॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 22 (2101 ते 2200)
अभंग 2101 ते 2200

सार्थ गाथा: भाग 22

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग २१०१ ॥ अभंग रचना
टाळघोळ सुख नामाचा गजर ।
घोषें जेजेकार ब्रम्हानंदु ॥१॥
गरुडटके दिंडी पताकांचे भार ।
आनंद अपार ब्रम्हादिकां ॥ध्रु.॥
आनंदें वैष्णव जाती लोटांगणीं ।
एक एकाहुनि भद्रजाति ॥२॥
तेणें सुखें सुटे पाषाणां पाझर ।
नष्ट खळ नर शुद्ध होती ॥३॥
तुका म्हणे सोपें वैकुंठवासी जातां ।
रामकृष्ण कथा हे ची वाट ॥४॥
टाळ आणि मृदंगाच्या गजरात भगवंताच्या नामाचा जयघोष चालला आहे. या जयघोषाने सर्वत्र ब्रह्मानंद पसरला आहे. गरुड टके, दिंड्या आणि पताकांचे भार घेऊन वारकरी निघाले आहेत, हा सोहळा पाहून ब्रह्मादिकांनाही अपार आनंद होत आहे. वैष्णव भक्त आनंदाने एकमेकांना लोटांगण घालत आहेत, हे सर्व अत्यंत सात्विक आणि पवित्र भक्त आहेत. या भक्तीच्या सुखाने कठोर हृदयाच्या माणसांनाही पाझर फुटतो आणि दुष्ट व दुर्जन लोकही पवित्र होतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, वैकुंठाला जाण्याचा मार्ग अत्यंत सोपा आहे; रामकृष्ण नामाची कथा हाच तो खरा मार्ग आहे.
॥ अभंग २१०२ ॥ अभंग रचना
देखोवेखीं करिती गुरू ।
नाहीं ठाउका विचारु ॥१॥
वर्म तें न पडे ठायीं ।
पांडुरंगाविण कांहीं ॥ध्रु.॥
शिकों कळा शिकों येती ।
प्रेम नाहीं कोणां हातीं ॥२॥
तुका म्हणे सार ।
भक्ति नेणती गव्हार ॥३॥
लोक केवळ एकमेकांचे अनुकरण करून गुरू करतात, परंतु त्यांना त्यामागील खरा विचार आणि ज्ञान ठाऊक नसतो. पांडुरंगाच्या भक्तीशिवाय अध्यात्माचे खरे मर्म कोणालाही समजत नाही. लोक अनेक प्रकारच्या कला आणि कौशल्ये शिकू शकतात, परंतु खरी भक्ती आणि प्रेम सहज कोणाच्या हाती येत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्ती हेच जीवनाचे खरे सार आहे, परंतु मूर्ख लोकांना या भक्तीचे महत्त्व समजत नाही.
॥ अभंग २१०३ ॥ अभंग रचना
भाग्यवंत म्हणों तयां ।
शरण गेले पंढरिराया ॥१॥
तरले तरले हा भरवसा ।
नामधारकांचा ठसा ॥ध्रु.॥
भक्तिमुक्तीचें तें स्थळ ।
भाविकनिर्मळ निर्मळ ॥२॥
गाइलें पुराणीं ।
तुका म्हणे वेदवाणी ॥३॥
जे लोक पंढरीच्या पांडुरंगाला शरण गेले आहेत, त्यांनाच खरोखर भाग्यवान म्हटले पाहिजे. ज्यांच्या ओठांवर भगवंताचे नाव आहे, ते या संसारसागरातून नक्कीच तरून गेले आहेत असा पूर्ण विश्वास आहे. पंढरपूर हे भक्ती आणि मुक्तीचे मूळ स्थान आहे, जिथे निर्मळ मनाचे भाविक भक्त एकत्र येतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हीच गोष्ट सर्व पुराणांनी आणि वेदांनी गाऊन सांगितली आहे.
॥ अभंग २१०४ ॥ अभंग रचना
जैसें चित्ती जयावरी ।
तैसें जवळी तें दुरी ॥१॥
न लगे द्यावा परिहार ।
या कोरडें उत्तर ।
असे अभ्यंतर ।
साक्षभूत जवळी ॥ध्रु.॥
अवघें जाणे सूत्रधारी ।
कोण नाचे कोणे परी ॥२॥
तुका म्हणे बुद्धि ।
ज्याची ते च तया सिद्धि ॥३॥
ज्याचे मन ज्याच्यावर जसे असते, त्यानुसारच ती व्यक्ती जवळ किंवा दूर वाटत असते. यासाठी कोणतेही उघड स्पष्टीकरण किंवा कोरडे उत्तर देण्याची गरज नाही, कारण प्रत्येकाच्या अंतःकरणात ईश्वर साक्षीरूपाने राहतो. तो जगन्नियंता सर्वकाही जाणतो की कोणता माणूस कसा वागत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याची जशी बुद्धी आणि भाव असतो, तशीच त्याला फलसिद्धी प्राप्त होते.
॥ अभंग २१०५ ॥ अभंग रचना
हीं पाइतन भूपतीशीं दावा ।
धिग त्या कर्तव्या आगी लागो ॥१॥
मुंगियांच्या मुखा गजाचा आहार ।
न साहावे भार जाय जीवें ॥२॥
तुका म्हणे आधीं करावा विचार ।
शूरपणें तीर मोकलावा ॥३॥
राजाला जुनी-फाटलेली चप्पल दाखवण्यासारखे अयोग्य काम करणार्‍याच्या कर्तृत्वाचा धिक्कार असो. मुंगीच्या मुखात हत्तीचा आहार दिला तर ती त्याचा भार सहन करू शकणार नाही आणि तिचा जीव जाईल. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, कोणतेही धाडसी काम करण्यापूर्वी आधी नीट विचार करावा आणि मगच बाण सोडावा.
॥ अभंग २१०६ ॥ अभंग रचना
तिन्ही लोक ॠणें बांधिले जयानें ।
सर्वसिद्धि केणें तये घरीं ॥१॥
पंढरीचोहोटां घातला दुकान ।
मांडियेले वान आवडीचे ॥ध्रु.॥
आषाढी कार्तिकी भरियेले हाट ।
इनाम हे पेंठ घेतां देतां ॥२॥
मुक्ति कोणी तेथें हातीं नेघे फुका ।
लुटितील सुखा प्रेमाचिया ॥३॥
तुका म्हणे संतसज्जन भाग्याचें ।
अनंतां जन्मींचे सांटेकरी ॥४॥
ज्या पांडुरंगाने तिन्ही लोकांवर आपल्या प्रेमाचे कर्ज ठेवले आहे, त्याच्या घरी सर्व सिद्धी आणि सुख मिळतात. त्याने पंढरपूरच्या चौकात आपले दुकान थाटले आहे आणि भक्तांच्या आवडीचा नामरस मांडला आहे. आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला तिथे भक्तीचा मोठा बाजार भरतो आणि तिथे प्रेमाची देवाणघेवाण होते. तिथे कोणीही मोक्ष मोफत मागत नाही, तर सर्वजण भक्तीच्या आणि प्रेमाच्या आनंदाची लूट करतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, संत आणि सज्जन हे मोठे भाग्यवान आहेत, ज्यांनी अनेक जन्मांची भक्ती साठवून ठेवली आहे.
॥ अभंग २१०७ ॥ अभंग रचना
दुःखाचिये साटीं तेथें मिळे सुख ।
अनाथाची भूक दैन्य जाय ॥१॥
उदाराचा राणा पंढरीस आहे ।
उभारोनि बाहे पालवितो ॥ध्रु.॥
जाणतियाहूनि नेणत्याची गोडी ।
आळिंगी आवडी करूनियां ॥२॥
शीण घेऊनियां प्रेम देतो साटी ।
न विचारी तुटी लाभा कांहीं ॥३॥
तुका म्हणे असों अनाथ दुबळीं ।
आम्हांसी तो पाळी पांडुरंग ॥४॥
पंढरपुरात दुःख दिले की बदल्यात सुख मिळते आणि अनाथ लोकांची भूक व दारिद्र्य दूर होते. भक्तांचा तो उदार राजा पंढरपुरात हात उंचावून सर्वांना जवळ बोलावत आहे. ज्ञानी लोकांपेक्षा निष्पाप आणि अज्ञानी भक्तांची गोडी त्याला जास्त वाटते, म्हणून तो त्यांना आवडीने मिठी मारतो. भक्तांचे श्रम तो स्वतः घेतो आणि बदल्यात आपले प्रेम देतो; यात आपला तोटा की फायदा, याचा तो विचार करत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही जरी अनाथ आणि दुबळे असलो, तरी आमचा सांभाळ पंढरीचा पांडुरंग करतो.
॥ अभंग २१०८ ॥ अभंग रचना
आणिक मात माझ्या नावडे जीवासी ।
काय करूं यासी पांडुरंगा ॥१॥
मुखा तें चि गोड श्रवणां आवडी ।
चित्ती माझें ओढी तुझे पायीं ॥ध्रु.॥
जये पदीं नाहीं विठ्ठलाचें नाम ।
मज होती श्रम आइकतां ॥२॥
आणिकाचें मज म्हणवितां लाज ।
वाटे हें सहज न बोलावें ॥३॥
तुका म्हणे मज तूं च आवडसी ।
सर्वभावेंविसीं पांडुरंगा ॥४॥
हे पांडुरंगा, तुझ्या नामाशिवाय दुसरी कोणतीही गोष्ट माझ्या जिवाला आवडत नाही, आता मी काय करू. माझ्या जिभेला तुझेच नाव गोड वाटते, कानांना तुझीच कीर्ती ऐकायला आवडते आणि माझ्या चित्ताला तुझ्या चरणांचीच ओढ लागली आहे. ज्या चरणात किंवा कीर्तनात विठ्ठलाचे नाव नसते, ते ऐकताना मला विनाकारण त्रास होतो. तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणाचा दास म्हणवून घेताना मला लाज वाटते, असे वाटते की ते बोलाऊच नये. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पांडुरंगा, मला मनापासून फक्त तूच आवडतोस.
॥ अभंग २१०९ ॥ अभंग रचना
कळेल हें तैसें गाईंन मी तुज ।
जनासवें काज काय माझें ॥१॥
करीन मी स्तुती आपुले आवडी ।
जैसी माझ्या गोडी वाटे जीवा ॥ध्रु.॥
होऊनी निर्भर नाचेन मी छंदें ।
आपुल्या आनंदें करूनियां ॥२॥
काय करूं कळा युक्ती या कुसरी ।
जाणिवेच्या परी सकळिका ॥३॥
तुका म्हणे माझें जयासवें काज ।
भोळा तो सहज पांडुरंग ॥४॥
हे देवा, मला जसे जमेल तसे मी तुझे गुणगान करीन, मला जगाच्या लोकांशी काहीही देणेघेणे नाही. माझ्या मनाला जशी गोडी वाटेल, तशी मी माझ्या आवडीने तुझी स्तुती करेन. सर्व चिंता सोडून मी माझ्याच आनंदात आणि छंदात नाचेन. लोकांमधील हुशारी, युक्ती आणि चातुर्य घेऊन मी काय करू? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्याशी माझे खरे काम आहे, तो माझा पांडुरंग अत्यंत भोळा आणि निस्सीम प्रेमाचा भुकेला आहे.
॥ अभंग २११० ॥ अभंग रचना
तयासी नेणतीं बहु आवडती ।
होय जयां चित्तीं एक भाव ॥१॥
उपमन्यु धुरु हें काय जाणती ।
प्रल्हादाच्या चित्तीं नारायण ॥ध्रु.॥
कोळें भिल्लें पशु श्वापदें अपारें ।
कृपेच्या सागरें तारियेलीं ॥२॥
काय तें गोपाळें चांगलीं शाहाणीं ।
तयां चक्रपाणी जेवी सवें ॥३॥
तुका म्हणे भोळा भाविक हा देव ।
आम्ही त्याचे पाव धरूनी ठेलों ॥४॥
ज्यांच्या मनात एकनिष्ठ भाव असतो, असे निष्पाप आणि अज्ञानी लोक देवाला खूप आवडतात. उपमन्यू आणि ध्रुवबाळ काय मोठे ज्ञानी होते का? प्रल्हादाच्या मनात फक्त नारायण वसलेला होता. कोळी, भिल्ल, पशू आणि असंख्य श्वापदे यांना या कृपासागर देवाने तारले आहे. गोपाळ तरी कुठे मोठे शहाणे होते, तरीही देव त्यांच्यासोबत बसून जेवला. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आमचा देव भोळा आणि भाविकांचा पाठीराखा आहे, म्हणूनच आम्ही त्याचे चरण घट्ट धरून ठेवले आहेत.
॥ अभंग २१११ ॥ अभंग रचना
न लगे पाहावें अबद्ध वांकडें ।
उच्चारावें कोडें नाम तुझें ॥१॥
नाहीं वेळ नाहीं पंडितांचा धाक ।
होत कां वाचक वेदवक्ते ॥ध्रु.॥
पुराणीं ही कोठें न मिळे पाहातां ।
तैशीं या अनंता ठेवूं नामें ॥२॥
आपुलिया मना उपजे आनंद ।
तैसे करूं छंद कथेकाळीं ॥३॥
तुका म्हणे आम्ही आनंदें चि धालों ।
आनंद चि ल्यालों अळंकार ॥४॥
माझे शब्द अभंग आहेत की अशुद्ध आहेत हे पाहण्याची गरज नाही, मी प्रेमाने तुझे नाव उच्चारत राहीन. नामस्मरणासाठी ठराविक वेळ पाहण्याची किंवा पंडितांच्या धाकाची गरज नाही, मग ते वेदांचे वक्ते का असेनात. पुराणातही जे नाव सापडणार नाही, अशा आवडीच्या नावांनी मी या अनंताला हाक मारेन. ज्याने आमच्या मनाला आनंद होईल, तसे छंद आम्ही कीर्तनाच्या वेळी करू. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही भक्तीच्या आनंदाने तृप्त झालो आहोत आणि तोच आनंद आम्ही आमचा अलंकार म्हणून परिधान केला आहे.
॥ अभंग २११२ ॥ अभंग रचना
दैन्य दुःख आम्हां न येती जवळी ।
दहन हे होळी होती दोष ॥१॥
सर्व सुखें येती माने लोटांगणीं ।
कोण यांसी आणी दृष्टीपुढें ॥ध्रु.॥
आमुची आवडी संतसमागम ।
आणीक त्या नाम विठोबाचें ॥२॥
आमचें मागणें मागों त्याची सेवा ।
मोक्षाची निर्दैवा कोणा चाड ॥३॥
तुका म्हणे पोटीं सांटविला देव ।
नुन्य तो भाव कोण आम्हां ॥४॥
दारिद्र्य आणि दुःख आमच्या जवळही येत नाहीत, आमचे सर्व दोष जळून खाक झाले आहेत. सर्व सुखे स्वतःहून आमच्या पाया पडतात, पण आम्ही त्यांना मोजतही नाही. आम्हाला फक्त संतांची संगती आणि विठोबाच्या नामाची आवडी आहे. आमचे एकमेव मागणे म्हणजे देवाची सेवा करणे; अभाग्याला मोक्षाची काय चाड असणार? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही देवाला आपल्या हृदयात साठवून ठेवले आहे, आता आम्हाला कसलीही कमतरता उरलेली नाही.
॥ अभंग २११३ ॥ अभंग रचना
काळतोंडा सुना ।
भलतें चोरुनि करी जना ॥१॥
धिग त्याचें साधुपण ।
विटाळुनि वर्ते मन ॥ध्रु.॥
मंत्र ऐसे घोकी ।
वश व्हावें जेणें लोकीं ॥२॥
तुका म्हणे थीत ।
नागवला नव्हे हित ॥३॥
जो माणूस लोकांपासून लपवून वाईट कृत्ये करतो, तो काळ्या तोंडाचा आणि कुत्र्यासारखा आहे. ज्याचे मन वासनांनी विटाळलेले आहे, त्याच्या साधुपणाचा धिक्कार असो. लोकांना आपल्या वशात करण्यासाठी तो नाना प्रकारचे मंत्र पाठांतर करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा माणूस स्वतःचे खरे हित गमावून बसतो आणि फसला जातो.
॥ अभंग २११४ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल मुक्तिदाता ।
नव्हे मरो हें बोलता ॥१॥
मज न साहावें कानीं ।
विष उत्तर लागे मनीं ॥ध्रु.॥
हरीकथेतें धीकारी ।
शत्रु माझा तो वैरी ॥२॥
सुना काळतोंडा ।
जो या देवा म्हणे धोंडा ॥३॥
अहं म्हणे ब्रम्ह ।
नेणे भक्तीचें तें वर्म ॥४॥
तुका म्हणे क्षण ।
नको तयाचें दर्षण ॥५॥
विठ्ठल हा मुक्ती देणारा नाही असे म्हणणाऱ्या माणसाचा विनाश होवो. असे वाईट शब्द माझ्या कानांना सहन होत नाहीत, ते मला विषासारखे वाटतात. जो हरिकथेचा धिक्कार करतो, तो माझा खरा शत्रू आणि वैरी आहे. जो या देवाला दगड मानतो, तो काळ्या तोंडाचा आणि कुत्र्यासारखा आहे. जो स्वतःला ब्रह्म मानून अहंकार करतो, त्याला भक्तीचे मर्म कधीच समजत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा पाखंडी माणसाचे क्षणभरही दर्शन व्हायला नको.
॥ अभंग २११५ ॥ अभंग रचना
यमपुरी त्यांणीं वसविली जाणा ।
उच्छेद भजना विधी केला ॥१॥
अवघड कोणी न करी सांगतां ।
सुलभ बहुतां गोड वाटे ॥ध्रु.॥
काय ते नेणते होते मागें ॠषी ।
आधार लोकांसी ग्रंथ केले ॥२॥
द्रव्य दारा कोणें स्थापियेलें धन ।
पिंडाचें पाळण विषयभोग ॥३॥
तुका म्हणे दोहीं ठायीं हा फजित ।
पावे यमदूतजना हातीं ॥४॥
ज्या लोकांनी भक्ती आणि भजनाचा मार्ग मोडून टाकला, त्यांनी स्वतःसाठी यमपुरीच वसली आहे असे समजावे. कठीण गोष्टी सांगायला कोणी तयार नसते, सर्वांना सोपा आणि विषयांचा मार्गच गोड वाटतो. पूर्वीचे ऋषी-मुनी काय अज्ञानी होते का, ज्यांनी लोकांच्या कल्याणासाठी ग्रंथ लिहिले? केवळ धन, स्त्री आणि शरीराचे पालनपोषण या विषयात गुंतलेला माणूस दोन्ही जगात फजित पावतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा माणूस यमदूतांच्या हाती सापडून शेवटी दुःखी होतो.
॥ अभंग २११६ ॥ अभंग रचना
न कळतां कोणीं मोडियेलें व्रत ।
तया प्रायिश्चत्त चाले कांहीं ॥१॥
जाणतियां वज्रलेप जाले थोर ।
तयांस अघोर कुंभपाक ॥ध्रु.॥
आतां जरी कोणी नाइके सांगतां ।
तया शिकवितां तें चि पाप ॥२॥
काय करूं मज देवें बोलविलें ।
माझें खोळंबिलें काय होतें ॥३॥
तुका म्हणे जना पाहा विचारूनी ।
सुख वाटे मनीं तें चि करा ॥४॥
नकळत जर कोणाकडून व्रत किंवा नियम मोडला गेला, तर त्याला काही प्रमाणात प्रायश्चित्त देऊन क्षमा केली जाऊ शकते. परंतु सर्वकाही समजून-बुजून जो पाप करतो, त्याला अघोर कुंभपाक नावाचा नरक प्राप्त होतो. आता सांगूनही जर कोणी ऐकत नसेल, तर त्याला शिकवण्यातही पापच आहे. मला देवाने बोलायला लावले म्हणून मी बोललो, यात माझे काय अडकले आहे? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे लोकांनो, विचार करून पाहा आणि ज्याने तुमच्या मनाला खरे सुख मिळेल तसेच वागा.
॥ अभंग २११७ ॥ अभंग रचना
वाचे विठ्ठल नाहीं ।
तो चि प्रेतरूप पाहीं ॥१॥
धिग त्याचें ज्यालेपण ।
भार न साहे मेदिन ॥ध्रु.॥
न बैसे कीर्तनीं ।
गुण नाइके जो कानीं ॥२॥
जातां कांटाळा देउळा ।
तो चि सुना मुखकाळा ॥३॥
हरिभक्तीविण ।
त्याचें जळो शाहाणपण ॥४॥
तुका म्हणे तेणें ।
वंशा आणियेलें उणें ॥५॥
ज्याच्या जिभेवर विठ्ठलाचे नाव नाही, तो जिवंत नसून प्रेतासारखा आहे. त्याच्या जगण्याचा धिक्कार असो, कारण तो पृथ्वीला उगीच भार ठरतो. जो कीर्तनाला बसत नाही आणि कानाने देवाचे गुण ऐकत नाही, तसेच मंदिरात जाण्याचा ज्याला कंटाळा येतो, तो कुत्र्यासारखा काळ्या तोंडाचा आहे. हरिभक्तीशिवाय असणारे सर्व शहाणपण जळून खाक होवो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा माणसाने आपल्या कुळाला आणि वंशाचा कलंक लावला आहे.
॥ अभंग २११८ ॥ अभंग रचना
तारिलीं बहुतें चुकवूनि घात ।
नाम हें अमृत स्वीकारितां ॥१॥
नेणतां सायास शुद्ध आचरण ।
यातीकुळहीन नामासाटीं ॥ध्रु.॥
जन्म नांव धरी भक्तीच्या पाळणा ।
आकार कारणा या च साटीं ॥२॥
असुरीं दाटली पाप होतां फार ।
मग फेडी भार पृथिवीचा ॥३॥
तुका म्हणे देव भक्तपण सार ।
कवतुक वेव्हार तयासाटीं ॥४॥
भगवंताचे नामाभ्यास रूपी अमृत स्वीकारल्याने अनेक लोकांचा विनाश टळला आणि ते तरून गेले. ज्यांना कठीण सायास किंवा कर्मकांडे माहीत नव्हती, अशा हीन कुळातील लोकांनाही नामाच्या बळावर उद्धार मिळाला. भगवंताने भक्तीचे पालन करण्यासाठी आणि भक्तांच्या रक्षणासाठीच विविध अवतार धारण केले. जेव्हा जगात आसुरी प्रवृत्ती आणि पाप वाढते, तेव्हा देव अवतार घेऊन पृथ्वीचा भार हलका करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, देव आणि भक्ताचे नाते हेच सर्व भूतांचे सार आहे आणि सर्व लीला या भक्तांसाठीच आहेत.
॥ अभंग २११९ ॥ अभंग रचना
याचिया आधारें राहिलों निश्चिंत ।
ठेवूनियां चित्ती पायीं सुखें ॥१॥
माझें सुखदुःख जाणे हित फार ।
घातलासे भार पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
कृपेचीं पोसणीं ठायींचीं अंखिलीं ।
म्हणऊनि लागली यास चिंता ॥२॥
मन राखे हातीं घेऊनियां काठी ।
इंद्रियें तापटीं फांकों नेदी ॥३॥
तुका म्हणे यासी अवघड नाहीं ।
शरणागता कांहीं रक्षावया ॥४॥
पांडुरंगाच्या चरणांवर चित्त ठेवून मी अगदी निश्चिंत राहिलो आहे. माझे सुख-दुःख आणि हित काय आहे हे त्याला चांगले माहीत असल्याने मी सर्व भार पांडुरंगावर टाकला आहे. आम्ही त्याची कृपेची लेकरे आणि आश्रित आहोत, म्हणूनच त्याला आमची चिंता लागली आहे. तो हातात काठी घेऊन आमच्या मनाचे रक्षण करतो आणि इंद्रियांना वाईट मार्गाला जाऊ देत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आपल्या शरणागताचे रक्षण करणे या देवाला अजिबात कठीण नाही.
॥ अभंग २१२० ॥ अभंग रचना
उभाउभी फळ ।
अंगीं मंत्राचे या बळ ॥१॥
म्हणा विठ्ठल विठ्ठल ।
गोड आणि स्वल्प बोल ॥ध्रु.॥
किळकाळाची बाधा ।
नव्हे उच्चारितां सदा ॥२॥
तुका म्हणे रोग ।
वारे भवाऐसा भोग ॥३॥
विठ्ठल नामामध्ये असा मंत्राचा प्रभाव आहे की, त्यामुळे तात्काळ फळ मिळते. विठ्ठल विठ्ठल हा शब्द अत्यंत गोड आणि सोपा आहे, त्याचा सदैव जप करा. नेहमी या नामाचा उच्चार केल्यास कळीकाळाची बाधा होत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, या नामामुळे भवरोग म्हणजे संसाराची सर्व दुःखे दूर पळून जातात.
॥ अभंग २१२१ ॥ अभंग रचना
जैसा अधिकार ।
तैसें बोलावें उत्तर ॥१॥
काय वाउगी घसघस ।
आम्ही विठोबाचे दास ॥ध्रु.॥
आम्ही जाणों एका देवा ।
जैसी तैसी करूं सेवा ॥२॥
तुका म्हणे भावें ।
माझें पुढें पडेल ठावें ॥३॥
ज्याचा जसा अधिकार असेल, त्याला तसेच उत्तर द्यावे. विनाकारण व्यर्थ वाद घालण्यात काय अर्थ आहे? आम्ही तर विठोबाचे दास आहोत. आम्ही एका पांडुरंगालाच ओळखतो आणि आम्हाला जशी जमेल तशी त्याची सेवा करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आमच्या भक्तीच्या भावामुळे आमचे काय हित आहे हे पुढे आपोआप स्पष्ट होईल.
॥ अभंग २१२२ ॥ अभंग रचना
नव जात घरा ।
आम्ही कोणाच्या दातारा ॥१॥
कां हे छळूं येती लोक ।
दाट बळें चि कंटक ॥ध्रु.॥
नाहीं आम्ही खात ।
कांहीं कोणाचें लागत ॥२॥
कळे तैसी सेवा ।
तुका म्हणे करूं देवा ॥३॥
आम्ही कोणाच्या घरी मागायला जात नाही आणि कोणाचे मालकही नाही. मग हे दुष्ट लोक विनाकारण आम्हाला त्रास द्यायला का येतात? आम्ही कोणाचे काही खात नाही किंवा कोणाचे देणे लागत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्हाला जशी जमते तशी आम्ही देवाची सेवा करत राहू.
॥ अभंग २१२३ ॥ अभंग रचना
मोहरोनी चित्ती ।
आणूं हळूं चि वरि हिता ॥१॥
तों हे पडती आघात ।
खोडी काढिती पंडित ॥ध्रु.॥
संवसारा भेणें ।
कांहीं उसंती तों पेणें ॥२॥
एखादिया भावें ।
तुका म्हणे जवळी यावें ॥३॥
आम्ही मनाला वळवून हळूहळू आत्महिताच्या मार्गावर आणण्याचा प्रयत्न करतो, तर हे पंडित लोक आमच्यावर आघात करतात आणि आमच्यात चुका शोधतात. संसाराच्या भयाने आम्ही थोडे विश्रांती घेतो ना घेतो, तोच हे विघ्न आणतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, कुठल्याही एका भावाने भगवंताच्या जवळ गेले पाहिजे.
॥ अभंग २१२४ ॥ अभंग रचना
काय जाणों वेद ।
आम्ही आगमाचे भेद ॥१॥
एक रूप तुझें मनीं ।
धरूनि राहिलों चिंतनी ॥ध्रु.॥
कोठें अधिकार ।
नाहीं रानट विचार ॥२॥
तुका म्हणे दीना ।
नुपेक्षावें नारायणा ॥३॥
आम्ही वेद किंवा शास्त्रांचे गूढ भेद जाणत नाही. आम्ही फक्त तुझे एक रूप मनात धरून तुझ्या चिंतनात लीन राहिलो आहोत. आमचा कोणताही मोठा अधिकार नाही आणि आमचे विचार रानटी किंवा कठीण नाहीत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे नारायणा, आम्हा दीनांचा तू अनादर करू नकोस.
॥ अभंग २१२५ ॥ अभंग रचना
धर्माचे पाळण ।
करणें पाषांड खंडण ॥१॥
हें चि आम्हां करणें काम ।
बीज वाढवावें नाम ॥ध्रु.॥
तीक्षण उत्तरें ।
हातीं घेउनि बाण फिरें ॥२॥
नाहीं भीड भार ।
तुका म्हणे साना थोर ॥३॥
खऱ्या धर्माचे रक्षण करणे आणि पाखंडी मतांचे खंडन करणे हेच आमचे कर्तव्य आहे. भगवंताच्या नामाचे बीज जगात वाढवणे हेच आमचे मुख्य काम आहे. आम्ही हातात तीक्ष्ण वचनांचे बाण घेऊन फिरतो, त्यामुळे आम्हाला कोणाचीही भीड किंवा दबाव वाटत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, सत्याच्या मार्गात लहान-मोठा असा भेद आम्ही मानत नाही.
॥ अभंग २१२६ ॥ अभंग रचना
निवडावें खडे ।
तरी दळण वोजें घडे ॥१॥
नाहीं तरि नासोनि जाय ।
कारण आळस उरे हाय ॥ध्रु.॥
निवडावें तन ।
सेतीं करावें राखण ॥२॥
तुका म्हणे नीत ।
न विचारितां नव्हे हित ॥३॥
धान्यातील खडे टिपून वेगळे केले तरच पीठ चांगले तयार होते, नाहीतर संपूर्ण अन्न खराब होते आणि आळसामुळे पश्चात्ताप उरतो. शेतात उगवलेले तण काढून टाकूनच शेताचे रक्षण केले पाहिजे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, नीती आणि योग्य विचारांशिवाय कधीही कल्याण होत नाही.
॥ अभंग २१२७ ॥ अभंग रचना
दुर्जनाचा मान ।
सुखें करावा खंडण ॥१॥
लात हाणोनियां वारी ।
गुंड वाट शुद्ध करी ॥ध्रु.॥
बहुतां पीडी खळ ।
त्याचा धरावा विटाळ ॥२॥
तुका म्हणे नखें ।
काढुनि टाकिजेती सुखें ॥३॥
दुर्जन माणसाचा आदर-सत्कार न करता त्याचा अहंकार मोडून काढला पाहिजे. रस्त्यात पडलेला दगड जसा लाथ मारून दूर केला जातो, तसा दुर्जनांना दूर करून मार्ग शुद्ध करावा. जो अनेक लोकांना त्रास देतो, त्याचा विटाळ मानून त्याला दूर ठेवावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, वाढलेली नखे जशी आपण सहज कापून टाकतो, तसेच दुर्जनांनाही जीवनातून बाजूला केले पाहिजे.
॥ अभंग २१२८ ॥ अभंग रचना
नका धरूं कोणी ।
राग वचनाचा मनीं ॥१॥
येथें बहुतांचें हित ।
शुद्ध करोनि राखा चित्ती ॥ध्रु.॥
नाहीं केली निंदा ।
आम्हीं दुसिलेंसे भेदा ॥२॥
तुका म्हणे मज ।
येणें विण काय काज ॥३॥
कोणीही माझ्या कटू शब्दांचा राग मनात धरू नका, कारण त्यात सर्वांचे हित सामावलेले आहे. तुम्ही आपले मन शुद्ध ठेवा. आम्ही कोणाचीही निंदा केलेली नाही, तर केवळ भेदाभेद आणि पाखंडीपणाचा निषेध केला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, लोकांचे कल्याण करण्याशिवाय माझे दुसरे कोणतेही काम नाही.
॥ अभंग २१२९ ॥ अभंग रचना
कांहीं जडभारी ।
पडतां ते अवश्वरी ॥१॥
तुज आठवावे पाय ।
आम्हीं मोकलूनि धाय ॥ध्रु.॥
तान पीडी भूक ।
शीत उष्ण वाटे दुःख ॥२॥
तुका म्हणे लाड ।
तेथें पुरे माझें कोड ॥३॥
जेव्हा जेव्हा आमच्यावर संकट येते, तेव्हा आम्ही मोठ्याने टाहो फोडून तुझ्या चरणांचे स्मरण करतो. तहान, भूक, थंडी आणि उकाड्याचा त्रास जेव्हा होतो, तेव्हा तुझ्या नामाचाच आसरा असतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाच्या दरबारातच माझ्या लाडाचे कौतुक पुरवले जाते.
॥ अभंग २१३० ॥ अभंग रचना
होउनि कृपाळ ।
भार घेतला सकळ ॥१॥
तूं चि चालविसी माझें ।
भार सकळ ही ओझें ॥ध्रु.॥
देह तुझ्या पायीं ।
ठेवुनि झालों उतराईं ॥२॥
कायावाचामनें ।
तुका म्हणे दुजें नेणें ॥३॥
हे देवा, तू दयाळू होऊन माझा सर्व भार स्वतःवर घेतला आहेस. माझे सर्व वजन आणि काळजी तूच वाहतोस. माझा हा देह तुझ्या चरणी अर्पण करून मी ऋणातून मुक्त झालो आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, काया, वाचा आणि मनाने मी तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणालाही जाणत नाही.
॥ अभंग २१३१ ॥ अभंग रचना
आतां होई माझे बुद्धीचा जनिता ।
अवरावें चित्ती पांडुरंगा ॥१॥
येथूनियां कोठें न वजें बाहेरी ।
ऐसें मज धरीं सत्ताबळें ॥ध्रु.॥
अनावर गुण बहुतां जातींचे ।
न बोलावें वाचे ऐसें करीं ॥२॥
तुका म्हणे हित कोणिये जातीचें ।
तुज ठावें साचें मायबापा ॥३॥
हे पांडुरंगा, तूच माझ्या बुद्धीचा जनक हो आणि माझ्या चंचल चित्ताला आवर. माझे मन तुझ्या चरणांशिवाय दुसरीकडे कुठेही जाऊ नये, असे तुझ्या अधिकाराने मला धरून ठेव. माझ्यात अनेक वाईट गुण आहेत, परंतु माझ्या मुखातून अनुचित शब्द निघू नयेत अशी कृपा कर. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे माझ्या मायबापा, माझे खरे हित कशात आहे हे केवळ तुलाच ठाऊक आहे.
॥ अभंग २१३२ ॥ अभंग रचना
नित्य मनासी करितों विचार ।
तों हें अनावर विषयलोभी ॥१॥
आतां मज राखें आपुलिया बळें ।
न देखें हे जाळें उगवतां ॥ध्रु.॥
सांपडलों गळीं नाहीं त्याची सत्ता ।
उगळी मागुता घेतला तो ॥२॥
तुका म्हणे मी तों अज्ञान चि आहें ।
परि तुझी पाहें वास देवा ॥३॥
मी दररोज माझ्या मनाला समजावण्याचा विचार करतो, परंतु हे मन विषयांच्या लोभात अनावर होते. आता तूच तुझ्या सामर्थ्याने माझे रक्षण कर, कारण मला या मोहाच्या जाळ्यातून सुटण्याचा मार्ग दिसत नाही. मी माशासारखा गळात अडकलो आहे आणि मला सुटण्याची कोणतीही ताकद उरलेली नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी अत्यंत अज्ञानी आहे, पण हे देवा, मी फक्त तुझ्या कृपेची वाट पाहत आहे.
॥ अभंग २१३३ ॥ अभंग रचना
दुर्बळाचे हातीं सांपडलें धन ।
करितां जतन नये त्यासी ॥१॥
तैसी परी मज झाली नारायणा ।
योगक्षेम जाणां तुम्ही आतां ॥ध्रु.॥
खातां लेतां नये मिरवितां वरि ।
राजा दंड करी जनराग ॥२॥
तुका म्हणे मग तळमळ उरे ।
देखिलें तें झुरे पाहावया ॥३॥
दुर्बळ माणसाच्या हातात जर संपत्ती आली, तर त्याला तिचे रक्षण करता येत नाही. हे नारायणा, माझी अवस्थाही तशीच झाली आहे, आता तुम्हीच माझ्या योगक्षेमाची काळजी घ्या. मला या भक्तीच्या धनाचा योग्य वापर करता येत नाही आणि जगाच्या त्रासाची भीती वाटते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, त्यामुळे मनात फक्त तळमळ उरते आणि मिळालेले धन गमावण्याच्या भीतीने जीव झुरत राहतो.
॥ अभंग २१३४ ॥ अभंग रचना
मागें जैसा होता माझे अंगीं भाव ।
तैसा एक ठाव नाहीं आतां ॥१॥
ऐसें गोही माझें मन मजपाशीं ।
तुटी मुदलेंसी दिसे पुढें ॥ध्रु.॥
पुढिलांचे मना आणि गुणदोष ।
पूज्य आपणांस करावया ॥२॥
तुका म्हणे जाली कोंबड्याची परी ।
पुढें चि उकरी लाभ नेणें ॥३॥
पूर्वी माझ्या मनात जसा निस्सीम भाव होता, तसा आता राहिला नाही. माझे मनच मला सांगत आहे की, माझ्या मूळ भक्तीतच मोठा तोटा झाला आहे. स्वतःची पूजा करून घेण्यासाठी मी इतरांचे गुणदोष पाहण्यात वेळ घालवत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी अवस्था कोंबड्यासारखी झाली आहे, जो समोरचे उकरत राहतो पण खऱ्या लाभाला ओळखत नाही.
॥ अभंग २१३५ ॥ अभंग रचना
किती तुजपाशीं देऊं परिहार ।
जाणसी अंतर पांडुरंगा ॥१॥
आतां माझें हातीं देई हित ।
करीं माझें चित्ती समाधान ॥ध्रु.॥
राग आला तरी कापूं नये मान ।
बाळा मायेविण कोण दुजें ॥२॥
तुका म्हणे ऐसा होईंल लौकिक ।
मागे बाळ भीक समर्थाचें ॥३॥
हे पांडुरंगा, मी तुला किती स्पष्टीकरण देऊ? तू तर माझे अंतःकरण जाणतोस. आता माझे कल्याण तुझ्या हाती घे आणि माझ्या चित्ताला समाधान दे. मूल चुकले आणि आईला राग आला तरी ती मुलाचा गळा कापत नाही; बाळाला आईशिवाय दुसरा कोणाचा आधार असतो? संत तुकाराम महाराज म्हणतात कि, समर्थाचे मूल भिकारी झाले तर जगामध्ये तुझीच फजिती होईल.
॥ अभंग २१३६ ॥ अभंग रचना
लाज वाटे पुढें तोंड दाखवितां ।
परि जाऊं आतां कोणापाशी ॥१॥
चुकलिया काम मागतों मुशारा ।
लाज फजितखोरा नाहीं मज ॥ध्रु.॥
पाय सांडूनिया फिरतों बासर ।
स्वामिसेवे चोर होऊनियां ॥२॥
तुका म्हणे मज पाहिजे दंडिलें ।
पुढें हे घडलें न पाहिजे ॥३॥
तुझ्यासमोर तोंड दाखवताना मला लाज वाटते, पण तुझ्याशिवाय मी आता कोणाकडे जाऊ? मी मालकाचे काम तर केले नाही, तरीही मजुरी मागायला आलो आहे, मला खरोखरच लाज नाही. तुझी सेवा सोडून मी विनाकारण इकडेतिकडे फिरत राहिलो आणि सेवेच्या बाबतीत चोर बनलो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला योग्य शिक्षाच झाली पाहिजे, जेणेकरून माझ्याकडून पुन्हा अशी चूक होणार नाही.
॥ अभंग २१३७ ॥ अभंग रचना
पुढिलिया सुखें निंब देतां भले ।
बहुत वारलें होय दुःख ॥१॥
हें तों वर्म असे माउलीचे हातीं ।
हाणी मारी प्रीती हितासाठीं ॥ध्रु.॥
खेळतां विसरे भूक तान घर ।
धरूनियां कर आणी बळें ॥२॥
तुका म्हणे पाळी तोंडीचिया घांसें ।
उदार सर्वस्वें सर्वकाळ ॥३॥
बाळाच्या भविष्यातील सुखासाठी आई त्याला कडू कडुलिंब पाजते, कारण त्यामुळे त्याचे मोठे दुःख दूर होते. हे वर्म आईच्या हाती असते; ती बाळाच्या हितासाठीच त्याला मारते किंवा रागावते. खेळताना बाळ भूक-तहान विसरले की आई त्याला पकडून घरात आणते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आई स्वतःच्या तोंडातील घास बाळाला भरवते आणि सर्वस्व देऊन त्याचे रक्षण करते.
॥ अभंग २१३८ ॥ अभंग रचना
आतां गुण दोष काय विचारिसी ।
मी तों आहे रासी पातकांची ॥१॥
पतितपावनासवें समागम ।
अपुलाला धर्म चालवीजे ॥ध्रु.॥
घनघायें भेटी लोखंडपरिसा ।
तरी अनारिसा न पालटे ॥२॥
तुका म्हणे माती कोण पुसे फुका ।
कस्तुरीच्या तुका समागमें ॥३॥
हे देवा, आता माझ्या गुणदोषांचा विचार काय करतोस? मी तर पापांची रास आहे. पण तुझे नाव पतितपावन आहे, तर तू तुझा धर्म पाळला पाहिजेस. लोखंडावर घनाचे घाव घातले तरी ते बदलत नाही, पण परिसाचा स्पर्श होताच त्याचे सोने होते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, साध्या मातीला कोणी विचारत नाही, पण कस्तुरीच्या संगतीने तिलाही मोल प्राप्त होते.
॥ अभंग २१३९ ॥ अभंग रचना
कृपावंता दुजें नाहीं तुम्हां पोटीं ।
लाडें बोलें गोठी सुख मातें ॥१॥
घेउनि भातुकें लागसील पाठी ।
लाविसील ओंठीं ब्रम्हरस ॥ध्रु.॥
आपुलिये पांख घालिसी पाखर ।
उदार मजवर कृपाळू तूं ॥२॥
तुका म्हणे आम्हांकारणें गोविंदा ।
वागविसी गदा सुदर्शन ॥३॥
हे दयाळू देवा, तुझ्या मनात कसलाही भेदभाव नाही. तू माझ्याशी लाडाने बोलून मला आनंद देतोस. तू माझ्या पाठीमागे खाऊ घेऊन धावशील आणि माझ्या ओठांना ब्रह्मरस लावशील. पक्षाप्रमाणे तू मला तुझ्या पंखांखाली आश्रय देशील, तू माझ्यावर अत्यंत उदार आणि कृपाळू आहेस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात कि, हे गोविंदा, आमच्या रक्षणासाठीच तू हातात गदा आणि सुदर्शन चक्र धारण करतोस.
॥ अभंग २१४० ॥ अभंग रचना
पाळिलों पोसिलों जन्मजन्मांतरीं ।
वागविलों करीं धरोनियां ॥१॥
आतां काय माझा घडेल अव्हेर ।
मागें बहु दूर वागविलें ॥ध्रु.॥
नेदी वारा अंगीं लागों आघाताचा ।
घेतला ठायींचा भार माथां ॥२॥
तुका म्हणे बोल करितों आवडी ।
अविट ते चि गोडी अंतरींची ॥३॥
तू मला अनेक जन्मांपासून पाळले आणि पोसले आहेस, हातात हात धरून सांभाळले आहेस. जेव्हा तू मला इथपर्यंत आणलेस, तर आता माझा अव्हेर कसा करशील? तू मला संकटाचा वाराही लागू दिला नाहीस आणि माझा सर्व भार स्वतःच्या डोक्यावर घेतलास. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी आवडीने तुझ्याशी बोलतो, कारण आमच्या अंतःकरणात तुझ्या प्रेमाची अविट गोडी आहे.
॥ अभंग २१४१ ॥ अभंग रचना
पांडुरंगा कांहीं आइकावी मात ।
न करावें मुक्त आतां मज ॥१॥
जन्मांतरें मज तैसीं देई देवा ।
जेणें चरणसेवा घडे तुझी ॥ध्रु.॥
वाखाणीन कीर्ती आपुलिया मुखें ।
नाचेन मी सुखें तुजपुढें ॥२॥
करूनि कामारी दास दीनाहुनी ।
आपुला अंगणीं ठाव मज ॥३॥
तुका म्हणे आम्ही मृत्युलोकीं भले ।
तुझे चि अंखिले पांडुरंगा ॥४॥
हे पांडुरंगा, माझे एक ऐक; मला आता संसारातून मुक्त करू नकोस. मला असे जन्म दे, ज्यायोगे मला नेहमी तुझ्या चरणांची सेवा करता येईल. मी माझ्या मुखाने तुझ्या कीर्तीचे वर्णन करीन आणि तुझ्यासमोर आनंदाने नाचेन. मला तुझ्या अंगणात अगदी नम्र दास बनवून जागा दे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही या मृत्युलोकातच बरे आहोत, कारण आम्ही केवळ तुझेच आश्रित आहोत.
॥ अभंग २१४२ ॥ अभंग रचना
माझे अंतरींचें तो चि जाणे एक ।
वैकुंठनायक पांडुरंग ॥१॥
जीव भाव त्याचे ठेवियेला पायीं ।
मज चिंता नाहीं कवणेविशीं ॥ध्रु.॥
सुखसमारंभें संतसमागमें ।
गाऊं वाचे नाम विठोबाचें ॥२॥
गातां पुण्य होय आइकतां लाभ ।
संसारबंद तुटतील ॥३॥
तुका म्हणे जीव तयासी विकिला ।
आणीक विठ्ठलाविण नेणें ॥४॥
माझ्या अंतःकरणातील भावना केवळ तो वैकुंठाचा राजा पांडुरंगच जाणतो. मी माझा जीव आणि भाव त्याच्या चरणी अर्पण केला आहे, त्यामुळे मला आता कसलीही काळजी नाही. संतांच्या संगतीत आनंदाने मी मुखाने विठोबाचे नाम गाईन. हे नाम गायल्याने पुण्य मिळते, ऐकल्याने लाभ होतो आणि संसाराचे सर्व बंध तुटतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी माझा जीव विठ्ठलाला विकला आहे आणि त्याच्याशिवाय मला दुसरे काहीही माहीत नाही.
॥ अभंग २१४३ ॥ अभंग रचना
कथा दुःख हरी कथा मुक्त करी ।
कथा याची बरी विठोबाची ॥१॥
कथा पाप नासी उद्धरिले दोषी ।
समाधि कथेसी मूढजना ॥ध्रु.॥
कथा तप ध्यान कथा अनुष्ठान ।
अमृत हे पान हरिकथा ॥२॥
कथा मंत्रजप कथा हरी ताप ।
कथाकाळी कांप किळकाळासी ॥३॥
तुका म्हणे कथा देवाचें ही ध्यान ।
समाधि लागोन उभा तेथें ॥४॥
विठोबाची कथा दुःखाचे हरण करते आणि जीवाला मुक्त करते. ही कथा पापांचा नाश करते आणि पापी लोकांनाही तारून नेते; अज्ञानी लोकांसाठी ही कथा म्हणजे समाधीच आहे. हरिकथा हेच तप, ध्यान, अनुष्ठान आणि अमृताचे प्राशन आहे. कथा हाच मंत्रजप आहे, ती मनाचा ताप हरण करते आणि कथेच्या वेळी कळीकाळही थरथर कापतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हरिकथा हे देवाचे ध्यान आहे, जिथे कथा चालते तिथे देव स्वतः समाधी लावून उभा राहतो.
॥ अभंग २१४४ ॥ अभंग रचना
काय ऐसा सांगा ।
धर्म मज पांडुरंगा ॥१॥
तुझे पायीं पावें ऐसा ।
जेणें उगवे हा फांसा ॥ध्रु.॥
करीं कृपादान ।
तैसें बोलवीं वचन ॥२॥
तुका म्हणे देवा ।
माझें हृदय वसवा ॥३॥
हे पांडुरंगा, मला असा मार्ग किंवा धर्म सांग, ज्याने मी तुझ्या चरणांपर्यंत पोहोचू शकेन आणि संसाराचा फास सुटेल. माझ्यावर कृपेचे दान कर आणि मला योग्य तेच बोलायला शिकव. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तू येऊन माझ्या हृदयात निवास कर.
॥ अभंग २१४५ ॥ अभंग रचना
भला म्हणे जन ।
परि नाहीं समाधान ॥१॥
माझें तळमळी चित्ती ।
अंतरलें दिसे हित ॥ध्रु.॥
कृपेचा आधार ।
नाहीं दंभ जाला भार ॥२॥
तुका म्हणे कृपे ।
अंतराय कोण्या पापें ॥३॥
लोक मला चांगले म्हणतात, परंतु माझ्या मनात समाधान नाही. माझे चित्त तळमळत आहे, कारण मला माझे आत्महित दुरावल्यासारखे वाटते. मला तुझ्या कृपेचा आधार मिळत नाही आणि हा देखावाच माझ्यासाठी भार झाला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, कोणत्या पापामुळे तुझ्या कृपेत असा अडथळा आला आहे?
॥ अभंग २१४६ ॥ अभंग रचना
शिकविले बोल ।
बोलें तैसी नाहीं ओल ॥१॥
आतां देवा संदेह नाहीं ।
वांयां गेलों यासी कांहीं ॥ध्रु.॥
एकांताचा वास ।
नाहीं संकल्पाचा नास ॥२॥
बुद्धि नाहीं स्थिर ।
तुका म्हणे शब्दा धीर ॥३॥
मी केवळ शिकवलेले शब्द बोलतो, पण माझ्या मनात भक्तीचा ओलावा नाही. हे देवा, मी फुकट गेलो आहे यात आता कोणताही संशय उरलेला नाही. मला एकांताचा वास तर मिळाला आहे, पण माझ्या मनातील संकल्पांचा नाश झालेला नाही. माझी बुद्धी स्थिर नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी केवळ शब्दांचाच धीर धरून बसलो आहे.
॥ अभंग २१४७ ॥ अभंग रचना
उचिताचा दाता ।
कृपावंता तूं अनंता ॥१॥
कां रे न घालिसी धांव ।
तुझें उच्चारितां नांव ॥ध्रु.॥
काय बळयुक्ति ।
नाहीं तुझे अंगीं शक्ति ॥२॥
तुका म्हणे तूं विश्वंभर ।
ओस माझें कां अंतर ॥३॥
हे अनंता, तू सर्वांना योग्य ते देणारा आणि कृपाळू आहेस. तुझे नाव उच्चारत असतानाही तू माझ्याकडे का धावून येत नाहीस? तुझ्याकडे काय बळ, युक्ती किंवा शक्ती उरली नाही का? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, तू तर संपूर्ण विश्वाचा सांभाळ करणारा आहेस, मग माझे अंतःकरण का रिकामे ठेवले आहेस?
॥ अभंग २१४८ ॥ अभंग रचना
वाहवितों पुरीं ।
आतां उचित तें करीं ॥१॥
माझी शक्ति नारायणा ।
कींव भाकावी करुणा ॥ध्रु.॥
आम्हां ओढी काळ ।
तुझें क्षीण झालें बळ ॥२॥
तुका म्हणे गोडी ।
जीवा मातेचिया ओढी ॥३॥
संसाराच्या प्रवाहात मी वाहत चाललो आहे, आता तुला जे योग्य वाटेल ते कर. हे नारायणा, तुझ्यासमोर दयेची भीक मागण्याशिवाय माझ्यात दुसरी कोणतीही शक्ती नाही. आम्हाला काळाची भीती वाटत आहे, तुझे बळ कमी झाले आहे की काय? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, लहान बाळाला जशी आईची ओढ असते, तशीच माझ्या जिवाला तुझी ओढ लागली आहे.
॥ अभंग २१४९ ॥ अभंग रचना
आतां घेई माझें ।
भार सकळ ही ओझें ॥१॥
काय करिसी होईं वाड ।
आलों पोटासीं दगड ॥ध्रु.॥
तूं चि डोळे वाती ।
होईं दीपक सांगातीं ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं ।
विचाराया चाड नाहीं ॥३॥
हे देवा, आता माझी सर्व काळजी आणि भार तू स्वतःवर घे. तुझ्या पोटी मी दगडासारखा आलो आहे, आता तूच माझे रक्षण कर. तूच डोळे आणि तूच वात बनून माझ्या जीवनाचा मार्ग उजळणारा दिवा हो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मला दुसरा कोणताही विचार करण्याची गरज नाही.
॥ अभंग २१५० ॥ अभंग रचना
असोत हे बोल ।
अवघें तूं चि भांडवल ॥१॥
माझा मायबाप देवा ।
सज्जन सोयरा केशवा ॥ध्रु.॥
गाळियेले भेद ।
सारियेले वादावाद ॥२॥
तुका म्हणे मधीं ।
आतां न पडे उपाधि ॥३॥
हे बाकीचे बोल बाजूला राहू दे, तूच माझे सर्व भांडवल आहेस. हे देवा केशवा, तूच माझा मायबाप, सज्जन आणि खरा सोयरा आहेस. मी सर्व भेदभाव गाळून टाकले आहेत आणि सर्व वादविवाद दूर सारले आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता आपल्या नात्यात कोणतीही उपाधी किंवा अडथळा उरलेला नाही.
॥ अभंग २१५१ ॥ अभंग रचना
करीन कोल्हाळ ।
आतां हा चि सर्वकाळ ॥१॥
आतां ये वो माझे आईं ।
देई भातुकें विठाईं ॥ध्रु.॥
उपायासी नाम ।
दिलें याचें पुढें क्षेम ॥२॥
बीज आणि फळ ।
हें चि तुका म्हणे मूळ ॥३॥
आता मी सर्वकाळ तुझ्या नामाचा गजर आणि टाहो करीन. हे माझ्या आई विठाई, आता धावून ये आणि मला भक्तीचा खाऊ दे. नामाच्या उपायामुळे मला सर्व कल्याण लाभले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे नामच भक्तीचे मूळ, बीज आणि फळ आहे.
॥ अभंग २१५२ ॥ अभंग रचना
धनासीं च धन ।
करी आपण जतन ॥१॥
तुज आळवितां गोडी ।
पांडुरंगा खरी जोडी ॥ध्रु.॥
जेविल्याचें खरें ।
वरी उमटे ढेंकरें ॥२॥
तुका म्हणे धाय ।
तेथें कोठें उरे हाय ॥३॥
जसा धनवान माणूस आपले धन जतन करून ठेवतो, तसे मी तुझे नाव जपतो. हे पांडुरंगा, तुला आळवण्यात जी गोडी आहे, तीच माझी खरी संपत्ती आहे. पोटभर जेवल्यानंतर जसा तृप्तीचा ढेकर येतो, तसा मला तुझा अनुभव येत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्तीने पूर्ण तृप्त झाल्यावर मनात कसलीही खंत उरत नाही.
॥ अभंग २१५३ ॥ अभंग रचना
अनुभवा आलें ।
माझें चित्तींचें क्षरलें ॥१॥
असे जवळी अंतर ।
फिरे आवडीच्या फेरें ॥ध्रु.॥
खादलें चि वाटे ।
खावें भेटलें चि भेटे ॥२॥
तुका म्हणे उभें ।
आम्ही राखियेलें लोभें ॥३॥
माझ्या अनुभवाला आले आहे की, माझ्या चित्तातील सर्व मळ निघून गेला आहे. देव आपल्याजवळच आहे, पण आपण आवडीच्या चक्रात फिरत राहतो. मिळालेलेच पुन्हा मिळावे आणि अनुभवलेलेच पुन्हा अनुभवावे असे वाटते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही प्रेमाच्या लोभाने देवाला आमच्या जवळ धरून ठेवले आहे.
॥ अभंग २१५४ ॥ अभंग रचना
पोटीं शूळ अंगीं उटी चंदनाची ।
आवडी सुखाची कोण तया ॥१॥
तैसें मज कां गा केलें पंढरिराया ।
लौकिक हा वांयां वाढविला ॥ध्रु.॥
ज्वरिलियापुढें वाढिलीं मिष्टान्नें ।
काय चवी तेणें घ्यावी त्याची ॥२॥
तुका म्हणे मढें शृंगारिलें वरी ।
ते चि जाली परी मज देवा ॥३॥
पोटात तीव्र वेदना होत असतील आणि अंगाला चंदनाची उटी लावली, तर त्या बाह्य सुखाचा काय उपयोग? हे पंढरीराया, माझी अवस्था तशीच का केलीस? माझा लौकिक उगाचच का वाढवलास? तीव्र ताप आलेल्या माणसापुढे गोडधोड अन्न ठेवले तर त्याला त्याची चव कशी कळणार? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, प्रेताला वरून नटवल्यासारखी माझी बाह्य अवस्था झाली आहे.
॥ अभंग २१५५ ॥ अभंग रचना
बेगडाचा रंग राहे कोण काळ ।
अंगें हें पितळ न देखतां ॥१॥
माझें चित्ती मज जवळीच गो ही ।
तुझी मज नाहीं भेटी ऐसें ॥ध्रु.॥
दासीसुतां नाहीं पितियाचा ठाव ।
अवघें चि वाव सोंग त्याचें ॥२॥
तुका म्हणे माझी केली विटंबना ।
अनुभवें जना येईंल कळों ॥३॥
नकली सोन्याचा (बेगडाचा) रंग किती काळ टिकणार? शेवटी ते पितळच निघते. माझे मन मला सांगत आहे की, मला अजून तुझी खरी भेट झालेली नाही. दासीच्या मुलाला जसा बापाचा पत्ता माहीत नसतो, तसे माझे सर्व सोंग व्यर्थ आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी ही विटंबना लोकांना अनुभवाने आपोआप कळून येईल.
॥ अभंग २१५६ ॥ अभंग रचना
मजपुढें नाहीं आणीक बोलता ।
ऐसें कांहीं चित्ती वाटतसें ॥१॥
याचा कांहीं तुम्हीं देखा परिहार ।
सर्वज्ञ उदार पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
काम क्रोध नाहीं सांडिलें आसन ।
राहिले वसोन देहामध्यें ॥२॥
तुका म्हणे आतां जालों उतराईं ।
कळों यावें पायीं निरोपिलें ॥३॥
माझ्यापेक्षा मोठा ज्ञानी कोणी नाही असा अहंकार माझ्या मनात येत आहे. हे सर्वज्ञ आणि उदार पांडुरंगा, या दोषाचे निरसन तूच कर. काम आणि क्रोध यांनी माझ्या देहातील जागा अजून सोडलेली नाही, ते तिथेच बसून आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी माझ्या मनातील सर्व सांगून मोकळा झालो आहे, हे तुझ्या चरणी कळावे.
॥ अभंग २१५७ ॥ अभंग रचना
सावित्रीची विटंबण ।
रांडपण करीतसे ॥१॥
काय जाळावें तें नांव ।
अवघें वाव असे तें ॥ध्रु.॥
कुबिर नांव मोळी वाहे ।
कैसी पाहें फजिती ॥२॥
तुका म्हणे ठुणगुण देखें ।
उगीं मूर्ख फुंदता ॥३॥
सावित्री नावाच्या स्त्रीला वैधव्य यावे, ही नाव आणि वस्तुस्थिती यातील केवढी मोठी विटंबना आहे; अशा नावाचा काय उपयोग? कुबेर नाव असलेला माणूस लाकडाच्या मोळ्या वाहतो, ही कशी फजिती आहे! संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशी मूर्ख माणसे गुण नसताना केवळ नावाच्या बळावर व्यर्थ फुशारकी मारतात.
॥ अभंग २१५८ ॥ अभंग रचना
न गमेसी जाली दिवसरजनी ।
राहिलों लाजोनि नो बोलावें ॥१॥
रुचिविण काय शब्द वार्‍या माप ।
अनादरें कोप येत असे ॥ध्रु.॥
आपुलिया रडे आपुलें चि मन ।
दाटे समाधान पावतसें ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही असा जी जाणते ।
काय करूं रिते वादावाद ॥३॥
मला आता दिवस आणि रात्र काहीही सुचत नाही, मी लाजून शांत राहिलो आहे. आवडीशिवाय बोललेले शब्द हे वाऱ्यावर माप टाकल्यासारखे व्यर्थ आहेत, अनादर केला तर राग येतो. माझे मन आपल्याच दुःखाने रडते आणि पुन्हा स्वतःच समाधान पावते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुम्ही सर्व जाणते आहात, मी उगीच व्यर्थ वाद का करू?
॥ अभंग २१५९ ॥ अभंग रचना
मेल्यावरि मोक्ष संसारसंबंधें ।
आरालिया बधे ठेवा आम्हां ॥१॥
वागवीत संदेह राहों कोठवरी ।
मग काय थोरी सेवकाची ॥ध्रु.॥
गाणें गीत आम्हां नाचणें आनंदें ।
प्रेम कोठें भेदें अंगा येतें ॥२॥
तुका म्हणे किती सांगावे दृष्टांत ।
नसतां तूं अनंत सानकुळ ॥३॥
मेल्यानंतर मोक्ष देण्यापेक्षा जिवंतपणीच संसाराच्या बंधनातून आम्हांला मुक्त कर. आम्ही मनात संशय धरून किती दिवस राहायचे? मग तुझ्या सेवकाची मोठेपण ती काय उरली? आम्हाला तर आनंदाने गाणे गायचे आहे आणि नाचायचे आहे, भेदाभेद ठेवून प्रेम अनुभवता येत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे अनंता, तू अनुकूल असल्यावर मला आणखी किती दृष्टांत द्यावे लागतील?
॥ अभंग २१६० ॥ अभंग रचना
एकाएकीं आतां असावेंसें वाटे ।
तरि च हे खोटे चाळे केले ॥१॥
वाजवूनि तोंड घातलों बाहेरी ।
कुल्प करुनी दारीं माजी वसा ॥ध्रु.॥
उजेडाचा केला दाटोनि अंधार ।
सवें हुद्देदार चेष्टाविला ॥२॥
तुका म्हणे भय होतें तों चि वरी ।
होती कांहीं उरी स्वामिसेवा ॥३॥
मला आता अगदी एकांतात राहावेसे वाटते, म्हणूनच मी हे सर्व बाह्य चाळे सोडून दिले आहेत. मी जगाचा संबंध तोडून बाहेर पडलो आहे आणि हृदयाचे दार बंद करून आत देवाचा वास शोधत आहे. मी प्रकाशाचा अंधार करून मनातील सर्व विचारांना शांत केले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, जोपर्यंत भीती होती तोपर्यंतच जगाची पर्वा होती, आता फक्त स्वामींची सेवाच उरली आहे.
॥ अभंग २१६१ ॥ अभंग रचना
काय नव्हेसी तूं एक ।
देखों कासया पृथक ॥१॥
मुंग्या कैंचे मुंगळे ।
नटनाट्य तुझे चाळे ॥ध्रु.॥
जाली तरी मर्यादा ।
किंवा त्रासावें गोविंदा ॥२॥
तुका म्हणे साचा ।
कोठें जासी हृदयींचा ॥३॥
तू एकटाच सर्व काही झाला आहेस, मग मी इतरांना वेगळे का पाहू? लहान-मोठे जीव हे सर्व तुझेच नटनाट्य आणि खेळ आहेत. हे गोविंदा, आता या खेळाची मर्यादा ओलांडली आहे, तू मला असा किती त्रास देणार? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, तू माझ्या हृदयात वसलेला खरा देव आहेस, तू मला सोडून कुठे जाणार?
॥ अभंग २१६२ ॥ अभंग रचना
कां जी वाढविलें ।
न लगतां हें उगलें ॥१॥
आतां मानितां कांटाळा ।
भोवतीं मिळालिया बाळा ॥ध्रु.॥
लावूनियां सवे ।
पळतां दिसाल बरवे ॥२॥
तुका म्हणे बापा ।
येतां न कळा चि रूपा ॥३॥
हे देवा, तू आधी आम्हांला भक्तीची सवय लावलीस आणि आता बाळांसारखे भक्तात बसल्यावर कंटाळा का करतोस? आम्हांला तुझा लळा लावून आता पळून जाणे तुला शोभते का? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे बापा, तू कोणत्या रूपात येशील हे कळतच नाही.
॥ अभंग २१६३ ॥ अभंग रचना
क्षुधेलिया अन्न ।
द्यावें पात्र न विचारून ॥१॥
धर्म आहे वर्मा अंगीं ।
कळलें पाहिजे प्रसंगीं ॥ध्रु.॥
द्रव्य आणि कन्या ।
येथें कुळ कर्म शोधण्या ॥२॥
तुका म्हणे पुण्य गांठी ।
तरि च उचितासी भेटी ॥३॥
भुकेलेल्या माणसाला अन्न देताना त्याचे पात्र किंवा जात पाहू नये, त्याला अन्न द्यावे. प्रसंगी धर्माचे मर्म समजून दान केले पाहिजे. परंतु धन देणे किंवा कन्यादान करणे यात मात्र कुळ आणि आचरण शोधले पाहिजे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, पूर्वपुण्य गाठीशी असेल तरच योग्य प्रसंगी योग्य माणसाची भेट होते.
॥ अभंग २१६४ ॥ अभंग रचना
वेचावें तें जीवें ।
पूजा घडे ऐशा नावें ॥१॥
बिगारीची ते बिगारी ।
साक्षी अंतरींचा हरी ॥ध्रु.॥
फळ बीजाऐसें ।
कार्यकारणासरिसें ॥२॥
तुका म्हणे मान ।
लवणासारिखें लवण ॥३॥
देवाची पूजा मनापासून आणि सर्वस्व अर्पण करून केली पाहिजे. वेठबिगारीसारखे केवळ औपचारिक काम केले तर अंतर्यामी हरि सर्व जाणतो. जसे बीज असेल तसेच फळ मिळते आणि जसे कारण असेल तसेच कार्य घडते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, मिठाचे मोल मिठासारखेच असते, तसाच मनाचा भाव महत्त्वाचा असतो.
॥ अभंग २१६५ ॥ अभंग रचना
मज नाहीं धीर ।
तुम्ही न करा अंगीकार ॥१॥
ऐसें पडिलें विषम ।
बळी देवाहूनि कर्म ॥ध्रु.॥
चालों नेणें वाट ।
कल्या न पवा बोभाट ॥२॥
वेचों नेणे जीवें ।
तुका उदास धरिला देवें ॥३॥
माझ्यात धीर उरलेला नाही आणि तुम्ही माझा स्वीकार करत नाही. देवापेक्षाही कर्म बलवान आहे, अशी कठीण परिस्थिती निर्माण झाली आहे. मला योग्य वाट चालता येत नाही, म्हणून तक्रार करण्यात काय अर्थ? मी सर्वस्व अर्पण करू शकत नाही, म्हणूनच संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने माझ्याविषयी उदासीनता धरली आहे.
॥ अभंग २१६६ ॥ अभंग रचना
तळमळी चित्ती दर्शनाची आशा ।
बहु जगदीशा करुणा केली ॥१॥
वचनीं च संत पावले स्वरूप ।
माझें नेदी पाप योगा येऊं ॥ध्रु.॥
वेठीऐसा करीं भक्तिवेवसाव ।
न पवे चि जीव समाधान ॥२॥
तुका म्हणे कईं देसील विसांवा ।
पांडुरंगे धांवा घेतें मन ॥३॥
तुझ्या दर्शनाच्या आशेने माझे चित्त तळमळत आहे, हे जगदीशा, तू माझी दया कर. संतांनी तर तुझ्या वचनानेच तुझे स्वरूप प्राप्त केले, पण माझे पाप मला तुझ्यापर्यंत पोहोचू देत नाही. मी भक्तीचा व्यवहार वेठबिगारीसारखा करतो, म्हणूनच माझ्या जिवाला समाधान मिळत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात कि, हे पांडुरंगा, माझे मन तुझ्याकडे धाव घेत आहे, तू मला कधी विसावा देशील?
॥ अभंग २१६७ ॥ अभंग रचना
हागतां ही खोडी ।
चळण मोडवितें काडी ॥१॥
ऐसे अनावर गुण ।
आवरावे काय म्हुण ॥ध्रु.॥
नाहीं जरी संग ।
तरी बडबडविती रंग ॥२॥
तुका म्हणे देवा ।
तुमची न घडे चि सेवा ॥३॥
माणसाच्या अंगात अनेक वाईट सवयी असतात, ज्या अगदी क्षुल्लक प्रसंगातही उघड्या पडतात. अशा अनावर गुणांना कसे आवरावे? कोणाचा संग नसला तरी मन स्वतःशीच व्यर्थ बडबड करत राहते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा चंचल मनामुळे हे देवा, तुझी खरी सेवा माझ्याकडून घडतच नाही.
॥ अभंग २१६८ ॥ अभंग रचना
देह निरसे तरी ।
बोलावया नुरे उरी ॥१॥
येर वाचेचें वाग्जाळ ।
अळंकारापुरते बोल ॥ध्रु.॥
काचें तरी कढे ।
जाती ऐसें चित्ती ओढे ॥२॥
विष्णुदास तुका ।
पूर्ण धनी जाणे चुका ॥३॥
देहाचा अहंकार नाहीसा झाला की मग बोलण्यासाठी काही उरत नाही. बाकीचे सर्व बोलणे म्हणजे केवळ शब्दांचे जाळे आणि अलंकारासारखा देखावा आहे. कच्चे मन नेहमी संसाराच्या तापाने तापत राहते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आमचा मालक पांडुरंग आमच्या सर्व चुका आणि उणिवा जाणतो.
॥ अभंग २१६९ ॥ अभंग रचना
खोट्याचा विकरा ।
येथें नव्हे कांच हिरा ॥१॥
काय दावायाचें काम ।
उगा च वाढवावा श्रम ॥ध्रु.॥
परीक्षकाविण ।
मिरवों जाणों तें तें हीण ॥२॥
तुका पायां पडे ।
वाद पुरे हे झगडे ॥३॥
खोट्या वस्तूंचा बाजार जास्त काळ चालत नाही, काच कधीही हिरा बनू शकत नाही. उगाच देखावा करून स्वतःचे श्रम वाढवण्यात काय अर्थ आहे? योग्य परीक्षकाशिवाय आपले ज्ञान मिरवणे हे तुच्छ आहे. संत तुकाराम महाराज सर्वांच्या पाया पडून म्हणतात की, आता हे व्यर्थ वाद आणि झगडे थांबवा.
॥ अभंग २१७० ॥ अभंग रचना
पंढरीस घडे अतित्यायें मृत्य ।
तो जाय पतित अधःपाता ॥१॥
दुराचारें मोक्ष सुखाचे वसति ।
भोळी बाळमूर्ति पांडुरंग ॥ध्रु.॥
केला न सहावे तीर्थउपवास ।
कथेविण दोषसाधन तें ॥२॥
कालियापें भेद मानितां निवडे ।
श्रॊत्रियांसी जोडे आंतेजेता ॥३॥
माहेरीं सलज्ज ते जाणा सिंदळी ।
काळिमा काजळी पावविते ॥४॥
तुका म्हणे तेथें विश्वास जतन ।
पुरे भीमास्नान सम पाय ॥५॥
पंढरपुरात येऊन जो अतिशयाने किंवा हट्टाने प्राण देतो, तो पापी अधोगतीला जातो. पांडुरंग ही भोळी बालमूर्ती आहे, जिथे दुराचार सोडून भाव ठेवल्यास मोक्ष मिळतो. भक्ती आणि हरिकथेशिवाय केलेले तीर्थाटन व उपवास हे केवळ दोषांचे साधन ठरतात. महाप्रसादात भेद मानल्यास तो दोषास कारणीभूत ठरतो. माहेरी येऊन जी स्त्री लज्जेचा अतिरेक करते, ती कुळाला काळिमा लावते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, पंढरीमध्ये फक्त विश्वास जपा, भीमा नदीचे स्नान आणि पांडुरंगाच्या सम चरणांचे दर्शनच पुरेसे आहे.
॥ अभंग २१७१ ॥ अभंग रचना
चातुर्याच्या अनंतकळा ।
सत्या विरळा जाणत ॥१॥
हांसत्यासवें हांसे जन ।
रडतां भिन्न पालटे ॥ध्रु.॥
जळो ऐसे वांजट बोल ।
गुणां मोल भूस मिथ्या ॥२॥
तुका म्हणे अंधळ्याऐसें ।
वोंगळ पिसें कौतुक ॥३॥
लोकांमधे चातुर्याच्या आणि हुशारीच्या अनेक कला असतात, पण सत्याला ओळखणारा एखादाच असतो. जग हसणाऱ्यासोबत हसते आणि रडणाऱ्याला सोडून निघून जाते. अशा निष्फळ शब्दांचा धिक्कार असो, जेथे खऱ्या गुणांना मोल नसते आणि कचऱ्याला महत्त्व दिले जाते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे कौतुक अंधळ्यांसारखे आणि वेड्यासारखे निरर्थक आहे.
॥ अभंग २१७२ ॥ अभंग रचना
नयो वाचे अनुचित वाणी ।
नसो मनीं कुडी बुद्धि ॥१॥
ऐसें मागा अरे जना ।
नारायणा विनवूनि ॥ध्रु.॥
कामक्रोधां पडो चिरा ।
ऐसा बरा सायास ॥२॥
तुका म्हणे नानाछंदें ।
या विनोदें न पडावें ॥३॥
मुखातून कधीही अयोग्य शब्द निघू नयेत आणि मनात वाईट बुद्धी असू नये. हे लोकांनो, तुम्ही नारायणाला विनंती करून असेच मागणे मागा. काम आणि क्रोधाचा नाश होईल असाच प्रयत्न करणे योग्य आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, विविध व्यर्थ छंदांमध्ये आणि करमणुकीत वेळ घालवू नका.
॥ अभंग २१७३ ॥ अभंग रचना
माझिया देहाची मज नाहीं चाड ।
कोठें करूं कोड आणिकांचें ॥१॥
इच्छितां ते मान मागा देवापासीं ।
आसा संचितासी गुंपले हो ॥ध्रु.॥
देह आम्ही केला भोगाचे सांभाळीं ।
राहिलों निराळीं मानामानां ॥२॥
तुका म्हणे कोणें वेचावें वचन ।
नसतां तो सीण वाढवावा ॥३॥
मला स्वतःच्या देहाची काळजी किंवा पर्वा उरलेली नाही, मग मी इतरांचे चोचले कसे पुरवू? जर तुम्हाला मान-सन्मानाची इच्छा असेल, तर ती देवाकडे मागा; लोक तर संचिताच्या पाशात गुंतलेले आहेत. आम्ही देहाचा सांभाळ केवळ भोगांपुरता केला आहे आणि मान-अपमानापासून अलिप्त राहिलो आहोत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, व्यर्थ शब्द बोलून स्वतःचे श्रम का वाढवावेत?
॥ अभंग २१७४ ॥ अभंग रचना
धरितां इच्छा दुरी पळे ।
पाठी सोहळे उदासा ॥१॥
म्हणऊनि असट मन ।
नका खुण सांगतों ॥ध्रु.॥
आविसापासी अवघें वर्म ।
सोस श्रम पाववी ॥२॥
तुका म्हणे बीज न्यावें ।
तेथें यावें फळानें ॥३॥
आपण जितकी इच्छा धरतो, तितके सुख दूर पळते; पण जो उदास म्हणजे निःस्पृह होतो, त्याच्या मागे सर्व सुखे धावून येतात. म्हणूनच मी तुम्हाला ही मर्म सांगतो की, मनाला आसक्त करू नका. सर्व दुःखाचे मूळ आमिषात आहे, अति सोस माणसाला श्रमात टाकतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, जिथे बीज पेरले जाईल, तिथेच फळ आपोआप येते.
॥ अभंग २१७५ ॥ अभंग रचना
वेद शास्त्र नाहीं पुराण प्रमाण ।
तयाचें वदन नावलोका ॥१॥
तार्कियाचें अंग आपणा पारिखें ।
माजिर्‍यासारिखें वाईंचाळे ॥ध्रु.॥
माता निंदी तया कोण तो आधार ।
भंगलें खपर याचे नावें ॥२॥
तुका म्हणे आडराणें ज्याची चाली ।
तयाची ते बोली मिठेंविण ॥३॥
जो माणूस वेद, शास्त्रे आणि पुराणांना प्रमाण मानत नाही, त्याचे तोंडही पाहू नका. केवळ तर्क करणाऱ्याचे अंग स्वतःलाच परके ठरते आणि तो मांजरासारखा व्यर्थ बडबड करतो. जो स्वतःच्या मातेची निंदा करतो, त्याला कोणता आधार असणार? तो फुटलेल्या खापरासारखा निरुपयोगी आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याची चाल आडरानातली म्हणजे गैरमार्गाची आहे, त्याचे बोलणे मिठाशिवायच्या अळणी अन्नासारखे निरस असते.
॥ अभंग २१७६ ॥ अभंग रचना
कस्तुरीचें अंगीं मीनली मृत्तिका ।
मग वेगळी कां येईंल लेखूं ॥१॥
तयापरि भेद नाहीं देवभक्तीं ।
संदेहाच्या युक्ति सरों द्याव्या ॥ध्रु.॥
इंधनें ते आगी संयोगाच्या गुणें ।
सागरा दरुषणें वाहाळ तों चि ॥२॥
तुका म्हणे माझें साक्षीचें वचन ।
येथें तों कारण शुद्ध भाव ॥३॥
कस्तुरीमध्ये जर माती मिसळली, तर ती माती कस्तुरीहून वेगळी मानली जात नाही, तिलाही कस्तुरीचाच सुगंध येतो. त्याचप्रमाणे देव आणि भक्तामध्ये कोणताही भेद उरत नाही, सर्व संशयाच्या युक्ती दूर कराव्यात. लाकूड अग्नीच्या स्पर्शाने अग्नीच बनते आणि ओढा समुद्राला मिळताच समुद्र होतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे माझे अनुभवाचे वचन आहे; भक्तीमध्ये मुख्य गोष्ट म्हणजे शुद्ध भाव होय.
॥ अभंग २१७७ ॥ अभंग रचना
भक्ति तें नमन वैराग्य तो त्याग ।
ज्ञान ब्रम्हीं भोग ब्रम्हतनु ॥१॥
देहाच्या निरसनें पाविजे या ठाया ।
माझी ऐसी काया जंव नव्हे ॥ध्रु.॥
उदक अग्नि धान्य जाल्या घडे पाक ।
एकाविण एक कामा नये ॥२॥
तुका म्हणे मज केले ते चांचणी ।
बडबडीची वाणी अथवा सत्य ॥३॥
भक्ती म्हणजे नम्रता, वैराग्य म्हणजे विषयांचा त्याग आणि ज्ञान म्हणजे ब्रह्मानंदाचा अनुभव घेणे होय. देहाचा अहंकार पूर्णपणे नाहीसा झाल्याशिवाय या अवस्थेला पोहोचता येत नाही. पाणी, अग्नी आणि धान्य हे तिन्ही एकत्र आले तरच स्वयंपाक होतो; एकाशिवाय दुसरे कामाचे नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे बोलणे केवळ बडबड आहे की सत्य, याची परीक्षा तुम्हीच करून पाहा.
॥ अभंग २१७८ ॥ अभंग रचना
श्रीसंतांचिया माथा चरणांवरी ।
साष्टांग हें करीं दंडवत ॥१॥
विश्रांती पावलों सांभाळउत्तरीं ।
वाढलें अंतरीं प्रेमसुखें ॥ध्रु.॥
डौरली हे काया कृपेच्या वोरसें ।
नव्हे अनारिसें उद्धरलों ॥२॥
तुका म्हणे मज न घडतां सेवा ।
पूर्वपुण्यठेवा वोडवला ॥३॥
मी श्रीसंतांच्या चरणांवर डोके ठेवून साष्टांग दंडवत घालतो. संतांच्या आश्वासक शब्दांमुळे माझ्या मनाला विश्रांती मिळाली आहे आणि अंतःकरणात प्रेमाचे सुख वाढले आहे. संतांच्या कृपेच्या वात्सल्याने माझी काया बहरून आली आहे आणि माझा उद्धार झाला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी कोणतीही सेवा घडली नसतानाही पूर्वपुण्याच्या साठ्यामुळे मला हा संतांचा लाभ झाला आहे.
॥ अभंग २१७९ ॥ अभंग रचना
नेणों काय नाड ।
आला उचित काळा आड ॥१॥
नाहीं जाली संतभेटी ।
येवढी हानी काय मोठी ॥ध्रु.॥
सहज पायांपासीं ।
जवळी पावलिया ऐसी ॥२॥
चुकी जाली आतां काय ।
तुका म्हणे उरली हाय ॥३॥
योग्य वेळेच्या आड कोणता अडथळा आला हे मला माहीत नाही. संतांची भेट होऊ शकली नाही, यापेक्षा मोठी हानी दुसरी कोणती असू शकते? संतांचे चरण अगदी जवळ आले असतानाही त्यांची भेट टळली. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता माझ्याकडून चूक झाली आहे आणि मनात फक्त खंत उरली आहे.
॥ अभंग २१८० ॥ अभंग रचना
आणीक कांहीं नेणें ।
असें पायांच्या चिंतनें ॥१॥
माझा न व्हावा विसर ।
नाहीं आणीक आधार ॥ध्रु.॥
भांडवल सेवा ।
हा चि ठेवियेला ठेवा ॥२॥
करीं मानभावा ।
तुका विनंती करी देवा ॥३॥
मी दुसरे काहीही जाणत नाही, फक्त संतांच्या चरणांचे चिंतन करत असतो. तुमचा मला विसर पडू नये, कारण मला तुमच्याशिवाय दुसरा कोणताही आधार नाही. संतांची सेवा हेच माझे मुख्य भांडवल आणि साठवलेला ठेवा आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, मी तुला नम्रपणे विनंती करतो.
॥ अभंग २१८१ ॥ अभंग रचना
आरुश माझी वाणी बोबडीं उत्तरें ।
केली ते लेकुरें सलगी पायीं ॥१॥
करावें कवतुक संतीं मायबापीं ।
जीवन देउनि रोपीं विस्तारिजे ॥ध्रु.॥
आधारें वदली प्रसादाची वाणी ।
उच्छिष्टसेवणी तुमचिया ॥२॥
तुका म्हणे हे चि करितों विनंती ।
मागोनि पुढती सेवादान ॥३॥
माझी वाणी अशुद्ध आहे आणि शब्द बोबडे आहेत, पण लहान मुलाप्रमाणे मी तुमच्या चरणांशी सलगी केली आहे. संत मायबापांनी या लहान मुलाचे कौतुक करावे आणि रोपाला पाणी देऊन वाढवावे तसा माझा सांभाळ करावा. तुमच्या महाप्रसादाच्या आणि उष्ट्या अन्नाच्या सेवनानेच ही वाणी बोलत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी पुन्हा पुन्हा हीच विनंती करतो की मला संतांची सेवा करण्याचे दान द्या.
॥ अभंग २१८२ ॥ अभंग रचना
पुरुषा हातीं कंकणचुडा ।
नवल दोडा वृत्ति या ॥१॥
पाहा कैसी विटंबणा ।
नारायणा देखिली ॥ध्रु.॥
जळो ऐसी ब्रिदावळी ।
भाटवोळीपणाची ॥२॥
तुका म्हणे पाहों डोळां ।
अवकळा नये हे ॥३॥
पुरुषाच्या हातात बांगड्या असणे हे किती नवल आणि अयोग्य आहे! हे नारायणा, ही कसली विटंबना पाहायला मिळत आहे. केवळ भाटगिरी करून उगीच बिरुदावळी मिरवण्याचा धिक्कार असो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशी ही अवकळा उघड्या डोळ्यांनी पाहवत नाही.
॥ अभंग २१८३ ॥ अभंग रचना
वितीयेवढेंसें पोट ।
केवढा बोभाट तयाचा ॥१॥
जळो याची विटंबना ।
भूक जना नाचवी ॥ध्रु.॥
अभिमान सिरीं भार ।
जाले खर तृष्णेचे ॥२॥
तुका म्हणे नरका जावें ।
हा चि जीवें व्यापार ॥३॥
एक वितीचे छोटेसे पोट भरण्यासाठी माणसाला केवढा पसारा आणि कष्ट करावे लागतात! या पोटाच्या भुकेचा धिक्कार असो, ती लोकांना तालावर नाचवते. डोक्यावर अहंकाराचा भार घेऊन लोक तृष्णेचे गाढव बनले आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, केवळ या पोटासाठी नरकात जाण्याचा व्यापार लोक करत आहेत.
॥ अभंग २१८४ ॥ अभंग रचना
सेवटासी जरी आलें ।
तरी जालें आंधळें ॥१॥
स्वहिताचा लेश नाहीं ।
दगडा कांहीं अंतरीं ॥ध्रु.॥
काय परिसासवें भेटी ।
खापरखुंटी जालिया ॥२॥
तुका म्हणे अधम जन ।
अवगुणें चि वाढवी ॥३॥
आयुष्याचा शेवट जवळ आला तरी माणूस अज्ञानाने आंधळाच राहतो. दगडाच्या हृदयात जसा ओलावा नसतो, तसा या माणसाला स्वतःच्या हिताचा विचार शिवत नाही. फुटलेल्या खापराचा परिसाशी स्पर्श झाला तरी त्याचे सोने होत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा अधम माणूस केवळ आपले अवगुणच वाढवत राहतो.
॥ अभंग २१८५ ॥ अभंग रचना
प्रायिश्चत्तें देतो तुका ।
जातो लोकां सकळां ॥१॥
धरितील ते तरती मनीं ।
जाती घाणी वांयां त्या ॥ध्रु.॥
निग्रहअनुग्रहाचे ठाय ।
देतो घाय पाहोनि ॥२॥
तुका जाला नरसिंहीं ।
भय नाहीं कृपेनें ॥३॥
तुकाराम सर्वांना प्रायश्चित्त देत आहे आणि लोकांमध्ये जात आहे. जे या उपदेशाचा स्वीकार करतील ते तरून जातील, बाकीचे घाणीत पडून वाया जातील. योग्य वेळ आणि व्यक्ती पाहूनच मी दंड किंवा अनुग्रह करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, भगवंताच्या कृपेने मी नरसिंहासारखा निर्भय झालो आहे.
॥ अभंग २१८६ ॥ अभंग रचना
दुर्जनाचें अंग अवघें चि सरळ ।
नर्काचा कोथळ सांटवण ॥१॥
खाय अमंगळ बोले अमंगळ ।
उठवी कपाळ संघष्टणें ॥ध्रु.॥
सर्पा मंत्र चाले धरावया हातीं ।
खळाची ते जाती निखळे चि ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं न साहे उपमा ।
आणीक अधमा वोखट्याची ॥३॥
दुर्जन माणसाचे असायचे अवघे अंग सरळ दिसते, पण आत नरकाची घाण भरलेली असते. तो अमंगळ खातो आणि अमंगळ बोलतो, त्याच्याशी संपर्क आल्यास डोकेदुखी निर्माण होते. सापाला हातात धरण्यासाठी मंत्र चालतो, पण दुष्ट माणसाची जात अतिशय कठीण असते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा अधम माणसाला द्यायला दुसरी वाईट उपमाच जगात नाही.
॥ अभंग २१८७ ॥ अभंग रचना
ऐका जी संतजन ।
सादर मन करूनि ॥१॥
सकळांचें सार एक ।
कंटक ते तजावे ॥ध्रु.॥
विशेषता कांद्याहूनि ।
सेवित्या घाणी आगळी ॥२॥
तुका म्हणे ज्याची जोडी ।
ते परवडी बैसीजे ॥३॥
हे संतजन हो, मन एकाग्र करून ऐका. सर्व गोष्टींचे एकच सार आहे की, दुष्ट आणि कंटक लोकांना सोडून द्यावे. कांद्यापेक्षाही वाईट घाण दुष्टांच्या संगतीत राहणाऱ्याला येते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याची जशी पसंती असेल, त्याने तशाच संगतीत बसावे.
॥ अभंग २१८८ ॥ अभंग रचना
आज्ञा पाळुनियां असें एकसरें ।
तुमचीं उत्तरें संतांचीं हीं ॥१॥
भागवूनि देह ठेवियेला पायीं ।
चरणावरि डोईं येथुनें चि ॥ध्रु.॥
येणें जाणें हें तों उपाधीचे मूळ ।
पूजा ते सकळ अकर्तव्य ॥२॥
तुका म्हणे असें चरणींचा रज ।
पदीं च सहज जेथें तेथें ॥३॥
मी संतांच्या आज्ञेचे तंतोतंत पालन करून राहिलो आहे. देहाला त्रास देऊन मी माझे मस्तक संतांच्या चरणावर ठेवले आहे. इकडे-तिकडे जाणे हेच सर्व उपाधींचे मूळ आहे, सर्व औपचारिक पूजा अकर्तव्य आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी संतांच्या चरणांची धूळ होऊन जिथे आहे तिथेच त्यांच्या चरणांशी लीन आहे.
॥ अभंग २१८९ ॥ अभंग रचना
न संडावा ठाव ।
ऐसा निश्चयाचा भाव ॥१॥
आतां पुरे पुन्हा यात्रा ।
हें चि सारूनि सर्वत्रा ॥ध्रु.॥
संनिध चि सेवा ।
असों करुनियां देवा ॥२॥
आज्ञेच्या पाळणें ।
असें तुका संतां म्हणे ॥३॥
देवाचे चरण सोडू नयेत असा माझा पक्का निश्चय आहे. आता पुन्हा पुन्हा तीर्थयात्रा करण्याचे थांबवले पाहिजे. हे देवा, तुझ्या जवळ राहूनच तुझी सेवा करत राहावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतांच्या आज्ञेचे पालन करण्यातच सर्व काही आहे.
॥ अभंग २१९० ॥ अभंग रचना
उपाधीजें बीज ।
जळोनि राहिलें सहज ॥१॥
आम्हां राहिली ते आतां ।
चाली देवाचिया सत्ता ॥ध्रु.॥
प्राधीन तें जिणें ।
केलें सत्ता नारायणें ॥२॥
तुका म्हणे जाणें पाय ।
खुंटले आणीक उपाय ॥३॥
संसाराच्या उपाधीचे बीज सहज जळून खाक झाले आहे. आता आमचे जिणे केवळ देवाच्या सत्तेवर चालले आहे. नारायणाने आमचे पारतंत्र्य संपवून स्वतःच्या अधिकारात घेतले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही फक्त देवाचे चरण ओळखतो, बाकीचे सर्व उपाय आता थांबले आहेत.
॥ अभंग २१९१ ॥ अभंग रचना
गोविंदावांचोनि वदे ज्याची वाणी ।
हगवण घाणी पिटपिट ते ॥१॥
मस्तक सांडूनि सिसफूल गुडघां ।
चार तो अवघा बावळ्याचा ॥ध्रु.॥
अंगभूत म्हूण पूजितो वाहाणा ।
म्हणतां शाहाणा येइल कैसा ॥२॥
तुका म्हणे वेश्या सांगे सवासिणी ।
इतर पूजनीं भाव तैसा ॥३॥
जो माणूस गोविंदाच्या नामाशिवाय भलतेच बोलतो, त्याची वाणी घाणेरडी आणि व्यर्थ आहे. डोक्याचे आभूषण गुडघ्याला बांधणे हा जसा वेडेपणा आहे, तसाच देवाऐवजी इतरांची स्तुती करणे आहे. पायातील चपलेला डोक्यावर ठेवून पूजा करणाऱ्याला शहाणे कसे म्हणायचे? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, वेश्येने पतिव्रतेला उपदेश करण्यासारखा हा प्रकार आहे.
॥ अभंग २१९२ ॥ अभंग रचना
कुतर्‍याऐसें ज्याचें जिणें ।
संग कोणी न करीजे ॥१॥
जाय तिकडे हाडहाडी ।
गोर्‍हावाडी च सोइरीं ॥ध्रु.॥
अवगुणांचा त्याग नाहीं ।
खवळे पाहीं उपदेशें ॥२॥
तुका म्हणे कैंची लवी ।
ठेंग्या केवीं अंकुर ॥३॥
ज्याचे जगणे कुत्र्यासारखे आहे, त्याची संगती कोणीही करू नये. तो जिथे जातो तिथे लोक त्याला हाकलून देतात, फक्त वाईट माणसेच त्याचे सोबती असतात. तो आपल्या अवगुणांचा त्याग करत नाही आणि उपदेश केला तर उलट संतापतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, वाळलेल्या लाकडाला जसा अंकुर फुटत नाही, तसा याच्यात बदल होत नाही.
॥ अभंग २१९३ ॥ अभंग रचना
सर्वथा ही खोटा संग ।
उपजे भंग मनासी ॥१॥
बहु रंगें भरलें जन ।
संपन्न चि अवगुणी ॥ध्रु.॥
सेविलिया निःकामबुद्धी ।
मदें शुद्धी सांडवी ॥२॥
त्रासोनियां बोले तुका ।
आतां लोकां दंडवत ॥३॥
खोट्या माणसांची संगती कधीही करू नये, कारण त्यामुळे मनाचा भंग होतो. जगात अनेक प्रकारचे लोक आहेत, जे बाह्यरूपाने संपन्न पण अवगुणांनी भरलेले आहेत. अशा लोकांच्या संगतीने माणसाची बुद्धी भ्रष्ट होते आणि अहंकार वाढतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी या जगात कंटाळलो आहे, आता अशा लोकांना माझा दूरूनच नमस्कार आहे.
॥ अभंग २१९४ ॥ अभंग रचना
उपचारासी वांज जालों ।
नका बोलों यावरी ॥१॥
असेल तें असो तैसें ।
भेटीसरिसें नमन ॥ध्रु.॥
दुसर्‍यामध्यें कोण मिळे ।
छंद चाळे बहु मतें ॥२॥
एकाएकीं आतां तुका ।
लौकिका या बाहेरी ॥३॥
मी आता बाह्य उपचारांना आणि संसाराला पारखा झालो आहे, यावर मला काहीही बोलू नका. जे जसे आहे तसे राहू दे, भेट झाली की फक्त नमन करणे पुरेसे आहे. इतरांच्या लहरींमध्ये आणि अनेक मतांमध्ये कोण पडणार? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी आता या लौकिक जगातून बाहेर पडून एकांतात राहतो.
॥ अभंग २१९५ ॥ अभंग रचना
मी तें मी तूं तें तूं ।
कुंकुड हें लाडसी ॥१॥
वचनासी पडो तुटी ।
पोटींचें पोटीं राखावें ॥ध्रु.॥
तेथील तेथें येथील येथें ।
वेगळ्या कुंथे कोण भारें ॥२॥
याचें यास त्याचें त्यास ।
तुक्यानें कास घातली ॥३॥
मी म्हणजे मी आणि तू म्हणजे तू, हा भेदभाव कशाला? आपल्या बोलायला पूर्णविराम मिळो आणि मनातील गोष्टी पोटातच राहू दे. जिथल्या गोष्टी तिथेच बऱ्या, उगाच दुसऱ्याचा भार डोक्यावर घेऊन का त्रास करून घ्यायचा? ज्याचे त्याला लखलाभ असो, संत तुकाराम महाराज म्हणतात की मी भक्तीची कास घट्ट धरली आहे.
॥ अभंग २१९६ ॥ अभंग रचना
लाडाच्या उत्तरीं वाढविती कलहे ।
हा तो अमंगळ जातिगुण ॥१॥
तमाचे शरीरीं विटाळ चि वसे ।
विचाराचा नसे लेश तो ही ॥ध्रु.॥
कवतुकें घ्यावे लेंकराचे बोल ।
साहिलिया मोल ऐसें नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे काय उपदेश खळा ।
न्हाउनि काउळा खतें धुंडी ॥३॥
लाडाने बोललेल्या शब्दांचाही जो भांडणासाठी वापर करतो, हा त्याचा अमंगळ मूळ स्वभाव आहे. तामसी माणसाच्या शरीरात केवळ विटाळ असतो, तिथे विचाराचा लेशही नसतो. लहान मुलांचे बोलणे कौतुकाने घ्यायचे असते, ते सहन करण्यात मोठेपणा नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, दुर्जनाला उपदेश करून काय फायदा? कावळ्याला आंघोळ घातली तरी तो शेवटी उकिरडाच शोधतो.
॥ अभंग २१९७ ॥ अभंग रचना
आतां मज देवा ।
इचे हातींचें सोडवा ॥१॥
पाठी लागलीसे लांसी ।
इच्छा जिते जैसी तैसी ॥ध्रु.॥
फेडा आतां पांग ।
अंगीं लपवुनी अंग ॥२॥
दुजें नेणें तुका ।
कांहीं तुम्हासी ठाउका ॥३॥
हे देवा, आता मला या इच्छेच्या (वासनेच्या) हातातून सोडव. ही इच्छा माझ्या पाठीमागे लागली आहे आणि ती संपता संपत नाही. मला तुझ्या शरीरात लपवून घेऊन माझा हा त्रास दूर कर. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुझ्याशिवाय मला दुसरे काहीही माहीत नाही, माझे सर्व काही तुला ठाऊक आहे.
॥ अभंग २१९८ ॥ अभंग रचना
बहु वाटे भये ।
माझे उडी घाला दये ॥१॥
फांसा गुंतलों लिगाडीं ।
न चले बळ चरफडी ॥ध्रु.॥
कुंटित चि युक्ति ।
माझ्या जाल्या सर्व शक्ति ॥२॥
तुका म्हणे देवा ।
काममोहें केला गोवा ॥३॥
मला खूप भीती वाटत आहे, हे देवा, तू दयेने धावून ये. मी संसाराच्या आणि उपाधींच्या जाळ्यात अडकलो आहे, माझे बळ चालत नाही आणि मी चरफडत आहे. माझी युक्ती आणि सर्व शक्ती कुंठित झाल्या आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, काम आणि मोहाने माझा कोंडमारा केला आहे.
॥ अभंग २१९९ ॥ अभंग रचना
विष्ठा भक्षी तया अमृत पारिखें ।
वोंगळ चि सखें वोंगळाचें ॥१॥
नये पाहों कांहीं गोर्‍हावाडीचा अंत ।
झणी ठाका संत दुर्जनापें ॥ध्रु.॥
भेंसळीच्या बीजा अमंगळ गुण ।
उपजवी सीण दरुषणें ॥२॥
तुका म्हणे छी थूं जया घरीं धन ।
तेथें तें कारण कासयाचें ॥३॥
जो विष्ठा खातो त्याला अमृताची चव कळत नाही, वाईट माणसाला वाईटच आवडते. दुष्ट लोकांच्या संगतीची खोली पाहू नये आणि संतांनी कधीही दुर्जनांच्या दारी जाऊ नये. भेसळयुक्त बीजाचे गुण अमंगळ असतात, त्याचे दर्शनही त्रासदायक ठरते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्या घरात अधर्माचे धन आहे, तिथे थुंकले पाहिजे, अशा धनाचे काय करायचे?
॥ अभंग २२०० ॥ अभंग रचना
चावळलें काय न करी बडबड ।
न म्हणे फिकें गोड भुकेलें तें ॥१॥
उमजल्याविण न धरी सांभाळ ।
असो खळखळ जनाची हे ॥ध्रु.॥
गरज्या न कळे आपुलिया चाडा ।
करावी ते पीडा कोणा काईं ॥२॥
तुका म्हणे भोग भोगितील भोगें ।
संचित तें जोगें आहे कोणा ॥३॥
वेडा माणूस वाटेल ती बडबड करतो आणि भुकेलेला माणूस अन्नाची चव पाहत नाही. न समजता लोकांची खळखळ सहन करण्यात काय अर्थ आहे, ही जगाची चर्चा अशीच चालणार. गर्जू माणसाला स्वतःच्या स्वार्थाशिवाय काही दिसत नाही, तो इतरांना उगीच त्रास देतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, प्रत्येक जण आपल्या संचितानुसार सुख-दुःखाचे भोग भोगतो, कोणाचे संचित कोणाला टाळता येत नाही.
भाग 21 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 23 (पुढे)