॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 23 (2201 ते 2300)
अभंग 2201 ते 2300

सार्थ गाथा: भाग 23

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग २२०१ ॥ अभंग रचना
आपुला तो देह आम्हां उपेक्षीत । कोठें जाऊं हित सांगों कोणा ॥१॥
कोण नाहीं दक्ष करितां संसार । आम्हीं हा विचार वमन केला ॥ध्रु.॥
नाहीं या धरीत जीवित्वाची चाड । कोठें करूं कोड आणिकांचें ॥२॥
तुका म्हणे असों चिंतोनियां देवा । मी माझें हा हेवा सारूनियां ॥३॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही आमच्या स्वतःच्या देहाची सुद्धा उपेक्षा केली आहे, त्यामुळे आता कोणाकडे जाऊन स्वतःच्या हिताची गोष्ट सांगावी? या संसारात प्रत्येक जण स्वतःचा प्रपंच सांभाळण्यात अत्यंत सावध व मग्न आहे, पण आम्ही मात्र या संसाराचा विचार पूर्णपणे ओकून टाकला आहे म्हणजेच त्यागला आहे. आम्हाला आता या जीवनाची अजिबात हाव किंवा आसक्ती उरलेली नाही, मग आम्ही इतरांचे लाड किंवा कौतुक कशासाठी करत बसावे? तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आणि माझे हा सर्व अहंकार व मत्सर दूर सारून आम्ही आता केवळ देवाचे चिंतन करत राहत आहोत.
॥ अभंग २२०२ ॥ अभंग रचना
चाकरीवांचून । खाणें अनुचित वेतन ॥१॥
धणी काढोनियां निजा । करील ये कामाची पूजा ॥ध्रु.॥
उचितावेगळें । अभिलाषें तोंड काळें ॥२॥
सांगे तरी तुका । पाहा लाज नाहीं लोकां ॥३॥
कोणतीही सेवा किंवा काम न करता मिळणारा पगार किंवा अन्न खाणे हे पूर्णपणे अयोग्य आहे. असा काम न करणारा आळशी माणूस आढळल्यास मालक त्याला कामावरून काढून टाकेल आणि त्याच्या या अशा कामचुकारपणाची चांगलीच अद्दल घडवेल. आपल्या योग्यतेपेक्षा जास्त किंवा न केलेल्या कामाचा लोभ धरल्यास शेवटी तोंडाला काळोखच फासला जातो म्हणजेच फजिती होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी लोकांना ही योग्य गोष्ट सांगत आहे, पण तरीही पहा की लोकांना कसलीच लाज वाटत नाही.
॥ अभंग २२०३ ॥ अभंग रचना
बरें सावधान । राहावें समय राखोन ॥१॥
नाहीं सारखिया वेळा । अवघ्या पावतां अवकळा ॥ध्रु.॥
लाभ अथवा हानी । थोड्यामध्यें च भोवनी ॥२॥
तुका म्हणे राखा । आपणा नाहीं तोंचि वाखा ॥३॥
माणसाने नेहमी अत्यंत सावध राहून योग्य वेळेचे भान ठेवले पाहिजे. कारण सर्वच वेळा किंवा परिस्थिती नेहमी सारखी नसते, वाईट वेळ आली की माणसाला सर्व बाजूंनी अवकळा प्राप्त होते. लाभ होणे किंवा तोटा होणे यातील फरक फार सूक्ष्म असतो, एका लहानशा चुकीमुळे सर्व गणित बिघडू शकते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत वाईट वेळ किंवा संकट येत नाही, तोपर्यंतच स्वतःला सावरून व सांभाळून राहा.
॥ अभंग २२०४ ॥ अभंग रचना
काय करूं जी दातारा । कांहीं न पुरे संसारा ॥१॥
जाली माकडाची परि । येतों तळा जातों वरी ॥ध्रु.॥
घालीं भलते ठायीं हात । होती शिव्या बैस लात ॥२॥
आदि अंतीं तुका । सांगे न कळे झाला चुका ॥३॥
संत तुकाराम महाराज देवाकडे आळवणी करताना म्हणतात, हे दातारा, मी आता काय करू? या संसाराच्या गरजा काही केल्या पूर्णच होत नाहीत. माझी अवस्था एखाद्या माकडासारखी झाली आहे, जे सारखे झाडावरून खाली येते आणि वर जाते, म्हणजे माझे मन संसारात सारखे वर-खाली होत अस्वस्थ राहते. नको त्या गोष्टींमध्ये आणि अयोग्य ठिकाणी हात घातल्यामुळे शेवटी शिव्या आणि लाथाच खाव्या लागतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, प्रारंभापासून शेवटापर्यंत विचार केला तरी माझी नक्की कुठे चूक झाली हे मला समजत नाही.
॥ अभंग २२०५ ॥ अभंग रचना
धर्म तो न कळे । काय झांकितील डोळे ॥१॥
जीव भ्रमले या कामें । कैसीं कळों येती वर्में ॥ध्रु.॥
विषयांचा माज । कांहीं धरूं नेदी लाज ॥२॥
तुका म्हणे लांसी । माया नाचविते कैसी ॥३॥
ज्या लोकांना खरा धर्म काय आहे हे समजत नाही, त्यांनी केवळ डोळे झाकून बसण्याने काय होणार आहे? माणसांचे जीव विषयांच्या कामवासनेत इतके भ्रमित झाले आहेत की त्यांना धर्माचे गूढ किंवा मर्म कसे बरे समजणार? विषयभोगांचा असा माज चढला आहे की तो माणसाला कोणतीही लाज बाळगू देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ही माया लोकांना लाच देऊन किंवा मोहात पाडून स्वतःच्या तालावर कशी नाचवत आहे ते पहा.
॥ अभंग २२०६ ॥ अभंग रचना
दुर्जनाची जोडी । सज्जनाचे खेंटर तोडी ॥१॥
पाहे निमित्य तें उणें । धांवे छळावया सुनें ॥ध्रु.॥
न म्हणे रामराम । मनें वाचे हें चि काम ॥२॥
तुका म्हणे भागा । आली निंदा करी मागा ॥३॥
दुर्जन माणसाची संगत ही सज्जनाच्या पायातील जुन्या तुटलेल्या चपलेसारखी टाकाऊ आणि निरुपयोगी असते. असा दुर्जन माणूस नेहमी इतरांचे दोष किंवा उणिवा शोधण्याचे निमित्त शोधत असतो आणि एखाद्या भटक्या कुत्र्यासारखा इतरांना छळण्यासाठी धावून जातो. त्याच्या तोंडून कधीही रामनाम निघत नाही, तर मनाने आणि वाचेने केवळ इतरांचे वाईट करण्याचाच विचार तो करत असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपल्या वाट्याला आलेल्या सवयीनुसार असा माणूस पाठीमागे फक्त इतरांची निंदाच करत सुटतो.
॥ अभंग २२०७ ॥ अभंग रचना
शादीचें तें सोंग । संपादितां जरा वेंग ॥१॥
पाहा कैसी विटंबना । मूर्खा अभाग्याची जना ॥ध्रु.॥
दिसतें तें लोपी । झिंज्या बोडुनियां पापी ॥२॥
सिंदळी त्या सती । तुका म्हणे थुंका घेती ॥३॥
बाह्य देखावा किंवा भोंदू धर्मपालनाचे सोंग आणताना थोडा जरी दोष किंवा उणीव समोर आली की लगेच त्याचे पितळ उघडे पडते. अशा मूर्ख आणि अभागी लोकांची समाजात कशी विटंबना होते ते पहा. जो पाखंडी किंवा पापी असतो, तो बाहेरून कितीही केस वाढवून किंवा बोडका होऊन साधू असल्याचा आव आणत असला तरी त्याचे खरे रूप उघडे पडल्याशिवाय राहत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याप्रमाणे व्यभिचारी स्त्री सती जाण्याचे सोंग घेते तेव्हा लोक तिच्यावर थुंकतात, तसेच या ढोंगी लोकांचेही होते.
॥ अभंग २२०८ ॥ अभंग रचना
भक्ता म्हणऊनि वंचावें जीवें । तेणें शेण खावें काशासाटीं ॥१॥
नासिले अडबंद कौपीन ते माळा । अडचण राउळामाजी केली ॥ध्रु.॥
अंगीकारिले सेवे अंतराय । तया जाला न्याय खापराचा ॥२॥
तुका म्हणे कोठें तगों येती घाणीं । आहाच ही मनीं अधीरता ॥३॥
स्वतःला देवाचा भक्त म्हणवून घेऊन जर कोणी कपट करत असेल आणि जिवाभावाने भक्ती करत नसेल, तर अशा माणसाने व्यर्थ जगण्यात काय अर्थ आहे? अशा ढोंग्यांनी आपली लंगोटी, तुळशीच्या माळा आणि बाह्य वेषाची विटंबना केली आहे आणि देवालयात विनाकारण अडचण निर्माण करून ठेवली आहे. देवाच्या सेवेचा स्वीकार करून जर त्यात खंड पडू दिला किंवा आळस केला, तर फुटलेल्या मडक्याच्या खापरासारखी त्यांची निरुपयोगी अवस्था होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, असल्या कपटी व अस्वस्थ मनाच्या घाणेरड्या ढोंग्यांचे सोंग फार काळ टिकू शकत नाही.
॥ अभंग २२०९ ॥ अभंग रचना
गयाळाचें काम हिताचा आवारा । लाज फजितखोरा असत नाहीं ॥१॥
चित्ती न मिळे तें डोळां सलों येतें । असावें परतें जवळूनि ॥ध्रु.॥
न करावा संग न बोलावी मात । सावधान चित्ती नाहीं त्यासी ॥२॥
तुका म्हणे दुःख देतील माकडें । घालिती सांकडें उफराटें ॥३॥
बेजबाबदार व वाया गेलेल्या माणसाचे काम नेहमी स्वतःच्या हिताचा पुरता सत्यानाश करणारे असते, आणि अशा फजितखोराला कसलीही लाज उरलेली नसते. ज्याचे मन स्वच्छ नाही आणि ज्याच्या मनात कपट आहे, तो डोळ्यांना काट्यासारखा खुपू लागतो, म्हणून अशा माणसापासून लांबच राहावे. ज्याच्या मनात देवाबद्दल किंवा सन्मार्गाबद्दल गांभीर्य नाही, अशा माणसाची संगत करू नये आणि त्याच्याशी संभाषणही करू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, ही माकडांसारखी चंचल व दुष्ट माणसे नेहमी दुःखच देतात आणि नको त्या अडचणी निर्माण करून संकटात ढकलतात.
॥ अभंग २२१० ॥ अभंग रचना
बहु बरें एकाएकीं । संग चुकी करावा ॥१॥
ऐसें बरें जालें ठावें । अनुभवें आपुल्या ॥ध्रु.॥
सांगावें तें काम मना । सलगी जना नेदावी ॥२॥
तुका म्हणे निघे अगी । दुजे संगीं आतळतां ॥३॥
एकांतवासात राहणे आणि नको त्या लोकांची संगत टाळणे हे अतिशय उत्तम आहे. ही गोष्ट आम्हाला आमच्या स्वतःच्या अनुभवातून स्पष्टपणे कळून आली आहे. आपले मन स्थिर ठेवून जे काही कार्य करायचे आहे ते करत राहावे, पण प्रपंचात किंवा लोकांशी उगाचच अतिपरिचय किंवा सलगी वाढवू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, दुसऱ्याच्या संपर्कात किंवा अतिसंगात आले की वादाची व दुःखाची आग निर्माण होते.
॥ अभंग २२११ ॥ अभंग रचना
भूतबाधा आम्हां घरीं । हें तों आश्चर्य गा हरी ॥१॥
जाला भक्तीचा कळस । आले वस्तीस दोष ॥ध्रु.॥
जागरणाचें फळ । दिली जोडोनि तळमळ ॥२॥
तुका म्हणे देवा । आहाच कळों आली सेवा ॥३॥
संत तुकाराम महाराज उपरोधाने देवाशी बोलताना म्हणतात, हे हरी, आमच्या घरातच जर भूतबाधा म्हणजे अज्ञान व संशय उरला असेल तर हे मोठे आश्चर्यच आहे. आम्ही भक्तीचा एवढा कळस चढवला, पण तरीही आमच्या वाट्याला हे दोष व दुःख का आले? आम्ही रात्ररात्र जागून तुझे जागरण केले, पण त्याचे फळ म्हणून आमच्या पदरी ही केवळ तळमळच पडली का? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझी सेवा कशी वरवरची आणि कठीण आहे हे आता मला चांगलेच कळून आले आहे.
॥ अभंग २२१२ ॥ अभंग रचना
नाहीं जों वेचलों जिवाचिया त्यागें । तोंवरी वाउगें काय बोलों ॥१॥
जाणिवलें आतां करीं ये उदेश । जोडी किंवा नाश तुमची जीवें ॥ध्रु.॥
ठायींचे चि आलें होतें ऐसें मना । जावें ऐसें वना दृढ जालें ॥२॥
तुका म्हणे मग वेचीन उत्तरें । उद्धेसिलें खरें जाल्यावरी ॥३॥
जोपर्यंत मी स्वतःच्या जिवाचा त्याग करून पूर्णपणे देवाच्या चरणी समर्पित होत नाही, तोपर्यंत व्यर्थ बढाया मारून काय फायदा? आता मला हे निश्चित समजले आहे की देवासाठी मी माझा संकल्प पूर्ण करीन, मग त्यात माझा फायदा होवो किंवा जिवाचा नाश होवो. माझ्या मनात आधीपासूनच असा विचार आला होता आणि आता सर्व सोडून रानावनात निघून जावे हा माझा निर्धार अधिक दृढ झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी ठरवलेले हे ध्येय जेव्हा प्रत्यक्षात पूर्ण होईल, तेव्हाच मी त्याबद्दल अधिक बोलेन.
॥ अभंग २२१३ ॥ अभंग रचना
करूं कवि काय आतां नाही लाज । मज भक्तराज हांसतील ॥१॥
आतां आला एका निवाड्याचा दिस । सत्याविण रस विरसला ॥ध्रु.॥
अनुभवाविण कोण करी पाप । रिते चि संकल्प लाजलावे ॥२॥
तुका म्हणे आतां न धरवे धीर । नव्हे जीव स्थिर माझा मज ॥३॥
आता मी कवी बनून रचना काय करत बसू? मला यात काही शोभा नाही, उलट श्रेष्ठ भक्त माझ्या या वागण्यावर हसतील. आता अंतिम निवाड्याचा दिवस जवळ आला आहे आणि आत्मानुभवाच्या सत्याशिवाय इतर सर्व रस निरस व व्यर्थ झाले आहेत. आत्मानुभूतीशिवाय केवळ कोरड्या गोष्टी किंवा काव्य करणे हे पापासारखे आहे, कारण असे अनुभवहीन संकल्प शेवटी लाजीरवाणे ठरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझ्याने अजिबात धीर धरवला जात नाही आणि माझा जीव माझ्या नियंत्रणात स्थिर राहत नाही.
॥ अभंग २२१४ ॥ अभंग रचना
नाहीं आइकत तुम्ही माझे बोल । कासया हें फोल उपणूं भूस ॥१॥
येसी तें करीन बैसलिया ठाया । तूं चि बुझावया जवळी देवा ॥ध्रु.॥
करावे ते केले सकळ उपाय । आतां पाहों काय अझुनि वास ॥२॥
तुका म्हणे आला आज्ञेसी सेवट । होऊनियां नीट पायां पडों ॥३॥
तुकाराम महाराज देवाशी संवाद साधताना म्हणतात, जर तुम्ही माझे बोलणे ऐकतच नसाल, तर दाण्यांशिवाय केवळ फोलपट पाखडण्यात काय अर्थ आहे? आता मी एकाच ठिकाणी शांत बसून राहीन आणि तुम्ही स्वतः येऊन माझे सांत्वन करेपर्यंत वाट पाहीन. तुमच्या प्राप्तीसाठी जितके उपाय करणे शक्य होते ते सर्व मी करून पाहिले आहेत, आता आणखी कशाची वाट पाहायची? तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझ्या प्रयत्नांची पराकाष्ठा झाली आहे, म्हणूनच सरळ येऊन तुमच्या पायांवर डोके टेकवत आहे.
॥ अभंग २२१५ ॥ अभंग रचना
नव्हे तुम्हां सरी । येवढें कारण मुरारी ॥१॥
मग जैसा तैसा काळ । दाट सारावा पातळ ॥ध्रु.॥
स्वामींचें तें सांडें । पुत्र होतां काळतोंडें ॥२॥
शब्दा नाहीं रुची । मग कोठें तुका वेची ॥३॥
हे मुरारी, तुमच्या महानतेशी कोणीही बरोबरी करू शकत नाही. म्हणूनच आयुष्यात चांगला किंवा वाईट जसा काळ येईल, तसा तो कसातरी सहन करत पुढे निघून गेला पाहिजे. जर मुलगा कुलकलंकित किंवा नालायक निघाला, तर बापाला त्याचे ते दुःख सहनच करावे लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर माझ्या शब्दांना आणि भक्तीला तुमच्या दरबारात काही किंमत किंवा रुची नसेल, तर मी माझे शब्द कुठे आणि कशासाठी खर्च करू?
॥ अभंग २२१६ ॥ अभंग रचना
केल्यापुरती आळी । कांहीं होते टाळाटाळी ॥१॥
सत्यसंकल्पाचें फळ । होतां न दिसे चि बळ ॥ध्रु.॥
दळणांच्या ओव्या । रित्या खरें मापें घ्याव्या ॥२॥
जातीं उखळें चाटूं । तुका म्हणे राज्य घाटूं ॥३॥
आम्ही देवाला केवळ लाडाने किंवा हक्काने हाक मारण्यापुरतेच मर्यादित राहिलो आहोत, पण देवाकडून मात्र आमची काहीशी टाळाटाळच होत आहे. ज्याचा संकल्प पूर्ण सत्य असतो त्याला लगेच फळ मिळते, पण आमच्यात अजून ते आत्मबळ दिसून येत नाही. दळण दळताना गायलेल्या ओव्यांसारखी आमची भक्ती झाली आहे, जिथे गाणी तर गायली जातात पण धान्याची मापे मात्र रितीच राहतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जाते आणि उखळ चाटण्याने जशी तृप्ती होत नाही, तसे केवळ कोरड्या गोष्टींनी आध्यात्मिक साम्राज्याचा अनुभव घेता येत नाही.
॥ अभंग २२१७ ॥ अभंग रचना
आतां नेम जाला । या च कळसीं विठ्ठला ॥१॥
हातीं न धरीं लेखणी । काय भुसकट ते वाणी ॥ध्रु.॥
जाणें तेणें काळ । उरला सारीन सकळ ॥२॥
तुका म्हणे घाटी । चाटू कोरडा शेवटीं ॥३॥
हे विठ्ठला, आता माझ्या नियमाचा आणि संकल्पाचा हा अंतिम कळस गाठला गेला आहे. आता मी हातात पुन्हा कधीही लेखणी धरणार नाही, कारण अनुभवाशिवाय केवळ शब्द लिहिणे म्हणजे भुसकट उधळण्यासारखे व्यर्थ आहे. आता जितके आयुष्य उरले आहे, ते जसे जाईल तसे मी तुमच्या चिंतनात घालवून टाकीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, शेवटी कोरडे गळे चाटण्यापेक्षा आता शांत राहून तुमचे ध्यान करणेच श्रेष्ठ आहे.
॥ अभंग २२१८ ॥ अभंग रचना
पावावे संतोष । तुम्हीं यासाटीं सायास ॥१॥
करीं आवडी वचनें । पालटूनि क्षणक्षणें ॥ध्रु.॥
द्यावें अभयदान । भुमीन पाडावें वचन ॥२॥
तुका म्हणे परस्परें । कांहीं वाढवीं उत्तरें ॥३॥
हे देवा, तुम्ही आनंदी आणि समाधानी व्हावे याचसाठी मी हे सर्व प्रयत्न आणि सायास करत आहे. तुमच्या आवडीनुसार मी क्षणाक्षणाला विविध प्रकारच्या विनवण्या व वचने रचत आहे. आता तुम्ही मला अभयदान दिले पाहिजे आणि माझे हे मागणे किंवा वचन धुळीस मिळवू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपल्या दोघांमधील हे प्रेमाचे संभाषण आणि नाते असेच उत्तरोत्तर वाढीस लागू दे.
॥ अभंग २२१९ ॥ अभंग रचना
बोलतां वचन असा पाठमोरे । मज भाव बरे कळों आले ॥१॥
मागतिलें नये अरुचीनें हातां । नाहीं वरी सत्ता आदराची ॥ध्रु.॥
समाधानासाटीं लाविलासे कान । चोरलें तें मन दिसतसां ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां तुमचे चि फंद । वरदळ छंद कळों येती ॥३॥
मी बोलत असताना तुम्ही माझ्याकडे पाठ करून उभे राहता, यावरून तुमचा माझ्याबद्दलचा भाव काय आहे हे मला चांगलेच कळून आले आहे. मी जे काही प्रेमाने मागत आहे ते तुम्ही नाखुशीने देत आहात, आणि त्या मागण्यांवर माझा काही हक्क किंवा आदर उरलेला दिसत नाही. माझ्या मनाच्या समाधानासाठी मी तुमच्याकडून काही ऐकण्याची वाट पाहत आहे, पण तुम्ही तुमचे मन माझ्यापासून लपवून ठेवल्यासारखे दिसत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुमचे हे सर्व बहाणे आणि वरवरचे छंद मला आता पूर्णपणे कळून आले आहेत.
॥ अभंग २२२० ॥ अभंग रचना
काशासाटीं बैसों करूनियां हाट । वाउगा बोभाट डांगोरा हा ॥१॥
काय आलें एका जिवाच्या उद्धारें । पावशी उच्चारें काय हो तें ॥ध्रु.॥
नेदी पट परी अन्नें तों न मरी । आपुलिये थोरीसाटीं राजा ॥२॥
तुका म्हणे आतां अव्हेरिलें तरी । मग कोण करी दुकान हा ॥३॥
देवाच्या भक्तीचा हा बाजार मांडून मी कशासाठी बसू आणि या भक्तीचा व्यर्थ डांगोरा का पिटू? माझ्या एका सामान्य जिवाचा उद्धार झाल्याने तुमचे काय मोठे भले होणार आहे आणि माझ्या नामस्मरणाने तुम्हाला काय मिळणार आहे? राजा जसा स्वतःच्या प्रतिष्ठेसाठी रजेला जरी वस्त्रे दिली नाही तरी भुकेने मरू देत नाही, तसेच तुम्हीही करत आहात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर आता तुम्ही माझा पूर्णपणे अव्हेर केलात, तर मग या भक्तीचा बाजार किंवा दुकान चालवण्याचे कष्ट कोण बरे घेईल?
॥ अभंग २२२१ ॥ अभंग रचना
माझा मज नाहीं । आला उबेग तो कांहीं ॥१॥
तुमच्या नामाची जतन । नव्हतां थोर वाटे सीण ॥ध्रु.॥
न पडावी निंदा । कानीं स्वामींची गोविंदा ॥२॥
तुका म्हणे लाज । आम्हां स्वामीचें तें काज ॥३॥
मला स्वतःच्या दुःखाचा किंवा कष्टाचा अजिबात कंटाळा वा त्रास आलेला नाही. पण हे देवा, तुमच्या पवित्र नामाचे जतन माझ्याकडून योग्य प्रकारे होत नाही याचेच मला प्रचंड कष्ट आणि खंत वाटत आहे. हे गोविंदा, माझ्या स्वामींची म्हणजे तुमची निंदा माझ्या कानांवर पडू नये एवढीच माझी इच्छा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमच्या स्वामींची प्रतिष्ठा आणि लाज राखणे हेच आमचे मुख्य कर्तव्य आहे.
॥ अभंग २२२२ ॥ अभंग रचना
कांहीं मागणें हें आम्हां अनुचित । वडिलांची रीत जाणतसों ॥१॥
देह तुच्छ जालें सकळ उपाधी । सेवेपाशीं बुद्धि राहिलीसे ॥ध्रु.॥
शब्द तो उपाधि अचळ निश्चय । अनुभव हो काय नाहीं अंगीं ॥२॥
तुका म्हणे देह फांकिला विभागीं । उपकार अंगीं उरविला ॥३॥
देवाकडे काहीही भौतिक मागणें मागणे हे आमच्यासाठी अयोग्य आहे, कारण आमच्या पूर्वज संतांची रीत आम्ही चांगल्या प्रकारे जाणतो. आमचा देह आणि सर्व सांसारिक उपाधी आता आमच्यासाठी तुच्छ झाल्या आहेत आणि आमची बुद्धी केवळ देवाच्या सेवेत स्थिरावली आहे. सांसारिक शब्दांचा गोंधळ ही एक उपाधी आहे, पण आमचा देवाबद्दलचा निश्चय अतिशय अचल आहे, मग आम्हाला अनुभवाची काय उणीव असणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही या देहाचा मोह पूर्णपणे बाजूला सारला आहे आणि केवळ परोपकाराचे कार्यच स्वतःजवळ शिल्लक ठेवले आहे.
॥ अभंग २२२३ ॥ अभंग रचना
मागितल्यास कर पसरी । पळतां भरी वाखती ॥१॥
काय आम्ही नेणों वर्म । केला श्रम नेणतां ॥ध्रु.॥
बोलतां बरें येतां रागा । कठीण लागा मागेंमागें ॥२॥
तुका म्हणे येथें बोली । असे चाली उफराटी ॥३॥
जर कोणी देवाकडे काही मागायला गेले तर तो हात पसरतो, पण त्याच्यापासून दूर पळू लागले की तो मागे धावत येतो. देवाचे हे गूढ मर्म काय आम्हाला माहीत नाही? हे न समजल्यामुळेच आम्ही आतापर्यंत व्यर्थ श्रम केले. त्याच्याशी प्रेमाने बोलले तरी तो कधीकधी रागावतो, पण त्याच्या मागे कठीण हट्ट धरून लागले की तो प्रसन्न होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, या देवाच्या दरबारातील रीत आणि चाल अतिशय उलटी व वेगळीच आहे.
॥ अभंग २२२४ ॥ अभंग रचना
असो तुझें तुजपाशीं । आम्हां त्यासी काय चाड ॥१॥
निरोधें कां कोंडूं मन । समाधान असोनी ॥ध्रु.॥
करावा तो उरे आट । खटपट वाढतसे ॥२॥
तुका म्हणे येउनि रागा । कां मी भागा मुकेन ॥३॥
हे देवा, तुमचे ऐश्वर्य किंवा पद तुमच्याजवळच असू द्या, आम्हाला त्याची अजिबात हाव नाही. मनात आधीच समाधान असताना हट्टापोटी स्वतःच्या मनाला विनाकारण त्रासात का कोंडून ठेवावे? जितके प्रयत्न करायला जावे तितके काम बाकीच राहते आणि सांसारिक किंवा व्यावहारिक खटपट वाढतच जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुमच्यावर विनाकारण रागवून मी माझ्या भक्तीच्या आनंदाच्या भागाला का बरे मुकावे?
॥ अभंग २२२५ ॥ अभंग रचना
आहे तें चि पुढें पाहों । बरे आहों येथें चि ॥१॥
काय वाढवूनि काम । उगा च श्रम तृष्णेचा ॥ध्रु.॥
स्थिरावतां ओघीं बरें । चाली पुरें पडेना ॥२॥
तुका म्हणे विळतां मन । आम्हां क्षण न लगे ॥३॥
सध्या जी परिस्थिती समोर आहे तीच स्वीकारून पुढे पाहूया, आम्ही जिथे आहोत तिथे अतिशय आनंदात व समाधानात आहोत. आपल्या गरजा व कामे विनाकारण वाढवून तृष्णेच्या व वासानेच्या मागे पळण्यात व्यर्थ श्रम कशाला करायचे? प्रवाहाच्या प्रवाहात स्थिर राहणे हेच हितकारक असते, कारण तृष्णेच्या मागे धावण्याला कधीच मर्यादा उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमचे मन विषयांकडून मागे वळवून देवाकडे लावायला आम्हाला एका क्षणाचाही उशीर लागत नाही.
॥ अभंग २२२६ ॥ अभंग रचना
सांगा दास नव्हें तुमचा मी कैसा । ऐसें पंढरीशा विचारूनि ॥१॥
कोणासाटीं केली प्रपंचाची होळी । या पायां वेगळी मायबापा ॥ध्रु.॥
नसेल तो द्यावा सत्यत्वासी धीर । नये भाजूं हीर उफराटे ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां आहिक्य परत्रीं । नाहीं कुळगोत्रीं दुजें कांहीं ॥३॥
संत तुकाराम महाराज विचारतात, हे पंढरीनाथा, तुम्हीच स्वतः विचार करून सांगा की मी तुमचा दास कसा नाही? हे माझे मायबाप, तुमच्या चरणांशिवाय इतर कशासाठी मी माझ्या प्रपंचाची होळी केली असती? जर माझ्या भक्तीवर तुमचा विश्वास नसेल तर मला सत्याचा धीर द्या, कारण खरा हिरा कधीही आगीत भांजला जात नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमचे इहलोक असो वा परलोक, किंवा आमचे कुल व गोत्र असो, तुमच्याशिवाय आमच्यासाठी दुसरे काहीही अस्तित्वात नाही.
॥ अभंग २२२७ ॥ अभंग रचना
अनन्यासी ठाव एक सर्वकाजें । एकाविण दुजें नेणे चित्ती ॥१॥
न पुरतां आळी देशधडी व्हावें । हें काय बरवें दिसतसे ॥ध्रु.॥
लेंकराचा भार माउलीचे शिरीं । निढळ तें दुरी धरिलिया ॥२॥
तुका म्हणे किती घातली लांबणी । समर्थ होउनि केवढ्यासाटीं ॥३॥
जो देवाचा अनन्य भक्त असतो, त्याला सर्व कामांसाठी एक देवच आधार असतो आणि त्याच्या मनाला देवाशिवाय दुसरे काहीही ठाऊक नसते. अशा भक्ताचे लाड किंवा मागणी पूर्ण न झाल्याने त्याने देशधडीला लागावे, हे देवा तुला शोभते का? लहान बाळाचा सर्व भार हा आईच्या डोक्यावर असतो, पण आईनेच जर त्याला कपाळाला हात लावून दूर लोटले तर बाळाने कुठे जावे? तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही एवढे समर्थ असताना माझ्या या कार्यात किंवा उद्धारात एवढी लांबण का लावत आहात?
॥ अभंग २२२८ ॥ अभंग रचना
स्तुती तरि करूं काय कोणापासीं । कीर्त तरि कैसी वाखाणावी ॥१॥
खोट्या तंव नाहीं अनुवादाचें काम । उरला भ्रम वरि बरा ॥ध्रु.॥
म्हणवावें त्याची खुण नाहीं हातीं । अवकळा फजिती सावकाशें ॥२॥
तुका म्हणे हेंगे तुमचें माझें तोंड । होऊनिया लंड आळवितों ॥३॥
मी कोणाजवळ जाऊन कशाची स्तुती करू आणि कोणाची कीर्ती कशी वाखाणू? खोट्या लोकांची स्तुती किंवा जप करण्याचे मला काहीही कारण नाही, त्यापेक्षा शांत राहून भ्रम दूर झालेलाच बरा. स्वतःला मोठा भक्त म्हणवून घ्यावे तर तशी कोणतीही खूण माझ्या हाती नाही, आणि केवळ आव आणल्यास हळूहळू फजिती व अवकळाच पदरी पडेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तरीही मी धीट होऊन केवळ तुमच्या प्रेमापोटी तुम्हाला हाक मारत आहे.
॥ अभंग २२२९ ॥ अभंग रचना
कांहीं च न लगे आदि अवसान । बहुत कठीण दिसतसां ॥१॥
अवघ्याच माझ्या वेचविल्या शक्ती । न चलेसी युक्ति जाली पुढें ॥ध्रु.॥
बोलिलें वचन हारपलें नभीं । उतरलों तों उभीं आहों तैसीं ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं न करावेंसें जालें । थकित चि ठेलें वित्त उगें ॥३॥
हे देवा, तुमच्या प्राप्तीचा प्रारंभ किंवा शेवट कशाचाच सुगावा लागत नाही, तुम्ही अत्यंत कठीण व गूढ दिसत आहात. माझ्याकडे असलेली सर्व शक्ती आणि प्रयत्न मी खर्च करून पाहिले आहेत, पण तुमच्यापुढे माझी कोणतीही युक्ती चालत नाही. मी तुम्हाला मारलेली हाक जणू आकाशातच गायब झाली आहे, मी प्रयत्न करून खाली उतरलो तरी परिस्थिती पूर्ववत जशीच्या तशीच उभी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझ्याकडून काहीही होणे शक्य राहिलेले नाही, माझे मन शांत होऊन केवळ चकित आणि थक्क होऊन राहिले आहे.
॥ अभंग २२३० ॥ अभंग रचना
रूपें गोविलें चित्ती । पायीं राहिलें निश्चिंत ॥१॥
तुम्हीं देवा अवघे चि गोमटे । मुख देखतां दुःख न भेटे ॥ध्रु.॥
जाली इंद्रियां विश्रांति । भ्रमतां पीडत ते होतीं ॥२॥
तुका म्हणे भेटी । सुटली भवबंदाची गांठी ॥३॥
देवाच्या सुंदर रूपाने माझे चित्त पूर्णपणे आकर्षित करून घेतले आहे आणि माझे मन आता त्याच्या चरणी अगदी निश्चिंत होऊन राहिले आहे. हे देवा, तुमचे स्वरूप सर्व बाजूंनी अत्यंत सुंदर व मंगलाकार आहे, तुमचे मुख पाहताच सर्व दुःखे पळून जातात. आतापर्यंत संसारात भटकून जी इंद्रिये अत्यंत पीडित व कष्टी झाली होती, त्यांना आता खरा विश्राम मिळाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या या भेटीमुळे माझ्या संसाराच्या सर्व बंधनांची गाठ कायमची सुटली आहे.
॥ अभंग २२३१ ॥ अभंग रचना
थोर अन्याय केला तुझा अंत म्यां पाहिला । जनाचिया बोलासाटीं चित्ती क्षोभविलें ॥१॥
भागविलासी केला सीण अधम मी यातिहीन । झांकूनि लोचन दिवस तेरा राहिलों ॥ध्रु.॥
अवघें घालूनियां कोडें तानभुकेचें सांकडें । योगक्षेम पुढें तुज करणें लागेल ॥२॥
उदकीं राखिले कागद चुकविला जनवाद । तुका म्हणे ब्रीद साच केलें आपुलें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, लोकांच्या बोलण्याला बळी पडून माझ्या मनाला क्षोभ झाला आणि मी तुझा अंत पाहण्याचा प्रयत्न केला, हा माझ्याकडून फार मोठा अपराध झाला. माझ्यासारख्या नीच व अधम माणसाने तुला खूप कष्ट दिले आणि खूप थकवले, जेव्हा मी डोळे झाकून तेरा दिवस पाण्यासाठी पाण्याकाठी बसून राहिलो. मी तुजवर तहान-भुकेचे संकट आणून तुला अडचणीत टाकले, पण आता माझा सर्व योगक्षेम चालवणे हे तुझेच कर्तव्य बनले आहे. पाण्यामध्ये बुडवलेल्या माझ्या वह्या आणि कागद जसेच्या तसे सुरक्षित ठेवून तू लोकांचा निंदाजनक वाद चुकीचा ठरवलास, आणि तुकाराम महाराज म्हणतात, तू भक्तांचे रक्षण करण्याचे तुझे ब्रीद पुन्हा एकदा साच करून दाखवलेस.
॥ अभंग २२३२ ॥ अभंग रचना
तूं कृपाळू माउली आम्हां दीनांची साउली । न संरित आली बाळवेशें जवळी ॥१॥
माझें केलें समाधान रूप गोजिरें सगुण । निवविलें मन आलिंगन देऊनी ॥ध्रु.॥
कृपा केली जना हातीं पायीं ठाव दिला संतीं । कळों नये चित्तीं दुःख कैसें आहे तें ॥२॥
तुका म्हणे मी अन्यायी क्षमा करीं वो माझे आईं । आतां पुढें काईं तुज घालूं सांकडें ॥३॥
हे विठ्ठला, तू अत्यंत दयाळू आई आहेस आणि आम्हा अनाथ-दीनांची सावली आहेस. तू अजिबात न संकोचता लहान बाळाचे रूप घेऊन माझ्या जवळ आलास. तुझ्या त्या अत्यंत देखण्या व सगुण रूपाने मला आलिंगन दिले आणि माझे मन पूर्णपणे शांत व समाधानी केले. तू लोकांच्या तावडीतून माझे रक्षण करून कृपा केलीस आणि संतांच्या पायांशी मला आश्रय दिलास, ज्यामुळे आता मला दुःखाची जाणीवही उरलेली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माझ्या आई विठ्ठला, मी अपराधी आहे, मला क्षमा कर; आता यापुढे मी तुला कशासाठीच संकटात किंवा अडचणीत टाकणार नाही.
॥ अभंग २२३३ ॥ अभंग रचना
कापो कोणी माझी मान सुखें पीडोत दुर्जन । तुज होय सीण तें मी न करीं सर्वथा ॥१॥
चुकी जाली एकवेळा मज पासूनि चांडाळा । उभें करोनियां जळा माजी वह्या राखिल्या ॥ध्रु.॥
नाहीं केला हा विचार माझा कोण अधिकार । समर्थासी भार न कळे कैसा घालावा ॥२॥
गेलें होऊनियां मागें नये बोलों तें वाउगें । पुढिलिया प्रसंगें तुका म्हणे जाणावें ॥३॥
कोणी माझी मान कापली किंवा दुर्जनांनी मला कितीही त्रास दिला तरी चालेल, पण हे देवा, तुला त्रास होईल असे काम मी आता कधीही करणार नाही. माझ्यासारख्या मतिमंदाकडून एकदा फार मोठी चूक झाली, ज्यामुळे तुला पाण्यात उभे राहून माझ्या अभंगांच्या वह्यांचे रक्षण करावे लागले. माझा अधिकार काय आहे आणि सर्वसमर्थ देवावर कसा भार टाकावा याचा मी तेव्हा विचारच केला नव्हता. तुकाराम महाराज म्हणतात, जी चूक मागे झाली त्याबद्दल आता व्यर्थ बोलण्यात अर्थ नाही, पण पुढील प्रसंगी मात्र मी पूर्ण काळजी घेईन.
॥ अभंग २२३४ ॥ अभंग रचना
काय जाणें मी पामर पांडुरंगा तुझा पार । धरिलिया धीर काय एक न करिसी ॥१॥
उताविळ जालों आधीं मतिमंद हीनबुद्धि । परि तूं कृपानिधी नाहीं केला अव्हेर ॥ध्रु.॥
तूं देवांचा ही देव अवघ्या ब्रम्हांडाचा जीव । आम्हां दासां कींव कां भाकणें लागली ॥२॥
तुका म्हणे विश्वंभरा मी तों पतित चि खरा । अन्याय दुसरा दारीं धरणें बैसलों ॥३॥
हे पांडुरंगा, माझ्यासारखा पामर माणूस तुझा अथांग पार काय जाणणार? भक्ताने धीर धरला तर तू काय बरे करू शकत नाहीस? मीच आधी मतिमंद आणि उतावळा झालो होतो, पण तू कृपेचा सागर असल्यामुळे तू माझा अव्हेर केला नाहीस. तू सर्व देवांचा देव आणि संपूर्ण ब्रह्मांडाचा आत्मा आहेस, मग आम्हा दासांना तुझ्यापुढे अशी गयावया का करावी लागली? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विश्वंभरा, मी खरोखरच पतित आहे आणि तुझ्या दारात हटवादीपणे धरणे धरून बसणे हा माझा दुसरा मोठा अपराध आहे.
॥ अभंग २२३५ ॥ अभंग रचना
नव्हती आली सीसा सुरी अथवा घाय पाठीवरी । तो म्यां केला हरी एवढा तुम्हां आकांत ॥१॥
वांटिलासी दोहीं ठायीं मजपाशीं आणि डोहीं । लागों दिला नाहीं येथें तेथें आघात ॥ध्रु.॥
जीव घेती मायबापें थोड्या अन्याच्या कोपें । हें तों नव्हे सोपें साहों तों चि जाणीतलें ॥२॥
तुका म्हणे कृपावंता तुज ऐसा नाहीं दाता । काय वाणूं आतां वाणी माझी कुंटली ॥३॥
माझ्या डोक्यावर कोणी सुरी ठेवली नव्हती किंवा पाठीवर कोणी वार केला नव्हता, तरीही हे हरी, मी तुझ्यासाठी केवढा मोठा आक्रोश आणि संकट निर्माण केले! तू एकाच वेळी माझ्या जवळही उपस्थित राहिलास आणि पाण्यात उतरून वह्यांचे रक्षणही केलेस, अशा प्रकारे तू दोन्ही ठिकाणी कोणताही आघात होऊ दिला नाहीस. जगात थोडे अपराध झाले तरी जन्मदाते मायबाप रागवून जिवावर उठतात, पण तुझा हा सहनशील स्वभाव अजिबात सोपा नाही हे तू संकट सहन केलेस तेव्हाच मला समजले. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपावंता, तुझ्यासारखा दुसरा कोणताही दाता नाही, तुझे वर्णन करताना माझी वाणी थकून जाते.
॥ अभंग २२३६ ॥ अभंग रचना
तूं माउलीहून मयाळ चंद्राहूनि शीतळ । पाणियाहूनि पातळ कल्लोळ प्रेमाचा ॥१॥
देऊं काशाची उपमा दुजी तुज पुरुषोत्तमा । ओंवाळूनि नामा तुझ्या वरूनि टाकिलों ॥ध्रु.॥
तुवां केलें रे अमृता गोड त्या ही तूं परता । पांचां तत्वांचा जनिता सकळ सत्तानायक ॥२॥
कांहीं न बोलोनि आतां उगा च चरणीं ठेवितों माथा । तुका म्हणे पंढरिनाथा क्षमा करीं अपराध ॥३॥
हे देवा, तू आईपेक्षाही अधिक मायाळू, चंद्रापेक्षाही अधिक शीतल आणि पाण्यापेक्षाही अधिक पातळ असा प्रेमाचा अथांग लाट किंवा कल्लोळ आहेस. हे पुरुषोत्तमा, तुला दुसरी कशाची उपमा द्यावी? तुझ्या नावावरून मी स्वतःला ओवाळून टाकतो. तूच अमृताला गोडी दिलीस आणि तू त्या अमृतापेक्षाही गोड आहेस; तू पाच तत्त्वांचा निर्माता आणि सर्व विश्वाच्या सत्तेचा नायक आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनाथा, आता मी काहीही न बोलता शांतपणे तुझ्या चरणांवर डोके टेकवतो, माझे सर्व अपराध क्षमा कर.
॥ अभंग २२३७ ॥ अभंग रचना
मी अवगुणी अन्यायी किती म्हणोन सांगों काईं । आतां मज पायीं ठाव देई विठ्ठले ॥१॥
पुरे पुरे हा संसार कर्म बिळवंत दुस्तर । राहों नेदी स्थिर एके ठायीं निश्चळ ॥ध्रु.॥
अनेक बुद्धिचे तरंग क्षणक्षणां पालटती रंग । धरूं जातां संग तंव तो होतो बाधक ॥२॥
तुका म्हणे आतां अवघी तोडीं माझी चिंता । येऊनि पंढरिनाथा वास करीं हृदयीं ॥३॥
मी किती अवगुणी आणि अपराधी आहे हे मी काय म्हणून सांगू? हे विठ्ठले, आता तूच मला तुझ्या चरणांजवळ आश्रय दे. हा संसार आता पुरे झाला, यातील कर्माची गती अत्यंत बलवान आणि पार करायला कठीण आहे, ती माणसाला एका ठिकाणी स्थिर राहू देत नाही. मनामध्ये क्षणोक्षणी बुद्धीचे अनेक तरंग उठतात आणि रंग बदलतात, त्यांचा संग धरू गेले की ते बाधक ठरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनाथा, आता माझी सर्व चिंता तोडून टाक आणि येऊन माझ्या हृदयात वास कर.
॥ अभंग २२३८ ॥ अभंग रचना
बरें आम्हां कळों आलें देवपण । आतां गुज कोण राखे तुझें ॥१॥
मारिलें कां मज सांग आजिवरी । आतां सरोबरी तुज मज ॥ध्रु.॥
जें आम्ही बोलों तें आहे तुझ्या अंगीं । देईंन प्रसंगीं आजि शिव्या ॥२॥
निलाजिरा तुज नाहीं याति कुळ । चोरटा शिंदळ ठावा जना ॥३॥
खासी धोंडे माती जीव जंत झाडें । एकलें उघडें परदेसी ॥४॥
गाढव कुतरा ऐसा मज ठावा । बईंल तूं देवा भारवाही ॥५॥
लडिका तूं मागें बहुतांसी ठावा । आलें अनुभवा माझ्या तें ही ॥६॥
तुका म्हणे मज खविळलें भांडा । आतां धीर तोंडा न धरवे ॥७॥
संत तुकाराम महाराज देवाशी भक्तीच्या अत्यंत निसंग आणि लाडिक भाषेत भांडताना म्हणतात, तुझे देवपण काय आहे हे आता मला चांगलेच कळून आले आहे, आता तुझे गुपित कोण राखणार? आजपर्यंत तू मला संसारात का त्रास दिलास ते सांग, आता तुझी आणि माझी पूर्ण बरोबरी झाली आहे. आम्ही तुझ्याबद्दल जे काही बोलतो ते सर्व तुझ्या अंगी आहेच, म्हणून प्रसंग आल्यास मी तुला बोल सुनावणारच. तुला कसलेही जात-कुळ नाही, तू निर्लज्ज आहेस आणि तू कसा चोरटा व व्यभिचारी आहेस हे सर्व जगाला ठाऊक आहे (म्हणजे तू भक्तांचे मन चोरतोस). तू दगड, माती, झाडे आणि कीटक या सर्वांमध्ये भरून राहिला आहेस आणि स्वतः मात्र उघडा, एकटा व परदेशी असल्यासारखा उभा राहतोस. तू गाढव, कुत्रे अशा सर्व प्राण्यांच्या रूपात आहेस आणि भार वाहणारा बैलही तूच आहेस. तू मागे कित्येकांशी लबाडी केली आहेस हे सर्वांना माहीत आहे आणि तोच अनुभव मलाही आला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, या भांडकुद देवाने मला इतके चिडवले आहे की आता माझ्या तोंडाला धीर धरवत नाही.
॥ अभंग २२३९ ॥ अभंग रचना
आम्ही भांडों तुजसवें । वर्मी धरूं जालें ठावें ॥१॥
होसी सरड बेडुक । बाग गांढव्या ही पाईंक ॥ध्रु.॥
बळ करी तया भ्यावें । पळों लागे तया घ्यावें ॥२॥
तुका म्हणे दूर परता । नर नारी ना तूं भूता ॥३॥
हे देवा, आम्ही तुझ्याशी भांडणारच, कारण तुझे मर्म आता आम्हाला चांगलेच कळून आले आहे. तू सरडा, बेडूक किंवा बागुलबोवांसारखे निरनिराळे अवतार घेतोस. जो तुझ्यावर बळ दाखवतो त्याला तू भितोस आणि जो तुझ्यापासून पळून जातो त्याच्या मागे तू धावतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू पुरुष नाहीस, स्त्री नाहीस आणि भूतही नाहीस, तू या सर्वांच्या पलीकडचा आहेस, म्हणून थोडे दूर सर.
॥ अभंग २२४० ॥ अभंग रचना
काय साहतोसी फुका । माझा बुडविला रुका ॥१॥
रीण घराचें पांगिलें । तें न सुटे कांहीं केलें ॥ध्रु.॥
चौघांचिया मतें । आधीं खरें केलें होते ॥२॥
तुका म्हणे यावरी । आतां भीड कोण धरी ॥३॥
हे देवा, तू विनाकारण हा आव का आणत आहेस? तू तर माझा पैशाचा आणि भक्तीचा संपूर्ण व्यवहारच बुडवून टाकलास. तुझ्यावर जे भक्तीचे कर्ज चढले आहे, ते काही केल्या फिटत नाही. चार संतांच्या साक्षीने आम्ही आधी हा भक्तीचा व्यवहार पूर्णपणे खरा आणि पक्का केला होता. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता यावर मी कसलीही भीड किंवा मर्यादा कशासाठी बाळगू?
॥ अभंग २२४१ ॥ अभंग रचना
प्रीतीचा कलहे पदरासी घाली पीळ । सरों नेदी बाळ मागें पुढें पित्यासी ॥१॥
काय लागे त्यासी बळ हेडावितां कोण काळ । गोवितें सबळ जाळीं स्नेहसूत्राचीं ॥ध्रु.॥
सलगी दिला लाड बोले तें तें वाटे गोड । करी बुझावोनि कोड हातीं देऊनि भातुकें ॥२॥
तुका म्हणे बोल कोणा हें कां नेणां नारायणा । सलगीच्या वचना कैचें उपजे विषम ॥३॥
प्रेमाच्या भांडणात लहान मूल जसे बापाच्या पदराला पीळ मारून धरते आणि त्याला कुठेही पुढे-मागे जाऊ देत नाही, तसेच भक्ताचे देवाशी नाते असते. लहान मुलाला बाजूला ढकलायला काय बळ लागते? पण प्रेमाचे आणि स्नेहाचे मजबूत जाळे बापाला बाधून ठेवते. बापाने दिलेल्या लाडामुळे मूल जे काही बोलेल ते गोडच वाटते, आणि बाप त्याला खाऊ देऊन त्याचे हट्ट पुरवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, हा माझा बोलणे सलगीचा आणि प्रेमाचा आहे हे तुम्ही का समजत नाही? प्रेमाच्या आणि जवळीकीच्या बोलण्यात कसलेही वाईटपण किंवा विषमता निर्माण होत नसते.
॥ अभंग २२४२ ॥ अभंग रचना
भार देखोनि वैष्णवांचे । दूत पळाले यमाचे ॥१॥
आले आले वैष्णववीर । काळ कांपती असुर ॥ध्रु.॥
गरुडटकयाच्या भारें । भूमी गर्जे जेजेकारें ॥ २॥
तुका म्हणे काळ । पळे देखोनियां बळ ॥३॥
वैष्णव भक्तांचा मोठा समुदाय आणि सैन्याचा भार पाहून यमाचे दूत घाबरून पळून गेले. हे वैष्णव रूपी वीर आले आहेत, ज्यांना पाहून काळ आणि असुर सुद्धा थरथर कापत आहेत. गरुडाचे चिन्ह असलेल्या पताकांच्या भाराने संपूर्ण पृथ्वी जयघोषाने गर्जून उठली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तांचे हे प्रचंड नामबळ पाहून साक्षात काळही पळून जातो.
॥ अभंग २२४३ ॥ अभंग रचना
रंगीं रंगें रे श्रीरंगे । काय भुललासी पतंगें ॥१॥
शरीर जायांचें ठेवणें । धरिसी अभिळास झणें ॥ध्रु.॥
नव्हे तुझा हा परिवार । द्रव्य दारा क्षणभंगुर ॥२॥
अंतकाळींचा सोइरा । तुका म्हणे विठो धरा ॥३॥
हे माणसा, तू भगवंताच्या नामाच्या आणि भक्तीच्या रंगात रंगून जा, दिव्याच्या ज्योतीवर जळून मरणाऱ्या पतंगासारखा विषयांच्या मोहात का भुलला आहेस? हे शरीर तर शेवटी नाश पावणारी ठेव आहे, म्हणून या देहाचा किंवा संसाराचा व्यर्थ लोभ धरू नकोस. हा परिवार, धन आणि स्त्री हे सर्व क्षणभंगुर आहे, ते तुझे कायमचे सोबती नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, अंतिम समयी खरा सोयरा आणि पाठीराखा फक्त विठ्ठलच आहे, म्हणून त्याला घट्ट धरून ठेव.
॥ अभंग २२४४ ॥ अभंग रचना
जन्मा येउनि काय केलें । तुवां मुदल गमाविलें ॥१॥
कां रे न फिरसी माघारा । अझुनि तरी फजितखोरा ॥ध्रु.॥
केली गांठोळीची नासी । पुढें भीके चि मागसी ॥२॥
तुका म्हणे ठाया । जाई आपल्या आलिया ॥३॥
माणसाच्या जन्माला येऊन तू आयुष्यभर काय केलेस? तू तर तुझे मनुष्यजन्माचे मूळ मुद्दलच गमावून बसलास. हे फजितखोरा, अजून तरी वेळीच सावध होऊन मागे का फिरत नाहीस? तू स्वतःजवळील पुण्याची शिदोरी किंवा गाठोडे नष्ट केलेस, आता पुढे तुला भिकारी होऊन भीकच मागावी लागेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, अजूनही वेळ गेली नाही, तू ज्या मूळ स्वरूपातून आला आहेस त्या तुझ्या देवाच्या स्वरूपाकडे परत जा.
॥ अभंग २२४५ ॥ अभंग रचना
पंढरीस जाते निरोप आइका । वैकुंठनायका क्षम सांगा ॥१॥
अनाथांचा नाथ हें तुझें वचन । धांवें नको दीन गांजों देऊं ॥ध्रु.॥
ग्रासिलें भुजंगें सर्पें महाकाळें । न दिसे हें जाळें उगवतां ॥२॥
कामक्रोधसुनीं श्वापदीं बहुतीं । वेढलों आवर्ती मायेचिये ॥३॥
मृदजलनदी बुडविना तरी । आणूनियां वरी तळा नेते ॥४॥
तुका म्हणे तुवां धरिलें उदास । तरि पाहों वास कवणाची ॥५॥
पंढरपूरला जाणाऱ्या वारकऱ्यांनो, माझा हा निरोप ऐका आणि वैकुंठनायक विठ्ठलाला माझी क्षमा मागायला सांगा. "मी अनाथांचा नाथ आहे" हे तुझे वचन आहे, म्हणून हे देवा, धावून ये आणि तुझ्या या दीनाला संसारात गांजू देऊ नकोस. मला महाकाळ रूपी मोठ्या सर्पाने गिळले आहे आणि या संसाराचे जाळे काही केल्या सुटताना दिसत नाही. काम, क्रोध रूपी कुत्री आणि इतर अनेक हिंस्र श्वापदे यांनी मला मायारूपी भोवऱ्यात घेरले आहे. या संसाराची नदी वरवर जरी बुडवत नसली, तरी ती तळाला नेऊन माणसाला मारते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, जर तूच माझ्याबद्दल उदासीनता धरलीस, तर मग मी दुसऱ्या कोणाची वाट पाहू?
॥ अभंग २२४६ ॥ अभंग रचना
कृपाळू सज्जन तुम्ही संतजन । हें चि कृपादान तुमचें मज ॥१॥
आठवण तुम्ही द्यावी पांडुरंगा । कींव माझी सांगा काकुलती ॥ध्रु.॥
अनाथ अपराधी पतिताआगळा । परि पायांवेगळा नका करूं ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही निरविल्यावरि । मग मज हरि उपेक्षीना ॥३॥
हे कृपाळू आणि सज्जन संतहो, तुमचे मला हेच मोठे कृपादान असू द्या. तुम्ही पांडुरंगाला माझी आठवण करून द्या आणि माझी करुणास्पद अवस्था व गयावया त्याच्या कानावर घाला. मी अनाथ, अपराधी आणि अत्यंत पतित आहे, पण तरीही मला तुमच्या चरणांपासून दूर करू नका. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही संतांनी एकदा का माझी शिफारस केली किंवा मला देवाच्या हवाली केले, की मग श्रीहरी माझा कधीही अव्हेर करणार नाही.
॥ अभंग २२४७ ॥ अभंग रचना
संतांचिया पायीं माझा विश्वास । सर्वभावें दास जालों त्यांचा ॥१॥
ते चि माझें हित करिती सकळ । जेणें हा गोपाळ कृपा करी ॥ध्रु.॥
भागलिया मज वाहतील कडे । यांचियातें जोडे सर्व सुख ॥२॥
तुका म्हणे शेष घेईंन आवडी । वचन न मोडीं बोलिलों तें ॥३॥
संतांच्या चरणांवर माझा पूर्ण विश्वास आहे आणि मी सर्व भावाने त्यांचा दास झालो आहे. संतच माझे सर्व हित करणार आहेत, कारण त्यांच्याच मुळे हा गोपाळ माझ्यावर कृपा करेल. मी संसारात थकून भागून आलो की ते मला प्रेमाने कडेवर घेतील, संतांच्या संगतीमुळेच सर्व सुखांची प्राप्ती होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी संतांचे उष्टे प्रसाद आवडीने ग्रहण करीन आणि मी दिलेले हे वचन कधीही मोडणार नाही.
॥ अभंग २२४८ ॥ अभंग रचना
लाघवी सूत्रधारी दोरी नाचवी कुसरी । उपजवी पाळूनि संसारि नानापरिचीं लाघवें ॥१॥
पुरोनि पंढरिये उरलें भक्तिसुखें लांचावलें । उभें चि राहिलें कर कटीं न बैसे ॥ध्रु.॥
बहु काळें ना सावळें बहु कठिण ना कोंवळें । गुणत्रया वेगळें बहुबळें आथीलें ॥२॥
असोनि नसे सकळांमधीं मना अगोचर बुद्धी । स्वामी माझा कृपानिधि तुका म्हणे विठ्ठल ॥३॥
हा देव असा कुशल सूत्रधार आहे जो संपूर्ण जगताची दोरी आपल्या कौशल्याने नाचवतो, जगाची निर्मिती करून व पालन करून अनेक प्रकारच्या लीला दाखवतो. तो संपूर्ण विश्वात भरून उरला आहे आणि भक्तांच्या भक्तीसुखाला भुलून पंढरपुरात कंबरेवर हात ठेवून उभा राहिला आहे, तो खालीही बसत नाही. तो पूर्ण काळा किंवा गोरा नाही, खूप कठीण किंवा मऊ नाही, तर तिन्ही गुणांच्या पलीकडचा व अत्यंत समर्थ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो सर्वांमध्ये असूनही अलिप्त आहे, मन व बुद्धीलाही न समजणारा असा माझा स्वामी विठ्ठल कृपेचा सागर आहे.
॥ अभंग २२४९ ॥ अभंग रचना
कीर्तन ऐकावया भुलले श्रवण । श्रीमुख लोचन देखावया ॥१॥
उदित हें भाग्य होईंल कोणे काळीं । चित्ती तळमळी म्हणऊनि ॥ध्रु.॥
उतावीळ बाह्या भेटिलागीं दंड । लोटांगणीं धड जावयासी ॥२॥
तुका म्हणे माथा ठेवीन चरणीं । होतील पारणी इंद्रियांची ॥३॥
देवाची कीर्तने ऐकण्यासाठी माझे कान आसुसले आहेत आणि त्याचे सुंदर श्रीमुख पाहण्यासाठी माझे डोळे उत्सुक झाले आहेत. माझे हे महान भाग्य नक्की कोणत्या वेळी उजळेल, याच विचाराने माझ्या चित्तात तळमळ लागली आहे. देवाला मिठी मारण्यासाठी माझे हात उतावळे झाले आहेत आणि त्याच्या चरणी लोटांगण घालण्यासाठी माझे शरीर उत्सुक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा मी देवाच्या चरणांवर माझे डोके ठेवीन, तेव्हाच माझ्या सर्व इंद्रियांचे पारणे फिटेल.
॥ अभंग २२५० ॥ अभंग रचना
नाम घेतां कंठ शीतळ शरीर । इंद्रियां व्यापार नाठवती ॥१॥
गोड गोमटें हें अमृतासी वाड । केला कइवाड मेरे चित्ती ॥ध्रु.॥
प्रेमरसें जाली पुष्ट अंगकांति । त्रिविध सांडिती ताप अंग ॥२॥
तुका म्हणे तेथें विकाराची मात । बोलों नये हित सकळांचें ॥३॥
भगवंताचे नाम घेताच गळा आणि संपूर्ण शरीर शांत व शीतल होते, तसेच इंद्रियांचे सर्व सांसारिक व्यवहार विसरले जातात. हे नाम अमृतापेक्षाही अत्यंत गोड आणि सुंदर आहे, ज्याने माझ्या चित्तात भक्तीची पक्की आवड निर्माण केली आहे. प्रेमरसाने शरीराची कांती पुष्ट होते आणि तिन्ही प्रकारचे औष्णिक ताप किंवा दुःख शरीर सोडून जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जिथे नामस्मरण चालते तिथे कोणत्याही विकाराची गोष्ट उरत नाही आणि ते सर्वांच्या हिताचेच ठरते.
॥ अभंग २२५१ ॥ अभंग रचना
स्वामिकाज गुरुभक्ति । पितृवचन सेवा पति ॥१॥
हे चि विष्णूची महापूजा । अनुभाव नाहीं दुजा ॥ध्रु.॥
सत्य बोले मुखें । दुखवे आणिकांच्या दुःखें ॥२॥
निश्चयाचें बळ । तुका म्हणे तें च फळ ॥३॥
आपल्या धन्याचे काम प्रामाणिकपणे करणे, गुरूची भक्ती करणे, वडिलांच्या वचनाचे पालन करणे आणि पतीची सेवा करणे हीच खरी भगवान विष्णूची महापूजा आहे, यापेक्षा दुसरा वेगळा अनुभव नाही. तोंडाने नेहमी सत्य बोलणे आणि इतरांच्या दुःखाने दुःखी होणे हीच खरी भक्ती आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाच्या मनातील सत्कर्माचा अचल निश्चय आणि बळ हेच या सर्व पूजेचे खरे फळ आहे.
॥ अभंग २२५२ ॥ अभंग रचना
चित्ती घेऊनियां तू काय देसी । ऐसें मजपासीं सांग आधीं ॥१॥
तरि च पंढरिराया करिन साटोवाटी । नेघें जया तुटी येईंल तें ॥ध्रु.॥
रिद्धिसिद्धि कांहीं दाविसी अभिळास । नाहीं मज आस मुक्तीची ही ॥२॥
तुका म्हणे तुझें माझें घडे तर । भक्तीचा भाव रे देणें घेणें ॥३॥
हे देवा, तू मला तुझ्या चित्तात स्थान देऊन बदल्यात काय देणार आहेस, ते आधी मला सांग. हे पंढरीराया, जर मला तो तोटा न होणारा व्यवहार वाटला, तरच मी तुझ्याशी हा देवाणघेवाणीचा व्यवहार करीन. तू मला रिद्धी-सिद्धीचा लोभ दाखवशील तर मला त्याचा मोह नाही, मला अगदी मुक्तीचीसुद्धा हाव नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या आणि माझ्यामध्ये देवाणघेवाण व्हायची असेल, तर ती केवळ शुद्ध भक्तीच्या भावाचीच झाली पाहिजे.
॥ अभंग २२५३ ॥ अभंग रचना
तुझा संग पुरे संग पुरे । संगति पुरे विठोबा ॥१॥
आपल्या सारिखें करिसी दासां । भिकारिसा जग जाणे ॥ध्रु.॥
रूपा नाहीं ठाव नांवा । तैसें आमुचें करिसी देवा ॥२॥
तुका म्हणे तोयें आपुलें भेंडोळें । करिसी वाटोळें माझें तैसें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज उपरोधाने म्हणतात, हे विठोबा, तुझी संगत आता पुरे झाली, तुझी संगत आता नकोशी झाली आहे! कारण तू तुझ्या दासांना अगदी तुझ्यासारखेच अकिंचन बनवून टाकतोस आणि संपूर्ण जग त्यांना भिकारी समजते. तुला स्वतःला जसा रूपाचा आणि नामाचा ठावठिकाणा उरलेला नाही, तसेच तू आम्हा भक्तांचेही करून टाकतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू जसा स्वतः पूर्ण अलिप्त आणि वैरागी आहेस, तसेच तू माझे संसाररूपी वाटोळे करून मला तुझ्यासारखेच बनवून टाकत आहेस.
॥ अभंग २२५४ ॥ अभंग रचना
आतां मज तारीं । वचन हें साच करीं ॥१॥
तुझें नाम दिनानाथ । ब्रिदावळी जगविख्यात ॥ध्रु.॥
कोण लेखी माझ्या दोषा । तुझा त्रिभुवनीं ठसा ॥२॥
वांयां जातां मज । तुका म्हणे तुम्हां लाज ॥३॥
हे देवा, आता मला या संसारातून पार कर आणि तुझे भक्तांना तारण्याचे वचन खरे करून दाखव. तुझे नाव 'दीनानाथ' म्हणजे दीनांचा सांभाळ करणारा असे आहे आणि तुझी ही ब्रीदावळी संपूर्ण जगतात प्रसिद्ध आहे. तिन्ही लोकांत तुझ्या नामाचा मोठा प्रभाव व ठसा असताना माझ्या लहानशा दोषांची काय ती गती? तुकाराम महाराज म्हणतात, जर माझ्यासारखा भक्त व्यर्थ वाया गेला, तर ती तुझीच मोठी लाजीरवाणी गोष्ट ठरेल.
॥ अभंग २२५५ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल आमुचा निजांचा । सज्जन सोयरा जीवाचा ॥१॥
मायबाप चुलता बंधु । अवघा तुजशीं संबंधु ॥ध्रु.॥
उभयकुळींसाक्ष । तूं चि माझा मातुळपक्ष ॥२॥
समपिऩली काया । तुका म्हणे पंढरिराया ॥३॥
विठ्ठल हा आमचा अत्यंत आपुलकीचा, सज्जन आणि जिवाचा खरा सोयरा आहे. आमचे आई, वडील, काका, भाऊ असे सर्व नातेसंबंध फक्त तुझ्याशीच जोडलेले आहेत. दोन्ही कुळांचा साक्षीदार आणि माझा मामाचे कूळही तूच आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीराया, मी माझी संपूर्ण काया आणि अस्तित्व तुझ्या चरणी समर्पित केले आहे.
॥ अभंग २२५६ ॥ अभंग रचना
वेदाचा तो अर्थ आम्हांसी च ठावा । येरांनी वाहावा भार माथां ॥१॥
खादल्याची गोडी देखिल्यासी नाहीं । भार धन वाही मजुरीचें ॥ध्रु.॥
उत्पत्तिपाळणसंहाराचें निज । जेणें नेलें बीज त्याचे हातीं ॥२॥
तुका म्हणे आलें आपण चि फळ । हातोहातीं मूळ सांपडलें ॥३॥
वेदांचा खरा अर्थ आम्हा भक्तांनाच चांगला ठाऊक आहे, इतरांनी केवळ पुस्तकांचा किंवा ज्ञानाचा पसार डोक्यावर वाहून घ्यावा. अन्न खाल्ल्यावर मिळणारी गोडी ही केवळ लांबून पाहणाऱ्याला अनुभवता येत नाही; जसा मजूर दुसऱ्याचे धन फक्त वाहण्याचे कष्ट करतो पण ते त्याचे नसते, तसेच केवळ पंडितांचे होते. उत्पत्ती, पालन आणि संहार या सर्वांचे मूळ कारण ज्याने जाणले आहे, सर्व सूत्रे त्याच्याच हातात असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्हाला तर भक्तीचे फळ आपोआप प्राप्त झाले आहे आणि मूळ भगवंतच आमच्या हातोहात सापडला आहे.
॥ अभंग २२५७ ॥ अभंग रचना
आमचा तूं ॠणी ठायींचा चि देवा । मागावया ठेवा आलों दारा ॥१॥
वर्म तुझें आम्हां सांपडलें हातीं । धरियेले चित्तीं दृढ पाय ॥ध्रु.॥
बैसलों धरणें कोंडोनियां द्वारीं । आंतूनि बाहेरी येओं नेदी ॥२॥
तुज मज सरी होइल या विचारें । जळो भांडखोरें निलाजिरीं ॥३॥
भांडवल माझें मिरविसी जनीं । सहजर वोवनी नाममाळा ॥४॥
तुका म्हणे आम्ही केली जिवें साटी । तुम्हां आम्हां तुटी घालूं आतां ॥५॥
हे देवा, तू आधीपासूनच आमचा ऋणी आहेस आणि आम्ही आमचा भक्तीचा ठेवा मागायला तुझ्या दारात आलो आहोत. तुझे मर्म आमच्या हाती सापडले आहे आणि आम्ही तुझे पाय आमच्या चित्तात घट्ट धरून ठेवले आहेत. आम्ही तुझ्या दारात धरणे धरून बसलो आहोत आणि तुला आतून बाहेर येऊ देत नाही आहोत. तुझी आणि माझी आता बरोबरी होईल, मग या भांडखोर आणि निर्लज्ज व्यवहाराचा काय शेवट होतो ते पाहू. माझे नामाचे भांडवल तू जगात मिरवत आहेस आणि मी सहजरित्या तुझी नाममाळा ओवली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही जिवाची बाजी लावून भक्ती केली आहे, आता तुझ्या आणि माझ्या नात्यात कधीही अंतर पडू देणार नाही.
॥ अभंग २२५८ ॥ अभंग रचना
काय धोविलें बाहेरी मन मळलें अंतरीं । गादलें जन्मवरीं असत्यकाटें काटलें ॥१॥
सांडी व्यापार दंभाचा शुद्ध करीं रे मन वाचा । तुझिया चित्तीचा तूं च ग्वाही आपुला ॥ध्रु.॥
पापपुण्यविटाळ देहीं भरितां न विचारिसी कांहीं । काय चाचपसी मही जी अखंड सोंवळी ॥२॥
कामक्रोधा वेगळा ऐसा होई कां सोंवळा । तुका म्हणे कळा गुंडुन ठेवीं कुसरी ॥३॥
आतून मन अत्यंत मळलेले असताना केवळ बाहेरून शरीर धुऊन काय उपयोग? जन्मभर असत्याचे काटे साचवून मन घाणेरडे झाले आहे. ढोंगाचा हा सर्व व्यापार सोडून दे आणि आपले मन व वाणी शुद्ध कर, कारण तुझ्या मनाचा साक्षीदार तू स्वतःच आहेस. देहात पाप आणि पुण्याचा विटाळ भरलेला असताना तू काहीच विचार करत नाहीस, आणि बाहेर मात्र पृथ्वी सोवळी आहे का हे चाचपत फिरतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, बाह्य सोवळ्या-ओवळ्याच्या कल्पनेपेक्षा काम आणि क्रोधापासून दूर होऊन खरे सोवळे हो, आणि तुझी ही बाह्य हुशारी गुंडाळून बाजूला ठेव.
॥ अभंग २२५९ ॥ अभंग रचना
ऊंस वाढवितां वाढली गोडी । गुळ साकर हे त्याची परवडी ॥१॥
सत्यकर्में आचरें रे । बापा सत्यकर्में आचरें रे । सत्यकर्में आचरें होईंल हित । वाढेल दुःख असत्याचें ॥ध्रु.॥
साकरेच्या आळां लाविला कांदा । स्थूळसानापरि वाढे दुगपधा ॥२॥
सत्य असत्य हें ऐसिया परी । तुका म्हणे याचा विचार करीं ॥३॥
ऊस जसा वाढतो तशी त्याची गोडी वाढते आणि त्यापासून गूळ व साखरेसारखे गोड पदार्थ मिळतात. म्हणूनच हे माणसा, तू नेहमी सत्य कर्मे आचरणात आण; सत्याचे आचरण केल्याने तुझे हित होईल, तर असत्यामुळे केवळ दुःखच वाढेल. साखरेच्या वाफ्यातजरी कांदा लावला, तरी तो छोटा असो वा मोठा, त्याचा दुर्गंधच वाढतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, सत्य आणि असत्य यातील फरक असाच आहे, म्हणून तू यावर योग्य विचार कर.
॥ अभंग २२६० ॥ अभंग रचना
पाषाण देव पाषाण पायरी । पूजा एकावरी पाय ठेवी ॥१॥
सार तो भाव सार तो भाव । अनुभवीं देव ते चि जाले ॥ध्रु.॥
उदका भिन्न पालट काईं । गंगा गोड येरां चवी काय नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे हें भाविकांचें वर्म । येरीं धर्माधर्म विचारावें ॥३॥
देवाटी मूर्तीही दगडाची असते आणि मंदिराची पायरीही दगडाचीच असते, पण एकाची पूजा केली जाते तर दुसऱ्यावर पाय ठेवला जातो. यावरून हेच सिद्ध होते की माणसाचा भाव हाच सर्वात महत्त्वाचा आहे, आणि ज्यांनी हा भाव अनुभवला ते स्वतः देवस्वरूप झाले. पाण्याच्या रूपात काय वेगळेपण आहे? गंगेचे पाणी पवित्र मानले जाते, तर इतर पाण्याची चवही पाणीच असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हेच भाविक भक्तांचे खरे मर्म आहे, बाकीच्यांनी केवळ कर्मकांड आणि धर्माधर्माचा विचार करत राहावे.
॥ अभंग २२६१ ॥ अभंग रचना
जन्मा येऊनि कां रे निदसुरा । जायें भेटी वरा रखुमाईंच्या ॥१॥
पाप ताप दैन्य जाईंल सकळ । पावसी अढळउत्तम तें ॥ध्रु.॥
संतमहंतसद्धिहरिदासदाटणी । फिटती पारणीं इंद्रियांचीं ॥२॥
तुका म्हणे तेथें नामाचा गजर । फुकाची अपार लुटी घेई ॥३॥
माणसाच्या जन्माला येऊन तू असा झोपल्यासारखा अज्ञानी का राहतोस? उठ आणि रखुमाईच्या पतीची म्हणजे विठ्ठलाची भेट घे. त्याच्या दर्शनाने तुझे सर्व पाप, ताप आणि दारिद्र्य नष्ट होईल आणि तुला अत्यंत उत्तम व अढळ पद प्राप्त होईल. तिथे संत, महंत, सिद्ध आणि हरिदासांची मोठी गर्दी असते, जिथे तुझ्या सर्व इंद्रियांचे पारणे फिटेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, तिथे विठ्ठलाच्या नामाचा प्रचंड गजर चालतो, तू त्या मोफत मिळणाऱ्या नामस्मरणरूपी लुटीचा भरपूर आनंद घे.
॥ अभंग २२६२ ॥ अभंग रचना
काय धोविलें कातडें । काळकुट भीतरि कुडें ॥१॥
उगा राहें लोकभांडा । चाळविल्या पोरें रांडा ॥ध्रु.॥
घेसी बुंथी पानवथां । उगा च हालविसी माथा ॥२॥
लावूनि बैसे टाळी । मन इंद्रियें मोकळीं ॥३॥
हालवीत बैस माळा । विषयजप वेळोवेळां ॥४॥
तुका म्हणे हा व्यापार । नाम विठोबाचें सार ॥५॥
आतून मन काळवंडलेले आणि कपटाने भरलेले असताना बाहेरचे कातडे किंवा शरीर धुऊन काय फायदा? लोकांना फसवणाऱ्या ढोंग्या, तू आता शांत राहा, तू केवळ मुले आणि बायकांसारख्या अज्ञानी लोकांनाच भुलवले आहेस. तू नदीकाठी जाऊन पांघरून घेतोस आणि विनाकारण डोके हालवतोस. बाहेरून समाधी लावल्याचे दाखवतोस, पण आतून मन आणि इंद्रिये विषयभोगांकडे मोकळी सुटलेली असतात. हातात माळ जपण्यासाठी हालवत बसतोस, पण मनात मात्र सारखा विषयांचाच जप चालू असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा बाह्य व्यापार सोडून दे, कारण केवळ विठोबाचे नामस्मरण हेच सर्व गोष्टींचे मूळ सार आहे.
॥ अभंग २२६३ ॥ अभंग रचना
येईवो येईवो येईधांवोनियां । विलंब कां वायां लाविला कृपाळे ॥१॥
विठाबाईं विश्वंभरे भवच्छेदके । कोठें गुंतलीस अगे विश्वव्यापके ॥ध्रु.॥
न करीं न करीं न करीं आतां अळस अव्हेरु । व्हावया प्रकट कैंचें दूरि अंतरु ॥२॥
नेघें नेघें नेघें माझी वाचा विसांवा । तुका म्हणे हांवा हांवा हांवा साधावा ॥३॥
हे कृपाळू विठ्ठल आई, तू धावत ये, असा व्यर्थ उशीर का लावत आहेस? हे संपूर्ण विश्वात भरून राहिलेल्या, संसाराचा पाश तोडणाऱ्या माझ्या विठाबाई, तू नक्की कुठे अडकून पडली आहेस? आता अजिबात आळस करू नकोस आणि माझा अव्हेर करू नकोस; प्रकट होण्यासाठी तुला कसले आले आहे दूरचे अंतर? माझी वाणी आता तुझ्या नामाशिवाय अजिबात विश्रांती घेणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी केवळ तुझा ध्यास धरून तुला प्राप्त करून घेण्याची धडपड करीन.
॥ अभंग २२६४ ॥ अभंग रचना
हें चि याच्या ऐसें मागावें दान । वंदूनि चरण नारायणा ॥१॥
धीर उदारींव निर्मळ निर्मत्सर । येणें सर्वेश्वर ऐसें नांव ॥ध्रु.॥
हा चि होईंजेल याचिया विभागें । अनुभववी अंगें अनुभववील ॥२॥
जोडे तयाचे कां न करावे सायास । जाला तरि अळस दीनपणे ॥३॥
पावल्यामागें कां न घलावी धांव । धरिल्या तरि हांव बळ येतें ॥४॥
तुका म्हणे घालूं खंडीमध्ये टांक । देवाचें हें एक करुनी घेऊं ॥५॥
नारायणाच्या चरणांना वंदन करून देवाला शोभेल असेच महान दान त्याच्याकडे मागावे. मनात धीर, औदार्य, निर्मळता आणि मत्सरहीनता असावी, या गुणांमुळेच देवाला 'सर्वेश्वर' असे नाव प्राप्त झाले आहे. या गुणांच्या प्राप्तीने माणूस स्वतः देवाच्या अंशाचा अनुभव घेतो आणि इतरांनाही तो अनुभव देतो. असा परमेश्वर प्राप्त करण्यासाठी जितके कष्ट आणि प्रयत्न करावे लागतील ते का करू नयेत? जर आळस केला तर माणूस पुन्हा दीन होतो. देवाचा मार्ग सापडल्यानंतर त्याच्या मागे का धावू नये? जिद्द धरली की आपोआप बळ प्राप्त होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपण अत्यंत दृढ निश्चयाने देवाला पूर्णपणे आपलेसे करून घेतले पाहिजे.
॥ अभंग २२६५ ॥ अभंग रचना
सत्ताबळें येतो मागतां विभाग । लावावया लाग निमित्य करूं ॥१॥
तुझीं ऐसीं मुखें करूं उच्चारण । बोलें नारायण सांपडवूं ॥ध्रु.॥
आसेविण नाहीं उपजत मोहो । तरि च हा गोहो न पडे फंदीं ॥२॥
तुका म्हणे आतां व्हावें याजऐसें । सरिसें सरिसें समागमें ॥३॥
भक्तीच्या अधिकाराच्या बळावर मी देवाकडे माझा भक्तीचा वाटा मागायला येत आहे, आणि केवळ निमित्त म्हणून त्याच्याशी नाते जोडत आहे. तुझ्या नामाचे मुखाने सतत उच्चारण करून आम्ही आमच्या शब्दांनी तुला पकडून ठेवू. कोणत्याही आशेशिवाय आसक्ती निर्माण होत नाही, म्हणूनच हा देव सहजासहजी कोणाच्या जाळ्यात अडकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आपण देवासारखेच होऊन त्याच्यासोबतच राहिले पाहिजे.
॥ अभंग २२६६ ॥ अभंग रचना
करितां होया व्हावें चित्ती चि नाहीं । घटापटा कांहीं करूं नये ॥१॥
मग हालत चि नाहीं जवळून । करावा तो सीण सीणवितो ॥ध्रु.॥
साहत चि नाहीं कांहीं पांकुळलें । उगल्या उगलें ढळत आहे ॥२॥
तुका म्हणे तरी बोलावें झांकून । येथें खुणे खूण पुरतें चि ॥३॥
मनात जर खरी भक्ती नसेल, तर केवळ कोरड्या वादात आणि कर्मकांडात पडू नये. अशाने देव जवळ असूनही अजिबात हलत नाही आणि माणूस विनाकारण स्वतःला थकवून घेतो. अंतःकरणात भक्तीचा ओलसरपणा किंवा भाव नसेल, तर सर्व प्रयत्न असेच निसटून जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच अध्यात्मातील गोष्टी गुप्तपणे कराव्यात, कारण इथे जाणकाराला केवळ खूणच पुरेशी असते.
॥ अभंग २२६७ ॥ अभंग रचना
संतसंगें याचा वास सर्वकाळ । संचला सकळ मूर्तिमंत ॥१॥
घालूनियां काळ अवघा बाहेरी । त्यासी च अंतरीं वास दिला ॥ध्रु.॥
आपुलेसें जिंहीं नाहीं उरों दिलें । चोजवितां भलें ऐसीं स्थळें ॥२॥
तुका म्हणे नाही झांकत परिमळ । चंदनाचें स्थळ चंदन चि ॥३॥
संतांच्या संगतीत देवाचा सतत वास असतो, तो तिथे मूर्तिमंत भरून राहिलेला असतो. संतांनी काळाचा आणि संसाराचा सर्व प्रभाव बाहेर काढून केवळ देवालाच आपल्या अंतःकरणात स्थान दिले आहे. ज्यांनी स्वतःचे वेगळे अस्तित्व किंवा अहंपणा उरूच दिला नाही, अशी संतांची ठिकाणे शोधणे अत्यंत कल्याणकारी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, चंदनाचा सुगंध जसा लपून राहत नाही आणि चंदनाच्या जवळची प्रत्येक गोष्ट चंदनच बनते, तसेच संतांच्या बाबतीतही होते.
॥ अभंग २२६८ ॥ अभंग रचना
पुष्ट कांति निवती डोळे । हे सोहळे श्रीरंगीं ॥१॥
अंतर्बाहीं विलेपन । हें भूषण मिरवूं ॥ध्रु.॥
इच्छेऐसी आवड पुरे । विश्वंभरे जवळी ॥२॥
तुका करी नारायण । या या सेवन नामाचें ॥३॥
भगवंताच्या भक्तीच्या रंगात रंगल्यामुळे शरीराची कांती पुष्ट होते आणि डोळे शांत होतात; हा भक्तीचा सोहळा अत्यंत आनंददायी आहे. अंतर्बाह्य देवरूपी सुगंधाचे लेपन करून हेच भक्तीचे खरे भूषण आम्ही मिरवू. या विश्वंभराच्या जवळ राहिल्याने आमच्या मनातील सर्व इच्छा आणि आवडी पूर्ण होतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच आम्ही सतत या नारायणाच्या नामाचे सेवन करत असतो.
॥ अभंग २२६९ ॥ अभंग रचना
सुकाळ हा दिवसरजनी । नीत धणी नवी च ॥१॥
करुण सेवूं नानापरी । राहे उरी गोडीनें ॥ध्रु.॥
सरे ऐसा नाहीं झरा । पंक्ती करा समवेत ॥२॥
तुका म्हणे बरवा पान्हा । कान्हाबाईं माउलीचा ॥३॥
देवाच्या भक्तीचा हा दिवस-रात्र मोठा सुकाळ आला आहे, जिथे दररोज नवीनच आनंदाची तृप्ती मिळते. आम्ही अनेक प्रकारे या भक्ती रसाचे सेवन करतो, आणि जेवढा तो सेवावा तेवढी त्याची गोडी अधिकच उरते. हा भक्तीचा असा अथांग झरा आहे जो कधीही संपत नाही, म्हणून सर्वांनी मिळून एकत्र या भक्तीच्या पंगतीला बसावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमची आई कान्हाबाई म्हणजे विठ्ठल हिने भक्तीचा अत्यंत सुंदर पान्हा सोडला आहे.
॥ अभंग २२७० ॥ अभंग रचना
पाहतां तव एकला दिसे । कैसा असे व्यापक ॥१॥
ज्याचे त्याचे मिळणीं मिळे । तरी खेळे बहुरूपी ॥ध्रु.॥
जाणिवेचें नेदी अंग । दिसों रंग निवडीना ॥२॥
तुका म्हणे ये चि ठायीं । हें तों नाहीं सर्वत्र ॥३॥
पाहू गेले तर देव एकटाच दिसतो, पण तो संपूर्ण विश्वात कसा व्यापक भरून राहिला आहे ते पहा. जो ज्या भावाने येतो त्याच्याशी तो तसाच मिसळून जातो, तरीही तो एखाद्या बहुरूप्यासारखा विविध लीला खेळत असतो. तो स्वतः ज्ञानी असल्याचा अहंकार दाखवत नाही आणि कोणाचाही रंग किंवा भेद वेगळा करत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा भगवंत एकाच ठिकाणी मर्यादित नसून सर्वव्यापी आहे.
॥ अभंग २२७१ ॥ अभंग रचना
तुम्हांसाटीं आम्हां आपुला विसर । करितां अव्हेर कैसें दिसे ॥१॥
विचाराजी आतां ठायीचें हे देवा । आम्हां नये हेवा वाढवितां ॥ध्रु.॥
आलों टाकोनियां सुखाची वसती । पुढें माझ्या युक्ति खुंटलिया ॥२॥
तुका म्हणे जाला सकळ वृत्तांत । केला प्रणिपात म्हणऊनि ॥३॥
हे देवा, तुझ्यासाठी आम्ही आमचे स्वतःचे अस्तित्व आणि भान विसरलो आहोत, अशा वेळी तू आमचा अव्हेर केलास तर ते तुला कसे बरे शोभेल? हे देवा, तूच आता स्वतःच्या मनाशी विचार कर, कारण आम्हाला तुझ्याशी वाद किंवा अहंकार वाढवता येत नाही. संसारातील सुखाची वस्ती सोडून आम्ही तुझ्याकडे आलो आहोत, आता यापुढे माझ्या सर्व युक्त्या आणि प्रयत्न संपले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझा संपूर्ण वृत्तांत तुला सांगून तुझ्या चरणी साष्टांग प्रणाम केला आहे.
॥ अभंग २२७२ ॥ अभंग रचना
करावा उद्धार हें तुम्हां उचित । आम्ही केली नीत कळली ते ॥१॥
पाववील हाक धांवा म्हणऊन । करावें जतन ज्याचें तेणें ॥ध्रु.॥
दुश्चितासी बोल ठेवायासी ठाव । ऐसा आम्ही भाव जाणतसों ॥२॥
तुका म्हणे माझें कायावाचामन । दुसरें तें ध्यान करित नाही ॥३॥
आमचा उद्धार करणे हेच तुम्हाला शोभणारे आणि योग्य आहे, भक्ताने कसे वागावे ती नीती आम्ही पाळली आहे. आम्ही मदतीसाठी हाक मारून धाव घेत आहोत, आता ज्याचे भक्त आहेत त्याचे रक्षण त्यानेच केले पाहिजे. जो मालक बेसावध राहतो त्यालाच दोष दिला जातो, हा जगन्नियम आम्ही जाणतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे शरीर, वाणी आणि मन तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कशाचेही ध्यान करत नाही.
॥ अभंग २२७३ ॥ अभंग रचना
संताचे उपदेश आमुचे मस्तकीं । नाहीं मृतेलोकीं राहाणेसा ॥१॥
म्हणऊनि बहु तळमळी चित्ती । येईवो धांवत पांडुरंगे ॥ध्रु.॥
उपजली चिंता लागला उसीर । होत नाहीं धीर निढळ वाटे ॥२॥
तुका म्हणे पोटीं रिघालेंसे भय । करूं आतां काय ऐसें जालें ॥३॥
संतांचा उपदेश आमच्या डोक्यावर आहे आणि आम्हाला आता या मृत्युलोकात अजिबात राहायचे नाही. याचसाठी माझ्या चित्तात प्रचंड तळमळ लागली आहे, हे पांडुरंगा, तू आता धावत ये. तुझ्या येण्याला उशीर होत आहे याचे मला भय वाटत आहे, आता मला अजिबात धीर धरवत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या मनात संसाराचे भय शिरले आहे, आता मी काय करू अशी माझी अवस्था झाली आहे.
॥ अभंग २२७४ ॥ अभंग रचना
काळावरि घालूं तरि तो सरिसा । न पुरतां इच्छा दास कैसे ॥१॥
आतां नाहीं कांहीं उसिराचें काम । न खंडावें प्रेम नारायणा ॥ध्रु.॥
देणें लागे मग विलंब कां आड । गोड तरि गोड आदि अंत ॥२॥
तुका म्हणे होइल दरुषणें निश्चिंती । गाईंन तें गीतीं ध्यान मग ॥३॥
जर आम्ही आमची वेळ काळावर सोडून दिली, तर काळ तर पुढे निघून जात आहे; मग भक्तांची इच्छा पूर्ण झाली नाही तर ते दास कसले? हे नारायणा, आता उशीर करण्याचे काहीच कारण नाही, तुझे प्रेम आमच्यावर असेच अखंड राहू दे. जर तुला शेवटी दर्शन द्यायचेच आहे, तर मध्ये हा उशीर कशासाठी? तुझे प्रेम हे प्रारंभापासून शेवटापर्यंत गोडच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या दर्शनानेच मला पूर्ण शांतता लाभेल आणि मग मी गाणी गाऊन तुझेच ध्यान करत राहीन.
॥ अभंग २२७५ ॥ अभंग रचना
परउपकारें कायावाचामन । वेचे सुदर्शन रक्षी तया ॥१॥
याजसाटीं असें योजिलें श्रीपति । संकल्पाचे हातीं सर्व जोडा ॥ध्रु.॥
परपीडे ज्याची जिव्हा मुंडताळे । यमदूत डाळे करिती पूजा ॥२॥
तुका म्हणे अंबॠषी दुर्योधना । काय झालें नेणां दुर्वासया ॥३॥
जो माणूस आपले शरीर, वाणी आणि मन परोपकारासाठी खर्च करतो, त्याचे रक्षण साक्षात भगवंताचे सुदर्शन चक्र करते. श्रीपतीने हाच नियम करून ठेवला आहे की चांगल्या संकल्पानेच सर्व काही प्राप्त होते. जो इतरांना पीडा देण्यासाठी आपली जीभ चालवतो, त्याला यमदूत अतिशय भयंकर शिक्षा देतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, राजा अंबरीष, दुर्योधन आणि दुर्वास ऋषी यांच्या प्रसंगात काय घडले हे तुम्ही जाणत नाही का? (म्हणजे सज्जनांचे रक्षण आणि दुर्जनांचा नाश देव करतो).
॥ अभंग २२७६ ॥ अभंग रचना
हागिल्याचे सिंके वोणवा चि राहे । अपशकुन पाहे वेडगळ ॥१॥
अत्यंत समय नेणतां अवकळा । येऊं नये बळा सिक धरा ॥ध्रु.॥
भोजनसमयीं ओकाचा आठव । ठकोनियां जीव कष्टी करी ॥२॥
तुका म्हणे किती सांगों उगवून । अभाग्याचे गुण अनावर ॥३॥
जो मूर्ख माणूस काम बिघडल्यावर वाईट वेळ किंवा अपशकुन पाहत बसतो, तो वेडाच म्हणावा लागेल. योग्य वेळ न ओळखल्यामुळेच माणसावर अवकळा येते, म्हणून अयोग्य वेळी विनाकारण हटवादीपणा करू नये. जेवणाच्या वेळी उलटीची किंवा घाणीची आठवण काढणे म्हणजे स्वतःच्या जिवाला विनाकारण त्रास देण्यासारखे आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अभागी माणसाचे वाईट गुण किती म्हणून स्पष्ट करून सांगावेत, ते आवरणे फार कठीण असते.
॥ अभंग २२७७ ॥ अभंग रचना
नारे तरि काय नुजेडे कोंबडें । करूनियां वेडें आघ्रो दावी ॥१॥
आइत्याचें साहे फुकाचा विभाग । विक्षेपानें जग ची थू करी ॥ध्रु.॥
नेमून ठेविला करत्यानें काळ । नल्हायेसें बळ करूं पुढें ॥२॥
तुका म्हणे देव साहे जाल्यावरी । असांग चि करी सर्व संग ॥३॥
कोंबडे आरवले नाही तरी काय उजाडायचे राहत नाही? पण कोंबडे स्वतःला वेडे बनवून आपणच सूर्य उगवला असा आव आणते. आयत्या मिळालेल्या गोष्टींचा फुकटचा मान घेणाऱ्या माणसावर संपूर्ण जग थुंकते आणि त्याचा धिक्कार करते. देवाने प्रत्येक गोष्टीची वेळ आधीच ठरवून ठेवली आहे, त्याच्यापुढे आपले विनाकारण बळ दाखवण्यात काही अर्थ नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, एकदा का देव पाठीशी उभा राहिला की तो अशक्य गोष्टीही सहज शक्य करून दाखवतो.
॥ अभंग २२७८ ॥ अभंग रचना
तरी सदा निर्भर दास । चिंताआसविरहित ॥१॥
अवघा चि एकीं ठाव । सर्व भाव विठ्ठलीं ॥ध्रु.॥
निरविलें तेव्हां त्यास । जाला वास त्यामाजी ॥२॥
तुका म्हणे रूप ध्यावें । नाहीं ठावे गुणदोष ॥३॥
भगवंताचा खरा दास हा नेहमी निश्चिंत असतो, त्याला कसलीही चिंता किंवा आसक्ती उरत नाही. त्याचा सर्व भाव आणि आसरा फक्त एका विठ्ठलाच्या चरणीच असतो. जेव्हा संतांनी त्याला देवाच्या हवाली केले, तेव्हापासून त्याचा वास देवातच झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपण फक्त देवाच्या रूपाचे ध्यान करावे, कारण भक्ताचे गुण-दोष पाहणे हे देवाचे काम नाही, तो सर्वांचा स्वीकार करतो.
॥ अभंग २२७९ ॥ अभंग रचना
वेडिया उपचार करितां सोहळे । काय सुख कळे तयासी तें ।
अंधापुढें दीप नाचती नाचणें । भक्तिभावेंविण भक्ति तैसी ॥१॥
तिमाणें राखण ठेवियेलें सेता । घालुनियां माथां चुना तया ।
खादलें म्हणोनि सेवटीं बोबाली । ठायींची भुली कां नेणां रया ॥ध्रु.॥
मुकियापासाव सांगतां पुराण । रोगिया मिष्टान्न काईं होय ।
नपुंसका काय करील पद्मिणी । रुचिविण वाणी तैसे होय ॥२॥
हात पाय नाहीं करिल तो काईं । वृक्षा फळ आहे अमोलिक ।
हातां नये तैसा वांयां च तळमळी । भावेंविण भोळीं म्हणे तुका ॥३॥
वेड्या माणसाचा कितीही सन्मान केला किंवा उत्सव सजवला, तरी त्याला त्यातील सुख काय समजणार? अंधासमोर दिवा लावला किंवा नृत्य केले तरी जसा उपयोग होत नाही, तशी भक्तीभावाशिवाय केलेली भक्ती व्यर्थ असते. पिकाचे रक्षण करण्यासाठी लाकडाचे बुजगावणे उभे केले आणि त्याच्या डोक्यावर चुना लावला; मग पशूंनी धान्य खाल्ल्यावर ओरडण्यात काय अर्थ, ही मूळचीच भूल का समजत नाही? मुक्या माणसाने पुराण सांगणे, आजारी माणसाला पक्वान्न देणे किंवा नपुंसकासमोर सुंदर स्त्री असणे जसे व्यर्थ आहे, तसेच अंतःकरणातील भावाशिवाय गायलेली वाणी निरुपयोगी ठरते. झाडावर अमूल्य फळ आहे पण ज्याला हात-पाय नाहीत तो ते कसे तोडणार? तो केवळ व्यर्थ तळमळत राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच अंतःकरणात खरा भाव नसल्यास सर्व भक्ती भोळी व व्यर्थ ठरते.
॥ अभंग २२८० ॥ अभंग रचना
मेघवृष्टीनें करावा उपदेश परि गुरुनें न करावा शिष्य । वांटा लाभे त्यास केल्या अर्धकर्माचा ॥१॥
द्रव्य वेचावें अन्नसत्रीं भूतीं द्यावें सर्वत्र । नेदावा हा पुत्र उत्तमयाती पोसना ॥ध्रु.॥
बीज न पेरावें खडकीं ओल नाहीं ज्याचे बुडखीं । थीतां ठके सेखीं पाठी लागे दिवाण ॥२॥
गुज बोलावें संतांशीं पत्नी राखावी जैसी दासी । लाड देतां तियेसी वांटा पावे कर्माचा ॥३॥
शुद्ध कसूनिपाहावें वरि रंगा न भुलावें । तुका म्हणे घ्यावें जया नये तुटी तें ॥४॥
गुरूंनी पावसाच्या वर्षावाप्रमाणे सर्वांना उपदेश करावा, पण कोणालाही सहजासहजी शिष्य बनवू नये; कारण शिष्याच्या अर्ध्या पापकर्माचा वाटा गुरूच्या शिरावर येतो. आपले धन अन्नछत्रात खर्च करावे आणि सर्व प्राण्यांना दान द्यावे, पण उत्तम कुळातील मुलाला दत्तक घेऊन पोसू नये. ज्या खडक किंवा जमिनीच्या मुळाशी ओल नाही तिथे बी पेरू नये, अन्यथा मूळ धनही गमावून कोर्ट-कचेऱ्यांमागे धावण्याची वेळ येते. मनातील गुपित गोष्टी फक्त संतांनाच सांगाव्यात आणि पत्नीला मर्यादेत ठेवावे, कारण अति लाड केल्यास तिच्या वाईट कर्माचा वाटा भोगावा लागतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, बाह्य रंगाला न भुलता आधी पारखून घ्यावे आणि ज्या व्यवहारात कधीही तोटा येत नाही असा भक्तीचा मार्गच स्वीकारावा.
॥ अभंग २२८१ ॥ अभंग रचना
नावडावें जन नावडावा मान । करूनि प्रमाण तूं चि होई ॥१॥
सोडुनि देहसंबंध वेसनें । ऐसी नारायणें कृपा कीजे ॥ध्रु.॥
नावडावें रूप नावडावे रस । अवघी राहो आस पायांपाशीं ॥२॥
तुका म्हणे आतां आपुलिया सत्ता । करूनि अनंता ठेवा ऐसें ॥३॥
मला लोकांची संगत नको आणि मान-सन्मानाची आवड उरू नये, हे देवा, तूच माझे एकमेव प्रमाण किंवा आधार हो. हे नारायणा, माझ्यावर अशी कृपा कर की माझे सर्व देहसंबंध आणि सांसारिक व्यसने पूर्णपणे सुटून जावीत. मला कोणत्याही सुंदर रूपाचे किंवा विषयांच्या रसाचे आकर्षण राहू नये, माझी सर्व आसक्ती केवळ तुझ्या चरणांशीच राहो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे अनंता, तू तुझ्या सत्तेने मला असे बनवून तुझ्या चरणांशी ठेव.
॥ अभंग २२८२ ॥ अभंग रचना
उपाधिवेगळे तुम्ही निविऩकार । कांहीं च संसार तुम्हां नाहीं ॥१॥
ऐसें मज करूनि ठेवा नारायणा । समूळ वासना नुरवावी ॥ध्रु.॥
निसंग तुम्हांसी राहणें एकट । नाहीं कटकट साहों येक ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं मिळों येत शिळा । रंगासी सकळा स्पटिकाची ॥३॥
हे देवा, तुम्ही सर्व सांसारिक उपाधींपासून अलिप्त आणि विकाररहित आहात, तुम्हाला कसलाही संसार बाधत नाही. हे नारायणा, मलाही तुमच्यासारखेच बनवून ठेवा आणि माझ्या मनातील सर्व वासना मुळापासून नष्ट करून टाका. तुम्ही कसे पूर्णपणे निसंग आणि एकाकी राहू शकता, जिथे कोणतीही सांसारिक कटकट सहन करावी लागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, स्फटिकाचा दगड जसा कोणत्याही रंगात पूर्णपणे मिसळून जात नाही पण स्वतः शुद्ध राहतो, तसेच मला तुमच्यात मिसळून अलिप्त ठेवून द्या.
॥ अभंग २२८३ ॥ अभंग रचना
माहार माते चपणी भरे । न न कळे खरें पुढील ॥१॥
वोंगळ अधमाचे गुण । जातां घडी न लगे चि ॥ध्रु.॥
श्वान झोळी स्वामिसत्ता । कोप येतां उतरे ॥२॥
तुका म्हणे गुमान कां । सांगों लोकां अधमासी ॥३॥
जो अधम माणूस स्वतःच्या घमेंडीत असतो, त्याला पुढील परिणामांचे काहीही भान नसते. दुष्ट आणि अधम माणसाचे वाईट गुण स्वीकारायला माणसाला एक क्षणही लागत नाही. मालकाची सत्ता आहे तोपर्यंतच कुत्रा झोळीत बसून नखरे करतो, पण मालकाचा राग आला की त्याला लगेच खाली उतरवले जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मग अशा अधम आणि तुच्छ लोकांना कसला एवढा अहंकार असतो हेच समजत नाही.
॥ अभंग २२८४ ॥ अभंग रचना
डोळ्यामध्यें जैसें कणु । अणु तें हि न समाये ॥१॥
तैसें शुद्ध करीं हित । नका चित्ती बाटवूं ॥ध्रु.॥
आपल्याचा कळवळा। आणिका बाळावरि न येत ॥२॥
तुका म्हणे बीज मुडा । जैशा चाडा पिकाच्या ॥३॥
डोळ्यात बारीकसा कण जरी गेला तरी तो डोळा सहन करू शकत नाही. त्याचप्रमाणे तुमचे मन आणि हित अत्यंत शुद्ध ठेवा, चित्तात कसलाही मळ किंवा वाईट विचार येऊ देऊ नका. स्वतःच्या बाळाबद्दल जो जिव्हाळा आणि तळमळ वाटते, ती दुसऱ्याच्या बाळाबद्दल वाटू शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर मूळ बीजच नष्ट झाले तर पिकाची इच्छा धरण्यात काय अर्थ आहे?
॥ अभंग २२८५ ॥ अभंग रचना
मुखीं नाम हातीं मोक्ष । ऐसी साक्ष बहुतांसी ॥१॥
वैष्णवांचा माल खरा । तुरतुरा वस्तूसी ॥ध्रु.॥
भस्म दंड न लगे काठी । तीर्थां आटी भ्रमण ॥२॥
तुका म्हणे आडकाठी । नाहीं भेटी देवाचे ॥३॥
तोंडाने विठ्ठलाचे नाव घेतले की हातात मोक्ष मिळतो, ही गोष्ट अनेकांच्या अनुभवाने सिद्ध झाली आहे. वैष्णव भक्तांचा हा भक्तीचा माल अत्यंत खरा आणि तत्परता देणारा आहे. या भक्तीसाठी अंगी भस्म फासणे, हातात दंड किंवा काठी धरणे अथवा तीर्थयात्रा करत भटकणे या कशाचीही गरज नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, विठ्ठलाच्या भेटीसाठी कोणतीही अडचण किंवा आडकाठी उरलेली नाही.
॥ अभंग २२८६ ॥ अभंग रचना
आगी लागो तया सुखा । जेणें हरि नये मुखा ॥१॥
मज होत कां विपत्ति । पांडुरंग राहो चित्तीं ॥ध्रु.॥
जळो तें समूळ । धन संपत्ति उत्तम कुळ ॥२॥
तुका म्हणे देवा । जेणें घडे तुझी सेवा ॥३॥
ज्या सुहाने भगवंताचे नाव मुखात येत नसेल, अशा सुखाला आग लागो. माझ्यावर कितीही संकटे किंवा विपत्ती आल्या तरी चालेल, पण पांडुरंग नेहमी माझ्या चित्तात राहो. ते धन, ती संपत्ती आणि ते उत्तम कुल जळून भस्म होवो, ज्याच्यामुळे देवाची भक्ती विसरली जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मला फक्त तेच हवे आहे ज्याच्यामुळे तुझी सेवा घडेल.
॥ अभंग २२८७ ॥ अभंग रचना
आतां न म्हणे मी माझें । नेघें भार कांहीं ओझें ॥१॥
तूं चि तारिता मारिता । कळों आलासी निरुता ॥ध्रु.॥
अवघा तूं चि जनार्दन । संत बोलती वचन ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगा । तुझ्या रिगालों वोसंगा ॥३॥
आता मी 'मी आणि माझे' असा अहंकार बाळगणार नाही आणि कोणत्याही गोष्टीचे ओझे स्वतःच्या डोक्यावर घेणार नाही. तूच मारणारा आणि तूच तारणारा आहेस, हे मला आता निश्चितपणे कळून आले आहे. संतांचे हेच वचन आहे की सर्व सृष्टीत तूच जनार्दन भरून राहिला आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, मी आता पूर्णपणे तुझ्या आश्रयाला आलो आहे.
॥ अभंग २२८८ ॥ अभंग रचना
समुद्रवळयांकित पृथ्वीचें दान । करितां समान न येत नामा ॥१॥
म्हणऊनि कोणीं न करावा आळस । म्हणा रात्रीदिवस रामराम ॥ध्रु.॥
सकळ ही शास्त्रें पठण करतां वेद । सरी नये गोविंदनाम एकें ॥२॥
सकळ ही तीर्थी प्रयाग काशी । करितां नामाशीं तुळेति ना ॥३॥
कर्वतीं कर्मरीं देहासी दंडण । करितां समान नये नामा ॥४॥
तुका म्हणे ऐसा आहे श्रेष्ठाचार । नाम हें चि सार विठोबाचें ॥५॥
समुद्राने वेढलेल्या संपूर्ण पृथ्वीचे दान केले तरी ते भगवंताच्या एका नामाच्या बरोबरीचे होऊ शकत नाही. म्हणूनच कोणीही आळस न करता रात्रंदिवस 'राम राम' या नामाचा जप करावा. सर्व शास्त्रांचे पठण आणि वेदांचे अध्ययन केले तरी ते एका गोविंदाच्या नामाची बरोबरी करू शकत नाही. काशी, प्रयाग यांसारख्या सर्व तीर्थक्षेत्रांच्या यात्रा केल्या तरी त्यांची तुलना नामाशी होऊ शकत नाही. स्वतःच्या शरीराला करवतीने कापून कितीही हाल किंवा दंड सहन केला, तरी ते नामाच्या समान नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा हा नामाचा मार्ग सर्वात श्रेष्ठ आहे, म्हणून विठोबाचे नाम हेच सर्व साधनांचे मूळ सार आहे.
॥ अभंग २२८९ ॥ अभंग रचना
अवघ्या वाटा झाल्या क्षीण कळीं न घडे साधन । उचित विधि विधान न न कळे न घडे सर्वथा ॥१॥
भक्तिपंथ बहु सोपा पुण्य नागवया पापा । येणें जाणें खेपा येणें चि एक खंडती ॥ध्रु.॥
उभारोनि बाहे विठो पालवीत आहे । दासां मी चि साहे मुखें बोले आपुल्या ॥२॥
भाविक विश्वासी पार उतरिलें त्यांसी । तुका म्हणे नासी कुतर्क्याचे कपाळीं ॥३॥
कलयुगात इतर सर्व साधनांचे मार्ग क्षीण झाले आहेत, कठीण साधने किंवा योग्य विधी-विधान करणे आता कोणालाही जमत नाही. पण भक्तीचा मार्ग अत्यंत सोपा आहे, जो पापांचा नाश करून पुण्याचा साठा करतो आणि संसारातील जन्म-मरण फेऱ्या कायमच्या थांबवतो. विठ्ठल स्वतः दोन्ही हात वर करून भक्तांना बोलावत आहे आणि आपल्या मुखाने सांगत आहे की, "माझ्या दासांना मीच सांभाळणारा आहे." ज्यांच्याकडे भाव आणि विश्वास आहे, त्यांना देवाने संसारातून पार पाडले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, पण जे कुतर्क करतात किंवा संशय घेतात त्यांच्या कपाळावर मात्र विनाशच लिहिलेला असतो.
॥ अभंग २२९० ॥ अभंग रचना
आम्हीं नामाचें धारक नेणों प्रकार आणीक । सर्व भावें एक विठ्ठल चि प्रमाण ॥१॥
न लगे जाणावें नेणावें गावें आनंदें नाचावें । प्रेमसुख घ्यावें वैष्णवांचे संगती ॥ध्रु.॥
भावबळें घालूं कास लज्जा चिंता दवडूं आस । पायीं निजध्यास म्हणों दास विष्णूचे ॥२॥
भय नाहीं जन्म घेतां मोक्षपदा हाणों लाता । तुका म्हणे सत्ता धरूं निकट सेवेची ॥३॥
आम्ही केवळ नामाचा जप करणारे आहोत, आम्हाला इतर कोणतेही कठीण प्रकार माहीत नाहीत; आमच्यासाठी सर्व भावाने एक विठ्ठलच प्रमाण आहे. काही मोठे ज्ञान मिळवण्याची किंवा न मिळवण्याची गरज नाही, केवळ आनंदाने गावे, नाचावे आणि वैष्णवांच्या संगतीत भक्तीच्या प्रेमरसाचा आनंद घ्यावा. भक्तीच्या बळावर आम्ही कमर कसली आहे, लाज, चिंता आणि सांसारिक आशा दूर फेकून दिली आहे आणि देवाच्या चरणी ध्यान लावून स्वतःला विष्णूचे दास म्हणवत आहोत. आम्हाला पुन्हा जन्म घेण्याचे अजिबात भय नाही आणि आम्ही मोक्षालाही लाथ मारतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही देवाच्या अत्यंत जवळ राहून त्याच्या सेवेचा अधिकार गाजवू.
॥ अभंग २२९१ ॥ अभंग रचना
आम्ही हरिचे सवंगडे जुने ठायींचे वेडे बागडे । हातीं धरुनी कडे पाठीसवें वागविलों ॥१॥
म्हणोनि भिन्न भेद नाहीं देवा आम्हां एकदेहीं । नाहीं जालों कहीं एका एक वेगळे ॥ध्रु.॥
निद्रा करितां होतों पायीं सवें चि लंका घेतली तई । वान्नरें गोवळ गाईं सवें चारित फिरतसों ॥२॥
आम्हां नामाचें चिंतन राम कृष्ण नारायण। तुका म्हणे क्षण खातां जेवितां न विसंभों ॥३॥
आम्ही श्रीहरीचे जुने आणि जिवलग सवंगडी आहोत; त्यानेच आम्हाला हाताला धरून आणि पाठीवर वाहून लहानाचे मोठे केले आहे. म्हणूनच देव आणि आमच्यात काहीही भेद उरलेला नाही, आम्ही दोघे एकाच देहासारखे आहोत आणि कधीही एकमेकांपासून वेगळे झालेलो नाही. देव जेव्हा झोपायचा तेव्हा आम्ही त्याच्या पायांशी असायचो, रामाच्या अवतारात लंकेवर विजय मिळवताना आणि कृष्णाच्या अवतारात गाई-वासरे चारताना आम्ही त्याच्यासोबतच होतो. आमच्यासाठी राम, कृष्ण, नारायण या नामाचे चिंतन हेच सर्व काही आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, खाताना, पिताना आम्ही एका क्षणासाठीही देवाला विसरत नाही.
॥ अभंग २२९२ ॥ अभंग रचना
मागें बहुतां जन्मीं हें चि करित आलों आम्ही । भवतापश्रमी दुःखें पीडिलीं निववूं त्यां ॥१॥
गर्जावे हरिचे पवाडे मिळों वैष्णव बागडे । पाझर रोकडे काढूं पाषाणामध्यें ॥ध्रु.॥
भाव शुद्ध नामावळी हषॉ नाचों पिटूं टाळी । घालूं पायां तळीं किळकाळ त्याबळें ॥२॥
कामक्रोध बंदखाणी तुका म्हणे दिले दोन्ही । इंद्रियांचे धणी आम्ही जालों गोसांवी ॥३॥
मागे अनेक जन्मांत आम्ही हेच कार्य करत आलो आहोत, आणि संसाराच्या तापाने व दुःखाने पीडित झालेल्या लोकांना शांत करणे हेच आमचे काम आहे. सर्व वैष्णवांनी एकत्र येऊन हरीच्या कीर्तीचे पवाडे गावेत, ज्यामुळे कठोर दगडासारख्या अंतःकरणातही भक्तीचे पाझर फुटतील. शुद्ध भावाने नामाचा जप करत आनंदाने टाळ्या वाजवून नाचावे, आणि या भक्तीच्या बळावर काळालाही पायाखाली तुडवावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही काम आणि क्रोधाला कैदेत टाकले आहे आणि आता आम्ही आमच्या सर्व इंद्रियांचे स्वामी व मालक झालो आहोत.
॥ अभंग २२९३ ॥ अभंग रचना
अमर तूं खरा । नव्हे कैसा मी दातारा ॥१॥
चाल जाऊं संतांपुढें । वाद सांगेन निवाडें ॥ध्रु.॥
तुज नांव जर नाहीं । तर माझें दाव काईं ॥२॥
तुज रूप नाहीं । तर माझें दाव काईं ॥३॥
खळसी तूं लीळा । तेथें मी काय वेगळा ॥४॥
साच तूं लटिका । तैसा मी ही म्हणे तुका ॥५॥
हे दातारा, तू अमर आहेस हे खरे, पण तुझ्या भक्तीमुळे मीही कसा अमर होत नाही ते पाहूया. चल, आपण संतांच्या दरबारात जाऊया, तिथेच या वादाचा योग्य निवाडा होईल. जर तुला स्वतःचे काही नाव नाही, तर माझे तरी नाव काय असणार? तुला जर काही रूप नाही, तर माझे तरी रूप काय दाखवणार? तू ही सर्व सृष्टीची लीला खेळतोस, मग त्यात मी तुझ्यापेक्षा वेगळा कसा असणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, जर तू सत्य आहेस किंवा मिथ्या आहेस, तर तुझ्याशी एकरूप झालेला मीही तसाच आहे.
॥ अभंग २२९४ ॥ अभंग रचना
मंत्र चळ पिसें लागतें सत्वर । अबद्ध ते फार तरले नामें ॥१॥
आशोचे तो बाधी आणिकां अक्षरां । नाम निदसुरा घेतां तरे ॥ध्रु.॥
रागज्ञानघात चुकतां होय वेळ । नाम सर्वकाळ शुभदायक ॥२॥
आणिकां भजना बोलिला निषेध । नाम तें अभेद सकळां मुखीं ॥३॥
तुका म्हणे तपें घालिती घालणी । वेश्या उद्धरूनि नेली नामें ॥४॥
इतर मंत्रांचा जप करताना उच्चार चुकला तर माणसाला भ्रम किंवा त्रास होऊ शकतो, पण भगवंताच्या नामाने अगदी अडाणी आणि अशुद्ध बोलणारे लोकही सहज तरून गेले आहेत. इतर अक्षरांना किंवा मंत्रांना सोयर-सुटक किंवा अशुद्धतेचा दोष लागतो, पण भगवंताचे नाव अगदी झोपेत किंवा बेसावधपणे घेतले तरी ते तारणारे ठरते. संगीतातील राग किंवा ज्ञानाचे नियम चुकले तर त्रास होतो, पण नाम हे सर्व काळात कल्याणकारीच आहे. इतर भजनांमध्ये किंवा कर्मकांडात अनेक नियम व निषेध असतात, पण नामस्मरण हे जात-पात न मानता सर्वांच्या मुखात सहज बसणारे आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मोठे तपस्वी तपाच्या जाळ्यात अडकून पडतात, पण केवळ नामाच्या बळावर गणिका वेश्येचाही उद्धार झाला.
॥ अभंग २२९५ ॥ अभंग रचना
नव्हती ते संत करितां कवित्व । संताचे ते आप्त नव्हती संत ॥१॥
येथें नाहीं वेश सरतें आडनांवें । निवडे घावडाव व्हावा अंगीं ॥ध्रु.॥
नव्हती ते संत धरितां भोंपळा । करितां वाकळा प्रावरण ॥२॥
नव्हती ते संत करितां कीर्तन । सांगतां पुराणें नव्हती संत ॥३॥
नव्हती ते संत वेदाच्या पठणें । कर्म आचरणें नव्हती संत ॥४॥
नव्हती संत करितां तप तीर्थाटणें । सेविलिया वन नव्हती संत ॥५॥
नव्हती संत माळामुद्रांच्या भूषणें । भस्म उधळणें नव्हती संत ॥६॥
तुका म्हणे नाहीं निरसला देहे । तों अवघे हे सांसारिक ॥७॥
केवळ कविता किंवा अभंग रचल्याने कोणी संत होत नाही, किंवा संतांचे नातेवाईक असल्यामुळे कोणी संत बनत नाही. इथे केवळ बाह्य वेष किंवा आडनावाने संतपण सिद्ध होत नाही, तर अंतःकरणात प्रत्यक्ष आत्मज्ञानाचा अनुभव असावा लागतो. हातात भिक्षापात्र-भोपळा धरल्याने किंवा अंगावर पांघरूण घेतलेल्या झुल्यामुळे कोणी संत होत नाही. केवळ कीर्तन केल्याने किंवा पुराणे सांगण्याने कोणी संत बनत नाही. वेदांचे पठण केल्याने किंवा कर्मकांड आचरल्याने कोणी संत होत नाही. तपश्चर्या केल्याने, तीर्थयात्रा फिरल्याने किंवा रानावनात राहिल्याने कोणी संत होत नाही. अंगावर तुळशीच्या माळा, मुद्रा किंवा भस्म उधळल्याने कोणी संत होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत माणसाच्या मनातील देहाहंकार आणि देहबुद्धी पूर्णपणे नष्ट होत नाही, तोपर्यंत हे सर्व बाह्य देखावे करणारे लोक केवळ सांसारिकच आहेत.
॥ अभंग २२९६ ॥ अभंग रचना
हें चि दान देगा देवा । तुझा विसर न व्हावा ॥१॥
गुण गाईंन आवडी । हे चि माझी सर्व जोडी ॥ध्रु.॥
न लगे मुक्ति आणि संपदा । संतसंग देई सदा ॥२॥
तुका म्हणे गर्भवासीं । सुखें घालावें आम्हासी ॥३॥
हे देवा, मला तुझ्याकडे फक्त हेच एक दान मागायचे आहे की मला तुझा कधीही विसर पडू नये. मी अत्यंत आवडीने तुझे गुण गात राहीन, हीच माझी सर्वात मोठी कमाई आणि ठेव आहे. मला मुक्ती नको आणि कोणतीही भौतिक संपत्ती नको, मला फक्त सदैव संतांची संगत लाभू दे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर संतांची संगत आणि तुझे नामस्मरण मिळत असेल, तर मला पुन्हा पुन्हा जन्माला किंवा गर्भवासात घालायलाही माझी काही हरकत नाही.
॥ अभंग २२९७ ॥ अभंग रचना
भाग्यवंता हे परवडी । करिती जोडी जन्माची ॥१॥
आपुलाल्या लाहो भावें । जें ज्या व्हावें तें आहे ॥ध्रु.॥
इच्छाभोजनाचा दाता । न लगे चिंता करावी ॥२॥
तुका म्हणे आल्या थार्‍या । वस्तु बर्‍या मोलाच्या ॥३॥
भाग्यवान लोक भक्तीच्या या संधीचा पुरेपूर फायदा घेऊन आपल्या जन्माचे सार्थक किंवा कमाई करून घेतात. जो ज्या भावाने देवाला शरण जातो, त्याला त्यानुसार फळ प्राप्त होते. आपल्या सर्व इच्छा पूर्ण करून भोजन देणारा दाता साक्षात परमात्माच पाठीशी असताना कशाचीही चिंता करण्याची गरज नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, या भक्तीच्या बाजारात अनमोल व अत्यंत श्रेष्ठ अशा आध्यात्मिक वस्तू प्राप्त होत आहेत.
॥ अभंग २२९८ ॥ अभंग रचना
वंचुनियां पिंड । भाता दान करी लंड ॥१॥
जैसी याची चाली वरी । तैसा अंतरला दुरी ॥ध्रु.॥
मेला राखे दिस । ज्यालेपणें जालें वोस ॥२॥
तुका म्हणे देवा । लोभें न पुरे चि सेवा ॥३॥
स्वतःच्या कुटुंबाला व स्वतःच्या शरीराला अन्नाविना मारून जो भोंदू माणूस बाहेर भाताचे दान करतो, तो केवळ ढोंग करत असतो. ज्याचे बाह्य वर्तन असे केवळ दाखवण्यापुरते असते, तो देवापासून आणि सत्यापासून फार दूर निघून जातो. तो जिवंत असताना त्याच्या जिवाचे काही सार्थक झाले नाही, उलट त्याचे जगणेच व्यर्थ गेले. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, अशा लोभी आणि ढोंगी माणसाच्या हातून तुझी खरी सेवा कधीही घडू शकत नाही.
॥ अभंग २२९९ ॥ अभंग रचना
अधीरा माझ्या मना ऐक एकी मात । तूं कां रे दुश्चित निरंतर ॥१॥
हे चि चिंता काय खावें म्हणऊनि । भले तुजहूनि पक्षिराज ॥ध्रु.॥
पाहा ते चातक नेघे भूमिजळा । वरुषे उन्हाळा मेघ तया ॥२॥
सकळयातींमध्यें ठक हा सोनार । त्याघरीं व्यापार झारियाचा ॥३॥
तुका म्हणे जळीं वनीं जीव एक । तयापाशीं लेख काय असे ॥४॥
हे माझ्या अधीर आणि अस्वस्थ मना, माझे एक बोलणे ऐक; तू सारखा कशाच्या काळजीने अस्वस्थ असतोस? "काय खावे आणि कसे जगावे" या चिंतेत तू पडला आहेस, पण तुझ्यापेक्षा ते पक्षी कितीतरी श्रेष्ठ आहेत जे उद्याची चिंता करत नाहीत. तो चातक पक्षी पहा, जो जमिनीवरील पाणी कधीही पित नाही, तरीही उन्हाळ्यातही मेघ त्याच्यासाठी पाऊस पाडतात. सर्व जातींमध्ये सोनार हा हुशार मानला जातो, पण त्याच्या घरातील केर कचरा झाडणाराही त्याचा उदरनिर्वाह करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, पाण्यातील व रानावनातील सूक्ष्म जिवांकडे संसाराची कोणती खाती किंवा पुस्तके असतात? तरीही देव सर्वांचे पालनपोषण करतोच ना!
॥ अभंग २३०० ॥ अभंग रचना
कां रे नाठविसी कृपाळु देवासी । पोसितो जनासी एकला तो ॥१॥
बाळा दुधा कोण करितें उत्पत्ती । वाढवी श्रीपति सवें दोन्ही ॥ध्रु.॥
फुटती तरुवर उष्णकाळमासीं । जीवन तयांसी कोण घाली ॥२॥
तेणें तुझी काय नाहीं केली चिंता । राहे त्या अनंता आठवूनि ॥३॥
तुका म्हणे ज्याचें नाम विश्वंभर । त्याचें निरंतर ध्यान करीं ॥४॥
माणसा, तू त्या दयाळू देवाची आठवण का करत नाहीस, जो एकटाच या संपूर्ण जगताचे पालनपोषण करत आहे? लहान मूल जन्माला येण्यापूर्वीच आईच्या स्तनात दुधाची निर्मिती कोण करतो? तो श्रीपतीच बाळाला दूध आणि आयुष्य दोन्ही देऊन वाढवतो. कडक उन्हाळ्यातही झाडांना नवीन पालवी फुटते, त्यांना त्या काळात पाणी कोण घालते? ज्या देवाने सर्वांची व्यवस्था केली आहे, तो तुझी चिंता करणार नाही का? म्हणून त्या अनंताची आठवण ठेवून निश्चिंत राहा. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याचे नावच 'विश्वंभर' म्हणजे विश्वाचे भरण-पोषण करणारा असे आहे, तू सतत त्याचेच ध्यान करत राहा.
भाग 22 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 24 (पुढे)