग रचना
एवढा संकोच तरि कां व्यालासी । आम्ही कोणांपाशीं तोंड वासूं ॥१॥
कोण मज पुसे सिणलें भागलें । जरी मोकलिलें तुम्हीं देवा ॥ध्रु.॥
कवणाची वाट पाहों कोणीकडे । कोण मज ओढे जीवलग ॥२॥
कोण जाणे माझे जीवींचें सांकडें । उगवील कोडें संकटाचें ॥३॥
तुका म्हणे तुम्ही देखिली निश्चिंती । काय माझे चित्ती पांडुरंगा ॥४॥
तुकाराम महाराज देवाशी हक्काने भांडताना म्हणतात की जर तुला आमचा सांभाळ करण्याचा संकोच वाटत होता, तर तू आम्हाला जन्म का दिलास? जर तूच आम्हाला सोडलेस तर आम्ही कोणाकडे मदतीची याचना करावी? तुझ्याशिवाय माझी चौकशी करणारे आणि माझे संकट दूर करणारे दुसरे कोणीही नाही. तू निश्चिंत राहतोस, पण माझ्या मनात तुझ्या दर्शनासाठी किती तळमळ आहे हे तुला कसे कळणार?
॥ अभंग १९०७ ॥ अभंग रचना
देई डोळे भेटी न धरीं संकोच । न घलीं कांहीं वेच तुजवरी ॥१॥
तुज बुडवावें ऐसा कोण धर्म । अहनिऩशीं नाम घेतां थोडें ॥ध्रु.॥
फार थोडें काहीं करूनि पातळ । त्याजमध्यें काळ कडे लावूं ॥२॥
आहे माझी ते चि सारेन सिदोरी । भार तुजवरी नेदीं माझा ॥३॥
तुका म्हणे आम्हां लेंकराची जाती । भेटावया खंती वाटतसे ॥४॥
तुकाराम महाराज म्हणतात की हे देवा, मला प्रत्यक्ष भेट दे, संकोच करू नकोस. मी तुझ्यावर कसलाही भार घालणार नाही. रात्रंदिवस तुझे नामस्मरण करत मी माझा काळ घालवीन. माझ्याकडे असणाऱ्या नामाच्या शिदोरीवरच मी माझे जीवन सरेन, तुला कोणताही त्रास देणार नाही. आम्ही तुझ्या लेकरांसारखे आहोत, म्हणूनच तुला भेटण्याची आम्हास अत्यंत ओढ लागली आहे.
॥ अभंग १९०८ ॥ अभंग रचना
सीण भाग हरे तेथींच्या निरोपें । देखिलिया रूप उरी नुरे ॥१॥
इंद्रियांची धांव होईंल कुंटित । पावेल हें चित्ती समाधान ॥ध्रु.॥
माहेर आहेसें लौकिकीं कळावें । निढळ बरवें शोभा नेदी ॥२॥
आस नाहीं परी उरी बरी वाटे । आपुलें तें भेटे आपणासी ॥३॥
तुका म्हणे माझी अविट आवडी । खंडण तांतडी होऊं नेदीं ॥४॥
पंढरपूरहून आलेल्या निरोपानेच माझा सर्व क्षीण आणि थकवा दूर होतो, आणि देवाचे रूप पाहिल्यावर तर सर्व इच्छा संपून जातात. विषयांकडे धावणारी इंद्रिये शांत होतात आणि चित्ताला पूर्ण समाधान लाभते. जगात माझे पंढरपूर हे माहेर आहे हे सर्वांना कळावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की देवावरील माझे प्रेम अखंड आहे आणि त्यात कधीही अंतर पडू देणार नाही.
॥ अभंग १९०९ ॥ अभंग रचना
धरितों वासना परी नये फळ । प्राप्तीचा तो काळ नाहीं आला ॥१॥
तळमळी चत्ति घातलें खापरीं । फुटतसे परी लाहीचिया ॥ध्रु.॥
प्रकार ते कांहीं नावडती जीवा । नाहीं पुढें ठावा काळ हातीं ॥२॥
जातों तळा येतों मागुता लौकरी । वोळशाचे फेरी सांपडलों ॥३॥
तुका म्हणे बहु करितों विचार । उतरें डोंगर एक चढें ॥४॥
देवाच्या भेटीची इच्छा धरतो पण अजून तो काळ आला नाही. माझे मन खापरावर टाकलेल्या लाह्यांसारखे तळमळत आहे. मला संसारातील कोणतीही गोष्ट आवडत नाही. मी विचारांच्या फेऱ्यात अडकलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी खूप विचार करतो, पण एका संकटाचा डोंगर उतरलो की दुसरा समोर उभा राहतो.
॥ अभंग १९१० ॥ अभंग रचना
कां माझे पंढरी न देखती डोळे । काय हें न कळे पाप यांचें ॥१॥
पाय पंथें कां हे न चलती वाट । कोण हें अदृष्ट कर्म बळी ॥ध्रु.॥
कां हें पायांवरी न पडे मस्तक । क्षेम कां हस्तक न पवती ॥२॥
कां या इंद्रियांची न पुरे वासना । पवित्र होईंना जिव्हा कीर्ती ॥३॥
तुका म्हणे कई जाऊनि मोटळें । पडेन हा लोळें महाद्वारीं ॥४॥
माझे डोळे पंढरपूर का पाहू शकत नाहीत? माझ्या कोणत्या पापामुळे माझे पाय पंढरपूरच्या वाटेने चालत नाहीत? देवाच्या चरणावर मस्तक केव्हा टेकणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की मी कधी पंढरपूरला जाईन आणि देवाच्या महाद्वारात आनंदाने लोळण घेईन, अशी मला आस लागली आहे.
॥ अभंग १९११ ॥ अभंग रचना
काय पोरें जालीं फार । किंवा न साहे करकर ॥१॥
म्हणऊनि केली सांडी । घांस घेऊं न ल्हां तोंडीं ॥ध्रु.॥
करूं कलागती । तुज भांडणें भोंवतीं ॥२॥
तुका म्हणे टांचें । घरीं जालेंसे वरोचें ॥३॥
तुकाराम महाराज देवाशी हक्काने भांडताना म्हणतात की तुझ्याकडे खूप मुले झाली आहेत म्हणून तू आमचा त्रास सहन न होऊन आम्हाला सोडून दिलेस का? आम्हाला तोंडाशी आलेला घासही मिळू देत नाहीस. तुका म्हणे माझ्या घरात अन्नाची टंचाई झाली आहे, म्हणूनच मी तुझ्याशी सतत भांडत आहे.
॥ अभंग १९१२ ॥ अभंग रचना
कांहीं चिंतेविण । नाहीं उपजत सीण ॥१॥
तरी हा पडिला विसर । माझा तुम्हां जाला भार ॥ध्रु.॥
आली कांहीं तुटी । गेली सुटोनियां गांठी ॥२॥
तुका म्हणे घरीं । बहु बैसले रिणकरी ॥३॥
कारणाशिवाय चिंता आणि थकवा येत नाही. हे देवा, तुला माझा विसर पडला आहे आणि मी तुला भार वाटू लागलो आहे का? आपल्यातील प्रेमाची गाठ सुटली आहे असे दिसते. तुकाराम महाराज म्हणतात की संसाराचे सावकार दारात बसले आहेत आणि तू मात्र माझी काळजी घेत नाहीस.
॥ अभंग १९१३ ॥ अभंग रचना
निरोपासी वेचे । काय बोलतां फुकाचें ॥१॥
परी हें नेघेवे चि यश । भेओं नको सुखी आस ॥ध्रु.॥
सुख समाधानें । कोण पाहे देणें घेणें ॥२॥
न लगे निरोपासी मोल । तुका म्हणे वेचे बोल ॥३॥
निरोप पाठवण्यासाठी काही पैसे खर्च होत नाहीत, फक्त दोन शब्द बोलावे लागतात. तरीही तू निरोप पाठवत नाहीस. सुख आणि समाधानात देवाणघेवाण कोण पाहतो? तुकाराम महाराज म्हणतात की निरोप द्यायला काही मोल लागत नाही, तरीही तू शांत का आहेस?
॥ अभंग १९१४ ॥ अभंग रचना
जोडीच्या हव्यासें । लागे धनांचें चि पिसें ॥१॥
मग आणीक दुसरें । लोभ्या नावडती पोरें ॥ध्रु.॥
पाहे रुक्याकडे । मग अवघें ओस पडे ॥२॥
तुका म्हणे देवा । तुला बहुत चि हेवा ॥३॥
संपत्ती जमा करण्याच्या ध्यासाने माणसाला पैशांचे वेड लागते. अतिलोभी माणसाला स्वतःची मुलेही आवडत नाहीत, त्याचे लक्ष फक्त पैशांकडे असते. तुकाराम महाराज देवाला म्हणतात की तुलाही पैशांचा आणि संपत्तीचा खूप हेवा आणि लोभ आहे असे दिसते.
॥ अभंग १९१५ ॥ अभंग रचना
मविलें मविती । नेणों रासी पडिल्या किती ॥१॥
परि तूं धाला चि न धासी । आलें उभाउभीं घेसी ॥ध्रु.॥
अवघ्यां अवघा काळ । वाटा पाहाती सकळ ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं । अराणूक तुज कांहीं ॥३॥
हे देवा, तू भक्तांचे भाव आणि त्यांची भक्ती जितकी मोजावी तितकी मोजत असतोस. पण तुझे मन कधीच भरत नाही, तू उभा राहून सर्वांचे भाव स्वीकारतोस. सर्व लोक तुझीच वाट पाहत असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुला भक्तांचा सांभाळ करण्यात अजिबात मोकळा वेळ नाही.
॥ अभंग १९१६ ॥ अभंग रचना
न बैससी खालीं । सम उभा च पाउलीं ॥१॥
ऐसे जाले बहुत दिस । जालीं युगें अठ्ठाविस ॥ध्रु.॥
नाहीं भाग सीण । अराणूक एक क्षण ॥२॥
तुका म्हणे किती । मापें केलीं देती घेती ॥३॥
हे विठ्ठला, तू कधीही खाली बसत नाहीस, अठ्ठावीस युगे झाली तरी दोन्ही पावले समान ठेवून उभाच आहेस. तुला थकवा येत नाही आणि एक क्षणही उसंत मिळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की तू निरंतर भक्तांच्या भक्तीचे आदानप्रदान करत उभा आहेस.
॥ अभंग १९१७ ॥ अभंग रचना
जोडी कोणांसाटीं । एवढी करितोसी आटी ॥१॥
जरी हें आम्हां नाहीं सुख । रडों पोरें पोटीं भूक ॥ध्रु.॥
करूनि जतन । कोणा देसील हें धन ॥२॥
आमचे तळमळे । तुझें होईंल वाटोळें ॥३॥
घेसील हा श्राप । माझा होऊनियां बाप ॥४॥
तुका म्हणे उरी । आतां न ठेवीं यावरी ॥५॥
तुकाराम महाराज देवावर रागावून म्हणतात की तू कोणासाठी एवढी संपत्ती जमा करत आहेस? जर तुझ्या लेकरांनाच भुकेने रडावे लागत असेल तर या धनाचा काय उपयोग? तू हे सांभाळलेले धन कोणाला देणार आहेस? आमचा तळतळाट तुला लागेल. तू आमचा बाप असूनही आम्हाला दुःखात ठेवतोस, म्हणून आता मी गप्प बसणार नाही.
॥ अभंग १९१८ ॥ अभंग रचना
करूनि चाहाडी । अवघी बुडवीन जोडी ॥१॥
जरि तूं होऊनि उदास । माझी बुडविसी आस ॥ध्रु.॥
येथें न करी काम । मुखें नेघें तुझें नाम ॥२॥
तुका म्हणे कुळ । तुझें बुडवीन समूळ ॥३॥
जर तू माझ्याबाबत उदास राहून माझी आशा मातीमोल करणार असशील, तर मी तुझी सगळी कीर्ती घालवून टाकीन. मी तुझे नाव मुखाने घेणार नाही आणि तुझी सेवाही करणार नाही. तुकाराम महाराज अत्यंत प्रेमाच्या रागाने म्हणतात की मी तुझे नाव जगात बदनाम करीन.
॥ अभंग १९१९ ॥ अभंग रचना
समर्थाचे पोटीं । आम्ही जन्मलों करंटीं ॥१॥
ऐसी जाली जगीं कीर्ति । तुझ्या नामाची फजिती ॥ध्रु.॥
येथें नाहीं खाया । न येत कोणी मूळ न्याया ॥२॥
तुका म्हणे जिणें । आतां खोटें जीवपणें ॥३॥
तुझ्यासारख्या समर्थ देवाच्या पोटी जन्म घेऊनही आम्ही कंरटे आणि दरिद्री राहिलो, अशी जगात तुझी फजिती होत आहे. आम्हाला खायला अन्न नाही आणि कोणी न्यायाला येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की अशा परिस्थितीत जगणेच व्यर्थ वाटते.
॥ अभंग १९२० ॥ अभंग रचना
पुढें तरी चित्ती । काय येईंल तें आतां ॥१॥
मज सांगोनिया धाडी । वाट पाहातों वराडी ॥ध्रु.॥
कंठीं धरिला प्राण । पायांपाशीं आलें मन ॥२॥
तुका म्हणे चिंता । बहु वाटतसे आतां ॥३॥
तुझ्या मनात आता पुढे काय आहे ते मला कळव. मी एखाद्या वऱ्हाड्यासारखी तुझी वाट पाहत आहे. तुझ्या दर्शनासाठी माझे मन तुझ्या चरणांपाशी आले आहे आणि प्राण कंठाशी आले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की मला आता तुझी खूप काळजी आणि चिंता वाटत आहे.
॥ अभंग १९२१ ॥ अभंग रचना
कैंचा मज धीर । कोठें बुद्धि माझी स्थिर ॥१॥
जें या मनासी आवरूं । आंत पोटीं वाव धरूं ॥ध्रु.॥
कैंची शुद्ध मति । भांडवल ऐसें हातीं ॥२॥
तुका म्हणे कोण दशा आली सांगा ॥३॥
मला आता कसा धीर धरणे शक्य आहे? माझी बुद्धी स्थिर राहिलेली नाही जेणेकरून मी मनाला सावरू शकेन. माझ्याकडे भक्तीचे भांडवलही अपुरे आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझी काय अवस्था झाली आहे हे आता मी कोणाला सांगू?
॥ अभंग १९२२ ॥ अभंग रचना
समर्पक वाणी । नाहीं ऐकिजेसी कानीं ॥१॥
आतां भावें करूनि साचा । पायां पडिलों विठोबाच्या ॥ध्रु.॥
न कळे उचित । करूं समाधान चित्ती ॥२॥
तुका म्हणे विनंती । विनविली धरा चित्ती ॥३॥
माझ्याकडे योग्य शब्द नसले तरी मी खऱ्या भावाने विठ्ठलाच्या पाया पडतो. योग्य काय आणि अयोग्य काय हे मला कळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझी ही नम्र विनंती हे देवा, तू तुझ्या मनात धरून ठेव आणि माझा स्वीकार कर.
॥ अभंग १९२३ ॥ अभंग रचना
येती वारकरी । वाट पाहातों तोंवरी ॥१॥
घालूनियां दंडवत । पुसेन निरोपाची मात ॥ध्रु.॥
पत्र हातीं दिलें । जया जेथें पाठविलें ॥२॥
तुका म्हणे येती । जाइन सामोरा पुढती ॥३॥
पंढरपूरहून वारकरी येत आहेत, तोपर्यंत मी त्यांची वाट पाहत आहे. त्यांना साष्टांग नमस्कार घालून मी देवाच्या निरोपाची माहिती विचारेन. मी ज्यांच्याकडे पत्र दिले होते ते वारकरी येताच मी त्यांना आदराने सामोरा जाईन.
॥ अभंग १९२४ ॥ अभंग रचना
रुळें महाद्वारीं । पायांखालील पायरी ॥१॥
तैसें माझें दंडवत । सांगा निरोप हा संत ॥ध्रु.॥
पडे दंडकाठी । देह भलतीसवा लोटी ॥२॥
तुका म्हणे बाळ । लोळे न धरितां सांभाळ ॥३॥
तुकाराम महाराज संतांना विनंती करतात की महाद्वारात लोकांच्या पायाखाली जशी पायरी असते, तसा मी तिथे पडलो आहे असा माझा निरोप देवापर्यंत पोहोचवा. लहान बाळ जसे कोणाचीही तमा न बाळगता जमिनीवर लोळते, तसा मी देवाच्या चरणी देह समर्पित करून लोळत आहे.
॥ अभंग १९२५ ॥ अभंग रचना
तुम्ही संतजनीं । माझी करावी विनवणी ॥१॥
काय तुक्याचा अन्याय । त्यासी अंतरले पाय ॥ध्रु.॥
भाका बहुतां रीती । माझी कीव काकुलती ॥२॥
न देखे पंढरी । तुका चरण विटेवरी ॥३॥
तुकाराम महाराज संतांना विनवणी करतात की तुम्ही देवाकडे माझी शिफारस करा. तुकयाचा असा कोणता अपराध झाला आहे की त्याला देवाने आपल्या चरणांपासून दूर ठेवले आहे? माझी ही करुणा आणि केविलवाणी अवस्था देवाला सांगा, कारण मला विटेवरील चरणांचे दर्शन होत नाहीये.
॥ अभंग १९२६ ॥ अभंग रचना
होइल कृपादान । तरी मी येईंन धांवोन ॥१॥
होती संतांचिया भेटी । आनंदें नाचों वाळवंटीं ॥ध्रु.॥
रिघेन मातेपुढें । स्तनपान करीन कोडें ॥२॥
तुका म्हणे ताप । हरती देखोनियां बाप ॥३॥
जर देवाची कृपा झाली तर मी धावत पंढरपूरला जाईन. तिथे संतांच्या भेटी होतील आणि मी वाळवंटात आनंदाने नाचेन. आईवडीलांसारख्या असणाऱ्या विठ्ठलाच्या समोर जाऊन त्याच्या प्रेमाचा आस्वाद घेईन. तुकाराम महाराज म्हणतात की त्या पांडुरंगाला पाहताच मनातील सर्व ताप निघून जातात.
॥ अभंग १९२७ ॥ अभंग रचना
परिसोनि उत्तर । जाब देईंजे सत्वर ॥१॥
जरी तूं होसी कृपावंत । तरि हा बोलावीं पतित ॥ध्रु.॥
नाणीं कांहीं मना । करूनि पापाचा उगाणा ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं । काय शक्ति तुझे पायीं ॥३॥
हे देवा, माझे बोल ऐकून मला त्वरित उत्तर दे. जर तू खरोखर दयाळू असशील तर या पतित भक्ताला बोलावून घे. माझ्या पापांची मोजदाद मनात धरू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुझ्या चरणांमध्ये एवढी शक्ती आहे की तू कोणाचाही उद्धार करू शकतोस.
॥ अभंग १९२८ ॥ अभंग रचना
ऐकोनियां कीर्ती । ऐसी वाटती विश्रांती ॥१॥
माते सुख डोळां पडे । तेथें कोण लाभ जोडे ॥ध्रु.॥
बोलतां ये वाचे । वीट नये जिव्हा नाचे ॥२॥
तुका म्हणे धांवे । वासना ते रस घ्यावे ॥३॥
देवाची कीर्ती ऐकूनच मनाला परम शांती आणि विश्रांती मिळते. पांडुरंगाच्या रूपाने आईचे दर्शन झाल्यावर त्याहून मोठा लाभ कोणता असणार? तिचे गुण गाताना जिभेला कधी कंटाळा येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की मनाला फक्त देवाच्या नामाचा रस घेण्याची ओढ लागली आहे.
॥ अभंग १९२९ ॥ अभंग रचना
किती करूं शोक । पुढें वाढे दुःखें दुःख ॥१॥
आतां जाणसी तें करीं । माझें कोण मनीं धरी ॥ध्रु.॥
पुण्य होतें गांठी । तरि कां लागती हे आटी ॥२॥
तुका म्हणे बळ । माझी राहिली तळमळ ॥३॥
मी किती शोक करू? शोकाने दुःख अधिकच वाढते. आता तुला जे योग्य वाटेल ते तू कर, माझे दुःख कोण समजून घेणार? माझ्या पाठीशी जर पुण्य असते तर मला एवढे हाल सहन करावे लागले नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात की आता माझ्या सर्व प्रयत्नांचे बळ संपले असून मी फक्त तुझीच आस धरून आहे.
॥ अभंग १९३० ॥ अभंग रचना
करील आबाळी । मेरे दांताची कसाळी ॥१॥
जासी एखादा मरोन । पाठी लागेल हें जन ॥ध्रु.॥
घरीं लागे कळहे । नाहीं जात तो शीतळ ॥२॥
तुका म्हणे पोरवडे । मज येतील रोकडे ॥३॥
संसारातील लोक त्रास देतात आणि त्यामुळे दात ओठ खाण्याची वेळ येते. माणूस मेल्यावरही लोक त्याच्या नावाने दोष देतात. घरात सतत भांडणे असतात, तिथे शांतता लाभत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की या संसारातील कटकटी माझ्या मागे लागल्या आहेत.
॥ अभंग १९३१ ॥ अभंग रचना
आतां आशीर्वाद । माझा असो सुखें नांद ॥१॥
म्हणसी कोणा तरी काळें । आहेतसी माझीं बाळें ॥ध्रु.॥
दुरी दूरांतर । तरी घेसी समाचार ॥२॥
नेसी कधीं तरी । तुका म्हणे लाज हरी ॥३॥
हे देवा, आता माझा तुला आशीर्वाद आहे, तू सुखाने राहा! तू कधीतरी म्हणशील की ही माझीच बालके आहेत. आम्ही कितीही दूर असलो तरी तू आमची चौकशी करशीलच. तुकाराम महाराज म्हणतात की तू कधीतरी मला तुझ्याकडे नेशील आणि माझी लाज राखशील.
॥ अभंग १९३२ ॥ अभंग रचना
आतां हे सेवटीं । माझी आइकावी गोष्टी ॥१॥
आतां द्यावा वचनाचा । जाब कळे तैसा याचा ॥ध्रु.॥
आतां करकर । पुढें न करीं उत्तर ॥२॥
तुका म्हणे ठसा । तुझा आहे राखें तैसा ॥३॥
शेवटी माझी एक गोष्ट ऐक आणि मला तुझे उत्तर दे. यापुढे मी तुझ्याशी कसलीही कटकट किंवा वाद घालणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझ्या मनावर तुझा जो ठसा उमटला आहे, तो तू जसा आहे तसाच सांभाळून ठेव.
॥ अभंग १९३३ ॥ अभंग रचना
बोलिलों ते आतां । कांहीं जाणतां नेणतां ॥१॥
क्षमा करावे अन्याय । पांडुरंगे माझे माय ॥ध्रु.॥
स्तुती निंदा केली । लागे पाहिजे साहिली ॥२॥
तुका म्हणे लाड । दिला तैसें पुरवा कोड ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात की हे माझी माऊली पांडुरंगा, मी नकळत किंवा कळत जे काही चुकलो असेन, ते माझे सर्व अपराध क्षमा कर. मी तुझी स्तुती केली किंवा निंदा केली, ती सर्व तू सहन केली पाहिजेस. तू जसा माझा लाड पुरवलास, तसे माझे हे देवाचे कोडेही पूर्ण कर.
॥ अभंग १९३४ ॥ अभंग रचना
माहेरिंचा काय येईंल निरोप । म्हणऊनि झोंप नाहीं डोळां ॥१॥
वाट पाहें आस धरूनियां जीवीं । निडळा हे ठेवीं वरी बाहे ॥ध्रु.॥
बोटवरी माप लेखितों दिवस । हो तों कासावीस धीर नाहीं ॥२॥
काय नेणों संतां पडेल विसर । कीं नव्हे सादर मायबाप ॥३॥
तुका म्हणे तेथें होईंल दाटणी । कोण माझें आणी मना तेथें ॥४॥
पंढरपूरहून काय निरोप येईल या काळजीने मला रात्रभर झोप येत नाही. मी कपाळावर हात ठेवून वाटेकडे डोळे लावून बसलो आहे. मी बोटांवर दिवस मोजत आहे आणि धीर धरवत नाही. संतांना माझा विसर पडला की माझे मायबाप विठ्ठल रुक्मिणी माझ्यावर प्रसन्न नाहीत? तुका म्हणे तिथे भक्तांची गर्दी असेल, माझी आठवण कोणाला असणार?
॥ अभंग १९३५ ॥ अभंग रचना
परि तो आहे कृपेचा सागर । तोंवरी अंतर पडों नेदी ॥१॥
बहुकानदृष्टी आइके देखणा । पुरोनियां जना उरलासे ॥ध्रु.॥
सांगितल्याविणें जाणे अंतरिंचें । पुरवावें ज्याचें तैसें कोड ॥२॥
बहुमुखें कीर्ती आइकिली कानीं । विश्वास ही मनीं आहे माझा ॥३॥
तुका म्हणे नाहीं जात वांयांविण । पाळितो वचन बोलिलों तें ॥४॥
पण तो विठ्ठल कृपेचा सागर आहे, तो भक्तांमध्ये अंतर पडू देत नाही. तो सर्वव्यापी आहे, सर्वांचे ऐकतो आणि पाहतो. न सांगताही तो अंतःकरणातील भावना ओळखतो आणि प्रत्येकाचे कोड पुरवतो. त्याची कीर्ती मी ऐकली आहे आणि माझा त्याच्यावर पूर्ण विश्वास आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की त्याचे स्मरण कधीही वाया जात नाही, तो दिलेले वचन नक्की पाळतो.
॥ अभंग १९३६ ॥ अभंग रचना
यावरि न कळे संचित आपुलें । कैसें वोडवलें होइल पुढें ॥१॥
करील विक्षेप धाडितां मुळासी । किंवा धाडा ऐसी तांतडी हे ॥ध्रु.॥
जोंवरी हे डोळां देखें वारकरी । तों हें भरोवरी करी चित्ती ॥२॥
आस वाढविते बुद्धीचे तरंग । मनाचे ही वेग वावडती ॥३॥
तुका म्हणे तेव्हां होतील निश्चळ । इंद्रियें सकळ निरोपानें ॥४॥
पुढे काय वाढून ठेवले आहे हे माझे संचित मला ठाऊक नाही. देव मला बोलावण्यासाठी कोणाला पाठवेल की तातडीने निरोप धाडेल? जोवर मी वारकऱ्यांना डोळ्यांनी पाहत नाही तोवर मनात शंका राहतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की देवाचा निरोप आल्यावरच माझी सर्व इंद्रिये शांत आणि निश्चल होतील.
॥ अभंग १९३७ ॥ अभंग रचना
होईंल निरोप घेतला यावरी । राउळाभीतरीं जाऊनियां ॥१॥
करूनियां दधिमंगळभोजन । प्रयाण शकुनसुमुहूर्तें ॥ध्रु.॥
होतील दाटले सद्गदित कंठीं । भरतें या पोटीं वियोगाचें ॥२॥
येरयेरां भेटी क्षेम आलिंगनें । केलीं समाधान होतीं संतीं ॥३॥
तुका म्हणे चाली न साहे मनास । पाहाती कळस परपरतों ॥४॥
वारकरी मंदिरात जाऊन देवाचा निरोप घेतील, काला खाऊन शुभ मुहूर्तावर निघतील. निघताना वियोगाच्या दुःखाने त्यांचा कंठ सद्गदित होईल. एकमेकांना आलिंगन देऊन संत निरोप घेतील. तुकाराम महाराज म्हणतात की पंढरपूर सोडणे मनाला सहन होत नाही, म्हणून वारकरी मागे वळून वळून मंदिराचा कळस पाहत निघतात.
॥ अभंग १९३८ ॥ अभंग रचना
ऐसी ते सांडिली होईंल पंढरी । येते वारकरी होत वाटे ॥१॥
देखिले सोहळे होती आठवत । चालती ते मात करूनियां ॥ध्रु.॥
केली आइकिली होईंल जे कथा । राहिलें तें चित्ती होइल प्रेम ॥२॥
गरुडटके टाळ मृदांग पताका । सांगती ते एकां एक सुख ॥३॥
तुका म्हणे आतां येती लवलाहीं । आलिंगूनि बाहीं देइन क्षेम ॥४॥
वारकरी पंढरपूर सोडून आता वाटेला लागले असतील. वाटेने चालताना त्यांनी पंढरपुरात पाहिलेले सोहळे आणि ऐकलेल्या हरिकथांचीच चर्चा ते करत असतील. टाळ-मृदंग आणि गरुडटक्यासह ते आनंदाने येत असतील. तुकाराम महाराज म्हणतात की ते लवकरच येतील आणि मी त्यांना प्रेमाने मिठी मारीन.
॥ अभंग १९३९ ॥ अभंग रचना
क्षेम मायबाप पुसेन हें आधीं । न घलीं हें मधीं सुख दुःख ॥१॥
न करीं तांतडी आपणांपासूनि । आइकेन कानीं सांगतीं तें ॥ध्रु.॥
अंतरींचें संत जाणतील गूज । निरोप तो मज सांगतील ॥२॥
पायांवरी डोईं ठेवीन आदरें । प्रीतिपडिभरें आळिंगून ॥३॥
तुका म्हणे काया करीन कुरवंडी । ओवाळून सांडीं त्यांवरून ॥४॥
वारकरी आल्यावर मी आधी माझ्या मायबापाची (विठ्ठलाची) कुशल विचारेन, मध्ये कोणतेही सुख-दुःख आणणार नाही. संत माझे अंतःकरण जाणतात, ते मला देवाचा निरोप सांगतील. मी आदराने त्यांच्या चरणी मस्तक ठेवीन आणि तुका म्हणे त्यांच्यावरून माझा देह ओवाळून टाकीन.
॥ अभंग १९४० ॥ अभंग रचना
होइल माझी संतीं भाकिली करुणा । जे त्या नारायणा मनीं बैसे ॥१॥
शृंगारूनि माझीं बोबडीं उत्तरें । होतील विस्तारें सांगितलीं ॥ध्रु.॥
क्षेम आहे ऐसें होइल सांगितलें । पाहिजे धाडिलें शीघ्र मूळ ॥२॥
अवस्था जे माझी ठावी आहे संतां । होइल कृपावंता निरोपिली ॥३॥
तुका म्हणे सवें येईंल मुर्‍हाळी । किंवा कांहीं उरी राखतील ॥४॥
संतांनी नारायणाकडे माझी करुणा भाकली असेल. माझे बोबडे बोल त्यांनी देवाला रंगवून सांगितले असतील. माझी अवस्था संतांना माहीत असल्याने त्यांनी देवाला सर्व सांगितले असेल. तुकाराम महाराज म्हणतात की देव मला न्यायला कोणालातरी पाठवेल किंवा काय करेल हे पाहावे लागेल.
॥ अभंग १९४१ ॥ अभंग रचना
दोहींमध्यें एक घडेल विश्वासें । भातुकें सरिसें मूळ तरी ॥१॥
करिती निरास निःशेष न घडे । कांहीं तरी ओढे चित्ती माये ॥ध्रु.॥
लौकिकाची तरी धरितील लाज । काय माझ्या काज आचरणें ॥२॥
अथवा कोणाचें घेणें लागे रीण । नाहीं तरी हीनकर्मी कांहीं ॥३॥
व्यालीचिये अंगीं असती वेधना । तुका म्हणे मना मन साक्ष ॥४॥
देवाच्या विश्वासावर दोन गोष्टींपैकी एक घडेल—एक तर तो बोलावणे पाठवेल किंवा खाऊ पाठवेल. आई जशी बाळाला पूर्णपणे विसरत नाही, तसा देव मला पूर्ण विसरणार नाही. जशी बाळंत झालेल्या स्त्रीलाच प्रसवाच्या वेदना ठाऊक असतात, तसा माझ्या मनाचा तळमळणारा भाव देवाला ठाऊक आहे.
॥ अभंग १९४२ ॥ अभंग रचना
बैसतां कोणापें नाहीं समाधान । विवरे हें मन ते चि सोईं ॥१॥
घडी घडी मज आठवे माहेर । न पडे विसर क्षणभरी ॥ध्रु.॥
नो बोलावें ऐसा करितों विचार । प्रसंगीं तों फार आठवतें ॥२॥
इंद्रियांसी वाहो पडिली ते चाली । होती विसांवली ये चि ठायीं ॥३॥
एकसरें सोस माहेरासी जावें । तुका म्हणे जीवें घेतलासे ॥४॥
कोणाजवळ बसलो तरी मला समाधान मिळत नाही, माझे मन पंढरपुराकडेच धावते. मला क्षणाक्षणाला माझ्या माहेराची (पंढरपूरची) आठवण येते. मी गप्प बसण्याचा प्रयत्न करतो पण आठवण अधिकच येते. तुका म्हणे माहेरी जाण्याच्या ध्यासाने माझ्या जीवाला भुरळ घातली आहे.
॥ अभंग १९४३ ॥ अभंग रचना
नाहीं हानि परी न राहावे निसुर । न पडे विसर काय करूं ॥१॥
पुसाविसी वाटे मात कापडियां । पाठविती न्याया मूळ मज ॥ध्रु.॥
आणीक या मना नावडे सोहळा । करितें टकळा माहेरींचा ॥२॥
बहु कामें केलें बहु कासावीस । बहु जाले दिस भेटी नाहीं ॥३॥
तुका म्हणे त्याचें न कळे अंतर । अवस्था तों फार होते मज ॥४॥
मला पंढरपूरचा विसर पडत नाही, आता शांत कसे राहावे? येणाऱ्या-जाणाऱ्या वारकऱ्यांना मी विचारतो की मला न्यायला बोलावणे कधी येईल? मनाला इतर कोणताही सोहळा आवडत नाही, फक्त माहेराचा ध्यास लागला आहे. खूप दिवस भेट न झाल्याने जीव कासावीस झाला आहे.
॥ अभंग १९४४ ॥ अभंग रचना
तोंवरी म्यां त्यास कैसें निषेधावें । जों नाहीं बरवें कळों आलें ॥१॥
कोणाचिया मुखें तट नाहीं मागें । वचन वाउगें बोलों नये ॥ध्रु.॥
दिसे हानि परी निरास न घडे । हे तंव रोकडे अनुभव ॥२॥
आपुलिया भोगें होईंल उशीर । तोंवरी कां धीर केला नाहीं ॥३॥
तुका म्हणे गोड करील सेवट । पाहिली ते वाट ठायीं आहे ॥४॥
जोपर्यंत खरी परिस्थिती कळत नाही तोपर्यंत मी देवाला कसा दोष देऊ? व्यर्थ बोलणे योग्य नाही. आपल्याच नशिबाने उशीर होत असेल, मग धीर का धरू नये? तुकाराम महाराज म्हणतात की देव शेवट गोडच करेल, मी धरलेली त्याची वाट योग्यच आहे.
॥ अभंग १९४५ ॥ अभंग रचना
माहेरींचें आलें तें मज माहेर । सुखाचें उत्तर करिन त्यासी ॥१॥
पायांवरी माथा आळिंगीन बाहीं । घेईंन लवलाहीं पायवणी ॥ध्रु.॥
सुख समाचार पुसेन सकळ । कैसा पर्वकाळ आहे त्यास ॥२॥
आपुले जीवींचें सुखदुःख भावें । सांगेन अघवें आहे तैसें ॥३॥
तुका म्हणे वीट नेघें आवडीचा । बोलिली च वाचा बोलवीन ॥४॥
पंढरपूरहून आलेला व्यक्ती मला साक्षात माहेरासारखा वाटतो. मी त्याच्या पायांवर डोके ठेवीन, त्याला मिठी मारीन आणि त्याच्या पायाचे तीर्थ घेईन. त्याला पंढरपूरची सर्व क्षेमकुशल माहिती विचारून माझ्या मनातील सुख-दुःख त्याला सांगेन. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी प्रेमाने त्याचीच सेवा करीन.
॥ अभंग १९४६ ॥ अभंग रचना
वियोग न घडे सन्निध वसलें । अखंड राहिलें होय चित्ती ॥१॥
विसरु न पडे विकल्प न घडे । आलें तें आवडे तया पंथें ॥ध्रु.॥
कामाचा विसर नाठवे शरीर । रसना मधुर नेणे फिकें ॥२॥
निरोपासी काज असो अनामिक । निवडितां एक नये मज ॥३॥
तुका म्हणे हित चित्ते ओढियेलें । जेथें तें उगलें जावें येणें ॥४॥
जो देव अंतःकरणात राहतो, त्याचा वियोग कधीही होत नाही. त्याचा विसर पडत नाही आणि मनात शंका येत नाही. संसाराच्या कामांचा आणि शरीराचा विसर पडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझे चित्त देवाच्या ठायी जडले आहे, जिथे येणे-जाणे सर्व शांत होते.
॥ अभंग १९४७ ॥ अभंग रचना
आतां माझे सखे येती वारकरी । जीवा आस थोरी लागली ते ॥१॥
सांगतील माझ्या निरोपाची मात । सकळ वृत्तांत माहेरींचा ॥ध्रु.॥
काय लाभ जाला काय होतें केणें । काय काय कोणे सांटविलें ॥२॥
मागणें तें काय धाडिलें भातुकें । पुसेन तें सुखें आहेतसीं ॥३॥
तुका म्हणे काय सांगती ते कानीं । ऐकोनियां मनीं धरुनि राहें ॥४॥
आता माझे सखे वारकरी येत आहेत, माझ्या जीवाला त्यांची मोठी आस लागली आहे. ते माझ्या निरोपाचे उत्तर आणि माहेरचा (पंढरपूरचा) सर्व वृत्तांत सांगतील. देवाने माझ्यासाठी काय खाऊ पाठवला आहे हे मी विचारेन. तुकाराम महाराज म्हणतात की वारकरी जे सांगतील ते मी मनात साठवून ठेवीन.
॥ अभंग १९४८ ॥ अभंग रचना
काय करावें म्यां केले ते विचार । घडेल साचार काय पाहों ॥१॥
काय मन नाहीं धरीत आवडी । प्रारब्धीं जोडी ते चि खरी ॥ध्रु.॥
काय म्यां तेथींचें रांधिलें चाखोनि । तें हें करीं मनीं विवंचना ॥२॥
आणीक ही त्यासी बहुत कारण । बहु असे जिणें ओढीचें ही ॥३॥
तुका म्हणे आम्हां बोळविल्यावरी । परती माघारी केली नाहीं ॥४॥
मी विचार करतो पण नशिबात जे असेल तेच घडेल. मन इच्छा धरते पण प्रारब्धात असेल तेच मिळते. देवालाही अनेक भक्तांचे सांभाळ करण्याचे कारण असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की देवाने एकदा आम्हाला संसारात पाठवले की पुन्हा माघारी बोलावले नाही.
॥ अभंग १९४९ ॥ अभंग रचना
आम्हां अराणूक संवसारा हातीं । पडिली नव्हती आजिवरी ॥१॥
पुत्रदाराधन होता मनी धंदा । गोवियेलों सदा होतों कामें ॥ध्रु.॥
वोडवलें ऐसें दिसतें कपाळ । राहिलें सकळ आवरोनि ॥२॥
मागें पुढें कांहीं न दिसे पाहातां । तेथूनियां चिंता उपजली ॥३॥
तुका म्हणे वाट पाह्याचें कारण । येथीचिया हिंणें जालें भाग्य ॥४॥
आजपर्यंत आम्हाला संसाराच्या कामांतून मोकळा वेळ मिळाला नव्हता. मुले, पत्नी आणि धन यांच्या मोहातच आम्ही गुंतलो होतो. आता संसारातील व्यर्थता कळाली असून सर्व आवरून धरले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की संसाराचे हीनपण कळाले म्हणूनच आता देवाच्या वाटेची आस लागली आहे.
॥ अभंग १९५० ॥ अभंग रचना
बहु दिस नाहीं माहेरिंची भेटी । जाली होती तुटी व्यवसायें ॥१॥
आपुल्याला होतों गुंतलों व्यासंगें । नाहीं त्या प्रसंगें आठवलें ॥ध्रु.॥
तुटातें तुटतें जडती जडलें । आहे तें आपुलें आपणापें ॥२॥
बहु निरोपाचें पावलें उत्तर । जवळी च पर एक तें ही ॥३॥
काय जाणों मोह होईंल सांडिला । बहु दिस तुटला तुका म्हणे ॥४॥
संसाराच्या व्यापात गुंतल्यामुळे खूप दिवस माहेराची (पंढरपूरची) भेट झाली नव्हती. संसारातील नातेसंबंध तुटणारे असतात, पण देवाशी असलेले नातेच कायम टिकणारे आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की खूप दिवस तुटले असले तरी आता देवाच्या प्रेमाचा धागा जोडला गेला आहे.
॥ अभंग १९५१ ॥ अभंग रचना
होतीं नेणों जालीं कठिणें कठीण । जवळी च मन मनें ग्वाही ॥१॥
आम्ही होतों सोईं सांडिला मारग । घडिलें तें मग तिकून ही ॥ध्रु.॥
निश्चिंतीनें होते पुढिलांची सांडी । न चाले ते कोंडी मायबापा ॥२॥
आम्हां नाहीं त्यांचा घडिला आठव । त्यांचा बहु जीव विखुरला ॥३॥
तुका म्हणे जालें धर्माचें माहेर । पडिलें अंतर आम्हांकूनि ॥४॥
आम्हीच योग्य मार्ग सोडून दिला होता, म्हणूनच अंतर पडले. संसाराच्या मोहात आम्ही देवाची आठवण ठेवली नाही. पण देव दयाळू आहे, तुकाराम महाराज म्हणतात की पंढरपूर हे धर्माचे माहेर आहे आणि आमच्याच चुकीमुळे देवापासून अंतर पडले होते.
॥ अभंग १९५२ ॥ अभंग रचना
आतां करावा कां सोंस वांयांविण । लटिका चि सीण मनासी हा ॥१॥
असेल तें कळों येईंल लौकरी । आतां वारकरी आल्यापाठी ॥ध्रु.॥
बहु विलंबाचें सन्निध पातलें । धीराचें राहिलें फळ पोटीं ॥२॥
चालिलें तें ठाव पावेल सेवटीं । पुरलिया तुटी पाउलांची ॥३॥
तुका म्हणे आसे लागलासे जीव । म्हणऊनि कींव भाकीतसें ॥४॥
मनाचा व्यर्थ त्रास करून घेण्यात काही अर्थ नाही. वारकरी आल्यावर सर्व काही लवकरच कळेल. उशीर झाला असला तरी धीराचे फळ गोड असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझा जीव देवाच्या आसेला लागला आहे, म्हणूनच मी देवाची करुणा भाकत आहे.
॥ अभंग १९५३ ॥ अभंग रचना
भागलेती देवा । माझा नमस्कार घ्यावा ॥१॥
तुम्ही क्षेम कीं सकळ । बाळ अवघे गोपाळ ॥ध्रु.॥
मारगीं चालतां । श्रमलेती येतां जातां ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं । कृपा आहे माझ्या ठायीं ॥३॥
तुकाराम महाराज वारकऱ्यांचे स्वागत करताना म्हणतात की वाटेने चालून तुम्ही थकले असाल, माझा नमस्कार स्वीकारा. तुम्ही सर्व बाळ-गोपाळ खुशाल आहात ना? वाटेच्या प्रवासाने तुम्हाला श्रम झाले असतील. तुमच्या कृपेमुळेच मला तुमचे दर्शन घडत आहे.
॥ अभंग १९५४ ॥ अभंग रचना
घालूनियां ज्योती । वाट पाहें दिवसराती ॥१॥
बहु उतावळि मन । तुमचें व्हावें दरुषण ॥ध्रु.॥
आलों बोळवीत । तैसें या चि पंथें चित्ती ॥२॥
तुका म्हणे पेणी । येतां जातां दिवस गणीं ॥३॥
मी दिवे लावून दिवसरात्र तुमची वाट पाहत होतो. तुमचे दर्शन व्हावे म्हणून माझे मन खूप उतावीळ झाले होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी रोज दिवस मोजत तुमच्या येण्याची वाट पाहत होतो.
॥ अभंग १९५५ ॥ अभंग रचना
आजि दिवस धन्य । तुमचें जालें दरुषण ॥१॥
सांगा माहेरींची मात । अवघा विस्तारीं वृत्तांत ॥ध्रु.॥
आइकतों मन । करूनि सादर श्रवण ॥२॥
तुका म्हणे नाम । माझा सकळ संभ्रम ॥३॥
आजचा दिवस धन्य आहे कारण मला तुमचे दर्शन झाले. आता मला माझ्या माहेरची (पंढरपूरची) सर्व हकीकत विस्ताराने सांगा. मी अत्यंत एकाग्रतेने आणि आदराने ऐकत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की देवाचे नाव हाच माझा सर्व आनंद आहे.
॥ अभंग १९५६ ॥ अभंग रचना
बोलिलीं तीं काय । माझा बाप आणि माय ॥१॥
ऐसें सांगा जी झडकरी । तुम्ही सखे वारकरी ॥ध्रु.॥
पत्राचें वचन । काय दिलें फिरावून ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं । मना आणिलें कीं नाहीं ॥३॥
माझे मायबाप (विठ्ठल-रुक्मिणी) माझ्याबद्दल काय बोलले? हे सख्या वारकऱ्यांनो, मला ते पटकन सांगा. माझ्या पत्राचे काय उत्तर त्यांनी दिले? तुकाराम महाराज विचारतात की त्यांनी माझी आठवण मनात ठेवली की नाही?
॥ अभंग १९५७ ॥ अभंग रचना
काय पाठविलें । सांगा भातुकें विठ्ठलें ॥१॥
आसे लागलासे जीव । काय केली माझी कींव ॥ध्रु.॥
फेडिलें मुडतर । किंवा कांहीं जरजर ॥२॥
तुका म्हणे सांगा । कैसें आर्त पांडुरंगा ॥३॥
विठ्ठलाने माझ्यासाठी कोणता प्रेमाचा खाऊ पाठवला आहे? माझ्या जीवाला त्याचीच आस लागली आहे. देवाने माझी दया केली का? तुकाराम महाराज म्हणतात की पांडुरंगाचे माझ्यावर किती प्रेम आहे ते मला सांगा.
॥ अभंग १९५८ ॥ अभंग रचना
आजिचिया लाभें ब्रम्हांड ठेंगणें । सुखी जालें मन कल्पवेना ॥१॥
आर्तभूत माझा जीव जयांसाटीं । त्यांच्या जाल्या भेटी पायांसवें ॥ध्रु.॥
वाटुली पाहातां सिणले नयन । बहु होतें मन आर्तभूत ॥२॥
माझ्या निरोपाचें आणिलें उत्तर । होइल समाचार सांगती तो ॥३॥
तुका म्हणे भेटी निवारला ताप । फळलें संकल्प संत आले ॥४॥
आज वारकऱ्यांच्या भेटीच्या लाभाने संपूर्ण ब्रह्मांड मला लहान वाटू लागले आहे, माझे मन कल्पनेहून अधिक सुखी झाले आहे. ज्या संतांच्या दर्शनासाठी माझे डोळे थकले होते, त्यांची आज भेट झाली. त्यांनी माझ्या निरोपाचे उत्तर आणले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की संतांच्या भेटीने सर्व ताप नाहीसा झाला आणि माझे संकल्प फळास आले.
॥ अभंग १९५९ ॥ अभंग रचना
आजि बरवें जालें । माझें माहेर भेटलें ॥१॥
डोळां देखिले सज्जन । निवारला भाग सीण ॥ध्रु.॥
धन्य जालों आतां । क्षेम देऊनियां संतां ॥२॥
इच्छेचें पावलों । तुका म्हणे धन्य जालों ॥३॥
आज खूप छान झाले, मला माझे माहेर भेटले! संतांना डोळ्यांनी पाहून माझा सर्व थकवा दूर झाला. संतांना मिठी मारून मी धन्य झालो. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या असून मी पूर्णपणे धन्य झालो आहे.
॥ अभंग १९६० ॥ अभंग रचना
वोरसोनि येती । वत्सें धेनुवेच्या चित्ती ॥१॥
माझा कराया सांभाळ । वोरसोनियां कृपाळ ॥ध्रु.॥
स्नेहें भूक तान । विसरती जाले सीण ॥२॥
तुका म्हणे कौतुकें । दिलें प्रेमाचें भातुकें ॥३॥
वासराला पाहून गाईच्या अंगावर जसा दुधाचा पान्हा फुटतो, तसे संत माझ्या सांभाळासाठी कृपेने आले आहेत. प्रेमापोटी ते आपली भूक-तहान आणि थकवा विसरले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की संतांनी मला कौतुकाने प्रेमाचा खाऊ दिला आहे.
॥ अभंग १९६१ ॥ अभंग रचना
आलें तें आधीं खाईंन भातुकें । मग कवतुकें गाईंन ओव्या ॥१॥
सांगितला आधीं आइकों निरोप । होइल माझा बाप पुसें तों तें ॥२॥
तुका म्हणे माझे सखे वारकरी । आले हे माहेरीहून आजि ॥३॥
संतांनी आणलेला प्रेमाचा खाऊ मी आधी खाईन आणि मग आनंदाने देवाच्या ओव्या गाईन. आधी मायबाप विठ्ठलाचा निरोप ऐकून घेईन. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझे सखे वारकरी आज माझ्या माहेरावरून आले आहेत.
॥ अभंग १९६२ ॥ अभंग रचना
आमुप जोडल्या सुखाचिया रासी । पार त्या भाग्यासी नाहीं आतां ॥१॥
काय सांगों सुख जालें आलिंगन । निवाली दर्शनें कांति माझी ॥२॥
तुका म्हणे यांच्या उपकारासाटीं । नाहीं माझे गांठी कांहीं एक ॥३॥
संतांच्या आगमनाने सुखाच्या राशी जमा झाल्या आहेत, माझ्या भाग्याला आता सीमा नाही. संतांना आलिंगन दिल्यावर जे सुख मिळाले ते काय सांगावे! माझे शरीर आणि मन शांत झाले. तुकाराम महाराज म्हणतात की संतांच्या या उपकाराची परतफेड करायला माझ्याकडे काहीही नाही.
॥ अभंग १९६३ ॥ अभंग रचना
पवित्र व्हावया घालीन लोळणी । ठेवीन चरणीं मस्तक हें ॥१॥
जोडोनि हस्तक करीन विनवणी । घेइन पायवणी धोवोनियां ॥२॥
तुका म्हणे माझें भांडवल सुचें । संतां हें ठायींचें ठावें आहे ॥३॥
स्वतःला पवित्र करण्यासाठी मी संतांच्या चरणांवर मस्तक ठेवून लोळण घेईन. हात जोडून विनंती करीन आणि त्यांचे चरण धुवून तीर्थ प्राशन करीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझे भक्तीचे भांडवल संतांना पूर्णपणे ठाऊक आहे.
॥ अभंग १९६४ ॥ अभंग रचना
मना एक करीं । म्हणे जाईंन पंढरी । उभा विटेवरी । तो पाहेन सांवळा ॥१॥
करीन सांगती तें काम । जरी जपसी हें नाम । नित्य वाचे राम । हरि कृष्ण गोविंदा ॥ध्रु.॥
लागें संतांचिया पायां । कथे उल्हास गावया । आलों मागावया । शरण देई उचित ॥२॥
नाचें रंगीं वाहें टाळी । होय सादर ते काळीं । तुका म्हणे मळी । सांडूनियां अंतरी ॥३॥
मनाला उपदेश करताना तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे मना, एक निश्चय कर की मी पंढरपूरला जाईन आणि विटेवर उभ्या असलेल्या सावळ्या विठ्ठलाला पाहीन. तू जर रोज मुखाने 'राम, कृष्ण, हरी, गोविंदा' नामजप करशील, तर तू सांगशील ते काम मी करीन. संतांच्या चरणी लागून हरिकथेत आनंदाने नाचेन. तुकाराम महाराज म्हणतात की अंतःकरणातील सर्व मळ (विकार) सोडून देवाच्या चरणी शरण जावे.
॥ अभंग १९६५ ॥ अभंग रचना
न राहे क्षण एक वैकुंठीं । क्षीरसागरीं त्रिपुटी ।
जाय तेथें दाटी । वैष्णवांची धांवोनि ॥१॥
भाविक गे माये भोळें गुणाचें । आवडे तयाचें नाम घेतां तयासी ॥ध्रु.॥
जो नातुडे कवणिये परी । तपें दानें व्रतें थोरी ।
म्हणतां वाचे हरि । राम कृष्ण गोविंदा ॥२॥
चौदा भुवनें जया पोटीं । तो राहे भक्तांचिये कंठीं ।
करूनियां साटी। चत्ति प्रेम दोहींची ॥३॥
जया रूप ना आकार । धरी नाना अवतार ।
घेतलीं हजार । नांवें ठेवूनि आपणां ॥४॥
ऐसा भक्तांचा ॠणी । पाहातां आगमीं पुराणीं ।
नाहीं तुका म्हणे ध्यानीं । तो कीर्तनीं नाचतसे ॥५॥
देव वैकुंठात किंवा क्षीरसागरात एक क्षणही राहत नाही; जिथे वैष्णव भक्तांची दाटी असते तिथे तो धावत जातो. भाबड्या आणि निष्पाप भक्तांचे नाव घेणे देवाला आवडते. जो मोठे तप, दान किंवा व्रताने सापडत नाही, तो केवळ 'हरी, राम, कृष्ण, गोविंदा' नामस्मरण केल्याने प्रसन्न होतो. ज्याच्या पोटात चौदा भुवने आहेत, तो भक्तांच्या प्रेमासाठी त्यांच्या कंठात वास करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की जो ध्यानधारणेतही सापडत नाही, असा देव भक्तांच्या कीर्तनात आनंदाने नाचत असतो.
॥ अभंग १९६६ ॥ अभंग रचना
स्वल्प वाट चला जाऊं । वाचे गाऊं विठ्ठल ॥१॥
तुम्ही आम्ही खेळीमेळीं । गदा रोळी आनंदें ॥ध्रु.॥
ध्वजा कुंचे गरुडटके । शृंगार निके करोनि ॥२॥
तुका म्हणे हें चि नीट । जवळी वाट वैकुंठा ॥३॥
चला, वैकुंठाला जाण्याची सोपी वाट धरूया आणि मुखाने 'विठ्ठल' नाम गाऊया. आपण सर्वजण एकत्र येऊन आनंदाने खेळत, टाळ-मृदंगाच्या गजरात जाऊया. हातात पताका आणि गरुडटके घेऊन सुंदर शृंगार करूया. तुकाराम महाराज म्हणतात की नामस्मरण करत पंढरीची वारी करणे हीच वैकुंठाला जाण्याची सर्वात सोपी वाट आहे.
॥ अभंग १९६७ ॥ अभंग रचना
आनंदाच्या कोटी । सांटवल्या आम्हां पोटीं ॥१॥
प्रेम चालिला प्रवाहो । नामओघ लवलाहो ॥ध्रु.॥
अखंड खंडेना जीवन । राम कृष्ण नारायण ॥२॥
थडी आहिक्य परत्र । तुका म्हणे सम तीर ॥३॥
आमच्या हृदयात कोटी आनंदाचे साठे जमा झाले आहेत. देवाच्या नामाचा आणि प्रेमाचा प्रवाह अखंड वाहत आहे. 'राम, कृष्ण, नारायण' या नामाचे जीवन कधीही संपत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की या नामस्मरणामुळे इहलोक आणि परलोक हे दोन्ही पैलूप्रमाणे समान आणि मंगलमय झाले आहेत.
॥ अभंग १९६८ ॥ अभंग रचना
चाहाडाची माता । व्यभिचारीण तत्वता ॥१॥
पाहे संतांचें उणें । छिद्र छळावया सुनें ॥ध्रु.॥
जेणों त्याच्या वाचें । कांहीं सोडिलें गाठीचें ॥२॥
तुका म्हणे घात । व्हावा ऐसी जोडी मात ॥३॥
जो माणूस इतरांची चहाडी करतो आणि संतांचे दोष शोधत फिरतो, तो कुत्र्यासारखा छिद्रान्वेषी असतो. असे लोक संतांवर टीका करून स्वतःचेच नुकसान करून घेतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की असल्या चहाडीखोर प्रवृत्तीमुळे माणसाचा स्वतःचाच पूर्ण घात होतो.
॥ अभंग १९६९ ॥ अभंग रचना
सापें ज्यासी खावें । तेणें प्राणासी मुकावें ॥१॥
काय लाधला दुर्जन । तोंडावरी थुंकी जन ॥ध्रु.॥
विंचु हाणें नांगी । अग्न लावी आणिकां अंगीं ॥२॥
तुका म्हणे जाती । नरका पाउलीं चालती ॥३॥
सापाने चावल्यावर माणूस जसा प्राणाला मुकतो, तसेच दुर्जनाच्या संगतीने विनाश होतो. दुर्जन माणसाला काय मिळते? जग त्याच्या तोंडावर थुंकते. विंचू जसा नांगी मारतो आणि आग लावतो, तसे दुर्जन इतरांना त्रास देतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की असे लोक स्वतःच नरकाच्या वाटेने चालत असतात. स्वामींनीं स्त्रीस उपदेश केला ते अभंग ॥ ११ ॥
॥ अभंग १९७० ॥ अभंग रचना
पिकल्या सेताचा आम्हां देतो वांटा । चौधरी गोमटा पांडुरंग ॥१॥
सत्तर टके बाकी उरली मागे तो हा । मागें झडले दाहा आजिवरी ॥ध्रु.॥
हांडा भांडीं गुरें दाखवी ऐवज । माजघरीं बाजे बैसलासे ॥२॥
मज यासी भांडतां जाब नेदी बळें । म्हणे एका वेळे घ्याल वांटा ॥३॥
तुका म्हणे स्त्रिये काय वो करावें । नेदितां लपावें काय कोठें ॥४॥
तुकाराम महाराज आपल्या पत्नीला उपदेश करताना रूपकात्मक भाषेत म्हणतात की, पांडुरंग हा आमचा पाटील (चौधरी) आहे आणि तो पिकाचा हिस्सा मागत आहे. तो संसारातील सर्व ऐवजाची मागणी करत आहे. मी त्याच्याशी भांडलो तरी तो ऐकत नाही. तुकाराम महाराज पत्नीला म्हणतात की आता आपण देवापासून काय आणि कुठे लपवणार? त्याला सर्व समर्पित करणेच योग्य आहे.
॥ अभंग १९७१ ॥ अभंग रचना
करितां विचार अवघें एक राज्य । दुजा कोण मज पाठी घाली ॥१॥
कोण्या रीती जावें आम्ही वो पळोनि । मोकळ अंगणीं मागें पुढें ॥ध्रु.॥
काय तें गव्हाणें हिंडावीं वो किती । दूत ते लागती याच पाठी ॥२॥
कोठें याची करूं केलों कुळवाडी । आतां हा न सोडी जीवें आम्हां ॥३॥
होऊनि बेबाख येथें चि राहावें । देईंल तें खावें तुका म्हणे ॥४॥
सर्व जगात एका देवाचेच राज्य आहे, मग आपण पळून कुठे जाणार? तो मागे-पुढे सर्वत्र व्यापून राहिला आहे. त्याच्या दूतांपासून लपणे अशक्य आहे. आम्ही त्याची शेती (भक्ती) केली आहे, आता तो आम्हाला सोडणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की सर्व चिंता सोडून निवांत राहावे आणि देव जे देईल त्यातच समाधान मानावे.
॥ अभंग १९७२ ॥ अभंग रचना
नागवूनि एकें नागवीं च केली । फिरोनियां आलीं नाहीं येथें ॥१॥
भेणें सुती कोणी न घेती पालवीं । करूनियां गोवी निसंतान ॥ध्रु.॥
एकें तीं गोविलीं घेऊनि जमान । हांसतील जन लोक तयां ॥२॥
सरले तयांसी घाली वैकुंठीं । न सोडी हे साटी जीवें जाली ॥३॥
तुका म्हणे जालों जाणोनि नेणती । सांपडलों हातीं याचे आम्ही ॥४॥
या देवाने अनेकांचा अहंकार हिरावून घेऊन त्यांना आपलेसे केले आहे आणि जे एकदा त्याच्याकडे गेले ते पुन्हा संसारात परत आले नाहीत. जो देवाला शरण जातो, त्याला देव वैकुंठात स्थान देतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की आम्ही सर्व ओळखून आता देवाच्या हातात पूर्णपणे सापडलो आहोत.
॥ अभंग १९७३ ॥ अभंग रचना
आतां तूं तयास होईं वो उदास । आरंभला नास मेरे जीवा ॥१॥
जरूर हें जालें मज कां नावडे । उपास रोकडे येती आतां ॥ध्रु.॥
बरें म्या तुझिया जीवाचें तें काय । व्हावें हें तें पाहें विचारूनि ॥२॥
तुज मज तुटी नव्हे या विचारें । सहित लेकुरें राहों सुखें ॥३॥
तुका म्हणे तरी तुझा माझा संग । घडेल वियोग कधीं नव्हे ॥४॥
तुकाराम महाराज पत्नीला म्हणतात की तू आता संसाराच्या मोहापासून उदास हो. कदाचित आता आपल्याला उपासमारीचा सामना करावा लागेल, पण तू विचार कर. जर आपण देवावर विश्वास ठेवला तर मुलाबाळांसह सुखाने राहू. तुका म्हणे यामुळे आपला संग कायम राहील आणि कधीही वियोग होणार नाही.
॥ अभंग १९७४ ॥ अभंग रचना
काय करूं आतां माझिया संचिता । तेणें जीववित्ती साटी केली ॥१॥
न म्हणावें कोणी माझें हें करणें । हुकुम तो येणें देवें केला ॥ध्रु.॥
करूनि मोकळा सोडिलों भिकारी । पुरविली तरी पाठी माझी ॥२॥
पाणिया भोंपळा जेवावया पानें । लाविलीं वो येणें देवें आम्हां ॥३॥
तुका म्हणे यासी नाहीं वो करुणा । आहे नागवणा ठावा मज ॥४॥
माझ्या संचितामुळे देवाने माझा सर्व संसार मोकळा करून टाकला आहे. देवाने मला विरक्त करून भिकारी बनवले आहे, पण त्याने माझी पाठी राखली आहे. पिण्यासाठी पाण्याचा भोपळा आणि जेवण्यासाठी झाडाची पाने देवाने दिली आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की देवाने आमचा ऐहिक संसार घालवून आम्हाला भक्तीच्या मार्गाला लावले आहे.
॥ अभंग १९७५ ॥ अभंग रचना
नको धरूं आस व्हावें या बाळांस । निर्माण तें त्यांस त्यांचें आहे ॥१॥
आपुला तूं गळा घेई उगवूनि । चुकवीं जाचणी गर्भवास ॥ध्रु.॥
अवेज देखोनि बांधितील गळा । म्हणोनि निराळा पळतुसें ॥२॥
देखोनियां त्यांचा अवघड मार । कांपे थरथर जीव माझा ॥३॥
तुका म्हणे जरी आहे माझी चाड । तरी करीं वाड चित्ति आतां ॥४॥
तुकाराम महाराज पत्नीला म्हणतात की मुलांच्या भविष्याची जास्त काळजी करू नकोस, ज्याने जन्म दिला आहे तो त्यांचे भाग्याचे त्यांना देईल. तू स्वतःला संसाराच्या पाशातून सोडवून घे आणि पुनर्जन्माची जाचणी चुकव. संसाराच्या भयाने माझा जीव थरथर कापतो. जर तुला माझे हित हवे असेल तर मन मोठे आणि भक्कम कर.
॥ अभंग १९७६ ॥ अभंग रचना
भले लोक तुज बहु मानवती । वाढेल या कीर्ति जगामाजी ॥१॥
म्हणे मेलीं गुरें भांडीं नेलीं चोरें । नाहींत लेंकुरें जालीं मज ॥ध्रु.॥
आस निरसूनि कठिण हें मन । करीं वो समान वज्र तैसें ॥२॥
किंचित हें सुख टाकीं वो थुंकोनि । पावसील धनी परमानंद ॥३॥
तुका म्हणे थोर चुकती सायास । भवबंद पाश तुटोनियां ॥४॥
संसारातील वस्तू किंवा गुरेढोरे गेली म्हणून दुःखी होऊ नकोस. मन वज्रासारखे कठीण आणि खंबीर कर. संसाराचे हे तुच्छ आणि क्षणभंगुर सुख थुंकून टाक, म्हणजे तुला परमानंदाची प्राप्ती होईल. तुकाराम महाराज म्हणतात की संसाराचे बंध तोडल्याने सर्व त्रास चुकतील आणि लोक तुझा गौरव करतील.
॥ अभंग १९७७ ॥ अभंग रचना
ऐक हें सुख होईंल दोघांसी । सोहळा हे ॠषि करिती देव ॥१॥
जडितविमानें बैसविती मानें । गंधर्वांचें गाणें नामघोष ॥ध्रु.॥
संत महंत सद्धि येतील सामोरे । सर्वसुखा पुरे कोड तेथें ॥२॥
आलिंगूनि लोळों त्यांच्या पायांवरी । जाऊं तेथवरी मायबापें ॥३॥
तुका म्हणे तया सुखा वर्णू काय । जेव्हां बापमाय देखें डोळां ॥४॥
जर आपण देवाचे भजन केले तर आपल्या दोघांनाही परमसुख लाभेल. देव आणि ऋषी आपला सोहळा करतील. गंधर्व नामघोष करतील आणि संत-महंत आपल्याला सामोरे येतील. आपण सर्व संत आणि पांडुरंगाच्या चरणी लोळण घेऊ. तुकाराम महाराज म्हणतात की जेव्हा साक्षात मायबाप विठ्ठल डोळ्यांसमोर दिसेल, त्या सुखाचे वर्णन शब्दांत करता येणार नाही.
॥ अभंग १९७८ ॥ अभंग रचना
देव पाहावा करीं वो सायास । न धरीं हे आस नाशिवंत ॥१॥
दिन शुद्ध सोम सकाळीं पातला । द्वादशी घडला पर्वकाळ ॥ध्रु.॥
द्विजां पाचारूनि शुद्ध करीं मन । देई वो हें दान यथाविध ॥२॥
नको चिंता करूं वस्त्रा या पोटाची । माउली आमुची पांडुरंग ॥३॥
तुका म्हणे दुरी सांगतों पाल्हाळीं । परी तो जवळी आहे आम्हां ॥४॥
नाशिवंत गोष्टींची आस धरण्यापेक्षा देवाला पाहण्याचा प्रयत्न कर. अन्न वस्त्र आणि पोटाची चिंता मुळीच करू नकोस, कारण आपली माऊली पांडुरंग आपली काळजी घेणारा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की मी जरी खूप काही सांगत असलो तरी तो परमेश्वर आपल्या अगदी जवळच आहे.
॥ अभंग १९७९ ॥ अभंग रचना
सुख हें नावडे आम्हां कोणा बळें । नेणसी अंधळें जालीशी तूं ॥१॥
भूक तान कैसी राहिली निश्चळ । खुंटलें चपळ मन ठायीं ॥ध्रु.॥
द्रव्य जीवाहूनि आवडे या जना । आम्हांसी पाषाणाहूनि हीन ॥२॥
सोइरे सज्जन जन आणि वन । अवघें समान काय गुणें ॥३॥
तुका म्हणे आम्हां जवळी च आहे । सुख दुःख साहे पांडुरंग ॥४॥
संसारातील भौतिक सुख आम्हाला आवडत नाही, तू अज्ञानाने आंधळी झाली आहेस. लोकांना पैसा प्राणापेक्षा प्रिय असतो, पण आमच्यासाठी तो दगडापेक्षाही तुच्छ आहे. आमचे चपळ मन आता देवात स्थिर झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की आमच्या सुखा-दुःखात पांडुरंगच सदैव आमच्या सोबत आहे.
॥ अभंग १९८० ॥ अभंग रचना
गुरुकृपे मज बोलविलें देवें । होईंल हें घ्यावें हित कांहीं ॥१॥
सत्य देवें माझा केला अंगीकार । आणीक विचार नाहीं आतां ॥ध्रु.॥
होईं बळकट घालूनियां कास । हा चि उपदेश तुज आतां ॥२॥
सडा संमार्जन तुळसीवृंदावन । अतीतपूजन ब्राम्हणाचें ॥३॥
वैष्णवांची दासी होई सर्वभावें । मुखीं नाम घ्यावें विठोबाचें ॥४॥
पूर्णबोध स्त्रीभ्रतारसंवाद । धन्य जिहीं वाद आइकिला ॥५॥
तुका म्हणे आहे पांडुरंगकथा । तरेल जो चित्ती धरील कोणी ॥६॥
गुरुंच्या कृपेने देवाने माझ्याकडून हे बोल बोलवून घेतले आहेत. देवाने माझा स्वीकार केला आहे. आता माझा तुला एकच उपदेश आहे—घर-अंगण स्वच्छ ठेव, तुळशीची सेवा कर, दारी आलेल्या अतिथीचा आणि ब्राह्मणांचा आदर कर आणि वैष्णवांची दासी होऊन मुखाने विठ्ठलाचे नाव घे. तुकाराम महाराज म्हणतात की पती-पत्नीचा हा संवाद आणि पांडुरंगाची कथा जो मनात धरेल तो भवसागरातून तरेल.
॥ अभंग १९८१ ॥ अभंग रचना
खडा रवाळी साकर । जाला नामाचा चि फेर ।
न दिसे अंतर । गोडी ठायीं निवडितां ॥१॥
तुम्ही आम्ही पांडुरंगा । भिन्न ऐसें काय सांगा ।
जाळविलें जगा । मी हें माझें यासाटीं ॥ध्रु॥
पायीं हातीं नाकीं शिरीं । हेम राहे अळंकारीं ।
मुसे आल्यावरी । काय निवडे वेगळें ॥२॥
निजलिया लाभ हानी । तों च खरी ते स्वप्नीं ।
तुका म्हणे दोन्ही । निवारलीं जागतां ॥३॥
खडीसाखर आणि साखरेच्या रव्यात जसा गोडीच्या दृष्टीने काही फरक नसतो, फक्त नावाचा फरक असतो; तसेच हे पांडुरंगा, तुझ्यामध्ये आणि आमच्यामध्ये मूळतः काही भेद नाही. सोन्याचे दागिने वेगवेगळे दिसले तरी मुशीत वितळवल्यावर जसे सोने एकच उरते, तद्वत आपण एकच आहोत. जगातील 'मी आणि माझेपण' माणसाला भ्रमित करते. तुकाराम महाराज म्हणतात की ज्ञानाची जागृती झाल्यावर हा भेद पूर्णपणे नाहीसा होतो.
॥ अभंग १९८२ ॥ अभंग रचना
आम्ही जाणों तुझा भाव । कैंचा भक्त कैंचा देव । बीजा नाहीं ठाव । कैंचें फळ शेवटीं ॥१॥
संपादिलें बहु रूप । कैंचें पुण्य कैंचें पाप । नव्हतों आम्ही आप । आपणासी देखिलें ॥ध्रु.॥
एके ठायीं घरिच्याघरीं । न कळतां जाली चोरी । तेथें तें चि दुरी । जाणें येणें खुंटलें ॥२॥
तुका म्हणे धरूनि हातीं । उर ठेविली मागुती । एकांतीं लोकांतीं । देवभक्तिसोहळा ॥३॥
हे देवा, आम्ही तुझा भाव जाणतो. अद्वैत स्थितीत देव आणि भक्त असा भेदच उरत नाही. जिथे मूळ बीजच नाही, तिथे फळ कुठून येणार? तू अनेक रूपे धारण केली आहेस, पण आत्मज्ञानानंतर पाप आणि पुण्य काही उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की आता आमचे येणे-जाणे (जन्म-मरण) थांबले असून देव आणि भक्तीचा सोहळा अखंड सुरू आहे.
॥ अभंग १९८३ ॥ अभंग रचना
कांहीं बोलिलों बोबडें । मायबापा तुम्हांपुढें । सलगी लाडें कोडें । मज क्षमा करावी ॥१॥
काय जाणावा महिमा । तुमचा म्यां पुरुषोत्तमा । आवडीनें सीमा । सांडविली मज हातीं ॥ध्रु.॥
घडे अवज्ञा सख्यत्वें । बाळें बापासी न भ्यावें । काय म्यां सांगावें । आहे ठावें तुम्हासी ॥२॥
तुका म्हणे देवा । प्रेम लोभ न संडावा । पाळिला पाळावा । लळा पुढती आगळा ॥३॥
हे मायबाप पांडुरंगा, तुझ्यापुढे मी प्रेमाने आणि लाडाने काही बोबडे बोल बोललो असेन तर मला क्षमा कर. हे पुरुषोत्तमा, तुझा महिमा गाण्याची माझी पात्रता नाही, पण प्रेमाच्या भरात माझ्याकडून मर्यादा ओलांडली गेली. मुलाने बापाशी लाड करताना थोडे अतिप्रसंग केले तरी बाप रागवत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे देवा, तुझा माझ्यावरील प्रेमळ लोभ असाच कायम असू दे आणि माझा सांभाळ कर.
॥ अभंग १९८४ ॥ अभंग रचना
बहु भितों जाणपणा । आड न यो नारायणा ।
घेइन प्रेमपान्हा । भक्तिसुख निवाडें ॥१॥
यासी तुळे ऐसे कांहीं । दुजें त्रिभुवनीं नाहीं ।
काला भात दहीं । ब्रम्हादिकां दुर्लभ ॥ध्रु.॥
निमिशा अर्ध संतसंगति । वास वैकुंठीं कल्पांतीं ।
मोक्षपदें होती । ते विश्रांति बापुडी ॥२॥
तुका म्हणे हें चि देई । मीतूंपणा खंड नाहीं ।
बोलिलों त्या नाहीं । अभेदाची आवडी ॥३॥
हे नारायणा, मला पंडित किंवा ज्ञानी होण्याच्या अहंपणाची भीती वाटते, ते माझ्या भक्तीत आड येऊ देऊ नकोस. मला फक्त तुझ्या भक्तीचा आणि प्रेमाचा रस चाखायचा आहे. संतसंगतीतील अर्ध्या क्षणाचा आनंद हा ब्रह्मादिकांनाही दुर्लभ असलेल्या काला आणि दह्या-भातासारखा आहे. वैकुंठातील वास किंवा मोक्षपदही भक्तीच्या सुखापुढे तुच्छ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की मला तुझ्या भक्तीत 'मी आणि तू' असा भेद न ठेवता लीन व्हायचे आहे.
॥ अभंग १९८५ ॥ अभंग रचना
देवा आतां ऐसा करीं उपकार । देहेचा विसर पाडीं मज ॥१॥
तरीं च हा जीव सुख पावे माझा । बरें केशीराजा कळों आलें ॥ध्रु.॥
ठाव देई चित्ती राख पायांपाशीं । सकळ वृत्तींसी अखंडित ॥२॥
असे भय आतां लाज काम क्रोध । तोडावा संबंध यांचा माझा ॥३॥
मागणें तें एक हें चि आहे आतां । नाम मुखीं संतसंग देई ॥४॥
तुका म्हणे नको वरपंग देवा । घेई माझी सेवा भावशुद्ध ॥५॥
हे केशीराजा, माझ्यावर एवढा उपकार कर की मला माझ्या देहाचा विसर पडू दे, तरच माझ्या जीवाला खरे सुख लाभेल. माझ्या चित्ताला तुझ्या चरणांशी अखंड स्थान दे. काम, क्रोध, भय आणि लाज यांच्याशी असलेला माझा संबंध તોडून टाक. माझी एकच मागणी आहे की मुखात तुझे नाव आणि संतांची संगती दे. तुकाराम महाराज म्हणतात की माझे केवळ दाखवायचे भजन न स्वीकारता माझी शुद्ध भावाची सेवा स्वीकार.
॥ अभंग १९८६ ॥ अभंग रचना
तुज न करितां काय नव्हे एक । हे तों सकळिक संतवाणी ॥१॥
घेई माझा भार करीं कइवार । उतरीं हा पार भवसिंधु ॥ध्रु.॥
उचित अनुचित पापपुण्यकाला । हा तों नये मला निवडितां ॥२॥
कुंटित राहिली बोलतां बोलतां । पार न पवतां वाणी पुढें ॥३॥
पुसतां ही कोणां न कळे हें गुज । राखें आतां लाज पांडुरंगा ॥४॥
तुका म्हणे बहु पाहिलें या जीवें । वर्म जालें जी ठावें नाम तुझें ॥५॥
तू मनावर घेतले तर काय करू शकत नाहीस? ही सर्व संतांचीच वाणी आहे. हे पांडुरंगा, माझा सर्व भार तू तुझ्यावर घे, माझा सांभाळ कर आणि मला या भवसागरातून पार कर. योग्य काय, अयोग्य काय, पाप काय आणि पुण्य काय हे निवडण्याची माझी पात्रता नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की या जगात मी खूप शोध घेतला, पण शेवटी मला एकच रहस्य कळाले की तुझे नामस्मरण हाच तरण्याचा खरा मार्ग आहे.
॥ अभंग १९८७ ॥ अभंग रचना
मज उसकी भीड नुलंघवे देवा । जो म्हणे केशवा दास तुझा ॥१॥
मज आवडती बहु तैसे जन । करिती कीर्तन कथा तुझी ॥ध्रु.॥
सांडूनियां लाज नाचेन त्यांपुढें । आइकती कोडें नाम तुझें ॥२॥
न लगे उपचार होईंन भिकारी । वैष्णवांच्या घरीं उष्टावळी ॥३॥
तुका म्हणे जाणों उचित अनुचित । विचारूनि हित तें चि करूं ॥४॥
हे देवा, जो स्वतःला तुझा दास म्हणवतो, त्याचा शब्द मी कधीही मोडू शकत नाही. जे तुझे कीर्तन आणि हरिकथा करतात ते लोक मला अत्यंत प्रिय आहेत. जे आवडीने तुझे नाव ऐकतात, त्यांच्यासमोर मी सर्व लाज सोडून नाचेन. मला कोणत्याही उपचारांची गरज नाही, मी वैष्णवांच्या घरी भिकारी होऊन उष्टी-खरकटी काढण्यासही तयार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की ज्याने माझे हित होईल तेच मी करीन.
॥ अभंग १९८८ ॥ अभंग रचना
तुझे पाय माझे राहियेले चित्ती । ते मज दाविती वर्म देवा ॥१॥
आम्हां अंधां तुझ्या पायांचा आधार । जाणसी विचार चाळवितां ॥ध्रु.॥
मन स्थिर ठेलें इंद्रियें निश्चळ । हें तों माझें बळ नव्हे देवा ॥२॥
पापपुण्य भेद नासिलें तिमिर । त्रिगुण शरीर सांडियेलें ॥३॥
तुका म्हणे तुझा प्रताप हा खरा । मी जाणें दातारा शरणागत ॥४॥
हे देवा, तुझे चरण माझ्या चित्तात स्थिर झाले आहेत आणि तेच मला भक्तीचे खरे वर्म दाखवत आहेत. आम्हा अज्ञानांना तुझ्या चरणांचाच एकमेव आधार आहे. माझे मन स्थिर झाले आणि इंद्रिये शांत झाली, हे माझे स्वतःचे बळ नसून तुझाच प्रताप आहे. पाप-पुण्याचा भेद आणि अज्ञानाचा अंधार नष्ट झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की हे दातारा, हा तुझाच प्रभाव आहे आणि मी तुला पूर्णपणे शरण आलो आहे.
॥ अभंग १९८९ ॥ अभंग रचना
जेथें जातों तेथें तू माझा सांगाती । चालविसी हातीं धरूनियां ॥१॥
चालों वाटे आम्ही तुझा चि आधार । चालविसी भार सवें माझा ॥ध्रु.॥
बोलों जातां बरळ करिसी तें नीट । नेली लाज धीट केलों देवा ॥२॥
अवघें जन मज जाले लोकपाळ । सोइरे सकळ प्राणसखे ॥३॥
तुका म्हणे आतां खेळतों कौतुकें । जालें तुझें सुख अंतर्बाहीं ॥४॥
हे देवा, मी जिथे जातो तिथे तू माझा सखा आणि पाठीराखा म्हणून सोबत असतोस आणि माझा हात धरून चालवतोस. मी जीवनमार्गावर चालताना मला तुझाच मोठा आधार आहे, तू माझा सर्व भार वाहतोस. मी काही वेडेवाकडे बोललो तरी तू ते नीट सुधारून घेतोस. तू माझी भीती घालवून मला धीट केलेस. आता सर्व लोक मला माझे प्राणसखे आणि आप्तस्वकीय वाटतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की तुझ्या कृपेने मी आता आनंदाने जीवन खेळत आहे आणि आत-बाहेर सर्वत्र तुझेच सुख भरून राहिले आहे.
॥ अभंग १९९० ॥ अभंग रचना
जालें पीक आम्हां अवघा सुकाळ । घेऊं अवघा काळ प्रेमसुख ॥१॥
जाली अराणुक अवघियांपासून । अवघा गेला सीण भाग आतां ॥ध्रु.॥
अवघा जाला आम्हां एक पांडुरंग । आतां नाहीं जग माझें तुझें ॥२॥
अवघे चि आम्ही ल्यालों अळंकार । शोभलों हि फार अवघ्यांवरी ॥३॥
तुका म्हणे आम्ही सदेवांचे दास । करणें न लगे आस आणिकांची ॥४॥
आम्हाला भक्तीचे असे उदंड पीक आले आहे की सर्वत्र सुकाळ झाला आहे, आता आम्ही निरंतर देवाच्या प्रेमाचा आनंद घेऊ. संसाराच्या सर्व त्रासांतून माझी सुटका झाली असून सर्व थकवा निघून गेला आहे. आमच्यासाठी आता सर्वकाही एक पांडुरंगच झाला आहे, त्यामुळे 'माझे आणि तुझे' असा भाव उरलेला नाही. आम्ही भक्तीचे अलंकार परिधान केले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की आम्ही श्रीमंत देवाचे दास आहोत, त्यामुळे आम्हाला इतर कोणाचीही आस धरण्याची गरज नाही.
॥ अभंग १९९१ ॥ अभंग रचना
साधनें आमुचीं आज्ञेचीं धारकें । प्रमाण सेवकें स्वामिसत्ता ॥१॥
प्रकाशिलें जग आपुल्या प्रकाशें । रवि कर्मरसें अलिप्त त्या ॥ध्रु.॥
सांगणें तें तें नाहीं करणें आपण । मोलही वचन बाध जालें ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां भांडवल हातीं । येरझारा खाती केवढियें ॥३॥
आमची सर्व साधने देवाच्या आज्ञेनुसार चालतात, सेवक जसा मालकाच्या सत्तेचे पालन करतो तसेच आम्ही करतो. सूर्य जसा जगाला प्रकाश देतो पण जगातील कर्मांपासून अलिप्त राहतो, तद्वत भक्त देहात राहूनही अलिप्त राहतात. आम्हाला काही वेगळे सांगावे किंवा करावे लागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की देवाच्या नामाचे भांडवल आमच्या हातात आल्यामुळे संसाराच्या जन्म-मरणाच्या फेऱ्या आता संपल्या आहेत.
॥ अभंग १९९२ ॥ अभंग रचना
शुभ जाल्या दिशा अवघा चि काळ । अशुभ मंगळ मंगळाचें ॥१॥
हातींचिया दीपें दुराविली निशी । न देखिजे कैसी आहे ते ही ॥ध्रु.॥
सुख दुःखाहूनि नाहीं विपरीत । देतील आघात हितफळें ॥२॥
तुका म्हणे आतां आम्हांसी हें भलें । अवघे चि जाले जीव जंत ॥३॥
देवाच्या भक्तीमुळे आता सर्व दिशा आणि सर्व काळ आमच्यासाठी मंगलमय झाले आहेत, अशुभाचे नामोनिशान उरलेले नाही. हातात ज्ञानरूपी दिवा आल्यामुळे अज्ञानाची रात्र पूर्णपणे नष्ट झाली आहे. आता सुख आणि दुःख हे दोन्हीही आमच्या हिताचेच ठरत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की आता जगतातील सर्व जीव-जंतू आम्हाला आपलेच वाटत आहेत.
॥ अभंग १९९३ ॥ अभंग रचना
पाप पुण्य दोन्ही वाहाती मारग । स्वर्गनर्कभोग यांचीं पेणीं ॥१॥
एका आड एक न लगे पुसावें । जेविल्या देखावें मागें भूक ॥ध्रु.॥
राहाटीं पडिलें भरोनियां रितीं । होतील मागुतीं येतीं जातीं ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही खेळतियांमधीं । नाहीं केली बुद्धी स्थिर पाहों ॥३॥
पाप आणि पुण्य हे दोन वेगळे मार्ग आहेत जे स्वर्ग आणि नरकाच्या भोगांकडे नेतात. जसे जेवल्यावर काही वेळाने पुन्हा भूक लागते, तसे राहाडगाडग्यासारखे हे जन्म-मरणाचे चक्र सतत फिरत राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात की आम्ही या ऐहिक खेळात आमची बुद्धी अडकवून ठेवली नाही, तर ती देवाच्या ठायी स्थिर केली आहे.
॥ अभंग १९९४ ॥ अभंग रचना
हित तें हें एक राम कंठीं राहे । नाठविती देहभाव देही ॥१॥
हा चि एक धर्म निज बीजवर्म । हें चि जाळी कर्में केलीं महा ॥ध्रु.॥
चित्ती राहे पायीं रूप बैसे डोळां । जीवें कळवळा आवडीचा ॥२॥
अखंड न खंडे अभंग न भंगे । तुका म्हणे गंगे मिळणी सिंधु ॥३॥
कंठात अखंड 'राम' नाम राहणे आणि देहात असताना देहभावाचा विसर पडणे हेच मानवाचे खरे हित आहे. हाच सर्व धर्मांचा सार आणि बीजमंत्र आहे, जो संचित कर्मांना जाळून भस्म करतो. चित्त देवाच्या चरणांशी स्थिर राहते आणि त्याचे रूप डोळ्यांत बसते. तुकाराम महाराज म्हणतात की जशी गंगा नदी समुद्राला मिळून एकरूप होते, तसा भक्त देवाशी अखंड आणि अभंग रूपाने एकरूप होतो.
॥ अभंग १९९५ ॥ अभंग रचना
माझिये जातीचें मज भेटो कोणी । आवडीची धणी फेडावया ॥१॥
आवडे ज्या हरि अंतरापासूनि । ऐसियाचे मनीं आर्त माझें ॥ध्रु.॥
तयालागीं जीव होतो कासावीस । पाहातील वास नयन हे ॥२॥
सुफळ हा जन्म होईंल तेथून । देतां आलिंगन वैष्णवांसी ॥३॥
तुका म्हणे तो चि सुदिन सोहळा । गाऊं या गोपाळा धणीवरि ॥४॥
माझ्या भक्तीच्या नात्याचा (जातीचा) कोणीतरी वैष्णव मला भेटावा, जेणेकरून माझ्या आवडीची तृप्ती होईल. ज्याला अंतःकरणापासून हरी प्रिय आहे, त्याला भेटण्यासाठी माझा जीव कासावीस होतो आणि माझे डोळे त्याचीच वाट पाहतात. वैष्णवांना आलिंगन दिल्याने जन्माचे सार्थक होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की तोच खरा सोहळ्याचा सुदिन असतो, जेव्हा आपण मनसोक्त गोपाळाचे गुणगान गातो.
॥ अभंग १९९६ ॥ अभंग रचना
आमुचें जीवन हें कथाअमृत । आणिक ही संतसमागम ॥१॥
सारूं एके ठायीं भोजन परवडी । स्वादरसें गोडी पदोपदीं ॥ध्रु.॥
धालिया ढेंकर येती आनंदाचे । वोसंडलें वाचे प्रेमसुख ॥२॥
पिकलें स्वरूप आलिया घुमरि । रासी ते अंबरीं न समाये ॥३॥
मोजितां तयाचा अंत नाहीं पार । खुंटला व्यापार तुका म्हणे ॥४॥
हरिकथेचे अमृत आणि संतांची संगती हेच आमचे खरे जीवन आहे. एकत्र बसून हरिकथेचे आणि भक्तीचे पंगत-भोजन करण्यात क्षणाक्षणाला अथांग गोडी वाटते. यामुळे आत्म्याला तृप्तीचा आनंदाचा ढेकर येतो आणि मुखातून प्रेमाचे सुख ओसंडून वाहते. तुकाराम महाराज म्हणतात की या भक्तीच्या आनंदाची रास गगनातही समावत नाही, त्याचा अंत मोजणे अशक्य आहे.
॥ अभंग १९९७ ॥ अभंग रचना
जोडिलें तें आतां न सरे सारितां । जीव बळी देतां हाता आलें ॥१॥
संचित सारूनि बांधिलें धरणें । तुंबिलें जीवन आक्षय हें ॥ध्रु.॥
शीत उष्ण तेथें सुखदुःख नाहीं । अंतर सबाही एक जालें ॥२॥
बीज तो अंकुर पत्र शाखा फळें । प्राप्तबीज मुळें अवघें नासे ॥३॥
तुका म्हणे नामीं राहिलीसे गोडी । बीजाच्या परवडी होती जाती ॥४॥
जी भक्तीची संपत्ती आम्ही मिळवली आहे, ती खर्च केली तरी संपत नाही; स्वतःचा अहंकार समर्पित केल्यावर ही संपत्ती हाताशी आली आहे. आम्ही संचित कर्मांचा बंध तोडून अक्षय आनंदाचे धरण बांधले आहे. आता शीत-उष्ण किंवा सुख-दुःखाचा विकार उरलेला नाही, आत-बाहेर सर्व एक झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की आता केवळ देवाच्या नामाची खरी गोडी उरली आहे.
॥ अभंग १९९८ ॥ अभंग रचना
भक्तिभाव आम्ही बांधिलासे गांठी । साधावितों हाटीं घ्या रे कोणी ॥१॥
सुखाचिया पेंठे घातला दुकान । मांडियेले वान रामनाम ॥ध्रु.॥
सुखाचें फुकाचें सकळांचें सार । तरावया पार भवसिंधु ॥२॥
मागें भाग्यवंत जाले थोर थोर । तिहीं केला फार हा चि सांटा ॥३॥
खोटें कुडें तेथें नाहीं घातपात । तुका म्हणे चत्ति शुद्ध करीं ॥४॥
आम्ही भक्तीचा भाव गाठीशी बांधला आहे आणि बाजारात दुकान मांडून बसलो आहोत, ज्याला पाहिजे त्याने हे विनामूल्य 'रामनाम' घ्यावे. सुखाच्या बाजारात आम्ही रामनामाचा माल मांडला आहे, जो भवसागरातून पार होण्यासाठी सर्वात सोपा आणि मोफत उपाय आहे. पूर्वसुरी थोर संतांनीही याच नामाचा संग्रह केला होता. तुकाराम महाराज म्हणतात की या व्यापारात कसलीही फसवणूक नाही, फक्त आपले चित्त शुद्ध ठेवा.
॥ अभंग १९९९ ॥ अभंग रचना
प्रजन्यें पडावें आपुल्या स्वभावें । आपुलाल्या दैवें पिके भूमि ॥१॥
बीज तें चि फळ येईंल शेवटीं । लाभहानितुटी ज्याची तया ॥ध्रु.॥
दीपाचिये अंगीं नाहीं दुजाभाव । धणी चोर साव सारिखे चि ॥२॥
काउळें ढोंपरा ककर तित्तिरा । राजहंसा चारा मुक्ताफळें ॥३॥
तुका म्हणे येथें आवडी कारण । पिकला नारायण जयां तैसा ॥४॥
मेघ आपल्या स्वभावाने पाऊस पाडतो, पण जमिनीच्या आणि बीजाच्या गुणधर्माप्रमाणे धान्य पिकते. दिव्यात कसलाही भेदभाव नसतो, तो चोर आणि सावकार दोघांनाही सारखाच प्रकाश देतो. कावळ्याला घाण आवडते, तर राजहंसाला मोतीच लागतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की ज्याची जशी आवड आणि भाव असतो, त्याला तसाच नारायण प्राप्त होतो.
॥ अभंग २००० ॥ अभंग रचना
धीर तो कारण एकविधभाव । पतिव्रते नाहो सर्वभावें ॥१॥
चातक हे जळ न पाहाती दृष्टी । वाट पाहे कंठीं प्राण मेघा ॥ध्रु.॥
सूर्यविकाशनी नेघे चंद्रामृत । वाट पाहे अस्तउदयाची ॥२॥
धेनु येऊं नेदी जवळी आणिकां । आपुल्या बाळकाविण वत्सा ॥३॥
तुका म्हणे नेम प्राणांसवेंसाटी । तरी च या गोष्टी विठोबाची ॥४॥
देवाच्या भक्तीत निष्ठा आणि अनन्य भाव हाच मुख्य आधार आहे, जशी पतिव्रता स्त्री सर्वभावाने आपल्या पतीवरच निष्ठा ठेवते. चातक पक्षी जसा इतर कोणतेही पाणी न पिता केवळ स्वाती नक्षत्राच्या पावसाच्या थेंबाचीच वाट पाहतो, सूर्यकमळ जसे सूर्याच्या उदयाचीच वाट पाहते आणि गाय जशी फक्त स्वतःच्या वासरालाच जवळ घेते; तद्वतच प्राणाचा बाजी लावून देवाची अनन्य भक्ती केली, तरच विठोबाची प्राप्ती होते असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
भाग 19 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 21 (पुढे)