॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 24 (2301 ते 2400)
अभंग 2301 ते 2400

सार्थ गाथा: भाग 24

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग २३०१ ॥ अभंग रचना
उदारा कृपाळा पतितपावना । ब्रिदें नारायणा साच तुझीं ॥१॥
वर्णिलासी जैसा जाणतां नेणतां । तैसा तूं अनंता साच होसी ॥ध्रु.॥
दैत्यां काळ भक्तां मेघश्याममूर्ति । चतुर्भुज हातीं शंख चक्र ॥२॥
काम इच्छा तयां तैसा होसी राणीं । यशोदेच्या स्तनीं पान करी ॥३॥
होऊनि सकळ कांहींच न होसी । तुका म्हणे यासी वेद ग्वाही ॥४॥
हे नारायणा, तू अत्यंत उदार, कृपाळू आणि पतितपावन आहेस. पतितपावन हे तुझे ब्रीद अगदी खरे आहे. अजाणतेपणाने किंवा जाणतेपणाने तुझे जसे वर्णन केले जाते, हे अनंता, तू अगदी तसाच आहेस. तू दुष्टांसाठी काळ आहेस आणि भक्तांसाठी मेघश्याम, चतुर्भुज, हातात शंख-चक्र धारण करणारा सुंदर रूप आहेस. जो तुला ज्या भावनेने आणि इच्छेने भजतो, त्याला तू तसाच भासतोस; यशोदेच्या पोटी बाळ होऊन तू तिचे दूधही पितोस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे सर्व काही होऊनही तू अलिप्त राहतोस, याला वेदही साक्ष देतात.
॥ अभंग २३०२ ॥ अभंग रचना
ऐका संतजन उत्तरें माझे बोबडे बोल । करीं लाड तुम्हांपुढें हो कोणी झणी कोपाल ॥१॥
उपाय साधन आइका कोण गति अवगति । दृढ बैसोनि सादर तुम्ही धरावें चित्तीं ॥ध्रु.॥
धर्म तयासी घडे रे ज्याचे स्वाधीन भाज । कर्म तयासी जोडे रे भीत नाहीं लाज ॥२॥
पुण्य तें जाणां रे भाइनो परउपकाराचें । परपीडा परनिंदा रे खरें पाप तयाचें ॥३॥
लाभ तयासी जाला रे मुखीं देव उच्चारी । प्रपंचापाठी गुंतला हाणी तयासी च थोरी ॥४॥
सुख तें जाणा रे भाइनो संतसमागम । दुःख तें जाणारे भाइनो शम तेथे विशम ॥५॥
साधन तयासी साधे रे ज्याची स्वाधीन बुद्धि । पराधीनासी आहे घात रे थोर जाण संबंधी ॥६॥
मान पावे तो आगळा मुख्य इंद्रियें राखे । अपमानी तो अधररसस्वाद चाखे ॥७॥
जाणता तयासी बोलिजे जाणे समाधान । नेणता तयासी बोलिजे वाद करी भूषण ॥८॥
भला तो चि एक जाणा रे गयावर्जन करी । बुरा धन नष्ट मेळवी परद्वार जो करी ॥९॥
आचारी अन्न काढी रे गाईं अतितभाग । अनाचारी करी भोजन ग्वाही नसतां संग ॥१०॥
स्वहित तेणें चि केलें रे भूतीं देखिला देव । अनहित तयाचें जालें रे आणी अहंभाव ॥११॥
धन्य जन्मा ते चि आले रे एक हरिचे दास । धिग ते विषयीं गुंतले केला आयुष्या नास ॥१२॥
जोहोरि तो चि एक जाणा रे जाणे सद्धिलक्षणें । वेडसरु तो भुले रे वरदळभूषणें ॥१३॥
बिळयाढा तो चि जाणा रे भक्ति दृढ शरीरीं । गांढव्या तयासी बोलिजे एक भाव न धरी ॥१४॥
खोल तो वचन गुरूचें जो गिळूनि बैसे । उथळ धीर नाहीं अंगीं रे म्हणे होईंल कैसें ॥१५॥
उदार तो जीवभाव रे ठेवी देवाचे पायीं । कृपण तयासी बोलिजे पडे उपाधिडाई ॥१६॥
चांगलेंपण तें चि रे ज्याचें अंतर शुद्ध । वोंगळ मिळन अंतरीं वाणी वाहे दुगपध ॥१७॥
गोड तें चि एक आहे रे सार विठ्ठलनाम । कडु तो संसार रे लक्षचौर्‍याशी जन्म ॥१८॥
तुका म्हणे मना घरी रे संतसंगतिसोईं । न लगे कांहीं करावें राहें विठ्ठलपायीं ॥१९॥
संत तुकाराम महाराज संतांना विनंती करतात की, माझ्या या बोबड्या बोलांचे तुम्ही कौतुक करा आणि माझ्यावर कोणीही रागावू नका. मी सांगत असलेले साधन आणि जीवनाची गती-अगती मन लावून ऐका. धर्म आणि कर्म कोणाला लाभते, याचे मार्गदर्शन करताना ते म्हणतात की परोपकार हेच खरे पुण्य आहे आणि दुसऱ्याला पीडा देणे व निंदा करणे हेच मोठे पाप आहे. मुखाने देवाचे नाव घेणारा खऱ्या लाभास पात्र ठरतो, तर संसारातच गुंतून राहिलेला माणूस स्वतःचे मोठे नुकसान करून घेतो. संतांची संगती हेच खरे सुख आहे. ज्याची बुद्धी स्वतःच्या स्वाधीन असते, त्यालाच साधना साध्य होते. खरा ज्ञानी तोच जो समाधान जाणतो. जो सर्व प्राण्यांमध्ये देव पाहतो, तो स्वतःचे हित साधतो आणि अहंकार धरणारा स्वतःचे अहित करून घेतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की विठ्ठलनाम हेच सर्व सारात गोड सार आहे, म्हणून मन संतसंगतीत ठेवून विठ्ठलचरणी स्थिर राहावे.
॥ अभंग २३०३ ॥ अभंग रचना
करावा कैवाड । नाहीं तरी आला नाड ॥१॥
स्मरा पंढरीचा देव । मनीं धरोनिया भाव ॥ध्रु.॥
खचविलें काळें । उगवा लवलाहें जाळें ॥२॥
गजर नामाचा । करा लवलाहे वाचा ॥३॥
घरटी चक्रफेरा । जन्ममृत्याचा भोंवरा ॥४॥
नानाहव्यासांची जोडी । तृष्णा करी देशधडी ॥५॥
चरणीं ठेवा चित्ती । म्हणवा देवाचे अंकित ॥६॥
छंद नानापरी । कळा न पविजे हरी ॥७॥
जगाचा जनिता । भक्तिमुक्तींचा ही दाता ॥८॥
झणी माझें माझें । भार वागविसी ओझें ॥९॥
यांची कां रे गेली बुद्धि । नाहीं तरायाची शुद्धि ॥१०॥
टणक धाकुलीं । अवघीं सरती विठ्ठलीं ॥१॥
ठसा त्रिभुवनीं । उदार हा शिरोमणि ॥१२॥
डगमगी तो वांयां जाय । धीर नाहीं गोता खाय ॥१३॥
ढळों नये जरी । लाभ घरिचिया घरीं ॥१४॥
नाहीं ऐसें राहे । कांहीं नासिवंत देहे ॥१५॥
तरणा भाग्यवंत । नटे हरिकीर्तनांत ॥१६॥
थडी टाकी पैलतीर । बाहे ठोके होय वीर ॥१७॥
दया तिचें नांव । अहंकार जाय जंव ॥१८॥
धनधान्य हेवा । नाडे कुटुंबाची सेवा ॥१९॥
नाम गोविंदाचें । घ्या रे हें चि भाग्य साचें ॥२०॥
परउपकारा । वेचा शक्ति निंदा वारा ॥२१॥
फळ भोग इच्छा । देव आहे जयां तैसा ॥२२॥
बरवा ऐसा छंद । वाचे गोविंद गोविंद ॥२३॥
भविष्याचे माथां । भजन न द्यावें सर्वथा ॥२४॥
माग लागला न संडीं । अळसें माती घालीं तोंडीं ॥२५॥
यश कीर्ति मान । तरी जोडे नारायण ॥२६॥
रवि लोपे तेजें । जरी हारपे हें दुजें ॥२७॥
लकार लाविला । असतां नसतां चि उगला ॥२८॥
वासने चि धाडी । बंद खोड्या नाड्या बेडी ॥२९॥
सरतें न कळे । काय झांकियेले डोळे ॥३०॥
खंती ते न धरा । होणें गाढव कुतरा ॥३१॥
सायासाच्या जोडी । पिके काढियेल्या पेडी ॥३२॥
हातीं हित आहे । परि न करिसी पाहें ॥३३॥
अळंकार लेणें । ल्या रे तुळसीमुद्राभूषणें ॥३४॥
ख्याति केली विष्णुदासीं । तुका म्हणे पाहा कैसी ॥३५॥
या एकाक्षरी/अक्षरमालेच्या अभंगात संत तुकाराम महाराज क-ख-ग अशा क्रमाने उपदेश करतात. देवाचा ध्यास धरा, नाहीतर तुमचे नुकसान होईल. भाव ठेवून पंढरीच्या देवाचे स्मरण करा. काळाच्या जाळ्यातून सुटण्यासाठी मुखाने नामाचा गजर करा. जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात सापडू नका. माझे-माझे म्हणून अहंकाराचे ओझे वाहू नका. हा देह नाशवंत आहे, म्हणून जिवंत असतानाच भगवंताचे भजन करा. गोविंद नामाचा जप करणे हेच सर्वात मोठे भाग्य आहे. परोपकारासाठी आपली शक्ती खर्च करा आणि निंदेपासून दूर राहा. तुळशीच्या माळा आणि भक्तीचे अलंकार परिधान करा. विष्णुदासांनी भक्तीचा हाच महिमा जगात प्रसिद्ध केला आहे.
॥ अभंग २३०४ ॥ अभंग रचना
देवें देऊळ सेविलें । उदक कोरडें चि ठेविलें ॥१॥
नव्हे मत गूढ उमानें कांहीं । तूं आपणआपणापें पाहीं ॥ध्रु.॥
पाठें पूर वोसंडला । सरिता सागर तुंबोनि ठेला ॥२॥
वांजेघरीं बाळ तान्हा । एक बाळी दों कानां ॥३॥
तुका म्हणे पैस । अनुभविया ठावा गोडीरस ॥४॥
हा रूपकात्मक आणि कूट अभंग आहे. देवानेच देवळात निवास केला आणि पाण्याचे अस्तित्व कोरडेच ठेवले, यात कुठलीही गूढता नसून स्वतःच्या आत आत्मरूपाने पाहाण्याचा हा संदेश आहे. पाठीमागून पुराचे पाणी आले आणि नदीने समुद्रालाच सामावून घेतले. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की या अध्यात्मिक अनुभवाची गोडी केवळ अनुभवी आणि जाणकार लोकांनाच समजते.
॥ अभंग २३०५ ॥ अभंग रचना
अशक्य तों तुम्हां नाहीं नारायणा । निर्जीवा चेतना आणावया ॥१॥
मागें काय जाणों स्वामीचे पवाडे । आतां कां रोकडे दावूं नये ॥ध्रु.॥
थोर भाग्य आम्ही समर्थाचे कासे । म्हणवितों दास काय थोडें ॥२॥
तुका म्हणे माझे निववावे डोळे । दावूनि सोहळे सामर्थ्याचे ॥३॥
हे नारायणा, निर्जीवामध्ये चेतना आणणेही तुझ्यासाठी अशक्य नाही. पूर्वीच्या काळात तुझ्या सामर्थ्याचे अनेक पोवाडे-प्रसंग घडले असतील, पण आता प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर तुझे सामर्थ्य आम्हाला का दाखवत नाहीस? आम्ही तुझ्यासारख्या समर्थ देवाचे दास म्हणवतो, हे आमचे मोठे भाग्य आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की तुझ्या सामर्थ्याचे सोहळे प्रत्यक्ष दाखवून माझ्या डोळ्यांचे पारणे फेड आणि मला तृप्त कर.
॥ अभंग २३०६ ॥ अभंग रचना
दाता तो एक जाणा । नारायणा स्मरवी ॥१॥
आणीक नासिवंतें काय । न सरे हाय ज्यांच्यानें ॥ध्रु.॥
यावें तयां काकुलती । जे दाविती सुपंथ ॥२॥
तुका म्हणे उरी नुरे । त्याचे खरे उपकार ॥३॥
जो माणसाला नारायणाचे स्मरण करून देतो, त्यालाच खरा दाता समजावा. इतर संसारी माणसांकडून मिळणाऱ्या वस्तू नाशवंत आहेत, ज्याने मनातील तळमळ संपत नाही. जे सन्मार्ग दाखवतात, त्यांच्याच पायांशी लीन व्हावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की जो सर्व संशय आणि दुःखाचा अंत करतो, त्याचे उपकारच खरे आणि महान असतात.
॥ अभंग २३०७ ॥ अभंग रचना
श्रीपंढरीशा पतितपावना । एक विज्ञापना पायांपाशीं ॥१॥
अनाथां जीवांचा तूं काजकैवारी । ऐसी चराचरीं ब्रिदावळी ॥ध्रु.॥
न संगतां कळे अंतरीचें गुज । आतां तुझी लाज तुज देवा ॥२॥
आळिकर ज्याचें करिसी समाधान । अभयाचें दान देऊनियां ॥३॥
तुका म्हणे तूं चि खेळें दोहीं ठायीं । नसेल तो देई धीर मना ॥४॥
हे पंढरीच्या राजा पतितपावना, तुझ्या चरणांशी माझी एकच विनंती आहे. तू अनाथ जीवांचा कैवारी आहेस अशी तुझी जगात ख्याती आहे. न सांगताच तुला मनातील सर्व गुज कळते, आता माझी लाज तुझ्याच हातात आहे. जो हट्ट करतो, त्याला अभयदान देऊन तू त्याचे समाधान करतोस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की सर्वत्र तुझीच सत्ता आहे, म्हणून माझ्या मनाला तूच धीर दे.
॥ अभंग २३०८ ॥ अभंग रचना
अगा ये उदारा अगा विश्वंभरा । रखुमाईंच्या वरा पांडुरंगा ॥१॥
अगा सर्वोत्तमा अगा कृष्णा रामा । अगा मेघश्यामा विश्वजनित्या ॥ध्रु.॥
अगा कृपावंता जीवन तूं दाता । अगा सर्वसत्ता धरितया ॥२॥
अगा सर्वजाणा अगा नारायणा । करुणवचना चित्ती द्यावें ॥३॥
तुका म्हणे नाहीं अधिकार तैसी । सरती पायांपाशीं केली मागें ॥४॥
संत तुकाराम महाराज पांडुरंगाचा धावा करताना म्हणतात की, हे उदारा, विश्वंभरा, रखुमाईच्या पती पांडुरंगा! हे सर्वोत्कृष्ट कृष्णा, रामा, मेघश्यामा आणि विश्वाच्या निर्मात्या! तू कृपावंत आहेस, सर्वांना जीवन देणारा आणि सर्वसत्ताधीश आहेस. हे अंतर्यामी नारायणा, माझ्या या करुणामय हाकेकडे लक्ष दे. माझा जरी अधिकार नसला, तरी पूर्वी जसे भक्तांना तू सांभाळलेस, तसेच मलाही तुझ्या चरणांशी स्थान दे.
॥ अभंग २३०९ ॥ अभंग रचना
नव्हें दास खरा । परि जाला हा डांगोरा ॥१॥
यासी काय करूं आतां । तूं हें सकळ जाणता ॥ध्रु.॥
नाहीं पुण्यगाठीं । जे हें वेचूं कोणासाठीं ॥२॥
तुका म्हणे कां उपाधी । वाढविली कृपानिधी ॥३॥
मी तुझा खरा दास नाही, पण मी तुझा दास आहे असा जगात डांगोरा पिटला गेला आहे. आता मी काय करू? तू तर सर्व काही जाणणारा आहेस. माझ्याकडे कोणतेही पुण्य नाही जे मी कोणासाठी खर्च करू शकेन. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे कृपानिधी, माझ्यामागे ही भक्तीची आणि लोकमान्यतेची उपाधी तू का वाढवलीस?
॥ अभंग २३१० ॥ अभंग रचना
तुजविण सत्ता । नाहीं वाचा वदविता ॥१॥
ऐसे आम्ही जाणों दास । म्हणोनि जालों उदास ॥ध्रु.॥
तुम्ही दिला धीर। तेणें मन झालें स्थिर ॥२॥
तुका म्हणे आड । केलों मी हें तुझें कोड ॥३॥
तुझ्या सत्तेशिवाय ही वाणी एक शब्दही बोलू शकत नाही, हे आम्ही तुझे दास चांगले जाणून आहोत; म्हणूनच आम्ही संसारापासून उदास झालो आहोत. तू दिलेल्या धीरामुळेच माझे मन स्थिर झाले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की मी तुझ्या पाठीशी उभा राहून तुझेच कौतुक आणि लाड पुरवत आहे.
॥ अभंग २३११ ॥ अभंग रचना
काय मी जाणता । तुम्हांहुनि अनंता ॥१॥
जो हा करूं अतिशय । कां तुम्हां दया नये ॥ध्रु.॥
काय तुज नाहीं कृपा । विश्वाचिया मायबापा ॥२॥
तुका म्हणे वाणी । माझी वदे तुम्हांहुनि ॥३॥
हे अनंता, तुझ्यापेक्षा मी काय वेगळे जाणणार आहे? मी जर तुझा ध्यास घेतो आहे, तर तुला माझी दया का येत नाही? हे विश्वाच्या मायबापा, तुझ्या ठायी कृपा नाही असे कसे होईल? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की माझी ही वाणी तुझ्याच प्रेरणेने आणि सामर्थ्याने बोलत आहे.
॥ अभंग २३१२ ॥ अभंग रचना
काय ज्ञानेश्वरीं उणें । तिंहीं पाठविलें धरणें ॥१॥
ऐकोनियां लिखित । म्हुण जाणवली हे मात ॥ध्रु.॥
तरी जाणे धणी । वदे सेवकाची वाणी ॥२॥
तुका म्हणे ठेवा । होतां सांभाळावें देवा ॥३॥
ज्ञानेश्वरीत कोणतीही उणीव नाही, तरी संतांनी/ज्ञानेश्वरांनी मला ही रचना करण्याची प्रेरणा देऊन एक प्रकारे धरणेच धरले आहे. त्यांनी दिलेला हा संदेश ऐकूनच मला ही गोष्ट जाणवली आहे. आता मालकालाच सर्व ठाऊक आहे, सेवक तर केवळ मालकाचीच वाणी बोलतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की हा जो भक्तीचा ठेवा आहे, हे देवा, तूच त्याचा सांभाळ कर.
॥ अभंग २३१३ ॥ अभंग रचना
ठेवूनियां डोईं । पायीं जालों उतराईं ॥१॥
कारण तें तुम्हीं जाणां । मी तराळ नारायणा ॥ध्रु.॥
प्रसंगीं वचन । दिलें तें चि खावें अन्न ॥२॥
तुका म्हणे भार । तुम्ही जाणां थोडा फार ॥३॥
तुझ्या चरणांवर डोके ठेवून मी तुझ्या ऋणातून मुक्त झालो आहे. हे नारायणा, मूळ कारण तूच जाणतोस, मी तर केवळ तुझा राखणदार/सेवक आहे. प्रसंगाला धरून जे वचन मिळाले आहे, तेच माझे अन्न आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की या सर्व कार्याचा भार किती आहे, हे देवा, तूच जाणतोस.
॥ अभंग २३१४ ॥ अभंग रचना
नको कांहीं पडों ग्रंथाचे भरीं । शीघ व्रत करीं हें चि एक ॥१॥
देवाचिये चाडे आळवावें देवा । ओस देहभावा पाडोनियां ॥ध्रु.॥
साधनें घालिती काळाचिये मुखी । गर्भवास सेकीं न चुकती ॥२॥
उधाराचा मोक्ष होय नव्हे ऐसा । पतनासी इच्छा आवश्यक ॥३॥
रोकडी पातली अंगसंगें जरा । आतां उजगरा कोठवरि ॥४॥
तुका म्हणे घालीं नामासाठी उडी । पांडुरंग थडी पाववील ॥५॥
फार ग्रंथांच्या आणि कोरड्या ज्ञानाच्या फंदात पडू नकोस, त्वरित एकच नियम कर. देहाचा अहंकार बाजूला सारून केवळ देवाच्या ओढीने त्याला आळव. इतर साधने शेवटी काळाच्या मुखात ढकलतात आणि गर्भवासाची फेरी टळत नाही. उधाराचा मोक्ष मिळणे अनिश्चित आहे, त्यामुळे पतनाची शक्यता वाढते. आता अंगाला म्हातारपण आले आहे, अजून किती काळ जागरण आणि काळजी करणार? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की नामस्मरणात उडी घे, पांडुरंग तुला पैलतीराला नक्की पोहोचवेल.
॥ अभंग २३१५ ॥ अभंग रचना
नाहीं देवापाशीं मोक्षाचे गांठोळें । आणूनि निराळें द्यावें हातीं ॥१॥
इंद्रियांचा जय साधुनियां मन । निर्विषय कारण असे तेथें ॥ध्रु.॥
उपास पारणीं अक्षरांची आटी । सत्कर्मां शेवटीं असे फळ ॥२॥
आदरें संकल्प वारीं अतिशय । सहज तें काय दुःख जाण ॥३॥
स्वप्नींच्या घायें विळवसी वांयां । रडे रडतियासवें मिथ्या ॥४॥
तुका म्हणे फळ आहे मूळापाशीं । शरण देवासीं जाय वेगीं ॥५॥
देवाजवळ मोक्षाचे कोणतेही वेगळे गाठोडे बांधलेले नाही जे तो काढून तुझ्या हातात देईल. इंद्रियांवर विजय मिळवून मन विषयांसक्त न होऊ देणे हाच मोक्ष आहे. उपास-पारणे, अक्षरांचा त्रास किंवा सत्कर्मे यांच्या शेवटी फळ असतेच, पण अतिशय संकल्प-विकल्प सोडणे हेच महत्त्वाचे आहे. स्वप्नातील जखमेने जसे विव्हळणे व्यर्थ असते, तसेच संसारातील दुःखाचे आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की सर्व फळांचे मूळ देहाच्या आणि जगाच्या मूळापाशी म्हणजे भगवंतापाशी आहे, म्हणून त्वरित देवाला शरण जा.
॥ अभंग २३१६ ॥ अभंग रचना
तजिलें भेटवी आणूनि वासना । दाविल्याचे जना काय काज ॥१॥
आळवावें देवा भाकूनि करुणा । आपुलिया मना साक्ष करीं ॥ध्रु.॥
नाहीं जावें यावें दुरूनि लागत । आहे साक्षभूत अंतरींचा ॥२॥
तुका म्हणे हा आहे कृपासिंधु । तोडी भवबंधु तात्काळिक ॥३॥
सोडून दिलेल्या वासनांना पुन्हा जवळ आणून लोकांना दाखवण्यात काही अर्थ नाही. आपल्या मनाला साक्षी ठेवून करुणेने देवाला आळवले पाहिजे. देवाला शोधण्यासाठी दूर कुठेतरी ये-जा करण्याची गरज नाही, तो आपल्या अंतःकरणातच साक्षीरूपाने राहतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की तो कृपासिंधू आहे, तो संसाराचे बंध तात्काळ तोडतो.
॥ अभंग २३१७ ॥ अभंग रचना
गोविंद गोविंद । मना लागलिया छंद ॥१॥
मग गोविंद ते काया । भेद नाहीं देवा तया ॥ध्रु.॥
आनंदलें मन । प्रेमें पाझरती लोचन ॥२॥
तुका म्हणे आळी । जेवी नुरे चि वेगळी॥३॥
मनाला एकदा गोविंद नामाचा ध्यास लागला की हे शरीरच गोविंदस्वरूप होऊन जाते. मग देव आणि भक्त यांच्यात कोणताही भेद राहत नाही. मन आनंदाने भरून येते आणि डोळ्यांतून प्रेमाश्रू वाहू लागतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की जशी ताकातील घट्ट साय किंवा दुधाची गोडी वेगळी उरत नाही, तसेच भक्त देवाशी एकरूप होतो.
॥ अभंग २३१८ ॥ अभंग रचना
ज्याचें जया ध्यान । तें चि होय त्याचें मन ॥१॥
म्हणऊनि अवघें सारा । पांडुरंग दृढ धरा ॥ध्रु.॥
सम खूण ज्याचे पाय । उभा व्यापक विटे ठाय ॥२॥
तुका म्हणे नभा । परता अनूचा ही गाभा ॥३॥
माणूस ज्या गोष्टीचे ध्यान करतो, त्याचे मन तसेच बनून जाते. म्हणूनच इतर सर्व प्रपंच सोडून पांडुरंगाला मनात दृढ धरा. ज्याचे पाय समचरण आहेत आणि जो विटेवर उभा राहूनही संपूर्ण विश्वात व्यापक आहे, तोच परमात्मा आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की तो आकाशापेक्षाही मोठा आणि अणूपेक्षाही सूक्ष्म आहे.
॥ अभंग २३१९ ॥ अभंग रचना
पाहुनियां ग्रंथ करावें कीर्तन । तेव्हां आलें जाण फळ त्याचें ॥१॥
नाहीं तरि वांयां केली तोंडपिटी । उरी ते शेवटी उरलीसे ॥ध्रु.॥
पढोनियां वेद हरिगुण गावे । ठावें तें जाणावें तेव्हां जालें ॥२॥
तप तिर्थाटण तेव्हां कार्यसिद्धि । स्थिर राहे बुद्धि हरिच्या नामीं ॥३॥
यागयज्ञादिक काय दानधर्म । तरि फळ नाम कंठीं राहे ॥४॥
तुका म्हणे नको काबाडाचे भरी । पडों सार धरीं हें चि एक ॥५॥
ग्रंथांचे अध्ययन करून त्याप्रमाणे कीर्तन आणि आचरण केले, तरच त्याचे खरे फळ मिळते. नाहीतर केवळ तोंडाची वाफेची फुसकी बडबड ठरते. वेद शिकून जर हरीचे गुण गायले, तरच ज्ञानाची प्राप्ती झाली असे समजावे. तप, तीर्थाटन, यज्ञ, दानधर्म या सर्वांचे खरे फळ तेव्हाच मिळते जेव्हा बुद्धी हरीच्या नामात स्थिर राहते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की संसाराच्या निरर्थक कष्टांत पडू नका, केवळ नामस्मरण हेच एक सार धरून ठेवा.
॥ अभंग २३२० ॥ अभंग रचना
सुखें खावें अन्न । त्याचें करावें चिंतन ॥१॥
त्याचें दिलें त्यासी पावे । फळ आपणासी फावे ॥ध्रु.॥
आहे हा आधार । नाम त्याचें विश्वंभर ॥२॥
नाही रिता ठाव । तुका म्हणे पसरीं भाव ॥३॥
आनंदाने अन्न ग्रहण करावे आणि ते देणारा जो भगवंत आहे त्याचे चिंतन करावे. देवाने दिलेले त्याला अर्पण केले की आपल्याला त्याचे शुभ फळ मिळते. संपूर्ण विश्वाचा सांभाळ करणारा तो 'विश्वंभर' हाच आपला खरा आधार आहे. जगात असा एकही ठाव नाही जिथे तो नाही, संत तुकाराम महाराज म्हणतात की फक्त मनात भक्तीचा भाव निर्माण करा.
॥ अभंग २३२१ ॥ अभंग रचना
संकोचोनि काय जालासी लहान । घेई अपोशण ब्रम्हांडाचें ॥१॥
करोनि पारणें आंचवें संसारा । उशीर उशिरा लावूं नको ॥ध्रु.॥
घरकुलानें होता पडिला अंधार । तेणें केलें फार कासावीस ॥२॥
झुगारूनि दुरी लपविलें काखे । तुका म्हणे वाखे कौतुकाचे ॥३॥
हे देवा, तू स्वतःला संकुचित करून लहान का झाला आहेस? संपूर्ण ब्रह्मांडाचे प्राशन करून टाक. संसाराचा नाश करून आपले पारणे कर, आता अजिबात उशीर करू नकोस. या देहरूपी लहान घराच्या मोहामुळे अंधार पडला होता आणि त्याने जीवाला कासावीस केले होते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की हा मोह दूर फेकून दे आणि हे कौतुकास्पद निजानंदाचे रूप प्राप्त कर.
॥ अभंग २३२२ ॥ अभंग रचना
माझ्या बापें मज दिधलें भातुकें । म्हणोनि कवतुकें क्रीडा करीं ॥१॥
केली आळी पुढें बोलिलों वचन । उत्तम हें ज्ञान आलें त्याचें ॥ध्रु.॥
घेऊनि विभाग जावें लवलाहा । आलेति या ठाया आपुलिया ॥२॥
तुका ज्ञानदेवीं समुदाय । करावा मी पाय येइन वंदूं ॥३॥
माझ्या पित्र्यासमान असलेल्या ज्ञानेश्वरांनी मला नामस्मरणाचा आणि ज्ञानाचा खाऊ (भातुकली) दिला आहे, म्हणूनच मी आनंदाने भक्तीचा खेळ खेळत आहे. मी त्यांच्यापुढे हट्ट केला आणि त्यांनी मला हे उत्तम ज्ञान दिले. तुम्ही सर्वांनी आपापला भक्तीचा भाग घेऊन आपापल्या घरी/स्थळी त्वरित जावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की ज्ञानदेवांच्या या भक्तसमुदायाच्या पाया पडायला मी सदैव तयार आहे.
॥ अभंग २३२३ ॥ अभंग रचना
ज्ञानियांचा गुरु राजा महाराव । म्हणती ज्ञानदेव ऐसें तुम्हां ॥१॥
मज पामरा हें काय थोरपण । पायींची वाहाण पायीं बरी ॥ध्रु.॥
ब्रम्हादिक जेथें तुम्हां वोळगणे । इतर तुळणें काय पुरे ॥२॥
तुका म्हणे नेणे युक्तीची ते खोलीं । म्हणोनि ठेविली पायीं डोईं ॥३॥
ज्ञानेश्वरांना सर्व ज्ञानी लोकांचे गुरू आणि राजा मानले जाते. माझ्यासारख्या पामर व्यक्तीला कोणते थोरपण असणार? पायातील वहाण पायातच शोभून दिसते. ब्रह्मादिक देव जिथे तुमची सेवा करतात, तिथे इतरांची तुलना काय असणार? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की मला ज्ञानाची खोली किंवा युक्ती कळत नाही, म्हणूनच मी तुमचे पाय धरून डोके ठेवले आहे.
॥ अभंग २३२४ ॥ अभंग रचना
बोलिलीं लेकुरें । वेडीं वांकुडीं उत्तरें ॥१॥
करा क्षमा अपराध । महाराज तुम्ही सिद्धी ॥ध्रु.॥
नाहीं विचारिला । अधिकार म्यां आपुला ॥२॥
तुका म्हणे ज्ञानेश्वरा । राखा पायांपें किंकरा ॥३॥
लहान मुलाप्रमाणे मी वेडेवाकडे शब्द बोललो असेन, तर हे सिद्धपुरुष ज्ञानेश्वर महाराजा, माझे अपराध क्षमा करा. मी माझ्या अधिकाराचा विचार न करता बोललो आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की हे ज्ञानेश्वरा, या दासाला कायम तुमच्या चरणांशीच स्थान द्या.
॥ अभंग २३२५ ॥ अभंग रचना
काय तुम्ही जाणां । करूं अव्हेर नारायणा ॥१॥
तरी या लटिक्याची गोही । निवडली दुसरे ठायीं ॥ध्रु.॥
कळों अंतरींचा गुण । नये फिटल्यावांचून ॥२॥
आणिलें अनुभवा । जनाच्या हें ज्ञानदेवा ॥३॥
आणीक कोणी मिती । त्यांच्या चिंतनें विश्रांति ॥४॥
तुका म्हणे बीज पोटीं । फळ तैसें चि सेवटीं ॥५॥
तुम्ही नारायणाचे ज्ञान जाणता, मग आम्ही त्याचा अव्हेर कसा करू शकू? खोटेपणाची साक्ष दुसरीकडे कुठेही टिकत नाही. अंतःकरणातील भाव बाहेर आल्याशिवाय कळत नाही. ज्ञानदेवांनी लोकांच्या अनुभवाला हे आत्मज्ञान आणून दिले आहे. त्यांच्या चिंतनाने जीवाला विश्रांती मिळते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की जसे पोटातील/जमिनीतील बीज असते, तसेच शेवटी फळ मिळते.
॥ अभंग २३२६ ॥ अभंग रचना
अविश्वासीयाचें शरीर सुतकी । विटाळ पातकी भेद वाही ॥१॥
काय त्याचे वेल जाईंल मांडवा । होता तैसा ठेवा आला पुढें ॥ध्रु.॥
मातेचा संकल्प व्हावा राजबिंडा । कपाळीचें धोंडा उभा ठाके ॥२॥
तुका म्हणे जैसा कुचराचा दाणा । परिपाकीं अन्ना न मिळे जैसा ॥३॥
अविश्वासी माणसाचे शरीर विटाळलेले आणि सुतकी असते, कारण त्याच्या मनात कायम भेद आणि पाप वसलेले असते. त्याचा भक्तीचा वेल कधीही मांडवावर चढू शकत नाही, त्याच्या नशिबात जे आहे तेच समोर येते. आईने मुलाने राजासारखे व्हावे असा संकल्प केला, तरी कपाळातील दैव आड येते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की शिजत नसलेला कडक दाणा जसा अन्नात मिसळत नाही, तसा अविश्वासी भक्त कधीही देवाशी एकरूप होत नाही.
॥ अभंग २३२७ ॥ अभंग रचना
तामसाचीं तपें पापाची सिदोरी । तमोगुणें भरी घातले ते ॥१॥
राज्यमदा आड सुखाची संपत्ति । उलंघूनि जाती निरयगांवा ॥ध्रु.॥
इंद्रियें दमिलीं इच्छा जिती जीवीं । नागविती ठावीं नाहीं पुढें ॥२॥
तुका म्हणे हरिभजनावांचून । करिती तो सीण पाहों नये ॥३॥
तामस वृत्तीने केलेले तप हे पापाची शिदोरी ठरते, कारण ते तमोगुणाने भरलेले असते. राजमद आणि संपत्तीच्या मोहात पडून लोक नरकाच्या मार्गाने जातात. वर वर इंद्रियांचे दमन केले तरी मनात वासना जिवंत असतात, ज्या पुढे जाऊन माणसाचा घात करतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की हरिभजनाशिवाय जे इतर कष्टांचे मार्ग स्वीकारतात, त्यांचा तो त्रास पाहवत नाही.
॥ अभंग २३२८ ॥ अभंग रचना
हरिकथेवांचून इच्छिती स्वहित । हरिजन चित्ती न घला तेथें ॥१॥
जाईंल भंगोन आपुला विश्वास । होईंल या नास कारणांचा ॥ध्रु.॥
ज्याचिया बैसावे भोजनपंगती । त्याचिया संगती तैसे खावें ॥२॥
तुका म्हणे काय जालेसि जाणते । देवा ही परते थोर तुम्ही ॥३॥
हरिकथेशिवाय जे स्वतःचे हित शोधू पाहतात, अशांच्या ठिकाणी वैष्णवांनी आपले मन लावू नये. त्यामुळे आपलाच भक्तीचा विश्वास भंग पावेल आणि मूळ हेतूचा नाश होईल. ज्यांच्या पंगतीत आपण बसतो, त्यांच्या संगतीप्रमाणेच अन्न मिळते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की देवापेक्षा स्वतःला मोठे समजणाऱ्या अशा तथाकथित ज्ञानी लोकांपासून दूर राहावे.
॥ अभंग २३२९ ॥ अभंग रचना
सेवकें करावें स्वामीचें वचन । त्यासी हुंतूंपण कामा नये ॥१॥
घेईंल जीव कां सारील परतें । भंगलिया चित्ती सांदी जनां ॥ध्रु.॥
खद्योतें दावावी रवी केवीं वाट । आपुलें चि नीट उसंतावें ॥२॥
तुका म्हणे तो ज्ञानाचा सागर । परि नेंदी अगर भिजों भेदें ॥३॥
सेवकाने नेहमी मालकाच्या आज्ञेचे पालन केले पाहिजे, तिथे स्वतःचा अहंकार कामाला येत नाही. मालक जीव घेईल किंवा दूर सारेल, तरी सेवक चित्त ढळू देत नाही. काजव्याने सूर्याला रस्ता दाखवण्याचा प्रयत्न करू नये, त्याने स्वतःची मर्यादा ओळखावी. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की भगवंत ज्ञानाचा सागर आहे, तो आपल्या भक्ताला भेदाच्या भयात भिजून देत नाही.
॥ अभंग २३३० ॥ अभंग रचना
जयाचिये द्वारीं सोन्याचा पिंपळ । अंगीं ऐसें बळ रेडा बोले ॥१॥
करील तें काय नव्हे महाराज । परि पाहे बीज शुद्ध अंगीं ॥ध्रु.॥
जेणें हे घातली मुक्तीची गवांदी । मेळविली मांदी वैष्णवांची ॥२॥
तुका म्हणे तेथें सुखा काय उणें । राहे समाधानें चित्तीचिया ॥३॥
ज्या ज्ञानेश्वर महाराजांच्या दारात सोन्याचा पिंपळ आहे आणि ज्यांच्या अंगी रेड्याकडून वेद वदवून घेण्याचे सामर्थ्य आहे, ते काय करू शकत नाहीत? ते सर्व काही करण्यास समर्थ आहेत, कारण त्यांचे मूळच शुद्ध आहे. त्यांनी मुक्तीचा मार्ग मोकळा केला आणि वैष्णवांचा मेळा जमवला. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की अशा महाराजांच्या आश्रयाला सुख कमी पडत नाही, तिथे मनाला पूर्ण समाधान लाभते.
॥ अभंग २३३१ ॥ अभंग रचना
बहुतां छंदाचें बहु वसे जन । नये वांटूं मन त्यांच्या संगें ॥१॥
करावा जतन आपुला विश्वास । अंगा आला रस आवडीचा ॥ध्रु.॥
सुखाची समाधी हरिकथा माउली । विश्रांति साउली सिणलियांची ॥२॥
तुका म्हणे बुडे बांधोनि दगड । तेथें काय कोड धांवायाचें ॥३॥
जगात अनेक प्रकारच्या वासना आणि छंद असणारे लोक राहतात, त्यांच्या संगतीत आपले मन वाटू नये. आपल्या भक्तीचा विश्वास आपण जपला पाहिजे. हरिकथा ही दुःखी आणि थकलेल्या लोकांसाठी विश्रांती देणारी माऊली आणि सावली आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की जो गळ्यात दगड बांधून बुडत आहे, त्याला वाचवायला जाण्यात काय अर्थ? अज्ञानांमध्ये वाहून जाऊ नये.
॥ अभंग २३३२ ॥ अभंग रचना
हरिकथे नाहीं । विश्वास ज्याचे ठायीं ॥१॥
त्याची वाणी अमंगळ । कान उंदराचें बीळ ॥ध्रु.॥
सांडुनि हा रस । करिती आणीक सायास ॥२॥
तुका म्हणे पिसीं । वांयां गेलीं किती ऐसीं ॥३॥
ज्याचा हरिकथेवर विश्वास नाही, त्याची वाणी अमंगल आहे आणि त्याचे कान उंदराच्या बिळासारखे निरर्थक आहेत. भक्तीचा हा सुंदर रस सोडून जे इतर त्रासदायक कष्ट करतात, ती वेडी माणसे व्यर्थ निघून गेली आहेत, असे संत तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग २३३३ ॥ अभंग रचना
प्रेम अमृताची धार । वाहे देवा ही समोर ॥१॥
उर्ध्ववाहिनी हरिकथा । मुगुटमणि सकळां तीर्थां ॥ध्रु.॥
शिवाचें जीवन । जाळी महादोष कीर्तन ॥२॥
तुका म्हणे हरि । इची स्तुति वाणी थोरी ॥३॥
हरिकथा ही देवाच्या समोर वाहणारी प्रेमामृताची धार आहे. ही हरिकथा सर्व तीर्थांमध्ये मुकुटमणीसारखी श्रेष्ठ आहे. कीर्तन हे महादेवाचे जीवन आहे आणि ते सर्व पापांचा नाश करते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की या हरिकथेची स्तुती स्वतः हरी आणि थोर वाणी करतात.
॥ अभंग २३३४ ॥ अभंग रचना
आतां माझ्या मना । इची घडो उपासना ॥१॥
ऐसें करींपांडुरंगा । प्रेमवोसंडेसेंअंगा ॥ध्रु.॥
सर्व काळ नये । वाचेविट आड भये ॥२॥
तुका वैष्णवांसंगती । हें चि भजन पंगती ॥३॥
हे पांडुरंगा, आता माझ्या मनाला केवळ या हरिकथेचीच उपासना घडू दे. अंगात भक्तीचे प्रेम ओसंडून वाहावे असे काहीतरी कर. माझ्या वाणीला नामाचा कंटाळा येऊ नये आणि कुठलीही भीती मध्ये येऊ नये. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की वैष्णवांच्या संगतीत हेच भजन आणि हीच पंगत मला नित्य लाभावी.
॥ अभंग २३३५ ॥ अभंग रचना
उपास कराडी । तिहीं करावीं बापुडीं ॥१॥
आम्ही विठोबाचे दास । चिंता झुगारावी आस ॥ध्रु.॥
भक्तीच्या उत्कषॉ । नाहीं मुक्तीचें तें पिसें ॥२॥
तुका म्हणे बळ । अंगीं आमुच्या सकळ ॥३॥
कडक उपवास आणि अंगाला क्लेश देण्याचे काम बिचाऱ्या असहाय्य लोकांनी करावे, आम्ही तर विठोबाचे दास आहोत, आम्ही सर्व चिंता आणि आशा फेकून दिल्या आहेत. भक्तीच्या अतिआनंदात आम्हाला मुक्तीचीही तमा उरलेली नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की विठ्ठलाच्या भक्तीमुळे आमच्या अंगी सर्व प्रकारचे बळ आले आहे.
॥ अभंग २३३६ ॥ अभंग रचना
करविली तैसी केली कटकट । वांकडें कीं नीट देव जाणे ॥१॥
कोणाकारणें हें जालेंसे निर्माण । देवाचें कारण देव जाणे ॥२॥
तुका म्हणे मी या अभिमाना वेगळा । घालुनि गोपाळा भार असें ॥३॥
देवाने जशी माझ्याकडून रचना करवून घेतली, तशी मी केली आहे; हे योग्य आहे की अयोग्य, हे देवच जाणे. हे साहित्य कोणासाठी निर्माण झाले, याचे कारणही भगवंतच जाणतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की मी या कृतित्वाच्या अहंकारापासून वेगळा आहे आणि मी माझा संपूर्ण भार गोपाळावर टाकला आहे.
॥ अभंग २३३७ ॥ अभंग रचना
तुम्ही येथें पाठविला धरणेकरी । त्याची जाली परी आइका ते ॥१॥
आतां काय पुढें वाढवुनि विस्तार । जाला समाचार आइका तो ॥ध्रु.॥
देवाचिये उचित एकादश अभंग । महाफळ त्याग करूनि गेला ॥२॥
तुका म्हणे सेवा समर्पूनि पायीं । जालों उतराईं ठावें असो ॥३॥
तुम्ही जो धरणे धरणारा इथे पाठवला होता, त्याची काय अवस्था झाली ते ऐका. जास्त विस्तार न सांगता थोडक्यात सामाचार सांगतो. देवाला योग्य असे ११ अभंग रचून तो महाफळाचा त्याग करून निघून गेला. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की देवाच्या चरणी आपली सेवा समर्पित करून मी ऋणातून मुक्त झालो आहे.
॥ अभंग २३३८ ॥ अभंग रचना
मरण माझें मरोन गेलें । मज केलें अमर ॥१॥
ठाव पुसिलें बुड पुसिलें । वोस वोसलें देहभावा ॥ध्रु.॥
आला होता गेला पूर । धरिला धीर जीवनीं ॥२॥
तुका म्हणे बुनादीचें । जालें साचें उजवणें ॥३॥
माझे मरणच आता मरून गेले आहे आणि देवाने मला अमर केले आहे. देहाहंकाराचा ठावठिकाणा पार पुसला गेला आहे आणि तो ओसाड झाला आहे. संसाराचा पूर आला आणि निघूनही गेला, पण मी आत्मज्ञानाचा धीर धरला. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की माझ्या मूळ स्वरूपाची खरी दिवाळी/उजवण झाली आहे.
॥ अभंग २३३९ ॥ अभंग रचना
माझे लेखीं देव मेला । असो त्याला असेल ॥१॥
गोष्टी न करी नांव नेघें । गेलों दोघें खंडोनी ॥ध्रु.॥
स्तुतिसमवेत निंदा । केला धंदा उदंड ॥२॥
तुका म्हणे निवांत ठेलों । वेचित आलों जीवित्व ॥३॥
माझ्या दृष्टीने आता द्वैताचा देव संपला आहे, ज्याचा देव शिल्लक असेल त्याला असू दे. मी आता देवाशी कोणतीही गोष्ट करत नाही आणि नावही घेत नाही, आम्ही दोघेही एकमेकांपासून विभक्त झालो आहोत (अद्वैत स्थितीत गेलो आहोत). स्तुती आणि निंदा यांचा व्यापार मी भरपूर केला. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की आता आयुष्य खर्च करून मी पूर्णपणे शांत आणि निवांत झालो आहे.
॥ अभंग २३४० ॥ अभंग रचना
लवविलें तया सवे लवे जाती । अभिमाना हातीं सांपडेना ॥१॥
भोळिवेचें लेणें विष्णुदासां साजे । तेथें भाव दुजे हारपती ॥ध्रु.॥
अर्चन वंदन नवविधा भक्ति । दया क्षमा शांति ठायीं ॥२॥
तये गांवीं नाहीं दुःखाची वसती । अवघा चि भूतीं नारायण ॥३॥
अवघें चि जालें सोंवळें ब्रम्हांड । विटाळाचें तोंड न देखती ॥४॥
तुका म्हणे गाजे वैकुंठीं सोहळा । याही भूमंडळामाजी कीर्ति ॥५॥
विष्णुदास हे वाऱ्यासोबत झुकणाऱ्या गवताप्रमाणे नम्र असतात, ते अहंकाराच्या तावडीत सापडत नाहीत. निष्पाप भोळेपणाचे दागिने विष्णुदासांना शोभून दिसतात आणि तिथे कोणताही दुजाभाव राहत नाही. त्यांच्याकडे नवविधा भक्ती, दया, क्षमा आणि शांती वास करते. अशा भक्तांच्या नगरात दुःखाला जागा नसते, कारण सर्व भूतांमध्ये त्यांना नारायणच दिसतो. संपूर्ण ब्रह्मांडच त्यांच्यासाठी पवित्र (सोवळे) झाले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की असा भक्तीचा सोहळा वैकुंठात गाजतो आणि पृथ्वीवरही त्याची कीर्ती पसरते.
॥ अभंग २३४१ ॥ अभंग रचना
पंढरीची वारी आहे माझे घरीं । आणीक न करीं तीर्थव्रत ॥१॥
व्रत एकादशी करीन उपवासी । गाइन अहर्निशीं मुखीं नाम ॥२॥
नाम विठोबाचें घेईंन मी वाचे । बीज कल्पांतींचें तुका म्हणे ॥३॥
माझ्या घरी पंढरीची वारी हाच मुख्य नियम आहे, मी इतर कोणतेही तीर्थव्रत करत नाही. एकादशीचे व्रत करून उपवास करीन आणि रात्रंदिवस मुखाने विठ्ठलाचे नाव गाईन. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की मी मुखाने जे विठ्ठलनाम घेतो, ते कल्पांताच्या शेवटीही टिकणारे अविनाशी बीज आहे.
॥ अभंग २३४२ ॥ अभंग रचना
संपदा सोहळा नावडे मनाला । करी तें टकळा पंढरीचा ॥१॥
जावें पंढरिसी आवडी मनासी । कधीं एकादशी आषाढी हे ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें आर्त ज्याचे मनीं । त्याची चक्रपाणी वाट पाहे ॥३॥
माझ्या मनाला धनसंपदा आणि सोहळे अजिबात आवडत नाहीत, मला फक्त पंढरीचीच आस लागली आहे. आषाढी एकादशी कधी येते आणि मी कधी पंढरपूरला जातो, अशी मनाला तीव्र ओढ लागली आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की ज्याच्या मनात अशी तीव्र आर्तता असते, त्याची पांडुरंग स्वतः वाट पाहत असतो.
॥ अभंग २३४३ ॥ अभंग रचना
कथनी पठणी करूनि काय । वांचुनि रहणी वांयां जाय ॥१॥
मुखीं वाणी अमृतगोडी । मिथ्या भुकें चरफडी ॥ध्रु.॥
पिळणी पाक करितां दगडा । काय जडा होय तें ॥२॥
मधु मेळवूनि माशी । आणिका सांसी पारधिया ॥३॥
मेळऊनि धन मेळवी माती । लोभ्या हातीं तें चि मुखीं ॥४॥
आपलें केलें आपण खाय । तुका वंदी त्याचे पाय ॥५॥
केवळ गोड बोलणे किंवा ग्रंथांचे पठण करून काय उपयोग, जर आचरण (रहणी) नसेल तर सर्व व्यर्थ आहे. मुखात गोड वाणी असून जर आत वासनेची भूक असेल, तर ती व्यर्थ तडफड आहे. दगडाला कितीही शिजवले किंवा पाक पाजला तरी तो मऊ होत नाही. माशी मध गोळा करते पण तो शिकारी घेऊन जातो; लोभी माणूस धन गोळा करतो पण शेवटी मातीच हाती येते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की जो स्वतः कमावून स्वतः आचरणात आणतो (आपले केले आपण खातो), त्याच्या पाया पडायला मी तयार आहे.
॥ अभंग २३४४ ॥ अभंग रचना
उमटती वाणी । वाटे नामाचिया ध्वनी ॥१॥
बरें सेवन उपकारा । द्यावें द्यावें या उत्तरा ॥ध्रु.॥
सरळ आणि मृद । कथा पाहावी तें उर्ध ॥२॥
गात जात तुका । हा चि उपदेश आइका ॥३॥
मुखातून येणारी वाणी ही नामाच्या ध्वनीनेच समृद्ध असावी. परोपकारासाठी या उत्तम उपदेशाचे सेवन केले पाहिजे. हरिकथा ही सरळ, मृदू आणि मनाला ऊर्ध्वगती देणारी असावी. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की गात गात पुढे जाणाऱ्या माझ्या या उपदेशाचे सर्वांनी श्रवण करावे.
॥ अभंग २३४५ ॥ अभंग रचना
कथाकाळींची मर्यादा सांगतों ते भावें वंदा । प्रीतीने गोविंदा हें चि एक आवडे ॥१॥
टाळ वाद्या गीत नृत्य अंतःकरणें प्रेमभरित । वाणिता तो कीर्त तद्भावने लेखावा ॥ध्रु.॥
नये अळसें मोडूं अंग कथे कानवडें हुंग । हेळणेचा रंग दावी तो चांडाळ ॥२॥
तोंडी विडा माने ताठा थोरपणे धाली गेंठा । चित्ती नेदी नामपाठा गोष्टी लावी तो चांडाळ ॥४॥
कथे इच्छी मान दावूनियां थोरपण रजा । संकोच न लुगडी सांवरी तो चांडाळा ॥५॥
आपण बैसे बाजेवरी सामान हरिच्या दासां धरी । तरि तो सुळावरि वाहिजे निश्चयेसीं ॥६॥
येतां नकरी नमस्कार कर जोडोनियां नम्र । न म्हणवितां थोर आणिकां खेटी तो चांडाळ ॥७॥
तुका विनवी जना कथे नाणावें अवगुणा । करा नारायणा ॠणी समर्पक भावें ॥८॥
हरिकथेच्या वेळचे नियम सांगताना संत तुकाराम महाराज म्हणतात की कथेच्या वेळी आळस देणे, तिरस्कार करणे, तोंडात विडा ठेवून ताठ मानेने बसणे, किंवा स्वतःचे थोरपण दाखवणे हे अयोग्य आहे. कथेच्या ठिकाणी जो सन्मान मागतो, इतरांचा अनादर करतो किंवा संत-हरिदासांना तुच्छ मानतो, तो नीच वृत्तीचा समजावा. लोकांना विनंती आहे की कथेत हे अवगुण आणू नका, तर नम्र भावाने नारायणाला आपलेसे करून घ्या.
॥ अभंग २३४६ ॥ अभंग रचना
कथा देवाचें ध्यान । कथा साधना मंडण । कथे ऐसें पुण्य आणीक नाहीं सर्वथा ॥१॥
ऐसा साच खरा भाव । कथेमाजी उभा देव ॥ध्रु.॥
मंत्र स्वल्प जना उच्चारितां वाचे मना । म्हणतां नारायणा क्षणें जळती महा दोष ॥२॥
भावें करितां कीर्तन तरे तारी आणीक जन । भेटे नारायण संदेह नाहीं म्हणे तुका ॥३॥
हरिकथा हेच देवाचे खरे ध्यान आहे आणि ते सर्व साधनांचे भूषण आहे. हरिकथेसारखे दुसरे कोणतेही पुण्य नाही. जिथे असा खरा भाव असतो, तिथे देव स्वतः उभा राहतो. 'नारायण' या सोप्या मंत्राचा उच्चार करताच क्षणात मोठे दोष जळून जातात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की भावाने कीर्तन करणारा स्वतः तर तरतोच, पण इतरांनाही तारतो आणि त्याला नक्की नारायण भेटतो.
॥ अभंग २३४७ ॥ अभंग रचना
कथा त्रिवेणीसंगम देव भक्त आणि नाम । तेथींचें उत्तम चरणरज वंदितां ॥१॥
जळती दोषांचे डोंगर शुद्ध होती नारी नर । गाती ऐकती सादर जे पवित्र हरिकथा ॥ध्रु.॥
तीर्थी तया ठाया यावे पुनीत व्हावया । पर्वकाळ पायां तळीं वसे वैष्णवां॥२॥
अनुपम्य हा महिमा नाहीं द्यावया उपमा । तुका म्हणे ब्रम्हा नेणे वर्णू या सुखा ॥३॥
हरिकथा हा देव, भक्त आणि नाम यांचा त्रिवेणी संगम आहे, तिथली धूळ मस्तकी वंदनीय आहे. जे आदराने हरिकथा गातात आणि ऐकतात, त्यांचे दोषांचे डोंगर जळून जातात आणि ते पवित्र होतात. सर्व तीर्थे पवित्र होण्यासाठी अशा ठिकाणी येतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की या सुखाचा महिमा अथांग आहे, ज्याचे वर्णन ब्रह्मासुद्धा करू शकत नाही.
॥ अभंग २३४८ ॥ अभंग रचना
सांडूनि कीर्तन न करीं आणीक काज । नाचेन निर्लज्ज तुझ्या रंगीं ॥१॥
आवडीचें आर्त पुरवीं पंढरिराया । शरण तुझ्या पायां या चि लागीं ॥ध्रु.॥
टाळी वाहूनियां विठ्ठल म्हणेन । तेणें निवारीन भवश्रम ॥२॥
तुका म्हणे देवा नुपेक्षावें आम्हां । न्यावें निजधामा आपुलिया ॥३॥
कीर्तन सोडून मी दुसरे कोणतेही काम करणार नाही आणि तुझ्या भक्तीच्या रंगात निर्लज्ज होऊन नाचेन. हे पंढरीराया, माझ्या या आवडीची आस पूर्ण कर, म्हणूनच मी तुझ्या चरणांना शरण आलो आहे. टाळ्या वाजवून विठ्ठलाचे नाव घेईन आणि संसाराचा सर्व त्रास दूर करीन. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की हे देवा, आमची उपेक्षा करू नकोस आणि आम्हाला तुझ्या निजधामाला घेऊन जा.
॥ अभंग २३४९ ॥ अभंग रचना
जळती कीर्तनें । दोष पळतील विघ्नें ॥१॥
हें चि बिळवंत गाढें । आनंद करूं दिंडीपुढें ॥ध्रु.॥
किळ पापाची हे मूर्ति । नामखड्ग घेऊं हातीं ॥२॥
तुका म्हणे जाऊं । बळें दमामे ही लावूं ॥३॥
हरिकीर्तनाने सर्व दोष आणि विघ्ने जळून पळून जातात. हे भक्तीचे बळ अत्यंत श्रेष्ठ आहे, म्हणून आम्ही दिंडीच्या पुढे आनंदोत्सव करू. पापांचा नाश करण्यासाठी आम्ही हातात 'नाम' रुपी खड्ग (तलवार) घेतले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की आम्ही मोठ्या धैर्याने आणि आनंदाने भक्तीचा निनाद करत पुढे जाऊ.
॥ अभंग २३५० ॥ अभंग रचना
यम सांगे दूतां तुम्हां नाहीं तेथें सत्ता । जेथें होय कथा सदा घोष नामाचा ॥१॥
नका जाऊं तया गांवां नामधारकाच्या शिवां । सुदर्शन येवा घरटी फिरे भोंवती ॥ध्रु.॥
चक्र गदा घेउनी हरि उभा असे त्यांचे द्वारीं । लIमी कामारी रिद्धिसिद्धीसहित ॥२॥
ते बिळयाशिरोमणी हरिभक्त ये मेदिनी । तुका म्हणे कानीं यम सांगे दूतांचे ॥३॥
यमराज आपल्या दूतांना बजावून सांगतो की, जिथे सदा नामाचा गजर आणि हरिकथा चालते, तिथे तुमची सत्ता चालणार नाही. नामधारकांच्या सीमेभोवती सुदर्शन चक्र फिरत असते, म्हणून तिकडे जाऊ नका. स्वतः हरी चक्र-गदा हाती धरून लक्ष्मी आणि रिद्धी-सिद्धींसह त्यांच्या दारात उभा असतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की यमराज दूतांच्या कानात हेच सांगतो की पृथ्वीवरील हे हरिभक्त महाबली आहेत.
॥ अभंग २३५१ ॥ अभंग रचना
कान्हया रे जगजेठी । देई भेटी एकवेळे ॥१॥
काय मोकलिलें वनीं । सावजांनीं वेढिलें ॥ध्रु.॥
येथवरी होता संग । अंगें अंग लपविलें ॥२॥
तुका म्हणें पाहिलें मागें । एवढ्या वेगें अंतरला ॥३॥
हा गवळणीच्या रूपातील अभंग आहे. हे कान्हा, जगजेठी, आम्हाला एका वेळी तरी दर्शन दे! आम्हाला या अरण्यात एकटे सोडून का गेलास? इथे हिंस्त्र श्वापदांनी (संसाराच्या विकारांनी) वेढले आहे. आतापर्यंत तू आमच्यासोबत होतास आणि अचानक स्वतःला लपवून घेतलेस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की मागे वळून पाहिले तर तू इतक्या वेगाने दुरावला होतास.
॥ अभंग २३५२ ॥ अभंग रचना
आपुल्या आम्ही पुसिलें नाही । तुज कांहीं कारणें ॥१॥
मागें मागें धांवत आलों । कांहीं बोलों यासाटीं ॥ध्रु.॥
बहुत दिस होतें मनीं । घ्यावी धणी एकांतीं ॥२॥
तुका म्हणे उभा राहें । कान्हो पाहें मजकडे ॥३॥
आम्ही आमच्या स्वार्थासाठी तुला काही विचारले नाही, फक्त तुझ्याशी थोडे बोलावे म्हणूनच मागे मागे धावत आलो आहोत. तुला एकांत गाठून मनातील सर्व गोडी अनुभवावी अशी खूप दिवसांची इच्छा होती. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की हे कान्हा, जरा थांब आणि माझ्याकडे पाहा.
॥ अभंग २३५३ ॥ अभंग रचना
धन्य बा ह्या ऐशा नारी । घरीं दारीं नांदती ॥१॥
चोरूनिया तुजपाशीं । येतां त्यांसी न कळतां ॥ध्रु.॥
दोन्हीं ठायीं समाधान । सम कठीण बहुतचि ॥२॥
तुका म्हणे जीवासाठीं । दुर्लभ भेटी ते देवा ॥३॥
या गोपी धन्य आहेत ज्या घराची आणि संसाराची कर्तव्ये सांभाळत नांदतात, आणि कोणाला कळू न देता चोरून तुझ्यापाशी येतात. संसार आणि भक्ती या दोन्ही ठिकाणी समतोल राखणे अत्यंत कठीण आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की अशा निष्काम भेटीसाठी देवाची प्राप्ती होणे अत्यंत दुर्मिळ आहे.
॥ अभंग २३५४ ॥ अभंग रचना
उदासीना पावल्या वेगीं । अंगा अंगीं जडलिया ॥१॥
वेटाळिला भोंवता हरी । मयोरफेरीं नाचती ॥ध्रु.॥
मना आले करिती चार । त्या फार हा एकला ॥२॥
तुका म्हणे नारायणीं । निराजनी मीनलिया ॥३॥
ज्या संसारातून उदासीन झाल्या, त्या गोपी वेगाने भगवंताला जाऊन मिळाल्या आणि त्याच्याशी एकरूप झाल्या. हरीने त्यांना सभोवताली वेढले आहे आणि त्या मयुरासारख्या आनंदाने नाचत आहेत. भगवंत एकच असला तरी त्या सर्वांच्या मनोकामना पूर्ण करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की त्या सर्व गोपी नारायणाच्या प्रेमात तल्लीन झाल्या आहेत.
॥ अभंग २३५५ ॥ अभंग रचना
विशमाची शंका वाटे । सारिखें भेटे तरी सुख ॥१॥
म्हणऊनि चोरिलें जना । आल्या राणां एकांतीं ॥ध्रु.॥
दुजियासी कळों नये । जया सोय नाहीं हे ॥२॥
तुका म्हणे मोकळें मन । नारायण भोगासी ॥३॥
जगात दुजाभाव असल्यामुळे शंका निर्माण होते, पण समान भावाने भेटल्यास सुख मिळते. म्हणूनच जगाच्या नजरा चुकवून त्या वनात एकांतात आल्या. ज्यांना भक्तीचा मार्ग ठाऊक नाही, अशा दुसऱ्या कोणाला हे कळू नये. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की मोकळ्या मनाने नारायणाच्या प्रेमानंदाचा उपभोग घ्यावा.
॥ अभंग २३५६ ॥ अभंग रचना
आलिंगन कंठाकंठीं । पडे मिठी सर्वांगें ॥१॥
न घडे मागें परतें मन । नारायण संभोगी ॥ध्रु.॥
वचनासी वचन मिळे । रिघती डोळे डोळियांत ॥२॥
तुका म्हणे अंतर्ध्यानीं । जीव जीवनीं विराल्या ॥३॥
गोपींचा आणि भगवंताचा असा सर्वांगाने आलिंगनाचा योग घडून आला की मन पुन्हा संसाराकडे परतू शकत नाही. शब्दांना शब्द मिळतात आणि डोळ्यांत डोळे मिसळतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की जसे पाणी पाण्यात मिसळते, तसे गोपींचे जीव अंतर्ध्यानात नारायणाशी एकरूप झाले.
॥ अभंग २३५७ ॥ अभंग रचना
कोणी सुना कोणी लेंकी । कोणी एकी सतंता ॥१॥
अवघियांची जगनिंद । जाली धिंद सारखी ॥ध्रु.॥
अवघ्या अवघ्या चोरा । विना वरा मायबापा ॥२॥
तुका म्हणे करा सेवा । आलें जीवावर तरी ॥३॥
या गोपींमध्ये कोणी सुना, कोणी मुली, तर कोणी गृहिणी होत्या. जगात त्यांची निंदा झाली तरी त्याची त्यांनी पर्वा केली नाही. त्यांनी जगाचे नियम सोडून भगवंताचा स्वीकार केला. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की अगदी जीवावर बेतले तरी भगवंताची सेवा सोडू नये.
॥ अभंग २३५८ ॥ अभंग रचना
येथील जें एक घडी । तये जोडी पार नाहीं ॥१॥
ती त्यांचा सासुरवास । कैंचा रस हा तेथें ॥ध्रु.॥
अवघे दिवस गेले कामा । हीं जन्मा खंडण ॥२॥
तुका म्हणे रतल्या जनीं । सोडा झणी कान्होबा ॥३॥
कृष्णभेटीच्या या एका घडीच्या सुखाला कोणतीही उपमा नाही, तिथे संसारातील सासुरवासाचा त्रास उरत नाही. संसारातील दिवस केवळ कामात निघून जातात, पण भक्तीची ही घडी जन्माच्या फेऱ्यातून मुक्त करते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की ज्या भगवंताच्या प्रेमात रंगल्या आहेत, त्यांनी कान्हाला कधीही सोडू नये.
॥ अभंग २३५९ ॥ अभंग रचना
चिंता नाहीं गांवीं विष्णुदासांचिये । घोष जयजयकार सदा ॥१॥
नारायण घरीं सांठविलें धन । अवघे चि वाण तया पोटीं ॥ध्रु.॥
सवंग सकळां पुरे धणीवरी । सेवावया नारी नर बाळा ॥२॥
तुका म्हणे येणें आनंदी आनंदु । गोविंदें गोविंदु पिकविला ॥३॥
विष्णुदासांच्या नगरात कसलीही चिंता नसते, तिथे सदा नामाचा जयजयकार चालू असतो. त्यांनी स्वतःच्या हृदयात नारायणाचे धन साठवून ठेवले आहे, जिथे सर्व सुखे सामावलेली आहेत. हे भक्तीचे धन सर्वांना तृप्त होईपर्यंत पुरेसे पडते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की या भक्तीमुळे चोहीकडे आनंदी आनंद पसरला असून गोविंदाने सर्वांमध्ये गोविंदच प्रकट केला आहे.
॥ अभंग २३६० ॥ अभंग रचना
करिती तया वेवसाव आहे । येथें व्हा रे साहे एकां एक ॥१॥
गातां आइकतां समान चि घडे । लाभें लाभ जोडे विशेषता ॥ध्रु.॥
प्रेमाचें भरतें भातें घ्यावें अंगीं । नटे टाळी रंगीं शूरत्वेंसी ॥२॥
तुका म्हणे बहुजन्मांचे खंडण । होइल हा सीण निवारोनि ॥३॥
ज्यांचा भक्तीचा व्यवसाय आहे, त्यांनी एकमेकांना साहाय्य केले पाहिजे. हरिनाम गाणे आणि ऐकणे या दोन्हीतून समान लाभ होतो. प्रेमाचे भरते अंगात आणून धैर्याने टाळ्या वाजवत भक्तीत नाचावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की याने अनेक जन्मांचा त्रास दूर होऊन जन्माचे सार्थक होईल.
॥ अभंग २३६१ ॥ अभंग रचना
नाहीं घाटावें लागत । एका सितें कळें भात ॥१॥
क्षीर निवडितें पाणी । चोंची हंसाचिये आणी ॥ध्रु.॥
आंगडें फाडुनि घोंगडें करी । अवकळा तये परी ॥२॥
तुका म्हणे कण । भुसीं निवडे कैंचा सीण ॥३॥
पूर्ण भात शिजला आहे की नाही हे पाहण्यासाठी सर्व शिजवायची गरज नसते, एका शितावरून भाताची परीक्षा होते. जसा हंस चोचीने दूध आणि पाणी वेगळे करतो, तसा ज्ञानी माणूस सार ग्रहण करतो. चांगले कपडे फाडून घोंगडी पांघरणाऱ्याची जशी अवकळा होते, तसे खोट्या साधकांचे होते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की फोफशा भुसातून धान्य शोधण्याचा प्रयत्न करणे हा व्यर्थ कष्ट आहे.
॥ अभंग २३६२ ॥ अभंग रचना
सालोमालो हरिचे दास । म्हणउन केला अवघा नास ॥१॥
अवघें बचमंगळ केलें । म्हणती एकांचें आपुले ॥ध्रु.॥
मोडूनि संतांचीं वचनें । करिती आपणां भूषणें ॥२॥
तुका म्हणे कवी । जगामधीं रूढ दावी ॥३॥
स्वतःला वर वर हरिचे दास म्हणवून घेणाऱ्यांनी भक्तीचा नाश केला आहे. संतांच्या वचनांची तोडमोड करून ते स्वतःच्या नावाने प्रसिद्ध करतात आणि स्वतःला कवी म्हणून मिरवतात. संत तुकाराम महाराज अशा ढोंगी आणि बनावट कवींचा धिक्कार करतात.
॥ अभंग २३६३ ॥ अभंग रचना
जायाचे अळंकार । बुडवूनि होती चोर ॥१॥
त्यांसी ताडणाची पूजा । योग घडे बर्‍या वोजा ॥ध्रु.॥
अभिलाषाच्या सुखें । अंतीं होती काळीं मुखें ॥२॥
तुका म्हणे चोरा । होय भूषण मातेरा ॥३॥
दुसऱ्याचे अलंकार चोरून स्वतः घालणारे जसे चोर असतात, त्यांना शिक्षेचीच पूजा (ताडण) योग्य ठरते. वासनेच्या सुखाच्या आशेने शेवटी तोंड काळे होते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की दुसऱ्याच्या विचारांची आणि दागिन्यांची चोरी करणाऱ्या चोरांच्या दागिन्यांची शेवटी मातीच होते.
॥ अभंग २३६४ ॥ अभंग रचना
कालवूनि विष । केला अमृताचा नास ॥१॥
ऐशा अभाग्याच्या बुद्धि । सत्य लोपी नाहीं शुद्धि ॥ध्रु.॥
नाक कापुनि लावी सोनें । कोण अळंकार तेणें ॥२॥
तुका म्हणे बावी । मोडूनि मदार बांधावी ॥३॥
विषाची भेसळ करून ज्यांनी अमृताचा नाश केला, अशा अभागी लोकांच्या बुद्धीत सत्य लोप पावले आहे. स्वतःचे नाक कापून सुवर्णाचे दागिने घालण्यात कसले आले आहे सौंदर्य? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की विहीर बुजवून इमारत बांधण्यासारखा हा मूर्खपणा आहे.
॥ अभंग २३६५ ॥ अभंग रचना
कण भुसाच्या आधारें । परि तें निवडितां बरें ॥ काय घोंगालि पाधाणी । ताकामध्यें घाटी लोणी ॥ध्रु.॥
सुइणीपुढें चेंटा । काय लपविसी चाटा ॥२॥
तुका म्हणे ज्ञान । दिमाकाची भनभन ॥३॥
धान्याचे कण भुशामध्ये असतात, पण ते निवडून वेगळे करणेच योग्य असते. ताकात लोणी घोटण्याऐवजी निव्वळ फेसाची घोंगडी कशाला बाळगायची? बाळंतिणीच्या सुइणीपुढे पोट कसे लपवणार? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की आचरणाशिवाय केवळ दिमाख दाखवणारे ज्ञान ही व्यर्थ भणभण आहे.
॥ अभंग २३६६ ॥ अभंग रचना
विकल तेथें विका । माती नांव ठेवूनि बुका ॥१॥
हा तो निवाड्याचा ठाव । खर्‍या खोट्या निवडी भाव ॥ध्रु.॥
गर्‍हवारे हा विधि । पोट वाढविलें चिंधीं ॥२॥
लावूं जाणे विल्हे। तुका साच आणिक कल्हे ॥३॥
जिथे गिऱ्हाईक अंध आहे, तिथे मातीला 'बुका' (सुगंधी द्रव्य) नाव देऊन विकले जाते. पण ही संतांची सभा खऱ्या-खोट्याचा निवाडा करणारी आहे. चिंध्या पोटात भरून फुगणाऱ्या लोकांपासून सावध राहावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की सत्य काय आणि असत्य (कल्हे) काय, याचा योग्य निवाडा संतच करू शकतात.
॥ अभंग २३६७ ॥ अभंग रचना
विषयीं अद्वये । त्यासी आम्हां सिवो नये ॥१॥
देव तेथुनि निराळा । असे निष्काम वेगळा ॥ध्रु.॥
वासनेची बुंथी । तेथें कैची ब्रम्हस्थिति ॥२॥
तुका म्हणे असतां देहीं । तेथें नाही जेमेतीं ॥३॥
जो विषयात गुंतलेला असून अद्वैताच्या गप्पा मारतो, त्याला आम्ही शिवतही नाही. भगवंत अशा लोकांपासून निराळा आणि निष्काम राहतो. मनात वासनेचे जाळे असताना ब्रह्मस्थिती कशी प्राप्त होणार? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की देहात राहूनही जो निष्काम नाही, त्याला खरी भक्ती लाभत नाही.
॥ अभंग २३६८ ॥ अभंग रचना
नमितों या देवा । माझी एके ठायीं सेवा ॥१॥
गुणअवगुण निवाडा । म्हैस म्हैस रेडा रेडा ॥ध्रु.॥
जनीं जनार्दन । साक्ष त्यासी लोटांगण ॥२॥
तुका म्हणे खडे । निवडू दळणीं घडघडे ॥३॥
मी एका भगवंतालाच नमस्कार करतो आणि माझी सेवा एकाच ठिकाणी समर्पित आहे. गुण आणि अवगुणांचा निवाडा स्पष्ट आहे—म्हैस ती म्हैस आणि रेडा तो रेडाच. लोकांमध्ये जनार्दन पाहाणाऱ्या संतांना माझे लोटांगण आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की जसे दळणात आलेले खडे वेगळे काढले जातात, तसे खोटे-खरे आपोआप उघड पडते.
॥ अभंग २३६९ ॥ अभंग रचना
जीव जीती जीवना संगें । मत्स्या मरण त्या वियोगें ॥१॥
जया चित्तीं जैसा भाव । तयां जविळ तैसा देव ॥ध्रु.॥
सकळां पाडीये भानु । परि त्या कमळाचें जीवनु ॥२॥
तुका म्हणे माता । वाहे तान्हे याची चिंता ॥३॥
मासे पाण्यासोबतच जगतात आणि पाण्याचा वियोग झाला की मरतात. ज्याच्या मनात जसा भाव असतो, भगवंत त्याच्या तितकाच जवळ असतो. सूर्य सर्वांवर प्रकाश टाकतो, पण कमळच त्याच्या प्रकाशाने उमलते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की जशी आई आपल्या लहान बाळाची चिंता वाहते, तसा देव भक्तांची काळजी घेतो.
॥ अभंग २३७० ॥ अभंग रचना
मुंगीचिया घरा कोण जाय मूळ । देखोनियां गूळ धांव घाली ॥१॥
याचकाविण काय खोळंबला दाता । तोचि धांवे हिता आपुलिया ॥ध्रु.॥
उदक अन्न काये म्हणे मज खा ये । भुकेला तो जाये चोजवीत ॥२॥
व्याधी पिडिला धांवे वैद्याचिया घरा । दुःखाच्या परिहारा आपुलिया ॥३॥
तुका म्हणे जया आपुलें स्वहित । करणें तो चि प्रीत धरी कथे ॥४॥
मुंगीला आमंत्रण द्यायला कोणी जात नाही, ती गूळ दिसताच स्वतःहून धाव घेते. दाता कधी याचकाची वाट पाहत थांबत नाही, याचकच स्वतःच्या हितासाठी धावतो. अन्न-पाणी कोणी मला खा असे म्हणत नाही, भुकेलेला माणूसच ते शोधत जातो. आजारी माणूस दुःखाच्या निवारणासाठी वैद्याच्या घरी धाव घेतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की ज्याला स्वतःचे कल्याण करून घ्यायचे आहे, तोच हरिकथेशी प्रेम धरतो.
॥ अभंग २३७१ ॥ अभंग रचना
जन्मांतरिंचा परिट न्हावी । जात ठेवी त्यानें तें ॥१॥
वाखर जैसा चरचरी । तोंड करी संव दणी ॥ध्रु.॥
पूर्व जन्म शिखासूत्र । मळ मूत्र अंतरीं ॥२॥
तुका म्हणे करिती निंदा । धुवटधंदा पुढिलांचा ॥३॥
पूर्वजन्माचे संस्कार आणि स्वभाव माणूस पाळत असतो. कुटाळ माणूस कुदळीसारखा/वाखरासारखा नेहमी इतरांची निंदाच करत राहतो. अंतःकरणात मळ आणि घाण भरलेली असते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की असे लोक केवळ इतरांचे दोष धुण्याचे आणि निंदा करण्याचेच काम करत राहतात.
॥ अभंग २३७२ ॥ अभंग रचना
नाम दुसी त्याचें नको दरषण । विष तें वचन वाटे मज ॥१॥
अमंगळ वाणी नाइकवे कानीं । निंदेची पोहोचणी उठे तेथें ॥ध्रु.॥
काय लभ्य त्याचिये वचनीं । कोणत्या पुराणीं दिली ग्वाही ॥२॥
काय आड लावूं त्याचिया तोंडासी । आतां या जिभेसी काय करूं ॥३॥
तुका म्हणे संत न मनिती त्यांस । घेऊं पाहे ग्रास यमदूत ॥४॥
जो भगवंताच्या नामाचा द्वेष करतो, त्याचे तोंडही पाहू नये; त्याचे बोलणे मला विषासारखे वाटते. अशा लोकांची अमंगल वाणी कानांनी ऐकू नये. त्यांच्या शब्दांतून काय लाभ होणार? कोणत्या पुराणाने त्यांच्या मताला मान्यता दिली आहे? संत तुकाराम महाराज म्हणतात की अशा निंदकांना संत कधीही मानत नाहीत आणि यमदूत त्यांना जिकडे तिकडे ग्रासण्यासाठी टपलेले असतात.
॥ अभंग २३७३ ॥ अभंग रचना
येऊनि नरदेहा झांकितील डोळे । बळें चि अंधळे होती लोक ॥१॥
उजडासरसी न चलती वाट । पुढील बोभाट जाणोनियां ॥ध्रु.॥
बहु फेरे आले सोसोनि वोळसा । पुढें नाहीं ऐसा लाभ मग ॥२॥
तुका म्हणे जाऊं सादावीत वाट । भेटे तरी भेटो कोणी तरी ॥३॥
मानव जन्म मिळूनही लोक डोळे झाकून घेतात आणि बालिशपणे आंधळे बनतात. ज्ञानाचा प्रकाश असूनही ते सन्मार्गाने चालत नाहीत. अनेक जन्म-मरणांचे फेरे सोसल्यानंतर हा दुर्मिळ नरदेह मिळाला आहे, पुढे असा लाभ पुन्हा मिळणार नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की मी सर्वांना ओरडून सन्मार्ग दाखवत आहे, कोणीतरी तरी या मार्गाने यावे!
॥ अभंग २३७४ ॥ अभंग रचना
नव्हे जोखाईं जोखाईं । मायराणी मेसाबाईं ॥१॥
बिळया माझा पंढरिराव । जो या देवांचा ही देव ॥ध्रु.॥
रंडी चंडी शक्ति । मद्यमांस भिक्षती ॥२॥
बहिरव खंडेराव । रोटीसुटीसाटीं देव ॥३॥
गणोबा विक्राळ । लाडुमोदकांचा काळ ॥४॥
मुंज्या म्हैसासुरें । हें तों कोण लेखी पोरें ॥५॥
वेताळें फेताळें । जळो त्यांचें तोंड काळें ॥६॥
तुका म्हणे चित्तीं । धरा रखुमाईंचा पती ॥७॥
जोखाई, मेसाबाई किंवा इतर क्षुद्र देव-देवता हे माझे दैवत नाहीत. माझा पंढरीनाथ हाच सर्वात बळकट आणि देवांचाही देव आहे. मद्य-मांसाची भिक्षा मागणारे किंवा भाकरी-नैवेद्यासाठी तुष्ट होणारे क्षुद्र देव बापुडे आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की या क्षुद्र दैवतांच्या नादी न लागता केवळ रखुमाईचा पती जो पांडुरंग आहे, त्यालाच मनात दृढ धरा.
॥ अभंग २३७५ ॥ अभंग रचना
पडतां जड भारी । दासीं आठवावा हरी ॥१॥
मग तो होऊं नेदी सीण । आड घाली सुदर्शन ॥ध्रु.॥
नामाच्या चिंतनें । बारा वाटा पळती विघ्नें ॥२॥
तुका म्हणे प्राण । करा देवासी अर्पण ॥३॥
कठीण प्रसंग किंवा संकट आले असता भक्तांनी केवळ हरीचे स्मरण करावे. मग तो भक्ताला त्रास होऊ देत नाही आणि रक्षणासाठी सुदर्शन चक्र आड घालतो. नामाच्या चिंतनाने सर्व विघ्ने बारा वाटांनी पळून जातात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की आपला प्राण भगवंताच्या चरणी अर्पण करा.
॥ अभंग २३७६ ॥ अभंग रचना
मायें मोकलिलें कोठें जावें बळें । आपुलिया बळें न वंचे तें ॥१॥
रुसोनियां पळे सांडुनियां ताट । मागें पाहे वाट यावें ऐसीं ॥ध्रु.॥
भांडवल आम्हां आळी करावी हे । आपणें माये धांवसील ॥२॥
तुका म्हणे आळी करुनियां निकी । देसील भातुकीं बुझाऊनि ॥३॥
आईने सोडले तर लहान मुलाने स्वतःच्या बळावर कुठे जावे? मूल जेवणाचे ताट सोडून रुसून पळून जाते, पण आई मागे बोलावायला येईल अशीच वाट पाहत असते. देवासमोर हट्ट (आळी) करणे हेच आमचे भांडवल आहे, कारण त्यामुळे आईसारखा देव धावून येतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की आम्ही प्रेमाचा हट्ट केला की देव भक्तीचा खाऊ देऊन आमची समजूत काढतो.
॥ अभंग २३७७ ॥ अभंग रचना
नागर गोडें बाळरूप । तें स्वरूप काळीचें ॥१॥
गाईंगोपाळांच्या संगें । आलें लागें पुंडलिका ॥ध्रु.॥
तें हें ध्यान दिगांबर । कटीं कर मिरवती ॥२॥
नेणपणे उगें चि उभें । भक्तिलोभें राहिलें ॥३॥
नेणे वरदळाचा मान । विटे चरण सम उभें ॥४॥
सहज कटावरी हात । दहींभात शिदोरी ॥५॥
मोहरी पांवा गांजिवा पाठीं । धरिली काठी ज्या काळें ॥६॥
रम्य स्थळ चंद्रभागा । पांडुरंगा क्रीडेसी ॥७॥
भीमा दक्षणमुख वाहे । दृष्टी पाहे समोर ॥८॥
तारावेसे मूढ लोक । दिली भाक पुंडलिका ॥९॥
तुका म्हणे वैकुंठवासी । भक्तांपासीं राहिला ॥१०॥
अत्यंत गोड असणारे बाळकृष्ण रूप गाई-गोपाळांसह पुंडलिकाच्या प्रेमापोटी पंढरपुरात आले. दोन्ही हात कमरेवर ठेवून, विटेवर समचरण उभे असलेले हे दिगंबर रूप भक्तीच्या लोभाने तिथेच थांबले. पाठीवर काठी, दहीं-भाताची शिदोरी आणि बासरी घेऊन चंद्रभागेच्या रम्य तीरावर पांडुरंग क्रीडा करतो. अज्ञान लोकांना तारण्यासाठी त्याने पुंडलिकाला वचन दिले. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की असा वैकुंठवासी देव भक्तांच्या प्रेमापोटी पंढरपुरात राहिला.
॥ अभंग २३७८ ॥ अभंग रचना
विठ्ठलनामाचा नाहीं ज्या विश्वास । तो वसे उदास नरकामध्यें ॥१॥
तयासी बोलतां होईंल विटाळ । नेव जाये तो जळस्नान करितां ॥ध्रु.॥
विठ्ठलनामाची नाहीं ज्या आवडी । त्याची काळ घडी लेखिताहे ॥२॥
तुका म्हणे मज विठोबाची आण। जरी प्रतिवचन करिन त्यासी ॥३॥
ज्याचा विठ्ठलनामावर विश्वास नाही, तो जिवंतपणीच नरकात वास करतो. अशा माणसाशी बोलणे हा विटाळ आहे, जो पाण्याने स्नान करूनही धुतला जात नाही. ज्याला नामाची आवडी नाही, त्याचा काळ अगदी जवळ आला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की मला विठोबाची शपथ आहे, मी अशा नास्तिकांशी उत्तर-प्रत्युत्तर किंवा संभाषणही करणार नाही.
॥ अभंग २३७९ ॥ अभंग रचना
तया घडले सकळ नेम । मुखीं विठोबाचें नाम ॥१॥
कांहीं न लगे सिणावें । आणिक वेगळाल्या भावें । वाचे उच्चारावें । रामकृष्णगोविंदा ॥ध्रु.॥
फळ पावाल अवलिळा । भोग वैकुंठ सोहळा ॥२॥
तुका म्हणे त्याच्या नांवें । तो चि होइजेला स्वभावें ॥३॥
ज्याच्या मुखात विठोबाचे नाव आहे, त्याचे सर्व नियम आणि साधने पूर्ण झाली आहेत. इतर साधनांचा त्रास करून घेण्याची गरज नाही, केवळ मुखाने 'राम कृष्ण गोविंद' असा उच्चार करावा. यामुळे सहजच वैकुंठाच्या सुखाचा सोहळा प्राप्त होतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की नामाच्या प्रभावाने माणूस आपोआप भगवद्रूप होऊन जातो.
॥ अभंग २३८० ॥ अभंग रचना
पुराणप्रसिद्ध सीमा । नामतारकमहिमा ॥१॥
मागें जाळी महा दोष । पुढें नाही गर्भवास ॥ध्रु.॥
जें निंदिलें शास्त्रें । वंद्य जालें नाममात्रें ॥२॥
तुका म्हणे ऐसा । त्रिभुवनीं नामठसा ॥३॥
पुराणांमध्ये प्रसिद्ध असलेला भगवंताच्या नामाचा महिमा तारायला समर्थ आहे. हे नाम मागील सर्व महापापे जाळून टाकते आणि पुढे गर्भवासाचा फेरा येऊ देत नाही. ज्यांना शास्त्रांनी निषिद्ध ठरवले, तेही केवळ नामस्मरणाने वंदनीय झाले. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की या नामाचा ठसा तिन्ही लोकांमध्ये उमटलेला आहे.
॥ अभंग २३८१ ॥ अभंग रचना
नाम घेतां न लगे मोल । नाममंत्र नाहीं खोल ॥१॥
दों अक्षरांचें काम । उच्चारावें राम राम ॥ध्रु.॥
नाहीं वर्णाधमयाती । नामीं अवघीं चि सरतीं ॥२॥
तुका म्हणे नाम । चैतन्य निजधाम ॥३॥
नाम घेण्यासाठी कोणतेही मूल्य मोजावे लागत नाही आणि हा मंत्र काही गूढ नाही. केवळ 'राम राम' या दोन अक्षरांचा उच्चार करायचा आहे. यात कुठलाही उच्च-नीच असा वर्ण किंवा जातीचा भेद नाही, नामस्मरणात सर्व समान आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की नाम हेच अंतिम चैतन्य आणि निजधाम (मोक्ष) आहे.
॥ अभंग २३८२ ॥ अभंग रचना
नाम घेतां वांयां गेलां । ऐसा कोणें आईंकिला ॥१॥
सांगा विनवितों तुम्हांसी । संत महंत सद्धि ॠषी ॥ध्रु.॥
नामें तरला नाहीं कोण । ऐसा द्यावा निवडून ॥२॥
सलगीच्या उत्तरा । तुका म्हणे क्षमा करा ॥३॥
नामस्मरण करून कोणी वाया गेला असे कधी कोणी ऐकले आहे का? हे संत, महंत, सिद्ध आणि ऋषींनो, मी तुम्हाला विनंती करतो की नाम घेऊन तरला नाही असा एकतरी माणूस दाखवून द्या. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की माझ्या या सलगीच्या आणि हक्काच्या प्रश्नाबद्दल मला क्षमा करा.
॥ अभंग २३८३ ॥ अभंग रचना
फुकाचें तें लुटा सार । व्हा रे अमर सदैव ॥१॥
नाहीं गर्भवास पुढती । डोंगर जळती दोषांचे ॥ध्रु.॥
उदंड भावें उदंड घ्यावें । नाम गावें आवडी ॥२॥
तुका म्हणे घरिच्या घरीं । देशा उरीं न सीणीजे ॥३॥
फुकट मिळणारे हे नामाचे सार लुटा आणि सदैव अमर व्हा! यामुळे पुढील गर्भवास टळतो आणि पापांचे डोंगर जळून जातात. भरपूर भावाने आवडीने भगवंताचे नाव गा. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की देशांतराचा त्रास न घेता घराच्या घरीच हे साधन शक्य आहे.
॥ अभंग २३८४ ॥ अभंग रचना
प्रीति नाही राया वर्जिली ते कांता । परी तिची सत्ता जगावरी ॥१॥
तैसे दंभी जालों तरी तुझे भक्त । वास यमदूत न पाहाती ॥ध्रु.॥
राजयाचा पुत्र अपराधी देखा । तो काय आणिकां दंडवेल ॥२॥
बाहातरी खोडी परी देवमण कंठीं । तैसो जगजेठी म्हणे तुका ॥३॥
राजाची अवडती राणी असली तरी जगात तिच्या सत्तेचा वचक असतो. तसेच आम्ही जरी ढोंगी असलो तरी तुझे भक्त म्हणवतो, म्हणून यमदूत आमच्याकडे पाहू शकत नाहीत. राजाचा मुलगा जितका अपराधी असला तरी इतर कोणी त्याला शिक्षा करू शकत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की अंगात ७२ खोडी असल्या तरी गळ्यात देवमणी (कौस्तुभ) असल्यावर जशी प्रतिष्ठा मिळते, तसे तुझे नाव धारण केल्याने आमचे रक्षण होते.
॥ अभंग २३८५ ॥ अभंग रचना
करावा उद्धार किंवा घ्यावी हारी । एका बोला स्थिरी राहें देवा ॥१॥
निरसनें माझा होईंल संदेह । अवघें चि आहे मूळ पायीं ॥ध्रु.॥
राहिलों चिकटूण कांहीं चि न कळे । कोणा नेणों काळे उदय भाग्य ॥२॥
तुका म्हणे बहु उद्वेगला जीव । भाकीतसें कीव देवराया ॥३॥
हे देवा, माझा उद्धार कर किंवा तुझी हार मान; पण एका निर्णयावर स्थिर राहा. माझा सर्व संदेह दूर कर, कारण सर्व गोष्टींचे मूळ तुझ्या चरणांशीच आहे. मी तुझ्या चरणांना घट्ट पकडून राहिलो आहे, माझे भाग्य कधी उजळेल हे मी जाणत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की माझा जीव खूप उद्विग्न झाला आहे, म्हणून मी देवरायाकडे करुणा भाकत आहे.
॥ अभंग २३८६ ॥ अभंग रचना
आलिया भोगासी असावें सादर । देवावरी भार घालूनियां ॥१॥
मग तो कृपासिंधु निवारी सांकडें । येर तें बापुडें काय रंके ॥ध्रु.॥
भयाचिये पोटीं दुःखाचिया रासी । शरण देवासी जातां भले ॥२॥
तुका म्हणे नव्हे काय त्या करितां । चिंतावा तो आतां विश्वंभर ॥३॥
देहाच्या प्रारब्धाने जे भोग समोर येतील, ते देवावर भार घालून सहन करावेत. मग तो कृपासिंधू देव स्वतः संकटाचे निवारण करतो. इतर केविलवाणी संसारी माणसे काय मदत करणार? भयापोटी दुःखाच्या राशी साचल्या असताना देवाला शरण जाणे हेच योग्य आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की भगवंत काय करू शकत नाही? म्हणून त्या विश्वंभराचेच नित्य चिंतन करावे.
॥ अभंग २३८७ ॥ अभंग रचना
भोग तो न घडे संचितावांचूनि । करावें तें मनीं समाधान ॥१॥
म्हणऊनी मनीं मानूं नये खेदु । म्हणावा गोविंद वेळोवेळां ॥ध्रु.॥
आणिकां रुसावें न लगे बहुतां । आपुल्या संचितावांचूनियां ॥२॥
तुका म्हणे भार घातलिया वरी । होईंल कैवारी नारायण ॥३॥
आपल्या संचिताशिवाय (प्रारब्धाशिवाय) कोणताही भोग घडत नाही, म्हणून मनात समाधान मानावे. संकटात मनात दुःख करू नये, तर वेळोवेळी गोविंद नामाचा जप करावा. आपल्या कर्माशिवाय आपण इतरांवर रुसण्यात काही अर्थ नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की सर्व भार देहावर न ठेवता देवावर टाकला की नारायण स्वतः आपला पाठीराखा होतो.
॥ अभंग २३८८ ॥ अभंग रचना
निर्वैर व्हावें सर्वभूतांसवें । साधन बरवें हें चि एक ॥१॥
तरी च अंगीकार करिल नारायण । बडबड तो सीण येणेंविण ॥ध्रु.॥
सोइरें पिशुन समान चि घटे । चित्ती पर ओढे उपकारी ॥२॥
तुका म्हणे चित्ती जालिया निर्मळ । तरि च सकळ केलें होय ॥३॥
सर्व प्राणिमात्रांशी वैरभाव सोडून निर्वैर होणे हेच सर्वात उत्तम साधन आहे. तरच नारायण आपला स्वीकार करेल, अन्यथा बाकी सर्व बडबड व्यर्थ कष्ट ठरेल. नातेवाईक असो वा शत्रू, सर्वांशी समान भावाने वागावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की अंतःकरण निर्मळ झाले, तरच सर्व साधने सिद्ध झाली असे समजावे.
॥ अभंग २३८९ ॥ अभंग रचना
दिली चाले वाचा । क्षय मागिल्या तपाचा ॥१॥
रिद्धि सिद्धि येती घरा । त्याचा करिती पसारा ॥ध्रु.॥
मानदंभांसाटीं । पडे देवासवें तुटी ॥२॥
तुका म्हणे मेवा । कैचा वेठीच्या नदवां ॥३॥
शाप किंवा वर देण्याची वाचा सिद्ध झाली की पूर्वीच्या तपाचा क्षय होतो. रिद्धी-सिद्धी घरात आल्या की लोक त्यांचा बडेजाव मांडतात. मान-सन्मान आणि ढोंगामुळे देवाशी असणारा संबंध तुटून जातो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की वेठबिगारी करणाऱ्याला जसा मेवा मिळत नाही, तसे दंभाने देव मिळत नाही.
॥ अभंग २३९० ॥ अभंग रचना
तापल्यावांचून नव्हे अळंकार । पिटूनियां सार उरलें तें ॥१॥
मग कदाकाळीं नव्हे शुद्ध जाति । नासें शत्रु होती मित्र ते चि ॥ध्रु.॥
किळवर बरें भोगूं द्यावें भोगा । फांसिलें तें रोगा हातीं सुटे ॥२॥
तुका म्हणे मन करावें पाठेळ । साहावे चि जाळ सिजेवरि ॥३॥
आगीत तापवल्याशिवाय आणि ठोकल्याशिवाय सोन्याचा शुद्ध अलंकार बनत नाही. शुद्ध धातू तावून-सुलाखूनच निघतो. प्रारब्धाचा भोग शांतपणे भोगू दिला की जीव रोगाच्या तावडीतून सुटतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की आपले मन सहनशील (पाठेळ) बनवावे आणि दुःखाची झळ सहन करून परिपक्व व्हावे.
॥ अभंग २३९१ ॥ अभंग रचना
पाठेळ करितां न साहावे वारा । साहेलिया ढोरा गोणी चाले ॥१॥
आपणां आपण हे चि कसवटी । हर्षामर्ष पोटीं विरों द्यावें ॥ध्रु.॥
नवनीत तोंवरी कडकडी लोणी । निश्चळ होऊनी राहे मग ॥२॥
तुका म्हणे जरी जग टाकी घाया । त्याच्या पडे पायां जन मग ॥३॥
सुरुवातीला जो लहान वाऱ्याचा झोतही सहन करू शकत नाही, तोच सराव झाल्यावर पाठीवर मोठे ओझे वाहू शकतो. सुख आणि दुःख मनाच्या पोटी पचवणे हीच स्वतःची खरी कसोटी आहे. लोणी काढताना ताक कडकडते, पण नंतर तूप निश्चळ राहते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की जो जगाचे प्रहार शांतपणे सहन करतो, शेवटी हे जगच त्याच्या पाया पडते.
॥ अभंग २३९२ ॥ अभंग रचना
काविळयासी नाहीं दया उपकार । काळिमा अंतर विटाळसें ॥१॥
तैसें कुधनाचें जिणें अमंगळ । घाणेरी वोंगळ वदे वाणी ॥ध्रु.॥
कडु भोंपळ्याचा उपचारें पाक । सेविल्या तिडीक कपाळासी ॥२॥
तुका म्हणे विष सांडूं नेणे साप । आदरें तें पाप त्याचे ठायीं ॥३॥
वळू किंवा कावळ्याला जशी दया किंवा उपकाराची भावना नसते, तसेच वाईट मार्गाने मिळवलेल्या संपत्तीचे जिणे अमंगल असते. त्यांच्या तोंडून घाणेरडी वाणीच बाहेर पडते. कडू भोपळ्याचा कितीही गोड पाक केला तरी त्याने डोकेच दुखते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की साप जसा आपले विष सोडू शकत नाही, तसे दुर्जन आपले पाप सोडू शकत नाहीत.
॥ अभंग २३९३ ॥ अभंग रचना
लाभ खरा नये तुटी । नाहीं आडखळा भेटी ॥१॥
जाय अवघिया देशा । येथें संचलाची तैसा ॥ध्रु.॥
मग न लगे पारखी । अवघीं सकट सारखीं ॥२॥
तुका म्हणे वोळे । रूपें भुलविले डोळे ॥३॥
ज्याला आत्मज्ञानाचा खरा लाभ झाला आहे, त्याला कधीही तोटा येत नाही आणि त्याच्या भगवद्भेटीत कोणताही अडथळा येत नाही. तो कुठेही गेला तरी देव सर्वत्र तसाच भरून राहिलेला दिसतो. मग त्याला पारखी लोकांची गरज उरत नाही, कारण त्याच्यासाठी सर्व ब्रह्मांड एकरूप झालेले असते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात कि बाह्य रूपांवर डोळे भुलतात, पण अंतरंग ओळखावे.
॥ अभंग २३९४ ॥ अभंग रचना
नको आतां पुसों कांहीं । लवलाहीं उसंती ॥१॥
जाय वेगीं पंढरपुरा । तो सोयरा दीनांचा ॥ध्रु.॥
वचनाचा न करीं गोवा । रिघें देवासीं शरण ॥२॥
तुका म्हणे कृपावंता । बहु चिंता दीनाची ॥३॥
आता मला जास्त काही विचारू नकोस, वेळ वाया न घालवता त्वरित पंढरपूरला जा. तो पंढरीनाथ दीनांचा खरा सोयरा आहे. शब्दांच्या जाळ्यात न अडकता देवाला शरण जा. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की त्या कृपावंताला दीनांची आणि भक्तांची फार काळजी आहे.
॥ अभंग २३९५ ॥ अभंग रचना
बुद्धिहीनां जडजीवां । नको देवा उपेक्षूं ॥१॥
परिसावी हे विज्ञापना । आम्हां दीनां दासांची ॥ध्रु.॥
चिंतूनियां आले पाय । त्यांसी काय वंचन ॥२॥
तुका म्हणे पुरुषोत्तमा । करीं क्षमा अपराध॥३॥
हे देवा, आमच्यासारख्या बुद्धीहीन आणि जड जीवांची उपेक्षा करू नकोस. आम्हा दीन दासांची ही विनंती ऐकून घे. जे तुझे पाय धरून आले आहेत, त्यांना तू दूर लोटू नकोस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की हे पुरुषोत्तमा, आमचे सर्व अपराध क्षमा कर.
॥ अभंग २३९६ ॥ अभंग रचना
म्हणऊनि काकुळती । येतों पुढतों पुढती । तुम्हां असे हातीं । कमळापती भांडार ॥१॥
फेडूं आलेती दरद्रि । तरी न लगे उशीर । पुरे अभयंकर । ठाया ठाव रंकाशी ॥ध्रु.॥
कोठें न घली धांव । याजसाठीं तजिली हांव । घेऊं नेदी वाव । मना केला विरोध ॥२॥
कारणांच्या गुणें । वेळ काळ तोही नेणें । तुमच्या कीर्तनें । तुका तुम्हां जागवी ॥३॥
हे कमळापती, तुझ्या हातात सर्व सुखांचे भांडार आहे, म्हणूनच मी वारंवार तुझ्याकडे करुणा भाकत आहे. तू जर गरिबी (दैन्य) घालवायला आलास, तर उशीर लागणार नाही; तुझ्या अभयदानाने या रंकाला आश्रय मिळेल. मी इतर कुठेही धाव घेत नाही, सर्व इच्छा सोडून दिल्या आहेत आणि मनाला रोखून धरले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की वेळेची तमा न बाळगता मी कीर्तनाच्या माध्यमातून तुलाच आळवत आहे.
॥ अभंग २३९७ ॥ अभंग रचना
बहु नांवें ठेविलीं स्तुतीचे आवडी । बहुत या गोडी आली रसा ॥१॥
बहु सोसें सेवन केलें बहुवस । बहु आला दिस गोमट्याचा ॥ध्रु.॥
बहुतां पुरला बहुतां उरला । बहुतांचा केला बहु नट ॥२॥
तुका जाला निकट वृत्ती । बहु काकुलती येऊनियां॥३॥
स्तुतीच्या आवडीने भगवंताची अनेक नावे ठेवली गेली आणि त्यामुळे भक्तीच्या रसाला मोठी गोडी आली. मोठ्या आवडीने या नामरसाचे सेवन केले, त्यामुळे आजचा दिवस अत्यंत शुभ आला आहे. भगवंत सर्वांना पुरून उरला आहे आणि त्याने अनेक रूपे धारण केली आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की अत्यंत करुणेने विनवणी करून मी त्याच्याशी अगदी जवळीक साधली आहे.
॥ अभंग २३९८ ॥ अभंग रचना
येहलोकीं आम्हां वस्तीचें पेणें । उदासीन तेणें देहभावीं ॥१॥
कार्यापुरतें कारण मारगीं । उलंघूनि वेगीं जावें स्थळा ॥ध्रु.॥
सोंगसंपादणी चालवितों वेव्हार । अत्यंतिक आदर नाहीं गोवा ॥२॥
तुका म्हणे वेंच लाविला संचिता । होइल घेतां लोभ कोणां ॥३॥
या मृत्युलोकात आमचा वास म्हणजे मुक्कामाचे एक स्टेशन (मुक्काम) आहे, म्हणूनच आम्ही या देहभावाविषयी उदास आहोत. रस्त्यात लागणाऱ्या कामापुरतेच आमचे नाते आहे, ते पार करून वेगाने निजधामाला जायचे आहे. आम्ही संसारात केवळ नाटकातील पात्राप्रमाणे व्यवहार करतो, त्यात आमचा कोणताही अति-लोभ किंवा अडकणे नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की आम्ही पूर्वसंचित खर्च करत आहोत, त्यात कोणाला कसला लोभ असणार?
॥ अभंग २३९९ ॥ अभंग रचना
रोजकीर्दी जमा धरुनी सकळ । खताविला काळ वरावरी ॥१॥
नाहीं होत झाड्यापाड्याचें लिगाड । हुजराती ते गोड सेवा रूजू ॥ध्रु.॥
चोरासाटीं रदबदल आटा हाश । जळो जिणे दाश बहुताचें ॥२॥
सावधान तुका निर्भर मानसीं । सालझाड्यापाशी गुंपों नेणे ॥३॥
दररोजचा जमा-खर्च हिशेबात धरून आम्ही काळाचा हिशेब पूर्ण केला आहे. आता कुठल्याही हिशेबाचा खटला उरलेला नाही, देवाच्या दरबारात आमची सेवा थेट रुजू झाली आहे. चोरांसाठी (संसारातील विकारांसाठी) मध्यस्थी करून कष्ट घेणाऱ्या अशा दासांच्या जगण्याचा धिक्कार असो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की मी मनाने पूर्णपणे निष्काळजी आणि सावध आहे, मला वर्षाच्या हिशेबात अडकायचे नाही.
॥ अभंग २४०० ॥ अभंग रचना
त्रिविधकर्माचे वेगळाले भाव । निवडूनि ठाव दाखविला॥१॥
आलियाचा झाडा राहिल्याचा ठाव । सुख गौरव संतां अंगीं ॥ध्रु.॥
हिशेबें आलें तें सकळांसी प्रमाण । तेथें नाही आन चालों येत ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं पापपुण्य खतीं । झाड्याची हुजती हातां आली ॥३॥
तीन प्रकारच्या कर्मांचे वेगवेगळे भाव निवडून मूळ स्थान दाखवून दिले आहे. कर्मांचा सर्व हिशेब चुकता झाला असून आता संतांच्या अंगी पूर्ण सुख आणि गौरव उरले आहे. जो कर्माचा हिशेब आहे, तो सर्वांना मान्यच करावा लागतो, तिथे दुसरा कोणताही उपाय चालत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की माझ्या पापे-पुण्याच्या वहीचा (खताचा) हिशेब पूर्ण झाला आहे आणि आता या सर्व हिशेबाची उकल हाताशी आली आहे.
भाग 23 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 25 (पुढे)