॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 21 (2001 ते 2100)
अभंग 2001 ते 2100

सार्थ गाथा: भाग 21

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग २००१ ॥ अभंग रचना
रामें स्नानसंध्या केलें क्रियाकर्म । त्याचा भवश्रम निवारला ॥१॥
आणिकें दुरावलीं करितां खटपट । वाउगे बोभाट वर्माविण ॥ध्रु.॥
रामनामीं जिंहीं धरिला विश्वास । तिंहीं भवपाश तोडियेले ॥२॥
तुका म्हणे केलें कळिकाळ ठेंगणें । नामसंकीर्तनें भाविकांनीं ॥३॥
प्रभु श्रीरामाने स्नान, संध्या व नित्य कर्मे केली आणि आपला संसारताप व भवश्रम दूर केला. परंतु, मूळ मर्म न जाणता इतर लोक जे व्यर्थ खटपट व आरडाओरड करतात, ते देवापासून दूरच राहतात. ज्या भाविकांनी रामनामावर दृढ विश्वास ठेवला, त्यांनी संसाराचे पाश तोडून टाकले. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भाविक भक्तांनी नामसंकीर्तनाच्या बळावर काळालाही तुच्छ व लहान करून सोडले आहे.
॥ अभंग २००२ ॥ अभंग रचना
वैष्णवांची कीर्ती गाइली पुराणीं । साही अठरांजणीं चहूं वेदीं ॥१॥
ऐसे कोणी दावा ग्रंथांचे वाचक । कर्मठ धार्मिक पुण्यशील ॥ध्रु.॥
आदिनाथ शंकर नारद मुनेश्वर । शुका ऐसा थोर आणिक नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे मुगुटमणी हे भक्ति । आणीक विश्रांति अरतिया ॥३॥
सहा शास्त्रे, अठरा पुराणे आणि चार वेद या सर्वांनी वैष्णवांचीच कीर्ती गायली आहे. केवळ ग्रंथांचे वाचन करणारे, कर्मठ, धार्मिक किंवा पुण्यशील लोक या वैष्णवांची बरोबरी करू शकत नाहीत, असा कोणी असेल तर दाखवून द्या. आदिनाथ भगवान शंकर, मुनिश्रेष्ठ नारद आणि शुकदेव यांच्यासारखा महान भक्त दुसरा कोणी नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सर्व भक्तीचे मुकुटमणी आहेत आणि भक्तीशिवाय मानवाच्या आर्ततेला किंवा जीवाला दुसरीकडे कोठेही विश्रांती मिळत नाही.
॥ अभंग २००३ ॥ अभंग रचना
बोलिलों जैसें बोलविलें देवें । माझें तुम्हां ठावें जातिकुळ ॥१॥
करा क्षमा कांहीं नका धरूं कोप । संत मायबाप दीनावरि ॥ध्रु.॥
वाचेचा चाळक जाला दावी वर्म । उचित ते धर्म मजपुढें ॥२॥
तुका म्हणे घडे अपराध नेणतां । द्यावा मज आतां ठाव पायीं ॥३॥
देवाने मला जसे बोलायला लावले, तसेच मी बोललो आहे. माझी जात व कुल तर आपणा सर्वांना माहीतच आहे. हे संत मायबापांनो, या दीनावर कोणताही राग न धरता मला क्षमा करा. माझ्या वाणीला चालना देणारा तो परमेश्वरच मला मूळ मर्म दाखवतो आणि योग्य तो धर्म माझ्यासमोर मांडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, नकळत माझ्याकडून काही अपराध घडला असल्यास, संतांनी मला आपल्या चरणांशी जागा द्यावी.
॥ अभंग २००४ ॥ अभंग रचना
संतांचे घरींचा दास मी कामारी । दारीं परोपरीं लोळतसें ॥१॥
चरणींचे रज लागती अंगांस । तेण बेताळीस उद्धरती ॥ध्रु.॥
उच्छष्टि हें जमा करुनि पत्रावळी । घालीन कवळी मुखामाजी ॥२॥
तुका म्हणे मी आणीक विचार । नेणें हे चि सार मानीतसें ॥३॥
मी संतांच्या घरचा सेवक व कामकरी आहे आणि त्यांच्या दारात अनेक प्रकारे लोळण घेत असतो. त्यांच्या चरणांची धूळ माझ्या अंगाला लागते, त्यामुळे माझ्या दोन्ही कुळांतील बेचाळीस पिढ्यांचा उद्धार होतो. संतांनी जेवून सोडलेल्या पत्रावळींवरील उष्टे अन्न गोळा करून मी त्याचा घास माझ्या मुखात घालीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, याशिवाय मला दुसरा कोणता विचार माहीत नाही, मी याच सेवेला जीवनाचे परम सार मानतो.
॥ अभंग २००५ ॥ अभंग रचना
एक शेरा अन्ना चाड । येर वाउगी बडबड ॥१॥
कां रे तृष्णा वाढविसी । बांधवूनि मोहपाशीं ॥ध्रु.॥
ओठ हात तुझा जागा । येर सिणसी वाउगा ॥२॥
तुका म्हणे श्रम । एक विसरतां राम ॥३॥
अभंग २००५
मानवाला शेवटी पोट भरण्यासाठी केवळ एका शेर अन्नाचीच गरज असते, बाकीची सर्व बडबड व्यर्थ आहे. मग मोहाच्या पाशात स्वतःला बांधून घेऊन तू आपली हाव किंवा तृष्णा का वाढवतोस? खाण्यासाठी ओठ आणि हात हेच तुझे खरे साधन आहेत, बाकीच्या गोष्टींसाठी तू व्यर्थ का कष्टवतोस? तुकाराम महाराज म्हणतात, एका श्रीरामाला विसरल्यामुळेच मानवाला हे सर्व नको ते श्रम सहन करावे लागतात.
॥ अभंग २००६ ॥ अभंग रचना
आलें धरायच पेट । पुढें मागुतें न भेटे ॥१॥
होसी फजीती वरपडा । लक्ष चौर्‍यासीचे वेढां ॥ध्रु.॥
नाहीं कोणांचा सांगात । दुःख भोगितां आघात ॥२॥
एका पाउलाची वाट । कोणां सांगावा बोभाट ॥३॥
जुंतिजेसी घाणां । नाहीं मारित्या करुणा ॥४॥
तुका म्हणे हित पाहें । जोंवरि हें हातीं आहे ॥५॥
माणसाचा काळ जवळ आला की पुढच्या जन्मात हा मानवी देह पुन्हा सहज मिळत नाही. त्यामुळे तू चौऱ्यांशी लक्ष योनींच्या फेऱ्यात आणि फजितीत सापडशील. भयानक दुःख भोगताना कोणाचीही सोबत असणार नाही. शेवटी एका पावलाची ही वाट एकट्यालाच चालायची आहे, मग या दुःखाची तक्रार कोणाकडे करणार? घाण्याला जुंपलेल्या प्राण्यासारखी तुझी अवस्था होईल आणि मारणाऱ्याला तुझी अजिबात दया येणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणून जोपर्यंत हा मनुष्यदेह तुमच्या हातात आहे, तोपर्यंत स्वतःचे परम हित साधून घ्या.
॥ अभंग २००७ ॥ अभंग रचना
लाभ जाला बहुतां दिसीं । लाहो करा पुढें नासी । मनुष्यदेहा ऐसी । उत्तमजोडी जोडिली ॥१॥
घेई हरिनाम सादरें । भरा सुखाचीं भांडारें । जालिया व्यापारें । लाहो हेवा जोडीचा ॥ध्रु.॥
घेउनि माप हातीं । काळ मोवी दिवस राती । चोर लाग घेती । पुढें तैसें पळावें ॥२॥
हित सावकासें । म्हणे करीन तें पिसें । हातीं काय ऐसें । तुका म्हणे नेणसी ॥३॥
कित्येक दिवसांनंतर मनुष्यदेहासारखा उत्तम लाभ झाला आहे, पुढे हा देह नष्ट होण्यापूर्वी याचा लवकरात लवकर फायदा करून घ्या. आदराने हरिनामाचा जप करा आणि आत्मसुखाची भांडारे भरून घ्या. हा जन्माचा व्यापार सफल करून भक्तीचा मोठा नफा मिळवा. काळ हातात माप घेऊन रात्रंदिवस तुमचे आयुष्य मोजत आहे, जसे चोर पाठीमागे लागल्यावर माणूस पळतो, तसे सावध होऊन भक्तीकडे धाव घ्या. तुकाराम महाराज म्हणतात, नंतर सावकाश हित साधीन असे म्हणणारा माणूस वेढा आहे, कारण भविष्यात आपल्या हातात काय राहणार आहे हे कोणालाही माहीत नसते.
॥ अभंग २००८ ॥ अभंग रचना
सुखाचें ओतलें । दिसे श्रीमुख चांगलें ॥१॥
मनेंधरिला अभिळास । मिठी घातली पायांस ॥ध्रु.॥
होतां दृष्टादृष्टी । तापगेला उठाउठी ॥२॥
तुका म्हणे जाला । लाभें लाभ दुणावला ॥३॥
भगवंताचे सुंदर श्रीमुख म्हणजे जणू सुखाचीच मूर्ती ओतलेली दिसते. माझ्या मनाने त्याचा ध्यास घेतला आणि त्याच्या चरणांना घट्ट मिठी मारली. भगवंताची नि माझी दृष्टी भिडताच माझ्या मनातील सर्व ताप व दुःख तात्काळ नाहीसे झाले. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताच्या दर्शनाने मला एवढा आनंद झाला की माझ्या लाभात दुप्पट वाढ झाली.
॥ अभंग २००९ ॥ अभंग रचना
झरा लागला सुखाचा । ऐसा मापारी कइंचा ॥१॥
जो हें माप तोंडें धरी । सळे जाली ते आवरी ॥ध्रु.॥
जाले बहु काळ । कोणा नाहीं ऐसें बळ ॥२॥
तुका म्हणे तळ । नाहीं पाहेसा सकळ ॥३॥
भगवंताच्या भक्तीमध्ये आनंदाचा असा झरा लागला आहे की तो मोजणारा मोजणीदार कुठेच मिळणार नाही. जो या आनंदाच्या धारा आपल्या मुखाने ग्रहण करतो, तो सर्व वाईट सवयी व विकार आवरून धरतो. कित्येक काळ लोटला तरी हा आनंद मोजण्याचे सामर्थ्य कोणातही नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, या भक्तीसुखाचा तळ शोधू गेल्यास त्याचा अंत कोणालाही लागत नाही.
॥ अभंग २०१० ॥ अभंग रचना
आम्ही बोलों तें तुज कळे । एक दोहीं ठायीं खेळे ॥१॥
काय परिहाराचें काम । जाणें अंतरींचें राम ॥ध्रु.॥
कळोनियां काय चाड । माझी लोकांसी बडबड ॥२॥
कारण सवें एका । अवघें आहे म्हणे तुका ॥३॥
हे देवा, आम्ही जे बोलतो ते सर्व तुला समजते, कारण तू एकटाच आमच्या आणि तुझ्या अशा दोन्ही ठिकाणी खेळत आहेस. मग आम्हाला वेगळा खुलासा किंवा स्पष्टीकरण देण्याची काय गरज आहे, कारण अंतर्यामी राम सर्वांच्या मनातील जाणतो. माझ्या बोलण्याची जगाला समज झाली किंवा नाही याच्याशी मला काय कर्तव्य आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात, मला तर केवळ एका परमेश्वराशीच काम आहे, त्यातच माझे सर्व काही सामावले आहे.
॥ अभंग २०११ ॥ अभंग रचना
उमटे तें ठायीं । तुझे निरोपावें पायीं ॥१॥
आम्हीं करावें चिंतन । तुझें नामसंकीर्तन ॥ध्रु.॥
भोजन भोजनाच्या काळीं । मागों करूनियां आळी ॥२॥
तुका म्हणे माथां । भार तुझ्या पंढरिनाथा ॥३॥
मनात जे जे विचार येतील ते सर्व, हे देवा, तुझ्या चरणांशीच मांडावेत. आम्ही तर केवळ तुझे चिंतन आणि नामसंकीर्तन करत राहावे. जेवणाच्या वेळी बालहट्ट करून आम्ही तुझ्याकडे भोजनाची मागणी करू. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनाथा, आमच्या योगक्षेमाचा सर्व भार तुझ्याच मस्तकावर आहे.
॥ अभंग २०१२ ॥ अभंग रचना
केला पण सांडी । ऐसियासी म्हणती लंडी ॥१॥
आतां पाहा विचारून । समर्थासी बोले कोण ॥ध्रु.॥
आपला निवाड । आपणें चि करितां गोड ॥२॥
तुम्हीं आम्हीं देवा । बोलिला बोल सिद्धी न्यावा ॥३॥
आसे धुरे उणें । मागें सरे तुका म्हणे ॥४॥
स्वतः घेतलेली प्रतिज्ञा जो मोडून टाकतो, त्याला लोक भित्रा किंवा कमकुवत म्हणतात. आता विचार करून पाहा, तुझ्यासारख्या समर्थ देवाशी असा शब्द देऊन मागे हटणारा कोण असू शकतो? आपला न्याय आपणच केलेला बरा आणि गोड वाटतो. हे देवा, आपण दोघांनी एकमेकांना दिलेला शब्द पूर्णत्वास नेला पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आशेच्या आणि कर्तव्याच्या आघाडीवर जो कमी पडतो, तोच मागे सरकतो.
॥ अभंग २०१३ ॥ अभंग रचना
न व्हावें तें जालें । तुम्हां आम्हांसी लागलें ॥१॥
आतां हालमाकलमें । भांडोनियां काढूं वर्में ॥ध्रु.॥
पाटोळ्यासवेंसाटी । दिली रगट्याची गांठी ॥२॥
तुका म्हणे हरी । आणूनियां करिन सरी ॥३॥
जे व्हायला नको होते तेच झाले आणि आपल्या दोघांत एक वेगळेच नाते किंवा प्रकरण जुळले आहे. आता आपण सर्व हिशोब करून आणि भांडून एकमेकांची मर्मे बाहेर काढू. जसे रेशमी वस्त्राच्या बदल्यात एखाद्याने भरड कपड्याची गाठ बांधावी, तसा हा सौदा झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, मी आता तुला समोरासमोर आणूनच हिशोब बरोबर करीन.
॥ अभंग २०१४ ॥ अभंग रचना
पतितमिरासी । ते म्यां धरिला जीवेंसी ॥१॥
आतां बळिया सांग कोण । ग्वाही तुझें माझें मन ॥ध्रु.॥
पावणांचा ठसा । दावीं मज तुझा कैसा ॥२॥
वाव तुका म्हणे जालें । रोख पाहिजे दाविलें ॥३॥
पतित असण्याचा जो माझा वंशपरंपरागत हक्क आहे, तो मी जीवाने धरून ठेवला आहे. आता सांग, तुझ्या आणि माझ्यामध्ये बळकट कोण आहे? याची साक्ष तुझे व माझे मनच देईल. तुझा उद्धारकर्ता असल्याचा शिक्का किंवा ठसा कसा आहे ते मला दाखव. तुकाराम महाराज म्हणतात, कोरड्या बाता आता व्यर्थ झाल्या आहेत, मला प्रत्यक्ष रोख दाखवले पाहिजे.
॥ अभंग २०१५ ॥ अभंग रचना
करितां वेरझारा । उभा न राहासी वेव्हारा ॥१॥
हे तों झोंडाईंचे चाळे । काय पोटीं तें न कळे ॥ध्रु.॥
आरगुणी मुग । बैसलासी जैसा बग ॥२॥
तुका म्हणे किती । बुडविलीं आळवितीं ॥३॥
तुझ्याकडे कितीही फेऱ्या मारल्या तरी तू व्यवहारात सरळ उभा राहत नाहीस. हे तर सगळे उगीच टाळाटाळीचे चाळे आहेत, तुझ्या मनात नक्की काय आहे तेच कळत नाही. तुटलेल्या मुगासारखा किंवा बगळ्यासारखा तू गप्प बसून राहिला आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्याकडे याचना करणाऱ्या किती भक्तांना तू असेच बुडवले आहेस कोण जाणे.
॥ अभंग २०१६ ॥ अभंग रचना
नाहीं देणें घेणे । गोवी केली अभिमानें ॥१॥
आतां कां हो निवडूं नेदां । पांडुरंगा येवढा धंदा ॥ध्रु.॥
पांचांमधीं जावें । थोड्यासाटीं फजित व्हावें ॥२॥
तुज ऐसी नाहीं । पांडुरंगा आम्ही कांहीं ॥३॥
टाकुं तो वेव्हार । तुज बहू करकर ॥४॥
तुका म्हणे आतां । निवडूं संतां हें देखतां ॥५॥
खरंतर आपल्यात काही देणेघेणे नव्हते, केवळ अभिमानाने हे गुंते निर्माण केले आहेत. हे पांडुरंगा, मग आता हा एवढा पसारा आणि वाद तू मिटवू का देत नाहीस? चारचौघांत जाऊन थोड्या गोष्टीसाठी फजिती करून घ्यावी लागते. हे पांडुरंगा, तुझ्यासारखी आमची अवस्था नाही. तुझ्या या कटकटीमुळे आम्ही हा सर्व व्यवहार सोडून देण्यास तयार आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता संतांच्या देखतच आपण या सर्व प्रकरणाचा निवाडा करून टाकू.
॥ अभंग २०१७ ॥ अभंग रचना
सिंचन करितां मूळ । वृक्ष वोल्हावे सकळ ॥१॥
नको पृथकाचे भरी । पडों एक मूळ धरीं ॥ध्रु.॥
पाणचोर्‍याचें दार । वरिल दाटावें तें थोर ॥२॥
वस्व जाला राजा । मग आपुल्या त्या प्रजा ॥३॥
एक चिंतामणी । फिटे सर्व सुखधणी ॥४॥
तुका म्हणे धांवा । आहे पंढरिये विसांवा ॥५॥
झाडाच्या मुळाला पाणी घातले की संपूर्ण वृक्ष टवटवीत होतो. म्हणून वेगळ्या फांद्या-पानांच्या भानगडीत न पडता एका मूळ परमेश्वरालाच धरून राहा. पाण्याचा मुख्य मार्ग बंद केला की पुढचा प्रवाह आपोआप थांबतो. एकदा माणूस स्वतः राजा झाला की सर्व प्रजा त्याचीच होते. एका चिंतामणीच्या प्राप्तीने सर्व सुखांची इच्छा पूर्ण होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणून धाव घ्या, कारण पंढरपूरचा विठ्ठल हाच सर्वांचा खरा विश्रांतीचा ठायी आहे.
॥ अभंग २०१८ ॥ अभंग रचना
करूं याची कथा नामाचा गजर । आम्हां संवसार काय करी ॥१॥
म्हणवूं हरिचे दास लेऊं तीं भूषणें । कांपे तयाभेणें कळिकाळ ॥ध्रु.॥
आशा भय लाज आड नये चिंता । ऐसी तया सत्ता समर्थाची ॥२॥
तुका म्हणे करूं ऐसियांचा संग । जेणें नव्हे भंग चिंतनाचा ॥३॥
आम्ही भगवंताची कथा आणि नामाचा गजर करू, मग हा संसार आमचे काय वाईट करणार? आम्ही स्वतःला हरीचे दास म्हणवून घेऊ आणि भक्तीची आभूषणे परिधान करू, ज्याच्या भयाने प्रत्यक्ष काळही थरथर कापतो. त्या समर्थ देवाची सत्ता अशी आहे की आशा, भय, लाज किंवा चिंता आड येत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणून ज्यांच्या संगतीने भक्ती व चिंतनात अजिबात खंड पडत नाही, अशा संतांचाच संग आपण करावा.
॥ अभंग २०१९ ॥ अभंग रचना
काय सर्प खातो अन्न । काय ध्यान बगाचें ॥१॥
अंतरींची बुद्धि खोटी । भरलें पोटीं वाईंट ॥ध्रु.॥
काय उंदीर नाहीं धांवीं । राख लावी गाढव ॥२॥
तुका म्हणे सुसर जळीं । काउळीं कां न न्हाती ॥३॥
साप कधी अन्न खात नाही म्हणून तो उपवासी तपस्वी ठरत नाही, किंवा बगळा मासे पकडण्यासाठी डोळे मिटतो त्याला ध्यान म्हणता येत नाही. कारण त्यांच्या अंतःकरणात कपट आणि वाईट बुद्धीच भरलेली असते. उंदीर काय नेहमी दडूपण धरून धावत नाही का, किंवा गाढव अंगाला राख फासत नाही का? तुकाराम महाराज म्हणतात, सुसर नेहमी पाण्यातच राहते आणि कावळा रोज पाण्यात डुबकी मारतो, पण एवढ्याने कोणी पवित्र होत नाही. बाह्य ढोंगापेक्षा अंतरंग शुद्ध असणे महत्त्वाचे आहे.
॥ अभंग २०२० ॥ अभंग रचना
मदें मातलें नागवें नाचे । अनुचित वाचे बडबडी ॥१॥
आतां शिकवावा कोणासी विचार । कर्म तें दुस्तर करवी धीट ॥ध्रु.॥
आलें अंगासी तें बळिवंत गाढें । काय वेड्यापुढें धर्मनीत ॥२॥
तुका म्हणे कळों येईंल तो भाव । अंगावरिल घाव उमटतां ॥३॥
गर्वाने उन्मत्त झालेला माणूस उघडा होऊन नाचतो आणि तोंडाने अयोग्य व भलतेच बडबडतो. अशा माणसाला आता चांगला विचार कोण शिकवणार, कारण त्याचे वाईट कर्मच त्याला धीट बनवते. अज्ञानाचे बळ जेव्हा अंगात संचारते, तेव्हा त्या वेड्या माणसापुढे धर्म आणि नीती सांगण्यात काही अर्थ नसतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा कर्माचे घाव अंगावर उमटतील, तेव्हाच त्याला स्वतःचा खरा भाव आणि चूक कळून येईल.
॥ अभंग २०२१ ॥ अभंग रचना
सोन्याचे पर्वत करवती पाषाण । अवघे रानोरान कल्पतरू ॥१॥
परि या दुर्लभ विठोबाचे पाय । तेथें हे उपाय न सरती ॥ध्रु.॥
अमृतें सागर भरवे ती गंगा । म्हणवेल उगा राहें काळा ॥२॥
भूत भविष्य कळों येईंल वर्तमान । करवती प्रसन्न रिद्धिसिद्धी ॥३॥
स्थान मान कळों येती योगमुद्रा । नेववेल वारा ब्रम्हांडासी ॥४॥
तुका म्हणे मोक्ष राहे आलीकडे । इतर बापुडें काय तेथें ॥५॥
सिद्धीच्या बळाने दगडांचे सोन्याचे पर्वत करता येतील आणि रानातील सर्व झाडे कल्पवृक्ष करता येतील. परंतु, विठोबाचे दुर्लभ चरण प्राप्त करण्यासाठी हे सिद्धीचे उपाय काही कामाचे पडत नाहीत. समुद्रात अमृताची गंगा भरता येईल किंवा काळालाही शांत राहण्याचे फर्मान सोडता येईल. त्रिकालज्ञान प्राप्त होईल आणि रिद्धी-सिद्धी प्रसन्न करून घेता येतील. योगमुद्रा, विविध स्थाने आणि प्राणायामाने वायू ब्रह्मांडात नेता येईल. तुकाराम महाराज म्हणतात, या सर्व सिद्धींनी तर मोक्षही हाताखाली राहतो, मग इतर क्षुद्र गोष्टींची काय कथा? पण विठ्ठलचरणांच्या भक्तिसुखापुढे या सर्व सिद्धी अगदी तुच्छ आहेत.
॥ अभंग २०२२ ॥ अभंग रचना
भाविकां हें वर्म सांपडलें निकें । सेविती कवतुकें धणीवरि ॥१॥
इच्छितील तैसा नाचे त्यांचे छंदें । वंदिती तीं पदें सकुमारें ॥ध्रु.॥
विसरले मुक्ति भक्तिअभिळासें । ओढत सरिसें सुखा आलें ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं मागायाची आस । पांडुरंग त्यांस विसंबेना ॥३॥
भाविक भक्तांना भक्तीचे हे उत्तम मर्म सापडले आहे, त्यामुळे ते कौतुकाने व तृप्त होईपर्यंत या नामरसाचे सेवन करतात. ते जशी इच्छा धरतात, तसा देव त्यांच्या छंदाने नाचतो आणि भक्त त्याच्या सुकुमार चरणांना वंदन करतात. भक्तीच्या आवडीमुळे ते मुक्तीची इच्छाही विसरून गेले आहेत, त्यामुळे सर्व सुख स्वतःहून त्यांच्याकडे धावत आले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भक्तांना काहीही मागण्याची हाव उरलेली नसते, म्हणून पांडुरंगही त्यांना कधी विसरत नाही.
॥ अभंग २०२३ ॥ अभंग रचना
भक्तां समागमें सर्वभावें हरि । सर्व काम करी न संगतां ॥१॥
सांटवला राहे हृदयसंपुष्टीं । बाहेर धाकुटी मूर्ति उभा ॥ध्रु.॥
मागण्याची वास पाहे मुखाकडे । चिंतिल्या रोकडे मनोरथ ॥२॥
तुका म्हणे जीव भाव देवापायीं । ठेवूनि ते कांहीं न मगती ॥३॥
भगवंत भक्तांच्या सोबत सर्वभावाने राहतो आणि न सांगताही त्यांची सर्व कामे करतो. तो भक्तांच्या हृदयकमळात साठवून राहतो आणि बाहेर लहान रूप घेऊन उभा राहतो. भक्त काय मागतात याकडे तो लक्ष लावून असतो आणि त्यांनी मनात चिंतन करताच त्यांचे मनोरथ पूर्ण करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जे भक्त आपला जीव आणि भाव देवाच्या पायांशी अर्पण करतात, ते देवाकडे कधी काहीही मागत नाहीत.
॥ अभंग २०२४ ॥ अभंग रचना
प्रेमअमृतें रसना ओलावली । मनाची राहिली वृत्ति पायीं ॥१॥
सकळ ही तेथें वोळलीं मंगळें । वृष्टि केली जळें आनंदाच्या ॥ध्रु.॥
सकळ इंद्रियें जालीं ब्रम्हरूप । ओतलें स्वरूप माजी तया ॥२॥
तुका म्हणे जेथें वसे भक्तराव । तेथें नांदे देव संदेह नाहीं ॥३॥
प्रेमाच्या अमृताने जिभेला गोडी आली आहे आणि मनाची सर्व वृत्ती देवाच्या चरणांशी स्थिर झाली आहे. तेथे सर्व प्रकारची मंगल सुखे प्रसन्न झाली आहेत आणि आनंदाच्या पाण्याची जणू वृष्टी झाली आहे. भक्ताची सर्व इंद्रिये ब्रह्मरूप झाली असून त्यांच्यात भगवंताचे स्वरूप साठवले गेले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा श्रेष्ठ भक्त जेथे राहतो, तेथे साक्षात देवच निवास करतो यात शंका नाही.
॥ अभंग २०२५ ॥ अभंग रचना
कासया गुणदोष पाहों आणिकांचे । मज काय त्यांचें उणें असे ॥१॥
काय पापपुण्य पाहों आणिकांचें । मज काय त्यांचें उणें असें ॥ध्रु.॥
नष्टदुष्टपण कवणाचें वाणू । तयाहून आनु अधिक माझें ॥२॥
कुचर खोटा मज कोण असे आगळा । तो मी पाहों डोळां आपुलिये ॥३॥
तुका म्हणे मी भांडवलें पुरता । तुजसी पंढरिनाथा लावियेलें ॥४॥
मी इतरांचे गुण आणि दोष कशाला पाहू? माझ्याकडे स्वतःचेच काय कमी दोष आहेत? इतरांचे पाप आणि पुण्य पाहत बसण्याचे मला काय कारण आहे? कोणाचे दुष्टपण काय वर्णन करू, त्याहून अधिक वाईटपणा माझ्याच ठायी आहे. माझ्यापेक्षा मोठा खोटा किंवा खोडकर माणूस दुसरा कोण असणार? मी स्वतःच्या डोळ्यांनी स्वतःचेच दोष पाहीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझ्या सर्व दोषांचे भांडवल करून स्वतःला हे पंढरीनाथा, तुझ्या चरणी अर्पण केले आहे.
॥ अभंग २०२६ ॥ अभंग रचना
काळ जवळि च उभा नेणां । घाली झांपडी खुंटी कानां ॥१॥
कैसा हुशार सावध राहीं । आपुला तूं अपुलेठायीं ॥ध्रु.॥
काळ जवळिच उभा पाहीं । नेदी कोणासि देऊं कांहीं ॥२॥
काळें पुरविली पाठी । वरुषें जालीं तरी साठी ॥३॥
काळ भोंवताला भोंवे । राम येऊं नेदी जिव्हे ॥४॥
तुका म्हणे काळा । कर्म मळितें तें जाळा ॥५॥
काळ अगदी जवळ येऊन उभा आहे, पण अज्ञानी माणूस डोळ्यांवर झापड ओढून व कानात दट्ट्या मारून बसला आहे. अरे माणसा, तू स्वतः सावध हो आणि आपल्या आत्महिताचा विचार कर. काळ पाठीशी उभा आहे हे लक्षात ठेव, तो तुला कशाचाही उपभोग घेऊ देणार नाही. तुला साठ वर्षे झाली तरी काळ तुझा पाठलाग करतच आहे. काळ तुमच्या भोवती फिरत आहे आणि तो जिभेवर रामनाम येऊ देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, काळाचा हा फेरा चुकवण्यासाठी कर्माचा मळ भक्तीच्या अग्नीत जाळून टाका.
॥ अभंग २०२७ ॥ अभंग रचना
दुष्ट भूषण सज्जनाचें । अलभ्यलाभ पुण्य त्याचें ॥१॥
धन्य ऐसा परउपकारी । जाय नरका आणिकांवारि ॥ध्रु.॥
मळ खाये संवदणी । करी आणिकांची उजळणी ॥२॥
तुका म्हणे त्याचा । प्रीती आदर करा साचा ॥३॥
दुष्ट माणसाने केलेली निंदा ही सज्जनासाठी भूषणावह असते, कारण त्यामुळे सज्जनाला न मागता पुण्याचा लाभ होतो. असा दुष्ट माणूस खरोखर धन्य व परोपकारी आहे, जो इतरांचे पाप स्वतःवर घेऊन त्यांना नरकापासून वाचवतो. जशी झाडू स्वतः मळ खाऊन किंवा घाण सोसून दुसऱ्याची जागा स्वच्छ करते, तसा हा दुष्ट माणूस इतरांचे दोष धुऊन त्यांना उजळून निघण्यास मदत करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणून अशा निंदकाचा व दुष्टाचा अंतःकरणापासून आदर व प्रीती करा.
॥ अभंग २०२८ ॥ अभंग रचना
साहोनियां टांकीघाये । पाषाण देव चि जाला पाहें ॥१॥
तया रीती दृढ मन । करीं साधाया कारण ॥ध्रु.॥
बाण शस्त्र साहे गोळी । सुरां ठाव उंच स्थळीं ॥२॥
तुका म्हणे सती । अग्न न देखे ज्या रीती ॥३॥
छिन्नीचे घाव सहन करूनच दगड दैवत्व प्राप्त करतो आणि देवाची मूर्ती बनतो. त्याचप्रमाणे आपले आत्महित साधण्यासाठी मन दृढ व सहनशील बनव. जो शूरवीर बाण, शस्त्र आणि गोळ्यांचे घाव अंगावर झेलतो, त्यालाच युद्धात किंवा समाजात उच्च स्थान मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जशी सती जाणारी स्त्री अग्नीची पर्वा करत नाही, तशी दुःखाची तमा न बाळगता ध्येयावर निष्ठा ठेवावी.
॥ अभंग २०२९ ॥ अभंग रचना
तेणें वेशें माझीं चोरिलीं अंगें । मानावया जग आत्मैपणे ।
नाहीं चाड भीड संसाराचें कोड । उदासीन सर्व गुणें ।
भय मोह लज्जा निरसली शंका । अवघियां एक चि पणें ।
विठ्ठलाच्या पायीं बैसोनि राहिलीं । भागलीं नुटित तेणें ॥१॥
आतां त्यांसीं काय चाले माझें बळ । जालोंसें दुर्बळ सत्वहीन ।
दग्ध पट दिसे संगति बरवंट । काय त्याचें कारण ॥ध्रु.॥
आळसें दृष्टी न पाहे आपुलें । एक चि देखिलें सर्वरूप ।
मानामान तेथें खुंटोनि राहिलें । पिसुन तो कोण बाप ।
ज्योति ना अंधार अवघा एकंकार । तेथें काय पुण्यपाप ।
विठ्ठलावांचुनि कांहीं च नावडे । वेगळाल्या भावें रूप ॥२॥
बळबडिवार लौकिक वेव्हार । गेली आशा तृष्णा माया ।
सुखदुःखाची वार्ता नाइके । अंतरलों दुरी तया ।
मीतूंपणनिःकाम होऊनि । राहिलों आपुलिया ठायां ।
तुजविण आतां मज नाहीं कोणी । तुका म्हणे देवराया ॥३॥
त्या विठ्ठलाच्या रूपाने माझे सर्व अंगच चोरून नेले आहे, ज्यामुळे मला संपूर्ण जग आत्मरूपाने दिसत आहे. आता मला संसाराची कोणतीही चाड, भीती किंवा कोड उरलेले नाही, सर्व गुणांच्या बाबतीत मी उदासीन झालो आहे. भय, मोह, लज्जा आणि शंका या सर्वांचे निरसन होऊन सर्वत्र एकच भाव उरला आहे. माझे चित्त विठ्ठलाच्या पायांशी स्थिर झाले असून सर्व थकवा निघून गेला आहे. आता त्यांच्यावर माझे काहीही बळ चालत नाही, मी स्वतः अगदी दुर्बळ झालो आहे. जसा जळलेला कापड आकाराने दिसतो पण त्याचे धागे नष्ट झालेले असतात, तशी माझी अवस्था झाली आहे. आळसामुळे माझी दृष्टी आता स्वतःकडे पाहत नाही, तर सर्वत्र एकाच परमेश्वराचे रूप पाहते. मान-अपमान तिथेच थांबले आहेत, मग आता निंदक कोण उरला? तिथे प्रकाशही नाही आणि अंधारही नाही, सर्व एकाकार झाले आहे, मग पुण्य नि पाप कसले उरले? आता विठ्ठलाशिवाय इतर काहीही आवडत नाही. लौकिक व्यवहार, बडबड, आशा, तृष्णा आणि माया सर्व निघून गेले आहे. सुख-दुःखाची गोष्टही मी ऐकत नाही, त्यापासून मी फार दूर झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवराया, मी-तू-पणा सोडून मी निष्काम होऊन आपल्या स्वरूपात स्थिर झालो आहे, आता तुझ्याशिवाय मला कोणीही उरलेले नाही.
॥ अभंग २०३० ॥ अभंग रचना
कथा पुराण ऐकतां । झोंप नाथिलि तत्वता । खाटेवरि पडतां । व्यापी चिंता तळमळ ॥१॥
ऐसी गहन कर्मगति । काय तयासी रडती । जाले जाणते जो चित्ती । कांहीं नेघे आपुला ॥ध्रु.॥
उदक लावितां न धरे । चिंता करी केव्हां सरे । जाऊं नका धीरें । म्हणे करितां ढवाळ्या ॥२॥
जवळी गोंचिड क्षीरा । जैसी कमळणी ददुऩरा । तुका म्हणे दुरा । देशत्यागें तयासी ॥३॥
हरिथा किंवा पुराण ऐकताना माणसाला पेंग किंवा झोप येते, पण तोच माणूस जेव्हा बाजल्यावर झोपायला जातो, तेव्हा चिंता आणि तळमळ त्याला घेरून टाकते. कर्माची गती ही अशी गहन आहे, मग अशा लोकांसाठी काय रडत बसणार? जो स्वतःला शहाणा समजतो, तो काही चांगला उपदेश ग्रहण करत नाही. डोळ्यांना पाणी लावले तरी झोप येत नाही आणि ही कथा केव्हा संपेल याचीच तो चिंता करतो. कीर्तनात धीराने बसण्याऐवजी तो निघून जाण्याची घाई करतो. जसा गोचीड दुधाच्या जवळ असूनही ते पित नाही आणि बेडूक कमळाजवळ असूनही चिखलात राहतो, तशी यांची अवस्था असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा लोकांपासून दूर राहणे आणि त्यांना सोडून देणे हेच हितकारक आहे.
॥ अभंग २०३१ ॥ अभंग रचना
संदेह बाधक आपआपणयांतें । रज्जुसर्पवत भासतसे ।
भेऊनियां काय देखिलें येणें । मारें घायेंविण लोळतसे ॥१॥
आपणें चि तारी आपण चि मारी । आपण उद्धरी आपणयां ।
शुकनळिकेन्यायें गुंतलासी काय । विचारूनि पाहें मोकळिया ॥ध्रु॥
पापपुण्य कैसे भांजिले अख । दशकाचा एक उरविला ।
जाणोनियां काय होतोसी नेणता । शून्या ठाव रिता नाहीं नाहीं ॥२॥
दुरा दृष्टी पाहें न्याहाळूनि । मृगजला पाणी न म्हणें चाडा ।
धांवतां चि फुटे नव्हे समाधान । तुका म्हणे जाण पावे पीडा ॥३॥
माणसाच्या मनातील संशयच त्याला त्रास देतो, जसे दोरीला साप समजून माणूस भितो. त्याने काय पाहिले कोण जाणे, पण विनाकारण मार न खाताच तो भीतीने लोळत पडतो. माणूस स्वतःच स्वतःचा उद्धार करतो आणि स्वतःच स्वतःचा नाशही करतो. नळीला धरून बसलेल्या पोपटासारखा तू व्यर्थ का गुंतला आहेस? विचार करून पाहा, तू आधीच मोकळा आहेस. पाप-पुण्याचा हिशोब मोडून एका परमेश्वरालाच बाकी ठेव. सर्व काही समजूनही तू अज्ञानी का होतोस? शून्य किंवा पोकळी कुठेही नाही, सर्वत्र तोच भरलेला आहे. जरा सूक्ष्म दृष्टीने पारखून पाहा, मृगजळाला खरे पाणी समजून त्याच्या मागे धावू नकोस. त्यामागे धावल्याने प्राण सुटतील पण समाधान मिळणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भ्रमामुळे माणसाला केवळ त्रास व दुःखच प्राप्त होते.
॥ अभंग २०३२ ॥ अभंग रचना
कथे उभा अंग राखे जो कोणी । ऐसा कोण गणी तया पापा ॥१॥
येथें तो पातकी न येत साच भला । रणीं कुचराला काय चाले ॥ध्रु.॥
कथे बैसोनी आणीक चर्चा । धिग त्याची वाचा कुंभपाक ॥२॥
तुका म्हणे ऐलपैल ते थडीचे । बुडतील साच मध्यभागीं ॥३॥
हरिकथेमध्ये उभा राहून जो स्वतःचे शरीर जपतो किंवा आळस करतो, त्याच्या पापाची गणना कोण करणार? असा पापी माणूस कथेला न आलेलाच बरा, कारण युद्धाच्या मैदानात भित्र्या माणसाचे काय काम? हरिकथेत बसून जो भलत्याच विषयांची चर्चा करतो, त्याच्या वाणीचा धिक्कार असो, त्याला कुंभपाक नरकाची प्राप्ती होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, असे लोक या काठाचे ना त्या काठाचे राहतात, ते संसाराच्या प्रवाहात मधोमध बुडून जातात.
॥ अभंग २०३३ ॥ अभंग रचना
नावडे ज्या कथा उठोनियां जाती । ते यमा फावती बरे वोजा ॥१॥
तो असे जवळी गोंचिडाच्या न्यायें । देशत्यागें ठायें तया दुरी ॥ध्रु.॥
नव्हे भला कोणी नावडे दुसरा । पाहुणा किंकरा यमा होय ॥२॥
तुका म्हणे तया करावें तें काईं । पाषाण कां नाहीं जळामध्यें ॥३॥
ज्यांना हरिकथा आवडत नाही आणि जे कथेमधून उठून निघून जातात, ते यमदूतांच्या तावडीत सहज सापडतात. असा माणूस दुधाजवळ असलेल्या गोचिड्यासारखा देवाजवळ असूनही भक्तीपासून दूर राहतो, म्हणून त्याला दूरच ठेवले पाहिजे. जो कोणाचेही भले करत नाही आणि ज्याला दुसरा कोणी आवडत नाही, तो यमदूतांचा पाहुणा बनतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा माणसाचे काय करणार? पाण्यात पडून राहणारा दगड जसा कधी भिजत नाही, तशीच यांची अवस्था असते.
॥ अभंग २०३४ ॥ अभंग रचना
जवळी नाहीं चित्ति । काय मांडियेलें प्रेत ॥१॥
कैसा पाहे चद्रिद्राष्टि । दीप स्नेहाच्या शेवटीं ॥ध्रु.॥
कांतेलेंसें श्वान । तैसें दिशा हिंडे मन ॥२॥
त्याचे कानीं हाणे । कोण बोंब तुका म्हणे ॥३॥
हरिकथेत बसून जर मनच जवळ नसेल, तर हे जिवंत प्रेत का मांडले आहे? दिवा विझताना जसा मंद आणि काळवंडलेला प्रकाश देतो, तशी या अज्ञानी माणसाची दृष्टी असते. पिसाळलेले कुत्रे जसे दाही दिशांना भटकते, तसे याचे मन भटकत असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा माणसाच्या कानात ओरडून सांगणार तरी कोण आणि त्याचा काय उपयोग होणार?
॥ अभंग २०३५ ॥ अभंग रचना
दुर्बळा वाणीच्या एक दोनि सिद्धि । सदैवा समाधि विश्वरूपीं ॥१॥
काय त्याचें वांयां गेलें तें एक । सदा प्रेमसुख सर्वकाळ ॥ध्रु.॥
तीर्थ देव दुरी तया भाग्यहीना । विश्व त्या सज्जना दुमदुमिलें ॥२॥
तुका म्हणे एक वाहाती मोळिया । भाग्यें आगळिया घरा येती ॥३॥
ज्याची वाणी व भक्ती दुर्बळ आहे, त्याला एकाद्या-दुसऱ्या सिद्धीचा मोह होतो, पण जो भाग्यवान भक्त आहे, त्याला सर्व विश्वातच समाधीचा अनुभव येतो. अशा भक्ताचे काहीही वाया जात नाही, त्याला सर्वकाळ केवळ भक्तीच्या प्रेमाचे सुखच मिळते. ज्याच्या नशिबात भक्ती नाही, त्याला देव आणि तीर्थे फार दूर वाटतात, पण सज्जनासाठी हे सर्व विश्वच आनंदाने दुमदुमून जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, काही लोक लाकडाच्या मोळ्या वाहण्यात आयुष्य घालवतात, तर भाग्यवान लोकांच्या घरी समृद्धी स्वतःहून चालून येते.
॥ अभंग २०३६ ॥ अभंग रचना
परिमळें काष्ठ ताजवां तुळविलें । आणीक नांवांचीं थोडीं । एक तें कातिवें उभविलीं ढवळारें
एकाचिया कुड मेडी । एक दीनरूप आणिती मेळिया । एक ते बांधोनि माड ।
अवघियां बाजार एक चि जाला । मांविकलीं आपुल्या पाडीं ॥१॥
गुण तो सार रूपमध्यकार । अवगुण तो फार पीडीतसे ॥ध्रु.॥
एक गुणें आगळे असती । अमोल्य नांवांचे खडे । एक समर्थ दुर्बळा घरीं ।
फार मोलाचे थोडे । एक झगमग करिती वाळवंटीं । कोणी न पाहाती तयांकडे ।
सभाग्य संपन्न आपुलाले घरीं । मायेक दैन्य बापुडें ॥२॥
एक मानें रूपें सारिख्या असती । अनेकप्रकार याती । ज्याचिया संचितें जैसें आलें पुढें ।
तयाची तैसी च गति । एक उंचपदीं बैसउनि सुखें । दास्य करवी एका हातीं
तुका म्हणे कां मानिती सुख । चुकलिया वांयां खंती ॥३॥
सुगंधामुळे चंदनाचे लाकूड तराजूत तोलले जाते, तर इतर साधी लाकडे तुच्छ ठरतात. काही लाकडांपासून सुंदर घरे व महाल बनवले जातात, तर काहींच्या केवळ झोपड्या व मेडी बनतात. काही लाकडे जाळण्यासाठी मोळ्यांच्या रूपात आणली जातात, तर काही उंच माड म्हणून उभारली जातात. बाजार तर सर्वांसाठी एकच आहे, पण प्रत्येकाची किंमत त्याच्या योग्यतेनुसार ठरते. रूप आणि आकार हे मध्यम दर्जाचे असतात, खरा सार तर गुणच असतो, तर अवगुण माणसाला पीडा देतो. काही रत्ने किंवा खडे आपल्या गुणांमुळे अत्यंत अमूल्य असतात, तर काही साधे खडे वाळवंटात चमकतात पण त्यांच्याकडे कोणी पाहत नाही. काही बाह्यरूपाने आणि मानाने सारखे दिसतात, पण त्यांच्या जाती व गुण वेगवेगळे असतात. ज्याच्या संचितानुसार जे समोर येते, त्याला तशीच गती मिळते. एकाला उच्च पदावर बसवले जाते, तर दुसऱ्याकडून दास्य करून घेतले जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मग लोक व्यर्थ सुख किंवा दुःखाची खंत का बाळगतात?
॥ अभंग २०३७ ॥ अभंग रचना
नाहीं आम्हां शत्रु सासुरें पिसुन । दाटलें हें घन माहियेर ॥१॥
पाहें तेथें पांडुरंग रखुमाईं । सत्यभामा राही जननिया ॥ध्रु.॥
लज्जा भय कांही आम्हां चिंता नाहीं । सर्वसुखें पायीं वोळगती ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही सदैवाचीं बाळें । जालों लडिवाळें सकळांचीं ॥३॥
आम्हाला आता कोणतीही सासुरवास करणारी शत्रू किंवा निंदक व्यक्ती उरलेली नाही, सर्वत्र आमचे सुंदर माहेरच भरून राहिले आहे. मी जिथे पाहीन तिथे मला पांडुरंग, रखुमाई, सत्यभामा आणि राही या माझ्या माता-पितांचेच दर्शन होते. आता आम्हाला कोणतीही लज्जा, भय किंवा चिंता उरलेली नाही, सर्व सुखे देवाच्या चरणांशी आमच्या सेवेला उभी आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही अत्यंत भाग्यवान बाळ आहोत आणि सर्वांचे लाडके झालो आहोत.
॥ अभंग २०३८ ॥ अभंग रचना
गर्भा असतां बाळा । कोण पाळी त्याचा लळा ॥१॥
कैसा लाघवी सूत्रधारी । कृपाळुवा माझा हरी ॥ध्रु.॥
सर्प पिलीं वितां चि खाय । वांचलिया कोण माय ॥२॥
गगनीं लागला कोसरा । कोण पुरवी तेथें चारा ॥३॥
पोटीं पाषाणांचे जीव । कवण जीव त्याचा भाव ॥४॥
तुका म्हणे निश्चळ राहें । होईंल तें सहज पाहें ॥५॥
बाळ आईच्या गर्भात असताना त्याचा सांभाळ कोण करतो आणि त्याचे लाड कोण पुरवतो? माझा हरी किती कृपाळू आणि लीला करणारा सूत्रधार आहे. नागिण विल्यानंतर स्वतःच्याच पिल्लांना खाते, मग जी पिल्ले वाचतात त्यांची आई कोण असते? आकाशात टांगलेल्या कोळ्याच्या जाळ्यात कीटकांना चारा कोण पुरवतो? दगडाच्या पोटात असणाऱ्या जिवांचे पोषण कोण करतो? तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणून मनापासून निश्चिंत राहा, जे काही घडेल ते सहजपणे पाहत राहा, देव सर्वांचे पोषण करणारा आहे.
॥ अभंग २०३९ ॥ अभंग रचना
न म्हणे कवणां सद्धि साधक गंव्हार । अवघा विश्वंभर वांचूनियां ॥१॥
ऐसें माझे बुद्धि काया वाचा मन । लावीं तुझें ध्यान पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
गातां प्रेमगुण शंका माझ्या मनीं । नाचतां रंगणीं नाठवावी ॥२॥
देई चरणसेवा भूतांचें भजन । वर्णा अभिमान सांडवूनि ॥३॥
आशापाश माझी तोडीं माया चिंता । तुजविण वेथा नको कांहीं ॥४॥
तुका म्हणे सर्व भाव तुझे पायीं । राहे ऐसें देई प्रेम देवा ॥५॥
मी कोणालाही सिद्ध, साधक किंवा अज्ञानी म्हणणार नाही, कारण सर्वत्र एका विश्वंभराशिवाय दुसरे काहीही नाही. हे पांडुरंगा, माझी बुद्धी, काया, वाचा आणि मन तुझ्या ध्यानातच लीन कर. तुझे प्रेमगुण गाताना आणि कीर्तनाच्या रंगणात नाचताना माझ्या मनात कोणतीही शंका किंवा संकोच उरू नये. वर्णाचा अहंकार सोडून मला सर्व भूतमात्रांची सेवा आणि तुझ्या चरणांची भक्ती दे. माझे आशेचे पाश, माया आणि चिंता तोडून टाक, तुझ्याशिवाय मला दुसरा कोणता विरह किंवा त्रास नको. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, माझा सर्व भाव तुझ्या चरणांशी स्थिर राहील असे प्रेम मला दे.
॥ अभंग २०४० ॥ अभंग रचना
अग्निमाजी गेलें । अग्नि होऊन तें च ठेलें ॥१॥
काय उरलें तया पण । मागील तें नाम गुण ॥ध्रु.॥
लोह लागेपरिसा अंगीं । तो ही भूषण जाला जगीं ॥२॥
सरिता वोहळा ओघा । गंगे मिळोनि जाल्या गंगा ॥३॥
चंदनाच्या वासें । तरु चंदन जालेस्पर्शे ॥४॥
तुका जडला संतां पायीं । दुजेपणा ठाव नाहीं ॥५॥
अग्नीत जे काही पडते, ते अग्नीरूपच होऊन जाते. त्याचा मागील नाम, गुण किंवा वेगळेपणा काहीही उरत नाही. लोखंडाला परिसाचा स्पर्श होताच त्याचे सोने होते आणि ते जगात आभूषण बनते. लहान-मोठे ओढे आणि नद्या गंगेला मिळताच गंगाच बनतात. चंदनाच्या सुवासिक स्पर्शाने आजूबाजूची झाडेही चंदन बनतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, तसा मी संतांच्या चरणांशी जडलो आहे, आता माझ्या ठायी द्वैत किंवा दुजाभाव उरलेला नाही.
॥ अभंग २०४१ ॥ अभंग रचना
ऐशा भाग्यें जालों । तरी धन्य जन्मा आलों ॥१॥
रुळें तळीले पायरी । संत पाय देती वरी ॥ध्रु.॥
प्रेमामृतपान । होईंल चरणरजें स्नान ॥२॥
तुका म्हणे सुखें । तया हरतील दुःखें ॥३॥
जर मला असे उदंड भाग्य लाभले, तरच माझा जन्म धन्य झाला असे मी मानेन. मंदिराच्या पायरीवर मी धूळ बनून पडून राहीन, जिथे संत आपले चरण ठेवतील. मला त्यांच्या प्रेमामृताचे प्राशन करायला मिळेल आणि त्यांच्या चरणधुळीने माझे स्नान होईल. तुकाराम महाराज म्हणतात, या सुखाने माझी सर्व दुःखे आपोआप नाहीशी होतील.
॥ अभंग २०४२ ॥ अभंग रचना
करितां या सुखा । अंतपार नाहीं लेखा ॥१॥
माथां पडती संतपाय । सुख कैवल्य तें काय ॥ध्रु.॥
ऐसा लाभ नाहीं । दुजा विचारितां कांहीं ॥२॥
तुका म्हणे गोड । तेथें पुरे माझें कोड ॥३॥
संतसेवेच्या या सुखाचा अंत किंवा परिमाण सांगता येत नाही. संतांचे चरण मस्तकावर लाभणे यापुढे मोक्षाचे सुख तरी काय जमेस धरायचे? विचार करून पाहिला तर याहून दुसरा कोणता मोठा लाभ नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सुख इतके गोड आहे की यात माझे सर्व कौतुक आणि मनोरथ पूर्ण होतात.
॥ अभंग २०४३ ॥ अभंग रचना
वेद जया गाती । आम्हां तयाची संगति ॥१॥
नाम धरियेलें कंठीं । अवघा सांटविला पोटीं ॥ध्रु.॥
ॐकाराचें बीज । हातीं आमुचे तें निज ॥२॥
तुका म्हणे बहु मोटें । अणुरणियां धाकुटें ॥३॥
वेद ज्या परमेश्वराचे गुणगान गातात, त्याचीच नित्य सांगत आम्हाला लाभली आहे. आम्ही त्याचे नाम कंठात धारण केले असून त्याला पूर्णपणे अंतःकरणात साठवले आहे. ओंकाराचे मूळ बीज असलेले निजधन आमच्या हाती आले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो परमेश्वर सूक्ष्म कणापेक्षाही लहान आहे आणि संपूर्ण ब्रह्मांडापेक्षाही मोठा आहे.
॥ अभंग २०४४ ॥ अभंग रचना
तूं श्रीयेचा पति । माझी बहु हीन याती ॥१॥
दोघे असों एके ठायीं । माझा माथा तुझे पायी ॥ध्रु.॥
माझ्या दीनपणां पार । नाहीं बहु तूं उदार ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगा । मी ओहोळ तूं गंगा ॥३॥
तू लक्ष्मीचा पती श्रीहरी आहेस आणि माझी जात अगदी हीन आहे. तरीही आपण दोघे एकाच ठिकाणी आहोत, माझा मस्तक तुझ्या चरणांवर ठेवलेला आहे. माझ्या दैन्याला काही सीमा नाही, पण तू अत्यंत उदार आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, मी एका लहान ओढ्यासारखा आहे आणि तू पावन गंगेसारखा आहेस.
॥ अभंग २०४५ ॥ अभंग रचना
मी याचक तूं दाता । काय सत्य पाहों आतां ॥१॥
म्या तों पसरिला हात । करीं आपुलें उचित ॥ध्रु.॥
आम्ही घ्यावें नाम । तुम्हां समाधान काम ॥२॥
तुका म्हणे देवराजा । वाद खंडीं तुझा माझा ॥३॥
मी मागणारा याचक आहे आणि तू देणारा दाता आहेस, आता आपण यात काय खरे ते पाहू. मी तुझ्यापुढे माझे हात पसरले आहेत, आता तुला जे योग्य वाटेल ते तू कर. आम्ही फक्त तुझे नाम घ्यायचे आणि आम्हाला समाधान देणे हे तुझे काम आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवराजा पांडुरंगा, आता तुझ्या नि माझ्या नात्यातील सर्व वाद मिटवून टाक.
॥ अभंग २०४६ ॥ अभंग रचना
तुझे पोटीं ठाव । व्हावा ऐसा माझा भाव ॥१॥
करीं वासनेसारिखें । प्राण फुटे येणें दुःखें ॥ध्रु.॥
अहंकार खोटे । वाटे श्वापदांची थाटे ॥२॥
तुका म्हणे आईं । हातीं धरूनि संग देईं ॥३॥
तुझ्या हृदयात मला जागा मिळावी, असाच माझा भाव आहे. माझ्या वासनेनुसार मला सोडू नकोस, कारण तुझ्या विरहाच्या दुःखाने माझा प्राण व्याकुळ होत आहे. हे खोटे अहंकार मला हिंस्त्र श्वापदांच्या टोळीसारखे वाटतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठल माउली, माझा हात धरून मला तुझा नित्य सहवास दे.
॥ अभंग २०४७ ॥ अभंग रचना
दारीं परोवरी । कुडीं कवाडीं मी घरीं ॥१॥
तुमच्या लागलों पोषणा । अवघे ठायीं नारायणा ॥ध्रु.॥
नेदी खाऊं जेवूं । हातींतोंडींचें ही घेऊं ॥२॥
तुका म्हणे अंगीं । जडलों ठायींचा सलगी ॥३॥
तुझ्या घराच्या दारात, कुंपणाजवळ आणि कवाडामागे मी पडून आहे. हे नारायणा, मी सर्व प्रकारे तुझ्याच आश्रयाला आणि पोषणाला लागलो आहे. तुला सहज खाऊ-जेवू देणार नाही, तुझ्या हातातील नि तोंडातील घासही मी प्रेमाने हिसकावून घेईन. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी अगदी जवळचा होऊन तुझ्याशी हक्काची सलगी साधली आहे.
॥ अभंग २०४८ ॥ अभंग रचना
मज कोणी कांहीं करी । उमटे तुमचे अंतरीं ॥१॥
व्याला वाडविलें म्हुण । मज सुख तुज सीण ॥ध्रु.॥
माझें पोट धालें । तुझे अंगीं उमटलें ॥२॥
तुका म्हणे खेळें । तेथें तुमचिया बळें ॥३॥
मला कोणी काहीही केले, तरी त्याचा अनुभव किंवा कळ तुझ्या अंतःकरणात उमटते. तू मला जन्म देऊन वाढवले आहेस, त्यामुळे मला सुख झाले तरी तुला श्रम आणि काळजी वाटते. माझे पोट भरले की त्याचे समाधान तुझ्या अंगावर दिसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी जो काही भक्तीचा खेळ खेळतो, तो सर्व तुझ्याच बळावर खेळतो.
॥ अभंग २०४९ ॥ अभंग रचना
जोडोनियां कर । उभा राहिलों समोर ॥१॥
हें चि माझें भांडवल । जाणे कारण विठ्ठल ॥ध्रु.॥
भाकितों करुणा । आतां नुपेक्षावें दीना ॥२॥
तुका म्हणे डोईं । ठेवीं वेळोवेळां पायीं ॥३॥
दोन्ही हात जोडून मी तुझ्यासमोर नम्रपणे उभा राहिलो आहे. हेच माझे एकमेव भांडवल आहे आणि याचे मर्म विठ्ठलच जाणतो. मी तुझी करुणा भाकत आहे, आता या दीनाची अवहेलना करू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी वारंवार माझे मस्तक तुझ्या चरणांवर ठेवत आहे.
॥ अभंग २०५० ॥ अभंग रचना
आम्ही घ्यावें तुझें नाम । तुम्ही आम्हां द्यावें प्रेम ॥१॥
ऐसें निवडिलें मुळीं । संतीं बैसोनि सकळीं ॥ध्रु.॥
माझी डोईं पायांवरी । तुम्ही न धरावी दुरी ॥२॥
तुका म्हणे केला । खंड दोघांचा विठ्ठला ॥३॥
आम्ही तुमचे नामस्मरण करायचे आणि तुम्ही आम्हाला तुमचे प्रेम द्यायचे. असा निर्णय सर्व संतांनी एकत्र बसून सुरुवातीलाच पक्का केला आहे. माझे मस्तक तुमच्या चरणांवर आहे, तुम्ही मला कधीही स्वतःपासून दूर करू नका. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, आपल्या दोघांमधील हा भक्तीचा करार आता पक्का झाला आहे.
॥ अभंग २०५१ ॥ अभंग रचना
वारिलें लिगाड । बहुदिसांचें हें जाड ॥१॥
न बोलावें ऐसें केलें । काहीं वाउगें तितुलें ॥ध्रु.॥
जाला चौघांचार । गेला खंडोनि वेव्हार ॥२॥
तुका म्हणे देवा । करीन ते घ्यावी सेवा ॥३॥
कित्येक दिवसांचा हा जो मोठा पसारा नि कटकट होती, ती मी आता दूर केली आहे. जे काही व्यर्थ नि नको ते होते, ते सर्व मी बोलणेच बंद केले आहे. चारचौघांत या सर्व व्यवहाराचा शेवट झाला असून सर्व जुने हिशोब मिटले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आता मी जे काही प्रेमाने करीन, ती सेवा तू स्वीकारून घ्यावी.
॥ अभंग २०५२ ॥ अभंग रचना
पायरवे अन्न । मग करी क्षीदक्षीण ॥१॥
ऐसे होती घातपात । लाभे विण संगें थीत ॥ध्रु.॥
जन्माची जोडी । वाताहात एके घडी ॥२॥
तुका म्हणे शंका । हित आड या लौकिका ॥३॥
दुसऱ्याच्या पावलांचा आवाज ऐकून किंवा अन्नाच्या आशेने माणूस स्वतःला त्रास व क्षीण करून घेतो. दुष्टांच्या संगतीने असा विनाकारण घातपात होतो आणि कोणत्याही लाभाशिवाय नुकसान सोसावे लागते. आयुष्यभराची कमाई एका क्षणात धुळीस मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, लौकिक जगाची शंका आणि लोकलाज माणसाच्या आत्महिताच्या आड येते.
॥ अभंग २०५३ ॥ अभंग रचना
आम्हां वैष्णवांचा । नेम काया मनें वाचा ॥१॥
धीर धरूं जिवासाटीं । येऊं नेदूं लाभा तुटी ॥ध्रु.॥
उचित समय । लाजनिवारावें भय ॥२॥
तुका म्हणे कळा । जाणों नेम नाहीं बाळा ॥३॥
आम्हा वैष्णवांचा काया, मन आणि वाणीने एकच दृढ नियम आहे. प्राणाची बाजी लावून आम्ही धीर धरू आणि भक्तीच्या लाभात कधीही खोट येऊ देणार नाही. योग्य वेळ आल्यावर लोकलाज आणि भय पूर्णपणे सोडून दिले पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तीची कला आणि हा नियम न पाळणारा माणूस लहान बाळासारखा अनभिज्ञ राहतो.
॥ अभंग २०५४ ॥ अभंग रचना
उलंघिली लाज । तेणें साधियेलें काज ॥१॥
सुखें नाचे पैलतीरीं । गेलों भवाचे सागरीं ॥ध्रु.॥
नामाची सांगडी । सुखें बांधली आवडी ॥२॥
तुका म्हणे लोकां । उरली वाचा मारीं हाका ॥३॥
ज्याने लोकलाज सोडून दिली, त्याने आपले आत्महित साधून घेतले. तो आता संसाराच्या भवसागरातून पार होऊन पैलतीरावर आनंदाने नाचतो. भगवंताच्या नामाचा आधार घेऊन आवडीने भक्तीची सांगडी बांधली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी वाणी उरली आहे तोपर्यंत मी जगाला मोठ्याने हाका मारून हाच उपदेश करत राहीन.
॥ अभंग २०५५ ॥ अभंग रचना
बैसलोंसे दारीं । धरणें कोंडोनि भिकारी ॥१॥
आतां कोठें हालों नेदीं । बरी सांपडली संदी ॥ध्रु.॥
किती वेरझारा । मागें घातलीया घरा ॥२॥
माझें मज नारायणा । देतां कां रे नये मना ॥३॥
भांडावें तें किती । बहु सोसिली फजिती ॥४॥
तुका म्हणे नाहीं । लाज तुझे अंगीं कांहीं ॥५॥
मी भिकारी बनून तुझ्या दारात धरणे धरून बसलो आहे. आता तुला कुठूनही हलू देणार नाही, मला छान संधी सापडली आहे. तुझ्या घरामागे मी आजवर कितीतरी फेऱ्या घातल्या आहेत. हे नारायणा, माझे जे भक्तीचे सुख आहे ते मला देण्यास तुझे मन का तयार होत नाही? तुझ्याशी किती भांडायचे, मी आजवर खूप फजिती सोसली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझ्या अंगी अजिबात दया नि लाज उरलेली नाही का?
॥ अभंग २०५६ ॥ अभंग रचना
जालों द्वारपाळ । तुझें राखिलें सकळ ॥१॥
नाहीं लागों दिलें अंगा । आड ठाकलों मी जगा ॥ध्रु.॥
करूनियां नीती । दिल्याप्रमाणें चालती ॥२॥
हातीं दंड काठी । भा जिवाचिये साटीं ॥३॥
बळ बुद्धी युक्ति । तुज दिल्या सर्व शक्ति ॥४॥
तुका म्हणे खरा । आतां घेईंन मुशारा ॥५॥
मी तुझा द्वारपाल झालो आहे आणि तुझे सर्व घर मी सांभाळले आहे. जगाच्या त्रासाची झळ मी तुझ्या अंगाला लागू दिली नाही, मी स्वतः जगाच्या समोर ढाल बनून उभा राहिलो. नीतीचे पालन करून तुझ्या आज्ञेप्रमाणे सर्व कारभार चालवला. हातात काठी घेऊन प्राणाची बाजी लावून तुझे रक्षण केले. माझे बळ, बुद्धी आणि युक्ती या सर्व शक्ती मी तुझ्याच सेवेसाठी अर्पण केल्या. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता खरा सेवक म्हणून मी तुझ्याकडून माझा पूर्ण पगार किंवा मेहनताना वसूल करीन.
॥ अभंग २०५७ ॥ अभंग रचना
फळाची तों पोटीं । घडे वियोगें ही भेटी ॥१॥
करावें चिंतन । सार तें चि आठवण ॥ध्रु.॥
चित्त चित्ती ग्वाही । उपचारें चाड नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे देवा । पावे अंतरींची सेवा ॥३॥
वृक्षाच्या फळाची जशी वियोगातही झाडाशी भेट घडते, तशी भक्ताची स्थिती असते. सतत भगवंताचे चिंतन करणे आणि त्याची आठवण ठेवणे हेच जीवनाचे सार आहे. मनाची साक्ष मनालाच असते, तिथे बाह्य उपचारांची गरज नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, अंतःकरणापासून केलेली ही खरी सेवा तुला तत्काळ पोहोचते.
॥ अभंग २०५८ ॥ अभंग रचना
दुर्बळाचें कोण । ऐके घालूनियां मन । राहिलें कारण । तयावांचूनि काय तें ॥१॥
कळों आलें अनुभवें । पांडुरंगा माझ्या जीवें । न संगतां ठावें । पडे चर्या देखोनि ॥ध्रु.॥
काम क्रोध माझा देहीं । भेदाभेद गेले नाहीं । होतें तेथें कांहीं । तुज कृपा करितां ॥२॥
हें तों नव्हे उचित । नुपेक्षावें शरणागत । तुका म्हणे रीत । तुमची आम्हां न कळे ॥३॥
या जगात दुर्बळ माणसाचे ऐकून तरी कोण घेते? पण तुझ्याशिवाय माझे कोणते काम अडकून राहिले आहे? हे पांडुरंगा, मला माझ्या अनुभवाने कळून आले आहे की चेहरा पाहताच मनातले सर्व न सांगता तुला समजते. माझ्या देहातील काम, क्रोध आणि भेदाभेद अजून पूर्णपणे गेले नाहीत, पण तुझी कृपा झाल्यावर ते काही उरणार नाहीत. तरीही शरणागताची अवहेलना करणे तुला योग्य शोभत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुमची ही अथांग रीत आम्हा मानवांना समजत नाही.
॥ अभंग २०५९ ॥ अभंग रचना
आम्ही भाव जाणों देवा । न कळती तुझिया मावा । गणिकेचा कुढावा । पतना न्यावा दशरथ ॥१॥
तरी म्यां काय गा करावें । कोण्या रीती तुज पावें । न संगतां ठावें । तुम्हांविण न पडे ॥ध्रु.॥
दोनी फाकलिया वाटा । गोवी केला घटापटा । नव्हे धीर फांटा । आड रानें भरती ॥२॥
तुका म्हणे माझे डोळे । तुझे देखती हे चाळे । आतां येणें वेळे । चरण जीवें न सोडीं ॥३॥
हे देवा, आम्ही फक्त भाव जाणतो, तुझ्या अद्भुत लीला आणि माया आम्हाला समजत नाहीत. तू गणिकेचा उद्धार केलास आणि राजा दशरथाला विरहाने पतनाकडे पाठवलेस. मग मी काय करावे आणि कोणत्या मार्गाने तुला प्राप्त करून घ्यावे? तू स्वतः सांगितल्याशिवाय आम्हाला काही समजणार नाही. बुद्धीचे विविध फाटे आणि शास्त्रांचे वाद विवाद यात मन अडकून पडले आहे, धीर सुटून मन आडरानी धावत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे डोळे तुझे हे लीलांचे चाळे पाहत आहेत, पण आता या वेळी मी प्राणांतिक स्थितीतही तुझे चरण सोडणार नाही.
॥ अभंग २०६० ॥ अभंग रचना
वेरझारीं जाला सीण । बहु केलें क्षीदक्षीण । भांडणासी दिन । आजी येथें फावला ॥१॥
आतां काय भीड भार । धरूनियां लोकचार । बुडवूनि वेव्हार । सरोबरी करावी ॥ध्रु.॥
आलें बहुतांच्या मना । कां रे न होसी शाहाणा । मुळींच्या वचना । आम्ही जागों आपुल्या ॥२॥
तुका म्हणे चौघांमधीं । तुज नेलें होतें आधीं । आतां नामधीं । उरी कांहीं राहिली ॥३॥
जन्माच्या फेऱ्या मारून मारून जीव थकला आहे आणि खूप हाल सोसले आहेत. आज तुला गाठून तुझ्याशी भांडण्याचा योग जुळून आला आहे. आता कसली लोकलाज नि कसला संकोच बाळगायचा? सर्व व्यवहार बुडवून आज तुझ्याशी हिशोब बरोबर करायचा आहे. कितीतरी लोकांच्या मनात येते की तू शहाणा का होत नाहीस? आम्ही तर आमच्या मूळ भक्तीच्या शब्दाला जागणारे आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांच्या आणि भक्तांच्या सभांमध्ये तुला आधीच नेऊन उभे केले आहे, आता केवळ तुझ्या नामाची ओळख उरली आहे.
॥ अभंग २०६१ ॥ अभंग रचना
कल्पतरूखालीं । फळें येती मागीतलीं ॥१॥
तेथें बैसल्याचा भाव । विचारूनि बोलें ठाव ॥ध्रु.॥
द्यावें तें उत्तर । येतो प्रतित्याचा फेर ॥२॥
तुका म्हणे मनीं । आपुल्या च लाभहानि ॥३॥
कल्पवृक्षाखाली बसल्यावर जी इच्छा करू, ती फळे तत्काळ मिळतात. त्यामुळे तिथे बसलेल्या माणसाने विचारपूर्वक आणि योग्य तोच भाव मनात धरावा. आपण जसे मागतो किंवा बोलतो, तसाच अनुभव फिरून आपल्यासमोर येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणून स्वतःचा लाभ किंवा तोटा हा पूर्णपणे आपल्याच मनातील विचारांवर अवलंबून असतो.
॥ अभंग २०६२ ॥ अभंग रचना
रंगें पालट न घरी । खेवलें अंतरीं पालटेना ॥१॥
सावळें निखळ कृष्णनाम ठसे । अंगसंगें कैसे शोभा देती ॥ध्रु.॥
पवित्र जालें तें न लिंपे विटाळा । नैदी बैसों मला आडवरी ॥२॥
तुका म्हणे काळें काळें केलें तोंड । प्रकाश अभंड देखोनियां ॥३॥
अंतःकरणात एकदा भक्तीचा रंग पक्का बसला की तो कधीही पालटत नाही. हे सावळ्या कृष्णाचे निष्कलंक नाम मनावर ठसले असून ते अंगाशी जोडले गेल्यावर अत्यंत शोभा देते. जे मन एकदा पवित्र झाले, त्याला कोणताही विटाळ किंवा दोष शिवू शकत नाही आणि ते मला वाईट मार्गावर जाऊ देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताचा अखंड प्रकाश पाहून अज्ञान आणि काळाचे तोंड काळे पडले आहे.
॥ अभंग २०६३ ॥ अभंग रचना
जगा काळ खाय । आम्ही माथां दिले पाय ॥१॥
नाचों तेथें उभा राहे । जातां व्यंग करी साहे ॥ध्रु.॥
हरिच्या गुणें धाला । होता खात चि भुकेला ॥२॥
तुका म्हणे हळु । जाला कढत शीतळु ॥३॥
संपूर्ण जगाला काळ भक्षण करतो, पण आम्ही त्या काळाच्याच मस्तकावर पाय दिला आहे. आम्ही जिथे प्रेमाने नाचतो, तिथे देव स्वतः उभा राहतो आणि काही उणीव भासल्यास आमचे सहाय्य करतो. जो आधी सर्व काही भोगूनही भुकेलेला होता, तो आता हरीच्या गुणांनी तृप्त झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तापलेला संसारताप आता हळूहळू शांत व शीतल झाला आहे.
॥ अभंग २०६४ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हरस घेई काढा । जेणें पीडा वारेल ॥१॥
पथ्य नाम विठोबाचें । अणीक वाचे न सेवीं ॥ध्रु.॥
भवरोगाऐसें जाय । आणीक काय क्षुल्लकें ॥२॥
तुका म्हणे नव्हे बाधा । अणीक कदा भूतांची ॥३॥
ब्रह्मरसरूपी काढा प्राशन कर, ज्यामुळे तुझ्या जन्मामरणाची सर्व पीडा दूर होईल. विठोबाच्या नामाचे पथ्य सांभाळ आणि जिभेने इतर भलते काहीही बोलू नकोस. यामुळे संसारासारखा मोठा भयानक रोग नाहीसा होतो, मग इतर क्षुद्र आजारांची काय कथा? तुकाराम महाराज म्हणतात, हा काढा घेतल्यावर माणसाला इतर कोणत्याही भूतबाधेचा किंवा दोषाचा त्रास होत नाही.
॥ अभंग २०६५ ॥ अभंग रचना
अंगें अनुभव जाला मज । संतरजचरणांचा ॥१॥
सुखी जालों या सेवनें । दुःख नेणें यावरी ॥ध्रु.॥
निर्माल्याचें तुळसीदळ । विष्णुजळ चरणींचें ॥२॥
तुका म्हणे भावसार । करूनि फार मिश्रित ॥३॥
संतांच्या चरणधुळीचा मला स्वतः प्रत्यक्ष अनुभव आला आहे. या चरणधुळीच्या सेवनाने मी अत्यंत सुखी झालो असून आता दुःखाचे नावही उरलेले नाही. देवाला वाहिलेले तुळशीपत्र आणि विष्णूचे चरणतीर्थ यांचा महाप्रसाद मला लाभला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा श्रेष्ठ भाव मनात साठवून मी या भक्तीत पूर्णपणे एकरूप झालो आहे.
॥ अभंग २०६६ ॥ अभंग रचना
वैद्य एक पंढरिराव । अंतर्भाव तो जाणे ॥१॥
रोगाऐशा द्याव्या वल्ली । जाणे जाली बाधा ते ॥ध्रु.॥
नेदी रुका वेचों मोल । पोहे बोल प्रीतीचे ॥२॥
तुका म्हणे दयावंता । सदा चिंता दीनांची ॥३॥
पंढरीचा राजा पांडुरंग हा असा श्रेष्ठ वैद्य आहे, जो सर्वांच्या अंतःकरणातील भावना जाणतो. माणसाला जसा भवरोग जडला आहे, तशीच योग्य औषधी वनस्पती तो देतो, कारण त्याला झालेली बाधा पूर्णपणे माहीत असते. उपचारासाठी तो एक पैशाचेही मोल खर्च करू देत नाही, तो केवळ प्रीतीचे बोल आणि सुदाम्याचे पोहे स्वीकारतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा दयाळू देवाला नित्य दीनांची आणि भक्तांचीच चिंता असते.
॥ अभंग २०६७ ॥ अभंग रचना
करितां कोणाचें ही काज । नाहीं लाज देवासी ॥१॥
बरे करावें हें काम । धरिलें नाम दीनबंधुस ॥ध्रु.॥
करुनि अराणूक पाहे । भलत्या साह्य व्हावया ॥२॥
बोले तैसी करणी करी । तुका म्हणे एक हरि ॥३॥
भक्तांचे कोणतेही काम करताना देवाला कसलीही लाज किंवा संकोच वाटत नाही. प्रत्येकाचे भले करणे हेच त्याचे काम आहे, म्हणूनच त्याने 'दीनबंधू' हे नाव धारण केले आहे. स्वतःला मोकळे करून तो कोणालाही मदत करण्यासाठी धावून येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे बोलतो तशीच कृती करणारा एकच श्रीहरी आहे.
॥ अभंग २०६८ ॥ अभंग रचना
उभें चंद्रभागे तीरीं । कट धरोनियां करीं ।
पाउलें गोजिरीं । विटेवरी शोभलीं ॥१॥
त्याचा छंद माझ्या जीवा । काया वाचा मनें हेवा ।
संचिताचा ठेवा । जोडी हातीं लागली ॥ध्रु.॥
रूप डोळियां आवडे । कीर्ति श्रवणीं पवाडे ।
मस्तक नावडे । उठों पायांवरोनि ॥२॥
तुका म्हणे नाम । ज्याचें नासी क्रोध काम ।
हरी भवश्रम । उच्चारितां वाचेसी ॥३॥
चंद्रभागेच्या तीरावर कमरेवर हात ठेवून उभे असलेले आणि विटेवर शोभणारे ते सुंदर चरण मला दिसतात. माझ्या जीवाला त्याचाच ध्यास लागला आहे, काया वाचा नि मनाने मी तोच हेवा धरला आहे. माझ्या पूर्वसंचिताचा मोठा ठेवा आणि भक्तीची जोडी माझ्या हाती लागली आहे. ते रूप डोळ्यांना अत्यंत आवडते, त्याची कीर्ती कानांनी ऐकावीशी वाटते आणि त्याच्या चरणांवरून मस्तक उठवावेसे वाटतच नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या नामाचा वाणीने उच्चार करताच काम-क्रोध नष्ट होतात आणि संसाराचा सर्व त्रास नाहीसा होतो, तोच हा श्रीहरी आहे.
॥ अभंग २०६९ ॥ अभंग रचना
आम्हां हें चि भांडवल । म्हणों विठ्ठल विठ्ठल ॥१॥
सुखें तरों भवनदी । संग वैष्णवांची मांदी ॥ध्रु.॥
बाखराचें वाण । सांडूं हें जेवूं जेवण ॥२॥
न लगे वारंवार । तुका म्हणे वेरझार ॥३॥
सतत 'विठ्ठल विठ्ठल' असे नामस्मरण करणे हेच आमचे मुख्य भांडवल आहे. वैष्णवांच्या मेळाव्यात राहून आम्ही संसाराची ही नदी अतिशय सुखाने पार करून जाऊ. बाहेरील तुच्छ वस्तू व अन्न सोडून आम्ही भक्तीच्या उत्तम भोजनाचा आस्वाद घेऊ. तुकाराम महाराज म्हणतात, यामुळे आम्हाला पुन्हा पुन्हा जन्माचे फेरे सोसावे लागणार नाहीत.
॥ अभंग २०७० ॥ अभंग रचना
आतां माझ्या भावा । अंतराय नको देवा ॥१॥
आलें भागा तें करितों । तुझें नाम उच्चारितों ॥ध्रु.॥
दृढ माझें मन । येथें राखावें बांधोन ॥२॥
तुका म्हणे वाटे । नको फुटों देऊं फांटे ॥३॥
हे देवा, आता माझ्या भक्तीच्या भावात कोणताही अडथळा आणू नकोस. माझ्या वाट्याला जे कर्म आले आहे ते मी करत आहे आणि निरंतर तुझे नाव उच्चारत आहे. माझे मन तुझ्या चरणांशी दृढपणे बांधून ठेव. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या भक्तीच्या मार्गाला वाईट वासनांचे फाटे फुटू देऊ नकोस.
॥ अभंग २०७१ ॥ अभंग रचना
काय देवापाशीं उणें । हिंडे दारोदारीं सुनें ॥१॥
करी अक्षरांची आटी । एके कवडी च साटीं ॥ध्रु.॥
निंदी कोणां स्तवी । चिंतातुर सदा जीवीं ॥२॥
तुका म्हणे भांड । जलो जळो त्याचें तोंड ॥३॥
देवाच्या घरी काय कमी आहे, पण हा अज्ञानी माणूस कुत्र्यासारखा दारोदारी का भटकतो? एका कवडीच्या किंवा पैशाच्या लाभासाठी तो शब्दांची कसरत आणि विद्या विकण्याचे काम करतो. कोणाची निंदा करतो तर कोणाची स्तुती करतो आणि मनात नित्य चिंतातुर राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भांडखोर व लोभी माणसाच्या तोंडावर धिःकार असो.
॥ अभंग २०७२ ॥ अभंग रचना
मागणें तें मागों देवा । करूं भक्ति त्याची सेवा ॥१॥
काय उणे तयापाशीं । रिद्धिसिद्धी ज्याच्या दासी ॥ध्रु.॥
कायावाचामन । करूं देवा हें अर्पण ॥२॥
तुका म्हणे विश्वंभर । ज्याच्यानें हें चराचर ॥३॥
मागायचेच असेल तर देवाकडेच मागूया आणि त्याचीच भक्ती नि सेवा करूया. ज्याच्या घरी रिद्धी-सिद्धी दासींसारख्या राबतात, त्याच्यापाशी काय कमी असणार? आपली काया, वाचा आणि मन हे सर्व देवाच्या चरणी अर्पण करूया. तुकाराम महाराज म्हणतात, तोच विश्वंभर आहे आणि त्याच्याच सत्तेने हे चराचर जग चालत आहे.
॥ अभंग २०७३ ॥ अभंग रचना
चित्ती नाहीं आस । त्याचा पांडुरंग दास ॥१॥
असे भक्तांचिये घरीं । काम न संगतां करी ॥ध्रु.॥
अनाथाचा बंधु । असे अंगीं हा संबंधुं ॥२॥
तुका म्हणे भावें । देवा सत्ता राबवावें ॥३॥
ज्याच्या मनात कोणतीही सांसारिक आशा उरलेली नाही, पांडुरंग त्याचा दास बनतो. तो अशा भक्तांच्या घरी न सांगताही त्यांची सर्व कामे करतो. अनाथ व दीनांचा बंधू होण्याचा हा गुण त्याच्या अंगीच सामावला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भाविक भक्तांनी आपल्या भक्तीच्या बळावर देवावर हक्काने सत्ता गाजवावी.
॥ अभंग २०७४ ॥ अभंग रचना
कर्कशसंगति । दुःख उदंड फजिती ॥१॥
नाहीं इह ना परलोक । मजुर दिसे जैसें रंक ॥ध्रु.॥
वचन सेंटावरी । त्याचें ठेवूनि धिक्कारी ॥२॥
तुका म्हणे पायीं बेडी । पडिली कपाळीं कुर्‍हाडी ॥३॥
दुष्ट व कर्कश माणसांची संगती लाभली की पुष्कळ दुःख आणि फजिती सहन करावी लागते. अशा माणसाला ना इहलोक साधतो ना परलोक, त्याची अवस्था एखाद्या दरिद्री मजुरासारखी होते. त्याच्या तोंडून नित्य बोचरे शब्द निघतात आणि लोक त्याचा धिक्कार करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा लोकांची संगती म्हणजे पायात बेडी पडल्यासारखी आणि कपाळावर कुऱ्हाड कोसळल्यासारखी विनाशकारी असते.
॥ अभंग २०७५ ॥ अभंग रचना
बीज पेरे सेतीं । मग गाडेवरी वाहाती ॥१॥
वांयां गेलें ऐसें दिसे । लाभ त्याचे अंगीं वसे ॥ध्रु.॥
पाल्याची जतन । तरि प्रांतीं येती कण ॥२॥
तुका म्हणे आळा । उदक देतां लाभे फळा ॥३॥
शेतकरी शेतात धान्य पेरतो, तेव्हा ते मातीत मिसळून वाया गेल्यासारखे वाटते, पण नंतर गाड्या भरून धान्य घरात येते. सुरुवातीला सर्व गमावल्यासारखे दिसले तरी त्यातच मोठा लाभ दडलेला असतो. रोपांच्या पानांची जपणूक केली तरच शेवटी धान्याचे कण मिळतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, रोपांच्या मुळाला पाणी घातले की शेवटी उत्तम फळ प्राप्त होते, तशीच भक्तीची स्थिती असते.
॥ अभंग २०७६ ॥ अभंग रचना
जाणावें तें सार । नाहीं तरी दगा फार ॥१॥
डोळे झांकिलिया रवि । नाहीं ऐसा होय जेवीं ॥ध्रु.॥
बहुथोड्या आड । निवारितां लाभें जाड ॥२॥
तुका म्हणे खरें । नेलें हातींचे अंधारें ॥३॥
जीवनाचे जे मूळ सार आहे तेच जाणले पाहिजे, नाहीतर संसारात मोठा धोका संभवतो. स्वतःचे डोळे झाकून घेतल्याने सूर्य नाहीसा होत नाही, तर आपणच अंधारात राहतो. थोडेसे अज्ञान किंवा पडदा दूर केला की भक्तीचा मोठा लाभ होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, सत्याचा मार्ग स्वीकारल्यामुळे माझ्या हातातील अज्ञानाचा अंधार निघून गेला आहे.
॥ अभंग २०७७ ॥ अभंग रचना
मुळीं नेणपण । जाला तरी अभिमान ॥१॥
वांयां जावें हें चि खरें । केलें तेणें चि प्रकारें ॥ध्रु.॥
अराणूक नाहीं कधीं । जाली तरि भेदबुद्धि ॥२॥
अंतरली नाव । तुका म्हणे नाहीं ठाव ॥३॥
मुळात अंगी कोणतेही ज्ञान नसताना माणसाला नको तो अहंकार जडतो. यामुळे जीवन वाया जाणे हेच निश्चित असते आणि तो स्वतःच्या हाताने स्वतःचा नाश करून घेतो. त्याला कधी शांती किंवा मोकळीक मिळत नाही आणि मिळाली तरी मनात भेदबुद्धीच निर्माण होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा माणूस भक्तीची नाव सोडून बसतो आणि त्याला कुठेही आश्रय किंवा स्थान मिळत नाही.
॥ अभंग २०७८ ॥ अभंग रचना
संवसारसांते आले हो आइका । तुटीचें ते नका केणें भरूं ॥१॥
लाभाचा हा काळ अवघे विचारा । पारखी ते करा साह्य येथें ॥ध्रु.॥
शृंगारिलें दिसे न कळें अंतर । गोविला पदर उगवेना ॥२॥
तुका म्हणे खोटें गुंपतां विसारें । हातिंचिया खरें हातीं घ्यावें ॥३॥
संसाराच्या या बाजारात आलेल्या लोकांनो, ऐका; तोट्याचा कोणताही व्यापार तुम्ही करू नका. मनुष्यदेह हा केवळ भक्तीचा नफा मिळवण्याचा काळ आहे, सर्वांनी विचार करा आणि संत पारख्यांची मदत घ्या. बाहेरून शृंगारलेला संसार दिसतो पण त्याचे अंतरंग समजत नाही, एकदा पदर अडकला की तो सुटत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, खोट्या आणि नश्वर गोष्टींच्या गुंफणीत न पडता, हातात असलेले भगवंताचे खरे नाम स्वतःच्या हाती धरून ठेवा.
॥ अभंग २०७९ ॥ अभंग रचना
सारावीं लिगाडें धरावा सुपंथ । जावें उसंतीत हळूहळू ॥१॥
पुढें जातियाचे उमटले माग । भांबावलें जग आडरानें ॥ध्रु.॥
वेचल्याचा पाहे वरावरि झाडा । बळाचा निधडा पुढिलिया ॥२॥
तुका म्हणे जैसी दाखवावी वाणी । ते द्यावी भरोनी शेवट तों ॥३॥
संसाराच्या सर्व कटकटी बाजूला सारून भक्तीचा चांगला मार्ग धरावा आणि हळूहळू पुढे जावे. पूर्वसुरी आणि संत ज्या मार्गाने गेले, त्यांची पाऊलखुणा स्पष्ट दिसत आहेत, पण जग मात्र मोहाच्या आडरानी भटकत आहे. आयुष्य खर्च करताना त्याचा नीट हिशोब पाहावा, संत आणि शूरवीर आत्मबळाने पुढे जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे वचन तोंडाने दिले आहे, ते शेवटपर्यंत पूर्ण करून दाखवले पाहिजे.
॥ अभंग २०८० ॥ अभंग रचना
बुद्धिमंद शिरीं । भार फजिती पदरीं ॥१॥
जाय तेथें अपमान । पावे हाणी थुंकी जन ॥ध्रु.॥
खरियाचा पाड । मागें लावावें लिगाड ॥२॥
तुका म्हणे करी । वर्म नेणें भरोवरी ॥३॥
जो बुद्धीने मंद आणि अज्ञानी आहे, तो नको तो भार डोक्यावर घेऊन फिरतो आणि पदरी फजिती पाडून घेतो. तो जिथे जाईल तिथे त्याचा अपमान होतो, तो नुकसान सहन करतो आणि लोक त्याच्यावर थुंकतात. गाढवासारखी त्याची स्थिती होते आणि तो स्वतःच्या मागे कटकटी लावून घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा माणूस मूळ भक्तीचे मर्म न जाणल्यामुळे पूर्णपणे वाया जातो.
॥ अभंग २०८१ ॥ अभंग रचना
पूर्वजांसी नकाऩ । जाणें तें आइका ॥१॥
निंदा करावी चाहाडी । मनीं धरूनि आवडी ॥ध्रु.॥
मात्रागमना ऐसी । जोडी पातकांची रासी ॥२॥
तुका म्हणे वाट । कुंभपाकाची ते नीट ॥३॥
जे लोक पूर्वजांना नरकात घालवू इच्छितात, त्यांनी हे कान देऊन ऐकावे. आवडीने दुसऱ्याची निंदा आणि चुगली करणाऱ्या माणसाची ही कथा आहे. असा माणूस अत्यंत घोर पातकांची राशी गोळा करत असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा निंदक माणसाची वाट थेट कुंभपाक नावाच्या भयानक नरकाकडेच जाते.
॥ अभंग २०८२ ॥ अभंग रचना
वेडीं तें वेडीं बहुत चि वेडीं । चाखतां गोडी चवी नेणे ॥ध्रु.॥
देहा लावी वात । पालव घाली जाली रात ॥१॥
कडिये मूल भोंवतें भोंये । मोकलुनि रडे धाये ॥२॥
लेंकरें वत्ति पुसे जगा । माझा गोहो कोण तो सांगा ॥३॥
आपुली शुद्धि जया नाहीं । आणिकांची ते जाणे काईं ॥४॥
तुका म्हणे ऐसे जन । नर्का जातां राखे कोण ॥५॥
ही संसारी माणसे अत्यंत वेडी आहेत, खरी आत्मिक गोडी काय असते ते त्यांना समजतच नाही. देहाला त्रास देतात आणि रात्र झाल्यावर पदर अंगावर घेतात. कडेवर मूळ असूनही बाळ हरवले म्हणून जमिनीवर लोळून धाय मोकलून रडतात. मुलांचे बाप आणि स्वतःचा पती कोण हे जगाला विचारत फिरतात. ज्यांना स्वतःचीच शुद्ध किंवा भान नाही, ते इतरांचे काय जाणणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, अशी अज्ञानी माणसे नरकात चालली असताना त्यांना कोण वाचवणार?
॥ अभंग २०८३ ॥ अभंग रचना
आवडीचें दान देतो नारायण । बाहे उभारोनि राहिलासे ॥१॥
जें जयासी रुचे तें करी समोर । सर्वज्ञ उदार मायबाप ॥ध्रु.॥
ठायीं पडिलिया तें चि लागे खावें । ठायींचे चि घ्यावें विचारूनि ॥२॥
बीज पेरूनियां तें चि घ्यावें फळ । डोरलीस केळ कैंचें लागे ॥३॥
तुका म्हणे देवा कांहीं बोल नाहीं । तुझा तूं चि पाहीं शत्रु सखा ॥४॥
भगवंत हा बाहू उभारून सर्वांना त्यांच्या आवडीचे दान देण्यासाठी उभा आहे. ज्याला जे आवडते, ते सर्वज्ञ आणि उदार असलेला मायबाप देव त्याच्यासमोर हजर करतो. पत्रावळीत जे वाढले आहे तेच खावे लागते, म्हणून वाढण्यापूर्वीच विचार करून मागावे. जसे बीज पेराल तसेच फळ मिळेल, काटेरी डोरलीच्या झुडपाला केळी कशी लागणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, यात देवाला दोष देऊन काही उपयोग नाही, तू स्वतःच तुझा शत्रू किंवा मित्र आहेस.
॥ अभंग २०८४ ॥ अभंग रचना
अडचणीचें दार । बाहेर माजी पैस फार ॥१॥
काय करावें तें मौन्य । दाही दिशा हिंडे मन ॥ध्रु.॥
बाहेर दावी वेश । माजी वासनेचे लेश ॥२॥
नाहीं इंद्रियां दमन । काय मांडिला दुकान ॥३॥
सारविलें निकें । वरि माजी अवघें फिकें ॥४॥
तुका म्हणे अंतीं । कांहीं न लगे चि हातीं ॥५॥
संकोच किंवा अडचणीचे दार सोडून बाहेर व्यापक क्षेत्र आहे, पण माणूस तिथे जात नाही. तोंड बंद ठेवून मौन धारण केले तरी मन मात्र दाही दिशांना भटकत असते. बाहेरून साधूचा वेश दाखवायचा पण अंतःकरणात वासनेचे अंश भरलेले असायचे. इंद्रियांवर काहीही ताबा नाही, मग हा ढोंगाचा दुकान का मांडला आहे? वरून घर छान सारवले आहे पण आतून सर्व फिके नि रिकामे आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा बाह्य ढोंगाने शेवटी हातात काहीही पडत नाही.
॥ अभंग २०८५ ॥ अभंग रचना
लय लक्षूनियां जालों म्हणती देव । तो ही नव्हे भाव सत्य जाणा ॥१॥
जालों बहुश्रुत न लगे आतां कांहीं । नको राहूं ते ही निश्चिंतीनें ॥ध्रु.॥
तपें दान काय मानिसी विश्वास । बीज फळ त्यास आहे पुढें ॥२॥
कर्म आचरण यातीचा स्वगुण । विशेष तो गुण काय तेथें ॥३॥
तुका म्हणे जरी होईंल निष्काम । तरि च होय राम देखे डोळां ॥४॥
ध्यानात लय लावून आम्ही देव झालो असे काही लोक म्हणतात, पण तो खरा भाव नव्हे हे सत्य जाणा. खूप शास्त्रे ऐकली म्हणून आता काही करायची गरज नाही अशा भ्रमात निश्चिंत राहू नका. तप आणि दानावर अति विश्वास ठेवू नका, कारण त्याचे फळ भोगण्यासाठी पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो. कर्माचरण किंवा जातीचे गुण पाळण्यात विशेष मोठेपण काय आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा माणूस पूर्णपणे निष्काम होईल, तेव्हाच त्याला स्वतःच्या डोळ्यांनी रामाचे दर्शन होईल.
॥ अभंग २०८६ ॥ अभंग रचना
पुरली धांव कडिये घेई । पुढें पायीं न चलवीं ॥१॥
कृपाळुवे पांडुरंगे । अंगसंगे जिवलगे ॥ध्रु.॥
अवघी निवारावी भूक । अवघ्या दुःख जन्माचें ॥२॥
तुका म्हणे बोलवेना । लावीं स्तनां विश्वरें ॥३॥
हे कृपाळू पांडुरंगे, माझी धाव आता संपली आहे, मला कडेवर घे, मला पुढे पायाने चालवत नाही. हे माझ्या जिवलगा, तुझ्या अंगाचा सहवास मला दे. माझी सर्व प्रकारची भूक आणि जन्माचे दुःख दूर कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आता काही बोलवत नाही, हे विश्वाची माउली असलेल्या देवा, मला तुझ्या प्रेमामृताचे पान करव.
॥ अभंग २०८७ ॥ अभंग रचना
जें जें मना वाटे गोड । तें तें कोड पुरविसी ॥१॥
आतां तूं चि बाह्यात्कारीं । अवघ्यापरी जालासी ॥ध्रु.॥
नाहीं सायासाचें काम । घेतां नाम आवडी ॥२॥
तुका म्हणे सर्वसांगे । पांडुरंगे दयाळे ॥३॥
माझ्या मनाला जे जे गोड वाटते, ते सर्व माझे कोड नि कौतुक तू पुरवतेस. आता बाह्य आणि अंतरंग अशा सर्व प्रकारांनी तूच माझी माउली झाली आहेस. आवडीने तुझे नाम घेतले की कोणत्याही कठीण सायासांची गरज उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे दयाळू पांडुरंगे, तू सर्व प्रकारे माझी सांगाती झाली आहेस.
॥ अभंग २०८८ ॥ अभंग रचना
जेथें माझी दृष्टि जाय । तेथें पाय भावीन ॥१॥
असेन या समाधानें । पूजा मनें करीन ॥ध्रु.॥
अवघा च अवघे देसी । सुख घेवविसी संपन्न ॥२॥
तुका म्हणे बंधन नाहीं । ऐसें कांहीं ते करूं ॥३॥
माझी दृष्टी जिथे जिथे जाईल, तिथे तिथे मी तुझेच चरण भाविन. मी या मानसिक समाधानात राहीन आणि मनानेच तुझी नित्य पूजा करीन. तू सर्व सुखे परिपूर्णपणे देतोस आणि त्यांचा आनंद उपभोगू देतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, जिथे कोणतेही कर्मबंधन उरत नाही, अशीच सहज भक्ती आपण करूया.
॥ अभंग २०८९ ॥ अभंग रचना
नातुडे जो कवणे परी । उभा केला विटेवरी ॥१॥
भला भला पुंडलिका । मानलासी जनलोकां ॥ध्रु.॥
कोण्या काळें सुखा । ऐशा कोण पावता ॥२॥
अवघा आणिला परिवार । गोपी गोपाळांचा भार ॥३॥
तुका म्हणे धन्य जालें । भूमी वैकुंठ आणिलें ॥४॥
जो कोणत्याही तपसाधनेने सापडत नव्हता, त्याला पुंडलिकाने विटेवर उभे केले. हे पुंडलिका, तू खरोखर धन्य आहेस, सर्व जगाने तुझा महिमा मान्य केला आहे. तुझ्याशिवाय अशा अनुपम भक्तिसुखाला इतर कोण्या काळात कोण प्राप्त करू शकले असते? तू एकट्या देवालाच नाही, तर गोपी आणि गोपाळांच्या सर्व परिवाराला येथे आणलेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे भूमंडळ धन्य झाले, कारण पुंडलिकाने साक्षात वैकुंठच या भूमीवर आणले.
॥ अभंग २०९० ॥ अभंग रचना
अवघे चुकविले सायास । तप रासी जीवा नास ॥१॥
जीव देऊनियां बळी । अवघीं तारिलीं दुर्बळीं । केला भूमंडळीं । माजी थोर पवाडा ॥ध्रु.॥
कांहीं न मगे याची गती । लुटवितो जगा हातीं ॥२॥
तुका म्हणे भक्तराजा । कोण वर्णी पार तुझा ॥३॥
पुंडलिकाने सर्व कठीण सायास आणि जिवाला त्रास देणाऱ्या तपांचे फेरे चुकवले. स्वतःचा जीव बळी देऊन किंवा पूर्ण समर्पित होऊन त्याने सर्व दुर्बळ जिवांचा उद्धार केला आणि या भूमंडळावर मोठा पराक्रम केला. हा देव भक्तांकडून काहीही मागत नाही, उलट सर्व जगाला हाताने आनंद लुटवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे भक्तराज पुंडलिका, तुझ्या महिमाचा पार कोण वर्णू शकेल?
॥ अभंग २०९१ ॥ अभंग रचना
प्रमाण हें त्याच्या बोला । देव भक्तांचा अंकिला ॥१॥
न पुसतां जातां नये । खालीं बैसतां ही भिये ॥ध्रु.॥
अवघा त्याचा होत । जीव भावाही सहित ॥२॥
वदे उपचाराची वाणी । कांहीं माग म्हणऊनि ॥३॥
उदासीनाच्या लागें । तुका म्हणे धांवे मागें ॥४॥
संतांचे हे बोल अत्यंत प्रमाण आहेत की देव हा भक्तांचा अंकित किंवा आधीन झाला आहे. भक्ताला न विचारता देवाला कुठे जाता येत नाही आणि भक्तासमोर खाली बसतानाही तो संकोचतो. देव आपल्या जीव आणि भावासह पूर्णपणे भक्ताचा होऊन जातो. तो भक्ताला काहीतरी माग म्हणून विनवणी करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो भक्त पूर्ण निष्काम नि उदासीन असतो, त्याच्या पाठीमागे देव स्वतः धावत सुटतो.
॥ अभंग २०९२ ॥ अभंग रचना
कांहीं न मागती देवा । त्यांची करूं धांवे सेवा ॥१॥
हळूहळू फेडी ॠण । होऊनियां रूपें दीन ॥ध्रु.॥
होऊं न सके वेगळा । क्षण एक त्यां निराळा ॥२॥
तुका म्हणे भक्तिभाव । हा चि देवाचा ही देव ॥३॥
जे भक्त देवाकडे काहीही मागत नाहीत, त्यांची सेवा करण्यासाठी देव स्वतः धावून जातो. अत्यंत नम्र रूप घेऊन तो भक्तांच्या प्रेमाचे ऋण हळूहळू फेडतो. तो भक्तांपासून एक क्षणभरही वेगळा किंवा दूर राहू शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा निष्काम भक्तीभावच साक्षात देवाचाही देव आहे.
॥ अभंग २०९३ ॥ अभंग रचना
जाणे अंतरिंचा भाव । तो चि करितो उपाव ॥१॥
न लगें सांगावें मांगावें ॥
जीवें भावें अनुसरावें । अविनाश घ्यावें । फळ धीर धरोनि ॥ध्रु.॥
बाळा न मागतां भोजन । माता घाली पाचारून ॥२॥
तुका म्हणे तरी । एकीं लंघियेले गिरी ॥३॥
भगवंत अंतःकरणातील भाव जाणतो आणि तोच योग्य तो उपाय करतो. त्यामुळे त्याला काही वेगळे सांगण्याची किंवा मागण्याची गरज नसते. केवळ जीवाने व भावाने त्याच्या शरणागत राहावे आणि धीर धरून अविनाश मुक्तीचे फळ प्राप्त करून घ्यावे. लहान बाळ न मागताही आई त्याला बोलावून जेवण भरवते. तुकाराम महाराज म्हणतात, याच विश्वासाच्या बळावर भक्तांनी मोठे मोठे संकटांचे पर्वतही पार केले आहेत.
॥ अभंग २०९४ ॥ अभंग रचना
आम्ही नाचों तेणें सुखें । वाऊं टाळी गातों मुखें ॥१॥
देव कृपेचा कोंवळा । शरणागता पाळी लळा ॥ध्रु.॥
आम्हां जाला हा निर्धार । मागें तारिलें अपार ॥२॥
तुका म्हणे संतीं । वर्म दिलें आम्हां हातीं ॥३॥
आम्ही आनंदाने हातांनी टाळ्या वाजवत आणि मुखाने गुणगान गात भक्तीच्या सुखात नाचतो. देव कृपेने अत्यंत कोमल आहे आणि तो शरणागतांचे सर्व लाड पुरवतो. देवाने पूर्वी असंख्य भक्तांना तारले आहे, हा आमचा पक्का निश्चय झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांनी हे भक्तीचे मुख्य मर्म आमच्या हाती सोपवले आहे.
॥ अभंग २०९५ ॥ अभंग रचना
जालों निर्भर मानसीं । म्हणऊनि कळलासी ॥१॥
तुझे म्हणविती त्यांस । भय चिंता नाहीं आस ॥ध्रु.॥
चुकविसी पाश । गर्भवासयातना ॥२॥
तुझें जाणोनियां वर्म । कंठीं धरियेलें नाम ॥३॥
तुका म्हणे तेणें सुखें । विसरलों जन्मदुःख ॥४॥
माझे मन आता पूर्णपणे निश्चिंत झाले आहे, कारण मला तुझा खरा महिमा कळाला आहे. जे स्वतःला तुझे म्हणवून घेतात, त्यांना कोणतेही भय, चिंता किंवा आशा उरत नाही. तू संसाराचे पाश आणि गर्भवासाच्या भयानक यातना चुकवतोस. तुझे हे मर्म जाणूनच आम्ही तुझे नाम कंठात धारण केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, या नामस्मरण सुळामुळे मी जन्माची सर्व दुःखे पूर्णपणे विसरून गेलो आहे.
॥ अभंग २०९६ ॥ अभंग रचना
नको दुष्टसंग । पडे भजनामधीं भंग ॥१॥
काय विचार देखिला । सांग माझा तो विठ्ठला ॥ध्रु.॥
तुज निषेधितां । मज न साहे सर्वथा ॥२॥
एका माझ्या जीवें । वाद करूं कोणासवें ॥३॥
तुझे वणूप गुण । कीं हे राखों दुष्टजन ॥४॥
काय करूं एका । मुखें सांग म्हणे तुका ॥५॥
दुष्ट लोकांची संगती नको, कारण त्यामुळे भगवद्भजनात विघ्न किंवा भंग पडतो. हे माझ्या विठ्ठला, तू कोणता विचार केला आहेस ते मला सांग. कोणी तुझा निषेध किंवा निंदा केली तर ते माझ्याने मुळीच सहन होत नाही. मी एकट्या जिवाने अशा किती लोकांसी वाद घालत बसू? मी तुझे गुण गाऊ की या दुष्ट लोकांना आवरत बसू? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आता तूच तुझ्या मुखाने सांग मी काय करू?
॥ अभंग २०९७ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल माझी माय । आम्हां सुखा उणें काय ॥१॥
घेतों अमृताची धनी । प्रेम वोसंडलें स्तनीं ॥ध्रु.॥
क्रीडों वैष्णवांच्या मेळीं । करूं आनंदाच्या जळीं ॥२॥
तुका म्हणे कृपावंत । ठेवीं आम्हांपाशीं चत्ति ॥३॥
साक्षात विठ्ठल माझी माउली आहे, मग आम्हाला सुखाची काय वाण किंवा उणीव असणार? तिच्या वात्सल्याच्या स्तनातून प्रेमाचा पूर आला आहे आणि आम्ही त्या भक्ती-अमृताची तृप्ती घेत आहोत. आम्ही वैष्णवांच्या मेळाव्यात आनंदाने खेळू आणि या भक्तीच्या जलात विहार करू. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो दयाळू विठ्ठल आपले चित्त नित्य आमच्यापाशीच ठेवतो.
॥ अभंग २०९८ ॥ अभंग रचना
भक्तिसुखें जे मातले । ते कळिकाळा शूर जाले ॥१॥
हातीं बाण हरिनामाचे । वीर गर्जती विठ्ठलाचे ॥ध्रु.॥
महां दोषां आला त्रास । जन्ममरणां केला नाश ॥२॥
सहस्रनामाची आरोळी । एक एकाहूनि बळी ॥३॥
नाहीं आणिकांचा गुमान । ज्याचें अंकित त्यावांचून ॥४॥
तुका म्हणे त्यांच्या घरीं । मोक्षसिद्धी या कामारी ॥५॥
जे भक्तीच्या सुखाने तृप्त झाले आहेत, ते काळालाही जिंकणारे शूरवीर बनले आहेत. हातात हरिनामाचे बाण घेऊन विठ्ठलाचे हे वीर गजर करत आहेत. त्यांच्या प्रभावाने महापापांनाही त्रास झाला असून त्यांनी जन्म-मरणाचा फेरा नष्ट केला आहे. भगवंताच्या सहस्रनामांची त्यांची गर्जना एकापेक्षा एक बळकट आहे. ज्या भगवंताचे ते अंकित झाले आहेत, त्याच्याशिवाय त्यांना दुसऱ्या कोणाचीही पर्वा नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भक्तांच्या घरी मोक्ष आणि सिद्धी दासींसारख्या सेवेला उभ्या असतात.
॥ अभंग २०९९ ॥ अभंग रचना
पंधरां दिवसां एक एकादशी । कां रे न करिसी व्रतसार ॥१॥
काय तुझा जीव जातो एका दिसें । फराळाच्या मिसें धणी घेसी ॥ध्रु.॥
स्वहित कारण मानवेल जन । हरिकथा पूजन वैष्णवांचें ॥२॥
थोडे तुज घरीं होती उजगरे । देउळासी कां रे मरसी जातां ॥३॥
तुका म्हणे कां रे सकुमार जालासी । काय जाब देसी यमदूतां ॥४॥
पंधरा दिवसांतून एकदा येणारी एकादशी तू का करत नाहीस? एका दिवसाचा उपवास केल्याने काय तुझा जीव जातो? फराळाच्या निमित्ताने तुला पोटभर खायला तर मिळतेच. हरिनाम, हरिकथा आणि वैष्णवांचे पूजन हेच मानवाच्या आत्महिताचे मूळ कारण आहे. संसारात तू रात्रं-दिवस जागरण करतोस, मग मंदिरात हरिकथेला जाताना तुला का कष्ट वाटतात? तुकाराम महाराज म्हणतात, तू एवढा नाजूक का बनला आहेस? उद्या यमदूत समोर आल्यावर त्यांना काय उत्तर देशील?
॥ अभंग २१०० ॥ अभंग रचना
कथा हें भूषण जनामध्यें सार । तरले अपार बहुत येणें ॥१॥
नीचिये कुळींचा उंचा वंद्य होय । हरीचे जो गाय गुणवाद ॥ध्रु.॥
देव त्याची माथां वंदी पायधुळी । दीप झाला कुळीं वंशाचिये ॥२॥
त्याची निंदा करी त्याची कुष्ठ वाणी । मुख संवदणी रजकाची ॥३॥
तुका म्हणे नाहीं चोरीचा व्यापार । विठ्ठलाचें सार नाम ध्यावें ॥४॥
हरिकथा हे मानवी जीवनातील श्रेष्ठ भूषण आणि सार आहे, याच्या आश्रयाने अपरिमित जीव भवसागरातून तरून गेले आहेत. जो हरीचे गुणगान गातो, तो अगदी कनिष्ठ कुळातील असला तरी उच्चवर्णीयांनाही वंदनीय ठरतो. साक्षात देवही अशा भक्ताच्या चरणांची धूळ मस्तकी धारण करतो, तो भक्तांच्या वंशाचा दिवा बनतो. अशा भक्ताची जो निंदा करतो, त्याची वाणी कुष्ठरोगी बनते आणि त्याचे तोंड धोब्याच्या घाटासारखे मलीन बनते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा कोणताही चोरीचा व्यापार नाही, म्हणून विठ्ठलाचे हे श्रेष्ठ नाम नित्य ध्यावे.
भाग 20 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 22 (पुढे)