॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 25 (2401 ते 2500)
अभंग 2401 ते 2500

सार्थ गाथा: भाग 25

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग २४०१ ॥ अभंग रचना
साकरेचें नाम घेतां कळे गोडी । तैसी आम्हां जोडी वैष्णवांची ॥१॥
मोक्ष गांठी असे ठेविला बांधोनी । सोस तो भजनीं आवडीचा ॥ध्रु.॥
भोजनाची चिंता माय वाहे बाळा । आम्हांसि तरी खेळावरि चित्त ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही देहउपकारें । गाऊं निरंतर नाचों लागों ॥३॥
ज्याप्रमाणे साखरेचे नाव घेताच तिच्या गोडीची आठवण होते किंवा अनुभव येतो, तशीच आम्हा वैष्णवांची एकमेकांशी जोडी व भेट आहे. आम्ही मुक्ती आपल्या गाठीला बांधून ठेवली आहे आणि आम्हाला केवळ देवाच्या भजनाचीच आवड व सोस आहे. आई ज्याप्रमाणे बाळाच्या भोजनाची चिंता वाहते आणि बाळ मात्र खेळाच्या आनंदात निवांत असते, तसेच आमचे चित्त देवाच्या भक्तीच्या खेळात रंगलेले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही या शरीराचा उपयोग केवळ देवाचे गुणगान गाण्यासाठी आणि प्रेमाने नाचण्यासाठीच करतो.
॥ अभंग २४०२ ॥ अभंग रचना
सुखें घेऊं जन्मांतरें । एक बरें इहलोकीं ॥१॥
पंढरीचे वारकरी । होतां थोरी जोडी हे ॥ध्रु.॥
हरिदासांचा समागम । अंगीं प्रेम विसांवे ॥२॥
तुका म्हणे हें चि मन । इच्छादान मागतसे ॥३॥
या मृत्युलोकात पंढरीचे वारकरी होणे ही सर्वात मोठी कमाई आहे. ही प्राप्ती होत असेल तर आम्ही आनंदाने पुढचे जन्मही स्वीकारू. हरिदासांच्या (देवभक्तांच्या) संगतीमुळे अंतःकरणात भक्तीचे प्रेम कायमचे विसावते. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे मन देवाकडे याच एका इच्छेचे दान मागत आहे.
॥ अभंग २४०३ ॥ अभंग रचना
करूं जातां सन्निधान । क्षणि जन पालटे ॥१॥
आतां गोमटे ते पाय । तुझे माय विठ्ठले ॥ध्रु.॥
हें तों आलें अनुभवा । पाहावें जीवावरूनि ॥२॥
तुका म्हणे केला त्याग । सर्वसंग म्हणऊनि ॥३॥
लौकिक माणसांच्या जवळ जाण्याचा प्रयत्न केला तर ते एका क्षणात बदलतात किंवा दूर होतात. म्हणूनच हे विठ्ठल माऊली, आता तुझे चरणच माझ्यासाठी अत्यंत कल्याणकारी आहेत. हा अनुभव मी स्वतःच्या प्राणावरून आणि अनुभवातून घेतला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच मी इतर सर्व लौकिक संबंधांचा आणि मोहाचा त्याग केला आहे.
॥ अभंग २४०४ ॥ अभंग रचना
क्षीर मागे तया रायतें वाढी । पाधानी गधडी ऐशा नांवें ॥१॥
समयो जाणां समयो जाणां । भलतें नाणां भलतेथें ॥ध्रु.॥
अमंगळ वाणी वदवी मंगळी । अशुभ वोंगळी शोभन तें ॥२॥
तुका म्हणे नेणें समयो ठाया ठाव । राहाडी ते वाव नरकाडी ॥३॥
ज्याला दुधाची गरज आहे त्याला रायते वाढणे आणि योग्य वेळेचे भान न ठेवणे हे मूर्खपणाचे लक्षण आहे. योग्य वेळ आणि प्रसंग ओळखा, भलत्या ठिकाणी भलत्याच गोष्टी आणू नका. चांगल्या प्रसंगी अमंगळ किंवा अशुभ बोलणे अयोग्य असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याला स्थान आणि प्रसंगाचे भान नसते, त्याचे वागणे व्यर्थ असून ते दुःखास कारणीभूत ठरते.
॥ अभंग २४०५ ॥ अभंग रचना
विंचा पीडी नांगी । ज्याचा दोष त्याचे अंगीं ॥१॥
केला पाहिजे विचार । मन मित्र दावेदार ॥ध्रु.॥
मधुरा उत्तरीं । रांवा खेळे उरावरी ॥२॥
तुका म्हणे रेडा । सुखें जाती ऐशा पीडा ॥३॥
विंचवाचा दोष त्याच्या नांगीत असतो, म्हणजेच ज्याचा स्वभाव दुष्ट आहे त्याचा दोष त्याच्याजवळच असतो. माणसाने विचार केला पाहिजे की आपले मनच आपले मित्र आहे आणि तेच आपले शत्रूही बनू शकते. गोड बोलण्याने पोपट जसा प्रेमाने छातीवर खेळतो, तसे चांगल्या वर्तनाने प्रेम मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, योग्य विचाराने आणि विवेकाने अशा सर्व पीडा व संकटे सहज दूर होतात.
॥ अभंग २४०६ ॥ अभंग रचना
तीथाअची अपेक्षा स्थळीं वाढे धर्म । जाणावें तें वर्म बहु पुण्य ॥१॥
बहु बरी ऐसी भाविकांची जोडी । काळ नाहीं घडी जात वांयां ॥ध्रु.॥
करूनी चिंतन करवावें आणिकां । तो या जाला लोकां नाव जगीं ॥२॥
तुका म्हणे ऐसे परउपकारी । त्यांच्या पायांवरी डोईं माझी ॥३॥
पवित्र तीर्थक्षेत्री आणि धार्मिक स्थळी धर्माचरण करण्याची इच्छा वाढते; हे वर्म जाणून वागणे हे खूप पुण्याचे आहे. अशा भाविक आणि प्रामाणिक भक्तांची संगती मिळणे फार चांगले आहे, कारण त्यामुळे एक घडीही वेळ वाया जात नाही. स्वतः देवाचे चिंतन करणे आणि इतरांकडूनही करवून घेणे, अशी माणसे जगतात तारणाऱ्या नौकेसारखी असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा परोपकारी संतांच्या पायांवर माझे मस्तक सदैव नतमस्तक आहे.
॥ अभंग २४०७ ॥ अभंग रचना
भयाची तों आम्हां चिंत्तीं । राहो खंती सकेना ॥१॥
समर्पिलों जीवें भावें । काशा भ्यावें कारणें ॥ध्रु.॥
करीन तें कवतुकें। अवघें निकें शोभेल ॥२॥
तुका म्हणे माप भरूं । दिस सारूं कवतुकें ॥३॥
आमच्या चित्तात कसलेही भय उरलेले नाही आणि कोणतीही खंत टिकू शकत नाही. जेव्हा आम्ही स्वतःला काया-वाचा-मनाने देवाला समर्पण केले आहे, तर मग कशाची भीती बाळगायची? आम्ही जे काही करू ते आनंदाने करू आणि ते सर्व देवाला शोभून दिसेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही आमचे आयुष्याचे दिवस आनंदाने आणि देवाच्या कौतुकात घालवू.
॥ अभंग २४०८ ॥ अभंग रचना
पाचारितां धावे । ऐसी ठायींची हे सवे ॥१॥
बोले करुणा वचनीं । करी कृपा लावी स्तनीं ॥ध्रु.॥
जाणे कळवळा । भावसिद्धींचा जिव्हाळा ॥२॥
तुका म्हणे नाम । मागें मागें धांवे प्रेम॥३॥
भक्ताने हाक मारताच देव धावून येतो, हा त्याचा मूळचा स्वभावच आहे. आई ज्याप्रमाणे बाळाला करुणेने बोलते, कृपा करून त्याला छातीशी लावते, तसाच देव भक्ताला जवळ करतो. त्याला भक्तांच्या अंतःकरणातील कळवळा आणि भावाची तळमळ पूर्णपणे माहित असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जिथे देवाचे नाव आणि प्रेम आहे, तिथे देव भक्ताच्या मागे मागे धावत येतो.
॥ अभंग २४०९ ॥ अभंग रचना
कां जी माझे जीवीं । आळस ठेविला गोसावीं ॥१॥
येवढा घात आणीक काय । चिंतनासी अंतराय ॥ध्रु.॥
देहआत्म वंदी । केला घात कुबुद्धी ॥२॥
तुका म्हणे मन । कळवळी वाटे सीण ॥३॥
हे देवा, माझ्या मनात असा आळस का निर्माण केला आहेस? तुझ्या चिंतनात अडथळा येणे यापेक्षा मोठा घात दुसरा कोणता असू शकतो? कुबुद्धीमुळे देह आणि आत्मा यांतील भेद विसरून जीव संसारात अडकतो आणि स्वतःचा घात करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, या आळसामुळे माझे मन तळमळते आणि मला खूप थकवा व खेद वाटतो.
॥ अभंग २४१० ॥ अभंग रचना
दर्शनाचें आर्त जीवा । बहु देवा राहिलें ॥१॥
आतां जाणसी तें करीं । विश्वंभरीं काय उणें ॥ध्रु.॥
येथें जरी उरे चिंता । कोण दाता याहूनी ॥२॥
तुका म्हणे जाणवलें । आम्हां भलें एवढेंच॥३॥
हे देवा, माझ्या जीवाला तुझ्या दर्शनाची खूप मोठी ओढ लागली आहे. आता तुला जसे योग्य वाटेल तसे कर, कारण तू तर विश्वंभर आहेस आणि तुझ्याकडे कशाचीही कमतरता नाही. तुझ्या चरणी आल्यावरही जर मनात चिंता उरली, तर तुझ्यासारखा दुसरा दाता कोण असणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्हाला आता एवढेच चांगले समजले आहे की तुझ्यावर पूर्ण विश्वास ठेवणे हेच श्रेष्ठ आहे.
॥ अभंग २४११ ॥ अभंग रचना
बैसों पाठमोरीं । मना वाटे तैसे करीं ॥१॥
परिं तूं जाणसीं आवडी । बाळा बहुतांचीं परवडी ॥ध्रु.॥
आपुलाल्या इच्छा । मागों जया व्हावें जैशा ॥२॥
तुका म्हणे आईं । नव्हसी उदास विठाईं ॥३॥
हे देवा, वाटल्यास आम्ही तुझ्याकडे पाठ करून बसू, तुझ्या मनाला येईल तसे तू कर. परंतु तू तर आईसारखा आहेस आणि तुला तुझ्या अनेक मुलांची आवड व सवय चांगली ठाऊक आहे. ज्याची जशी इच्छा असेल तसे तो तुझ्याकडे मागतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठू माऊली, तू कधीही तुझ्या मुलांबद्दल उदासीन होत नाहीस.
॥ अभंग २४१२ ॥ अभंग रचना
विश्वंभरा वोळे । बहुत हात कान डोळे ॥१॥
जेथें असे तेथें देखे । मागितलें तें आइके ॥ध्रु.॥
जें जें वाटे गोड । तैसें पुरवितो कोड ॥२॥
तुका म्हणे भेटी । कांहीं पडों नेदी तुटी ॥३॥
हा सर्वव्यापी परमेश्वर सर्वांवर प्रसन्न होतो, त्याला अनंत हात, कान आणि डोळे आहेत. भक्त जिथे असेल तिथे देव त्याला पाहतो आणि त्याने मागितलेली करुणा ऐकतो. भक्ताला जे जे प्रिय वाटते, ते ते लाड तो पुरवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव आपल्या आणि भक्ताच्या भेटीमध्ये कधीही अंतर पडू देत नाही.
॥ अभंग २४१३ ॥ अभंग रचना
दाटे कंठ लागे डोळियां पाझर । गुणाची अपार वृष्टि वरी ॥१॥
तेणें सुखें छंदें घेईंन सोंहळा । होऊनि निराळा पापपुण्यां ॥ध्रु.॥
तुझ्या मोहें पडो मागील विसर । आलापें सुस्वर करिन कंठ ॥२॥
तुका म्हणे येथें पाहिजे सौरस । तुम्हांविण रस गोड नव्हे॥३॥
तुझ्या गुणांचे स्मरण करताच माझा कंठ दाटून येतो आणि डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहू लागतात, जणू तुझ्या कृपेची वृष्टीच होत आहे. त्या भक्तीच्या सुखात पाप आणि पुण्यापासून अलिप्त होऊन मी हा भक्तीचा सोहळा साजरा करीन. तुझ्या प्रेमात पडल्यामुळे मला मागील सर्वांचा विसर पडो आणि माझा आवाज तुझ्या नामघोषाने सुस्वर होवो. तुकाराम महाराज म्हणतात, या भक्तीत खरा गोडवा असावा लागतो, तुझ्याशिवाय इतर कोणताही रस गोड वाटत नाही.
॥ अभंग २४१४ ॥ अभंग रचना
पसरूनि राहिलों बाहो । सोयी अहो तुमचिये ॥१॥
आतां यावें लागवेगें । पांडुरंगे धांवत ॥ध्रु.॥
बैसायाची इच्छा कडे । चाली खडे रुपताती ॥२॥
तुका म्हणे कृपाळुवा । करीन सेवा लागली ॥३॥
हे पांडुरंगा, मी तुझ्याच आशेने माझे हात पसरून वाट पाहत उभा आहे. आता तू अजिबात उशीर न करता वेगाने धावत ये. मला तुझ्या मांडीवर बसण्याची इच्छा आहे, कारण या संसाराच्या वाटेवर चालताना संकटांचे खडे टोचत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपाळू देवा, तू येताच मी तुझी निरंतर सेवा करीन.
॥ अभंग २४१५ ॥ अभंग रचना
आम्ही जालों एकविध । सुद्या सुदें असावें ॥१॥
यावरी तुमचा मोळा । तो गोपाळा अकळ ॥ध्रु.॥
घेतलें तें उसणें द्यावें । कांहीं भावें विशेषें ॥२॥
तुका म्हणे क्रियानष्ट । तरी कष्ट घेतसां ॥३॥
आम्ही तुझ्या भक्तीत संपूर्णपणे एकनिष्ठ झालो आहोत, त्यामुळे तूही आमच्याशी सरळ आणि निष्कपटी व्यवहाराने राहावे. परंतु हे गोपाळा, तुझा हा लीलांचा स्वभाव अत्यंत अगम्य आहे. जसे घेतलेले उसणे प्रेम किंवा वचन भक्तीच्या भावाने परत करायचे असते, तसे तूही करावेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर कोणी कृतघ्न असेल, तर तू त्याच्यासाठी उगाच कष्ट का घेतोस?
॥ अभंग २४१६ ॥ अभंग रचना
आम्ही आर्तभूत जिवीं । तुम्ही गोसावीं तों उदास ॥१॥
वादावाद समर्थाशीं । काशानशीं करावा ॥ध्रु.॥
आम्ही मरों वेरझारीं । स्वामी घरीं बैसले ॥२॥
तुका म्हणे करितां वाद । कांहीं भेद कळेना ॥३॥
आम्ही अंतःकरणापासून अत्यंत आर्त आणि व्याकुळ आहोत, परंतु तू आमचा स्वामी असूनही असा उदासीन का आहेस? तुझ्यासारख्या समर्थ देवाशी आम्ही काय वाद घालणार? आम्ही जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात कष्ट भोगत आहोत आणि आमचा स्वामी मात्र निवांत बसला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्याशी वाद घालूनही तुझ्या या लीलांचे गूढ काही उकलत नाही.
॥ अभंग २४१७ ॥ अभंग रचना
पुसावें तें ठाईं आपुल्या आपण । अहंकारा शून्य घालूनियां ॥१॥
येर वाग्जाळ मायेचा अहंकार । वचनाशीं थार अज्ञान तें ॥ध्रु.॥
फळ तें चि बीज बीज तें ची फळ । उपनांवें मूळ न पालटे ॥२॥
तुका म्हणे अवघे गव्हांचे प्रकार । सोनें अलंकार मिथ्या नांव ॥३॥
अभंग २४१७
आपला अहंकार पूर्णपणे गमावून स्वतःच्या अंतरात्म्यालाच प्रश्न विचारला पाहिजे. बाकी सर्व शब्दजाल हे मायेचा अहंकार आणि अज्ञानच आहे. ज्याप्रमाणे बीजातून फळ आणि फळातून बीज निर्माण होते, मूळ वस्तू बदलत नाही, तसेच सर्व रूपात एकच परमात्मा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, गव्हापासून विविध पदार्थ बनवले तरी ते शेवटी गव्हाचेच असतात आणि सोन्याच्या दागिन्यांना वेगवेगळी नावे दिली तरी मूळ वस्तू सोनेच असते; तसेच सर्व जगात एकच ईश्वर भरून राहिला आहे.
॥ अभंग २४१८ ॥ अभंग रचना
माझी आतां सत्ता आहे । तुम्हां पायां हे वरती ॥१॥
एकाविण नेणें दुजा । पंढरिराजा सर्वांगें ॥ध्रु.॥
पुरवावी केली आळी । जे जे काळीं मागण तें ॥२॥
तुका म्हणे सुटसी कैसा । धरूनि दिशा राहिलों ॥३॥
हे पंढरीराया, आता माझ्या भक्तीचा तुझ्या चरणांवर पूर्ण अधिकार आहे, कारण मी तुला सोडून दुसऱ्या कोणालाही मानत नाही. मी जेव्हा जेव्हा तुझ्याकडे हट्ट करून काही मागेन, तेव्हा तू माझे ते लाड पुरवले पाहिजेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुला सर्व बाजूंनी घट्ट धरून ठेवले आहे, आता तू माझ्या हातातून कसा सुटणार?
॥ अभंग २४१९ ॥ अभंग रचना
फावलें तुम्हां मागें । नवतों लागें पावलों ॥१॥
आलों आतां उभा राहें । जवळी पाहें सन्मुख ॥ध्रु.॥
घरीं होती गोवी जाली । कामें बोली न घडे चि ॥२॥
तुका म्हणे धडफुडा । जालों झाडा देई देवा ॥३॥
अभंग २४१९
पूर्वी मी तुझ्यापर्यंत पोहोचलो नव्हतो, त्यामुळे तुला चुकवणे सोपे गेले. पण आता मी थेट तुझ्यासमोर येऊन उभा राहिलो आहे, आता माझ्याकडे प्रत्यक्ष पाहा. पूर्वी संसाराच्या कामांत मी अडकलो होतो, त्यामुळे तुझ्याशी बोलणे घडत नव्हते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी सर्व बाजूंनी मोकळा झालो आहे, हे देवा, आता आपला हिशोब स्पष्ट करून टाक.
॥ अभंग २४२० ॥ अभंग रचना
आतां नये बोलों अव्हेराची मात । बाळावरि चित्त असों द्यावें ॥१॥
तुज कां सांगणें लागे हा प्रकार । परि हें उत्तर आवडीचें ॥ध्रु.॥
न वंचीं वो कांहीं एकही प्रकार । आपणां अंतर नका मज ॥२॥
तुका म्हणे मोहो राखावा सतंत । नये पाहों अंत पांडुरंगा ॥३॥
हे देवा, आता मला दूर लोटण्याची किंवा अवहेलना करण्याची भाषा बोलू नकोस, आपल्या बाळावर आईसारखे लक्ष असू दे. खरं तर तुला हे वेगळे सांगण्याची गरज नाही, पण प्रेमापोटी मी हे बोलत आहे. माझ्यापासून काहीही लपवून ठेवू नकोस आणि मला तुझ्यापासून दूर करू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, माझ्यावर सतत तुझे प्रेम असू दे आणि माझ्या धैर्याचा अंत पाहू नकोस.
॥ अभंग २४२१ ॥ अभंग रचना
करूनि राहों जरी आत्मा चि प्रमाण । नश्चिळ नव्हे मन काय करूं ॥१॥
जेवलिया विण काशाचे ढेंकर । शब्दाचे प्रकार शब्द चि ते ॥ध्रु.॥
पुरे पुरे आतां तुमचें ब्रम्हज्ञान । आम्हासी चरण न सोडणें ॥२॥
विरोधें विरोध वाढे पुढतोपुढती । वासनेचे हातीं गर्भवास ॥३॥
सांडीमांडीअंगीं वसे पुण्यपाप । बंधन संकल्प या चि नांवें ॥४॥
तुका म्हणे नाहीं मुक्तता मोकळी । ऐसा कोण बळी निरसी देह ॥५॥
केवळ कोरड्या ज्ञानाच्या गोष्टी करून जर आत्मा सिद्ध मानला, तरी मन स्थिर होत नाही तर काय करावे? जेवल्याशिवाय जसे ढेकर येत नाहीत, तसेच केवळ शब्दांचे ज्ञान हे पोकळ शब्दच राहतात. म्हणूनच पुरे झाले हे कोरडे ब्रह्मज्ञान, मला फक्त विठ्ठलाचे चरण घट्ट धरून ठेवायचे आहेत. विरोधाने विरोध वाढतो आणि वासनेमुळे जन्माला यावे लागते. काही गोष्टींचा स्वीकार करणे व काहींचा त्याग करणे यातच पुण्य व पाप दडले आहे आणि या संकल्पांनाच बंधन म्हणतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, देहाभिमान पूर्णपणे नष्ट केल्याशिवाय खरी मुक्ती मिळत नाही.
॥ अभंग २४२२ ॥ अभंग रचना
तुमचे स्तुतियोग्य कोटें माझी वाणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसें ॥१॥
भिक्तभाग्य तरी नेदीं तुळसीदळ । जोडूनि अंजुळ उभा असें ॥ध्रु.॥
कैचें भाग्य ऐसें पाविजे संनिध । नेणें पाळूं विध करुणा भाकीं ॥२॥
संतांचे सेवटीं उच्छिष्टाची आस । करूनियां वास पाहातसें ॥३॥
करीं इच्छा मज म्हणोत आपुलें । एखादिया बोलें निमित्याच्या ॥४॥
तुका म्हणे शरण आलों हें साधन । करितों चिंतन रात्रदिवस ॥५॥
तुमची स्तुती करण्यायोग्य माझी वाणी कुठे समर्थ आहे? मी फक्त माझे मस्तक तुमच्या चरणी ठेवतो. माझ्याकडे भक्तीचे एवढेही भाग्य नाही की तुम्हाला तुळशीचे पान अर्पण करू शकेन, मी फक्त दोन्ही हात जोडून उभा आहे. तुमच्या जवळ राहण्याचे भाग्य माझे कुठे आहे? मला कोणतीही विधी-विधान पद्धती माहित नाही, मी फक्त करुणेची भिक मागतो. संतांच्या उष्ट्या अन्नाची आस धरून मी वाट पाहत आहे. त्यांनी मला कुठल्या तरी कारणाने आपले म्हणावे, एवढीच माझी इच्छा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुम्हाला शरण आलो आहे हेच माझे साधन आहे आणि मी रात्रंदिवस तुमचेच चिंतन करत आहे.
॥ अभंग २४२३ ॥ अभंग रचना
सर्वविशीं आम्हीं हे चि जोडी केली । स्वीमीची साधिली चरणसेवा ॥१॥
पाहिलें चि नाहीं मागें परतोनी । जिंकिला तो क्षणीं क्षण काळ ॥ध्रु.॥
नाहीं पडों दिला विचाराचा गोवा । नाहीं पाठी हेवा येऊं दिला ॥२॥
केला लाग वेगीं अवघी चि तांतडी । भावना ते कुडी दुराविली ॥३॥
कोठें मग ऐसें होतें सावकास । जळो तया आस वेव्हाराची ॥४॥
तुका म्हणे लाभ घेतला पालवीं । आतां नाहीं गोवी कशाची ही ॥५॥
आम्ही सर्व प्रकारे हीच मोठी कमाई केली आहे की, आपल्या स्वामींच्या चरणांची सेवा प्राप्त केली आहे. आम्ही मागे वळून पाहिले नाही आणि काळावर विजय मिळवला. मनात संशयाचा किंवा वितंडवादाचा गोंधळ पडू दिला नाही आणि मत्सराला पाठीशी येऊ दिले नाही. आम्ही अत्यंत वेगाने आणि आवडीने भक्तीचा मार्ग धरला आणि वाईट भावना दूर केल्या. या संसाराच्या व्यवहाराची आस जळून जावो, कारण त्यात वेळ वाया जातो. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही भक्तीचा खरा लाभ गाठीशी बांधला आहे, आता आम्हाला कशाचाही अडसर उरलेला नाही.
॥ अभंग २४२४ ॥ अभंग रचना
येणें मुखें तुझे वर्णि गुण नाम । तें चि मज प्रेम देई देवा ॥१॥
डोळे भरूनियां पाहें तुझें मुख । तें चि मज सुख देई देवा ॥ध्रु.॥
कान भरोनियां ऐकें तुझी कीर्ती । ते मज विश्रांती देईं देवा ॥२॥
वाहें रंगीं टाळी नाचेन उदास । हें देई हातांस पायां बळ ॥३॥
तुका म्हणे माझा सकळ देहभाव । आणीक नको ठाव चिंतूं यासी ॥४॥
हे देवा, या मुखाने मी तुझे गुण आणि नाव गावे, असे प्रेम मला दे. डोळे भरून तुझे रूप पाहावे, तेच सुख मला दे. कानांनी तुझी कीर्ती ऐकावी, तीच मला शांती देईल. भक्तीच्या रंगात टाळ्या वाजवून निसंग होऊन नाचावे, यासाठी माझ्या हाता-पायांना बळ दे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा संपूर्ण देहभाव तुझ्याच चरणी अर्पण असो, मला आता दुसऱ्या कशाचेही चिंतन करायचे नाही.
॥ अभंग २४२५ ॥ अभंग रचना
तूं माझा मायबाप सकळ वित्त गोत । तूं चि माझें हित करिता देवा ॥१॥
तूं चि माझा देव तूं चि माझा जीव । तूं चि माझा भाव पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
तूं चि माझा आचार तूंचि माझा विचार । तूं चि सर्व भार चालविसी ॥२॥
सर्व भावें मज तूं होसी प्रमाण । ऐसी तुझी आण वाहातुसें ॥३॥
तुका म्हणे तुज विकला जीवभाव । कळे तो उपाव करीं आतां ॥४॥
हे देवा, तूच माझी आई, वडील, सर्व संपत्ती आणि गोतावळा आहेस; तूच माझे हित करणारा आहेस. हे पांडुरंगा, तूच माझा देव, तूच माझा प्राण आणि तूच माझी भक्ती आहेस. तूच माझा आचार, विचार आणि माझ्या जीवनाचा संपूर्ण भार वाहणारा आहेस. सर्व भावाने मला तूच प्रमाण आहेस, अशी मी तुझी शपथ घेऊन सांगतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझा जीव तुला समर्पित केला आहे, आता तुला योग्य वाटेल तो उपाय कर.
॥ अभंग २४२६ ॥ अभंग रचना
वारंवार तुज द्यावया आठव । ऐक तो भाव माझा कैसा ॥१॥
गेले मग नये फिरोन दिवस । पुडिलांची आस गणित नाहीं ॥ध्रु.॥
गुणां अवगुणांचे पडती आघात । तेणें होय चित्त कासावीस ॥२॥
कांहीं एक तुझा न देखों आधार । म्हणऊनी धीर नाहीं जीवा ॥३॥
तुका म्हणे तूं ब्रम्हांडाचा जीव । तरी कां आम्ही कींव भाकीतसों ॥४॥
हे देवा, तुला वारंवार आठवण करून देण्यामागील माझा भाव काय आहे तो ऐक. निघून गेलेले दिवस पुन्हा येत नाहीत आणि पुढच्या आयुष्याची काही शाश्वती नाही. गुण आणि अवगुणांचे मनावर आघात होतात, त्याने चित्त व्याकुळ होते. जेव्हा मला तुझा आधार प्रत्यक्ष दिसत नाही, तेव्हा जीवाला धीर राहत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू तर सर्व ब्रह्मांडाचा आत्मा आहेस, मग आम्हाला तुझ्याकडे अशी करुणेची भीक का मागावी लागते?
॥ अभंग २४२७ ॥ अभंग रचना
असोत हे तुझे प्रकार सकळ । काय खळखळ करावी हे ॥१॥
आमुचें स्वहित जाणतसों आम्ही । तुझें वर्म नामीं आहे तुझ्या ॥ध्रु.॥
विचारितां आयुष्य जातें वांयांविण । रोज जन्मा गोवण पडतसे ॥२॥
राहेन मी तुझे पाय आठवूनी । आणीक तें मनीं येऊं नेदीं ॥३॥
तुका म्हणे येथें येसी अनायासें । थोर तुज पिसें कीर्तनाचें ॥४॥
हे देवा, तुझे हे सर्व लीलांचे प्रकार राहू दे, यावर वाद कशाला करायचा? आम्ही आमचे हित कशात आहे हे चांगले जाणून आहोत; तुझे सर्व मर्म तुझ्या नामात दडले आहे. इतर विचारांत आयुष्य वाया जाते आणि माणूस रोज जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात अडकतो. म्हणूनच मी फक्त तुझे पाय आठवून राहीन आणि मनात दुसरा कोणताही विचार येऊ देणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जिथे कीर्तन चालते तिथे तू सहज धावून येतोस, कारण तुला कीर्तनाचे मोठे वेड आहे.
॥ अभंग २४२८ ॥ अभंग रचना
विष्णुदासां भोग । जरी आम्हां पीडी रोग ॥१॥
तरि हें दिसे लाजिरवाणें । काय तुम्हांसी सांगणें ॥ध्रु.॥
आम्हां काळें खावें । बोलिलें तें वांयां जावें ॥२॥
तुका म्हणे दास । आम्ही भोगूं गर्भवास ॥३॥
आम्ही विष्णुदास (देवाचे भक्त) असूनही जर आम्हाला रोगाने आणि दुःखाने पडावे लागले, तर ही गोष्ट देवा तुझ्यासाठी लज्जास्पद आहे, तुला काय वेगळे सांगायचे? जर आम्हा भक्तांना काळाने खाल्ले आणि शास्त्रवचने खोटी ठरली, तर तुचे दास असूनही जर आम्हाला पुन्हा जन्म-मरणाचा गर्भवास भोगावा लागला, तर तुझ्या समर्थपणाचा काय उपयोग? तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तांचे रक्षण करणे हे तुझे कर्तव्य आहे.
॥ अभंग २४२९ ॥ अभंग रचना
भावें गावें गीत । शुद्ध करूनियां चित्त ॥१॥
तुज व्हावा आहे देव । तरि हा सुलभ उपाव ॥ध्रु.॥
आणिकांचे कानीं । गुण दोष मना नाणीं ॥२॥
मस्तक ठेंगणा । करी संतांच्या चरणा ॥३॥
वेचीं तें वचन । जेणें राहे समाधान ॥४॥
तुका म्हणे फार । थोडा तरी पर उपकार ॥५॥
आपले चित्त शुद्ध करून भावपूर्ण अंतःकरणाने देवाचे गुणगान गावे. जर तुला देव प्राप्त करायचा असेल, तर हा अत्यंत सोपा उपाय आहे. इतरांचे गुण-दोष ऐकून ते मनात धरू नकोस. संतांच्या चरणी आपले मस्तक नम्रपणे ठेव. जे शब्द इतरांना आणि स्वतःला समाधान देतील असेच शब्द वापर. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे जमेल तसा थोडा का होईना, पण नेहमी परोपकार कर.
॥ अभंग २४३० ॥ अभंग रचना
वचन तें नाहीं तोडीत शरीरा । भेदत अंतरा वज्रा-ऐसें ॥१॥
कांहीं न सहावें काशा करणें । संदेह निधान देह बळी ॥ध्रु.॥
नाहीं शब्द मुखीं लागत तिखट । नाहीं जड होत पोट तेणें ॥२॥
तुका म्हणे जरी गिळेअहंकार । तरी वसे घर नारायण ॥३॥
कटू शब्द शरीराला जखम करत नाहीत, पण ते वज्रासारखे अंतःकरणाला भेदून जातात. माणसाने थोडे सहन करायला शिकले पाहिजे, देहाचा उगाच अभिमान कशाला बाळगायचा? मुखातून तिखट किंवा कटू शब्द बोलल्याने पोट भरत नाही किंवा ते कोणाला पचत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर माणसाने आपला अहंकार पूर्णपणे गिळून टाकला, तर त्याच्या हृदयात नारायणाचा वास होतो.
॥ अभंग २४३१ ॥ अभंग रचना
नव्हो आतां जीवीं कपटवसती । मग काकुळती कोणा यावें ॥१॥
सत्याचिये मापें गांठीं नये नाड । आदि अंत गोड नारायण ॥ध्रु.॥
चोखटिया नाहीं विटाळाचा आघात । साच ते साचांत सांचा पडे ॥२॥
विचारिली वाट उसंत सीतळ । बुद्धीपुढें बळ तृणतुल्य ॥३॥
आहाराच्या घासें पचोनियां जिरे । वासना ही उरे उर्वरीत ॥४॥
तुका म्हणे ताळा घालावा वचनीं । तूं माझी जननी पांडुरंगे ॥५॥
मनात कपट नसेल तर कोणासमोर केविलवाणे होण्याची गरज पडत नाही. सत्याच्या मार्गाने चालणाऱ्याला कधीही फसवणूक किंवा तोटा सहन करावा लागत नाही; सत्याचा प्रारंभ आणि शेवट नारायणच आहे. जे शुद्ध आहे त्याला कसलाही विटाळ किंवा डाग लागत नाही, सत्य हे कायम सत्यच राहते. विचाराने आणि विवेकाने निवडलेला मार्ग शांत आणि शीतल असतो; अशा शुद्ध बुद्धीपुढे कोणतेही बळ गवताच्या काडीसारखे तुच्छ असते. अन्नाचा घास पचून जातो, पण मनातील वासना उरून राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच आपल्या बोलण्यावर आणि विचारांवर संयम ठेवावा, हे पांडुरंगा तू माझी आई आहेस.
॥ अभंग २४३२ ॥ अभंग रचना
नव्हती हीं माझीं जायाचीं भूषणें । असे नारायणें उचित केलें ॥१॥
शब्दाच्या वोवोनी रत्नाचिया माळा । मुळींच जिव्हाळा झरवणी ॥ध्रु.॥
अर्थांतरीं असे अनुभवसेवन । परिपाकीं मन साक्ष येथें ॥२॥
तुका म्हणे मज सरतें परतें । हें नाहीं अनंतें उरों दिलें ॥३॥
माझे हे अभंग म्हणजे वाया जाणारे दागिने नाहीत, तर देवानेच माझ्याकडून हे योग्य कार्य करून घेतले आहे. मी शब्दांच्या रत्नांच्या माळा गुंफल्या आहेत, ज्यांचा मूळ उगम देवाच्या प्रेमाच्या झऱ्यात आहे. या अभंगांच्या अर्थामध्ये प्रत्यक्ष अनुभवाचे सेवन आहे आणि माझे मन याला साक्षी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने माझ्यामध्ये 'मी' आणि 'माझे' असा कोणताही अहंकार किंवा दुजाभाव उरू दिला नाही.
॥ अभंग २४३३ ॥ अभंग रचना
सहज लीळा मी साक्षी याचा । नये वंचूं वाचा ऐसें जालें ॥१॥
उपक्रमें वदे निशब्दाची वाणी । जे कोठें बंधनीं गुंपों नेणें ॥ध्रु.॥
तम नासी परि वेव्हारा वेगळा । रविप्रभाकळा वर्ते जन ॥२॥
तुका म्हणे येथें गेला अतिशय । आतां पुन्हा नये तोंड दावूं ॥३॥
मी देवाच्या या सहज लीलांचा केवळ साक्षीदार आहे, माझी वाणी गप्प राहू शकत नाही म्हणून मी हे गात आहे. ज्या ईश्वराला शब्द नाहीत, त्याची वाणी माझ्या मुखातून अशा प्रकारे प्रकट होते की ती कोणत्याही बंधनात अडकत नाही. ज्याप्रमाणे सूर्य अंधार नाहीसा करतो पण जगाच्या व्यवहारांपासून अलिप्त राहतो आणि लोक त्याच्या प्रकाशात व्यवहार करतात, तद्वत ही भक्ती आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, येथे सर्व अतिरेक आणि अहंकार गळून पडला आहे, आता अहंकाराला पुन्हा डोके वर काढता येणार नाही.
॥ अभंग २४३४ ॥ अभंग रचना
बोलाल या आतां आपुल्यापुरतें । मज या अनंतें गोवियेलें ॥१॥
झाडिला न सोडी हातींचा पालव । वेधी वेधें जीव वेधियेला ॥ध्रु.॥
तुमचे ते शब्द कोरडिया गोष्टी । मज सवें मिठी अंगसंगें ॥२॥
तुका म्हणे तुम्हां होईंल हे परी । अनुभव वरी येईंल मग ॥३॥
तुम्ही तुमच्या समजुतीनुसार काहीही बोला, मला मात्र या अनंताने (देवाने) आपल्या प्रेमात अडकवून ठेवले आहे. मी पदर झटकण्याचा प्रयत्न केला तरी तो सोडत नाही, माझ्या जीवाला त्याच्या प्रेमाचा वेध लागला आहे. तुमचे शब्द केवळ कोरड्या गोष्टी आहेत, पण माझी देवासोबत प्रत्यक्ष भक्तीची घट्ट मिठी मारली गेली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा तुम्हालाही असा प्रत्यक्ष अनुभव येईल, तेव्हाच तुम्हाला या सुखाची प्रचिती येईल.
॥ अभंग २४३५ ॥ अभंग रचना
जैशा तुम्ही दुरी आहां । तैशा राहा अंतरें ॥१॥
नका येऊं देऊं आळ । अंगीं गोपाळ जडलासे ॥ध्रु.॥
अवघा हा चि राखा काळ । विक्राळ चि भोंवता ॥२॥
तुका म्हणे मज ऐशा । होतां पिशा जगनिंद्य ॥३॥
संसारी लोकांनो, तुम्ही जसे माझ्यापासून दूर आहात तसेच अंतर ठेवून राहा. माझ्यावर कसलाही आळ किंवा दोष आणू नका, कारण माझ्या अंगी गोपाळ (कृष्ण) जडला आहे. हा सर्व काळ भीषण संसाराचा वेढा पडलेला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या प्रेमात वेडे झाल्यामुळे लोक जरी निंदा करत असले, तरी मी देवाच्या भक्तीतच मग्न राहीन.
॥ अभंग २४३६ ॥ अभंग रचना
सतीचें तें घेतां वाण । बहु कठीण परिणामीं ॥१॥
जिवासाटीं गौरव वाढे । आहाच जोडे तें नव्हे ॥ध्रु.॥
जरि होय उघडी दृष्टि । तरि गोष्टी युद्धाच्या ॥२॥
तुका म्हणे अंगा येत । तरी सत्ता धैर्याची ॥३॥
सती जाण्याचे किंवा खऱ्या भक्तीचे व्रत स्वीकारणे अत्यंत कठीण असते, त्याचा शेवट पार पाडणे सोपे नसते. जेव्हा माणूस प्राणाची बाजी लावतो तेव्हाच त्याला खरा गौरव मिळतो, वरवरच्या गोष्टींनी हे साध्य होत नाही. भक्तीच्या मार्गात आत्मज्ञानाची दृष्टी उघडली की संसाराशी आणि विकारांशी युद्धाचा प्रसंग येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा अंगावर प्रसंग येतो, तेव्हाच माणसाच्या धैर्याची खरी परीक्षा होते.
॥ अभंग २४३७ ॥ अभंग रचना
आडवा तो उभा । असे दाटोनियां प्रभा ॥१॥
देव नाहीं एकविध । एक भाव असे शुद्ध ॥ध्रु.॥
भेदाभेद आटी । नाहीं फार कोठें तुटी ॥२॥
तुका म्हणे गोवा । उगवा वेव्हाराचा हेवा ॥३॥
परमेश्वर सर्वत्र उभा-आडवा, त्याच्या तेजाच्या प्रभावाने भरून राहिला आहे. देव कोणत्याही एका ठराविक रूपात सीमित नाही, फक्त माणसाचा भाव शुद्ध असावा लागतो. तिथे भेदाभेदाची अडचण नाही आणि देवाच्या व्यापकतेत कुठेही खंड पडलेला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, संसारातील व्यवहारांचा आणि मत्सराचा गुंता सोडून द्या, म्हणजे देव सहज प्राप्त होईल.
॥ अभंग २४३८ ॥ अभंग रचना
एका बोटाची निशाणी । परीपाख नाहीं मनीं ॥१॥
तरिं तें संपादिलें सोंग । कारणावांचूनियां वेंग ॥ध्रु.॥
वैष्णवांचा धर्म । जग विष्णु नेणे वर्म ॥२॥
अतिशयें पाप । तुका सत्य करी माप ॥३॥
केवळ बाह्य टिळा किंवा चिन्ह लावणे आणि मनात मात्र कसलीही भक्ती किंवा परिपकवता नसणे, हे निव्वळ सोंग आहे. अंतःकरणात भक्ती नसताना असे ढोंग करणे व्यर्थ आहे. सर्व जग हे विष्णुमय आहे हे न जाणणे आणि केवळ वैष्णवांचे सोंग घेणे हे अज्ञान आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा पाखंडीपणाचे पाप खूप मोठे असते आणि मी हे सत्य मांडत आहे.
॥ अभंग २४३९ ॥ अभंग रचना
सत्यत्वेंशीं घेणें भक्तीचा अनुभव । स्वामीचा गौरव इच्छीतसें ॥१॥
मग तें अवीट न भंगे साचारें । पावलें विस्तारें फिरों नेणे ॥ध्रु.॥
वाणी वदे त्याचा कोणांसी विश्वास । अभयें करें दास सत्य तई ॥२॥
तुका म्हणे आधीं न करीं तांतडी । पायीं जाली जोडी तेणें शुद्ध ॥३॥
सत्याच्या मार्गाने भक्तीचा खरा अनुभव घ्यावा आणि आपल्या स्वामींचा (देवाचा) गौरव करावा. अशी भक्ती अवीट असते, ती कधीही भंग पावत नाही आणि तिचा विस्तार वाढतच जातो. जो केवळ तोंडाने बोलतो त्याच्यावर कोण विश्वास ठेवणार? पण जो प्रत्यक्ष आचरणाने सत्य आचरतो, तोच खरा देवाचा दास बनतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, घाई न करता देवाचे चरण घट्ट धरावेत, त्यानेच अंतःकरण शुद्ध होते.
॥ अभंग २४४० ॥ अभंग रचना
सर्वात्मकपण । माझें हिरोनि नेतो कोण ॥१॥
मनीं भक्तीची आवडी । हेवा व्हावी ऐशी जोडी ॥ध्रु.॥
घेईंन जन्मांतरें । हें चि करावया खरें ॥२॥
तुका म्हणे देवा । ॠणी करूनि ठेवूं सेवा॥३॥
माझे हे सर्वव्यापी आत्मज्ञान माझ्यापासून कोण हिरावून घेऊ शकते? माझ्या मनात भक्तीची एवढी ओढ आहे की, इतरांना त्याचा हेवा वाटावा अशी भक्तीची कमाई मी केली आहे. हे भक्तीचे सुख मिळवण्यासाठी मी पुन्हा पुन्हा जन्म घेण्यासही तयार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आम्ही तुझी एवढी सेवा करू की तुला आमच्या प्रेमाच्या ऋणातच बांधून ठेवू.
॥ अभंग २४४१ ॥ अभंग रचना
आणितां त्या गती । हंस काउळे न होती ॥१॥
सांडा सांडा रे मठारे । येथें गांठीसवें धुरें ॥ध्रु.॥
नाकेंविण मोती । उभ्या बाजारें फजिती ॥२॥
हुकुमदाज तुका । येथें कोणी फुंदो नका ॥३॥
कावळ्याने कितीही प्रयत्न केला किंवा हुबेहूब नक्कल केली तरी तो हंस बनू शकत नाही. अरे मठाधिपतींनो आणि सोंग घेणाऱ्यांनो, तुमचे हे ढोंग सोडून द्या, कारण इथे तुमचे पितळ उघडे पडेल आणि पश्चात्ताप करावा लागेल. नाकाशिवाय मोती घालण्यासारखा हा प्रकार आहे, ज्यामुळे भर बाजारात फजिती होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ईश्वराच्या दरबारात माझे वचन अधिकारयुक्त आहे, तिथे कोणीही खोटे सोंग आणू नका.
॥ अभंग २४४२ ॥ अभंग रचना
ढेंकणासी बाज गड । उतरचढ केवढी ॥१॥
होता तैसा कळों भाव । आला वाव अंतरींचा ॥ध्रु.॥
बोरामध्यें वसे अळी । अठोळीच भोंवती ॥२॥
पोटासाटीं वेंची चणे । राजा म्हणे तोंडें मी ॥३॥
बेडकानें चिखल खावा । काय ठावा सागर ॥४॥
तुका म्हणे ऐसें आहे । काय पाहे त्यांत तें ॥५॥
खाटेवर राहणाऱ्या विंचू किंवा ढेकणाला ती खाटच मोठा किल्ला वाटते, त्याची समज तेवढीच असते. माणसाच्या मनातील भावना जशी असते, तसाच त्याचा अंतरात्मा उघड होतो. बोराच्या आत राहणारी आळी जशी त्या अोठीभोवतीच फिरत राहते, तसेच क्षुद्र बुद्धीचे लोक क्षुद्र गोष्टीत अडकतात. पोटासाठी फुटाणे टिपणारा माणूस स्वतःला राजा म्हणवून घेतो, हा निव्वळ भ्रम आहे. बेडकाने चिखलातच राहावे आणि चिखलच खावा, त्याला अथांग समुद्राची काय माहिती असणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, मूर्ख आणि संकुचित लोकांचे असेच असते, त्यांच्याकडे लक्ष देण्यात काही अर्थ नाही.
॥ अभंग २४४३ ॥ अभंग रचना
धांव धांव गरुडध्वजा । आम्हां अनाथांच्या काजा ॥१॥
बहु जालों कासावीस । म्हणोनि पाहें तुझी वास ॥ध्रु.॥
पाहें पाहें त्या मारगें । कोणी येतें माझ्या लागें ॥२॥
असोनियां ऐसा । तुज सारिखा कोंवसा ॥३॥
न लवावा उशीर । नेणों कां हा केला धीर ॥४॥
तुका म्हणे चाली । नको चालूं धांव घालीं ॥५॥
हे गरुडध्वजा विठ्ठला, आम्हा अनाथांच्या रक्षणासाठी तू वेगाने धावून ये. आम्ही संसाराच्या त्रासाने खूप व्याकुळ झालो आहोत, म्हणून तुझी वाट पाहत आहोत. मी त्या वाटेकडे डोळे लावून पाहत आहे की, मला सोडवण्यासाठी कोणी येत आहे का? तुझ्यासारखा समर्थ पाठीराखा असताना मला उशीर का व्हावा? तुकाराम महाराज म्हणतात, आता हळूहळू चालू नकोस, तर माझ्यासाठी थेट धाव घे.
॥ अभंग २४४४ ॥ अभंग रचना
पांडुरंगे पांडुरंगे । माझे गंगे माउलिये ॥१॥
पान्हां घाली प्रेमधारा । पूर क्षीरा लोटों दे ॥ध्रु.॥
अंगें अंग मेळउनी । करीं धणी फेडाया ॥२॥
तुका म्हणे घेइन उड्या । सांडिन कुड्या भावना ॥३॥
हे पांडुरंगे, माझी गंगा आणि माऊली तूच आहेस. तुझ्या प्रेमाची धार माझ्यावर सोडून दुधाचा (वात्सल्याचा) पूर येऊ दे. मला तुझ्या अंगाशी घट्ट कवटाळून घे आणि माझ्या मनाची तृप्ती कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी सर्व कपटी आणि वाईट भावना सोडून देऊन थेट तुझ्या भक्तीच्या प्रेमात उडी घेईन.
॥ अभंग २४४५ ॥ अभंग रचना
गजइंद्र पशु आप्तें मोकलिला । तो तुज स्मरला पांडुरंगा ॥१॥
त्यासाठीं गरुड सांडुनि धांवसी । माया झळंबेसी दिनानाथा ॥ध्रु.॥
धेनु वत्सावरी झेंप घाली जैसी । तैसें गजेंद्रासी सोडविलें ॥२॥
तुका म्हणे ब्रीद बांधलें यासाठीं । भक्तांसी संकटीं रक्षावया ॥३॥
हत्तीच्या रूपातील गजेंद्राला जेव्हा त्याच्या नातेवाईकांनी सोडले, तेव्हा त्याने तुझा धावा केला, हे पांडुरंगा. भक्ताच्या त्या हाकेसाठी तू गरुडाचे वाहन सोडून अनवाणी धावलास, कारण तू दीनांचा सांगाती आहेस. गाई ज्याप्रमाणे आपल्या वासरासाठी धावून जाते, तसेच तू गजेंद्राला सुसरच्या तावडीतून सोडवले. तुकाराम महाराज म्हणतात, संकटात सापडलेल्या भक्तांचे रक्षण करण्यासाठीच तू हे ब्रीद (वचन) धारण केले आहेस.
॥ अभंग २४४६ ॥ अभंग रचना
चारी वेद जयासाटीं । त्याचें नाम धरा कंठीं ॥१॥
न करीं आणीक साधनें । कष्टसी कां वांयांविण ॥ध्रु.॥
अठरा पुराणांचे पोटीं । नामाविण नाहीं गोठी ॥२॥
गीता जेणें उपदेशिली । ते ही विटेवरी माउली ॥३॥
तुका म्हणे सार धरीं । वाचे हरिनाम उच्चारीं ॥४॥
ज्या परमेश्वरासाठी चार वेद निर्माण झाले, त्याचे नाम तुम्ही तुमच्या कंठात धारण करा. इतर कठीण साधने करून उगाच का कष्ट घेता? अठरा पुराणांचा गोषवारा पाहिला तर नामाशिवाय दुसरी कोणतीही श्रेष्ठ गोष्ट नाही. ज्याने अर्जुनाला श्रीमद्भगवद्गीता सांगितली, तीच आपली माऊली आज विटेवर उभी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व शास्त्रांचे हेच सार आहे की, मुखाने संतत हरिनाम उच्चारावे.
॥ अभंग २४४७ ॥ अभंग रचना
पाहातां ठायाठाव । जातो अंतरोनि देव ॥१॥
नये वाटों गुणदोषीं । मना जतन येविशीं ॥ध्रु.॥
त्रिविधदेह परिचारा । जनीं जनार्दन खरा ॥२॥
तुका म्हणे धीरें । विण कैसें होतें बरें ॥३॥
जर आपण लोकांमध्ये केवळ दोष शोधत राहिलो, तर देवाचे मूळ रूप आपल्यापासून दुरावते. म्हणूनच कोणाच्या गुण-दोषांकडे पाहू नका आणि आपल्या मनाचे जतन करा. माणसाच्या सर्व प्रकारच्या देहभावात आणि प्रत्येक माणसात प्रत्यक्ष जनार्दन (देव) वसला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनात संयम आणि धैर्य ठेवल्याशिवाय कोणतेही कल्याण होत नाही.
॥ अभंग २४४८ ॥ अभंग रचना
नामसंकीर्तन साधन पैं सोपें । जळतील पापें जन्मांतरें ॥१॥
न लगे सायास जावें वनांतरा । सुखें येतो घरा नारायण ॥ध्रु.॥
ठायींच बैसोनि करा एकचित्त । आवडी अनंत आळवावा ॥२॥
रामकृष्णहरिविठ्ठलकेशवा । मंत्र हा जपावा सर्वकाळ ॥३॥
याहूनि आणीक नाहीं पैं साधन । वाहातसें आण विठोबाची ॥४॥
तुका म्हणे सोपें आहे सर्वांहूनि । शाहाणा तो धणी घेतो येथें ॥५॥
देवाचे नामस्मरण करणे हे अत्यंत सोपे साधन आहे, ज्यामुळे जन्मांतराची पापे जळून भस्म होतात. यासाठी वनात जाऊन तपश्चर्या करण्याचे कष्ट घेण्याची गरज नाही, नारायण स्वतः आनंदाने तुमच्या घरी येतो. आहे तिथेच बसून मन एकाग्र करा आणि आवडीने त्या अनंताला हाक मारा. 'राम कृष्ण हरी विठ्ठल केशवा' हा मंत्र सर्वकाळ जपावा. मी विठोबाची शपथ घेऊन सांगतो की यापेक्षा सोपे आणि श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही साधन नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सर्वांत सोपे साधन आहे आणि शहाणा माणूस याचा पुरेपूर लाभ घेतो.
॥ अभंग २४४९ ॥ अभंग रचना
भाविकांचें काज अंगें देव करी । काढी धर्माघरीं उच्छिष्ट तें ॥१॥
उच्छिष्ट तीं फळें खाय भिल्लटीचीं । आवडी तयांची मोठी देवा ॥ध्रु.॥
काय देवा घरीं न मिळेची अन्न । मागे भाजीपान द्रौपदीसी ॥२॥
अर्जुनाचीं घोडीं धुतलीं अनंतें । संकटें बहुतें निवारिलीं ॥३॥
तुका म्हणे ऐसीं आवडती लडिवाळें । जाणीवेचें काळें तोंड देवा ॥४॥
सच्च्या भक्तांची कामे देव स्वतः करतो; युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञाच्या वेळी त्याने स्वतः उष्टी ठरवळी उचलली होती. शबरी भिल्लिणीची उष्टी बोरे देवाने आवडीने खाल्ली, कारण त्याला भक्ताचे प्रेम प्रिय आहे. देवाच्या घरी अन्नाची कमतरता होती का? पण तरी त्याने द्रौपदीकडे आवडीने भाजीचे पान मागून खाल्ले. अर्जुनाचा रथ हाकला आणि त्याची घोडेही धुतली व भक्तांची अनेक संकटे दूर केली. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाला अशी प्रेमळ आणि निष्पाप बालके आवडतात, कोरड्या ज्ञानाचा किंवा पांडित्याचा अहंकार देवाला अजिबात आवडत नाही.
॥ अभंग २४५० ॥ अभंग रचना
सांवळें रूपडें चोरटें चित्ताचें । उभें पंढरीचे विटेवरी ॥१॥
डोळियांची धणी पाहातां न पुरे । तया लागीं झुरे मन माझें ॥ध्रु.॥
आन गोड कांहीं न लगे संसारीं । राहिले अंतरीं पाय तुझे ॥२॥
प्राण रिघों पाहे कुडी हे सांडुनी । श्रीमुख नयनीं न देखतां ॥३॥
चित्त मोहियेलें नंदाच्या नंदनें । तुका म्हणे येणें गरुडध्वजें ॥४॥
चित्त चोरून घेणारे ते सावळे सुंदर रूप पंढरपुरात विटेवर उभे आहे. डोळे भरून पाहिले तरी तृप्ती होत नाही, माझे मन त्या रूपासाठी तळमळते. या संसारात मला आता दुसरे काहीही गोड वाटत नाही, माझ्या अंतःकरणात फक्त तुझे चरण उरले आहेत. तुझे सुंदर मुख डोळ्यांनी पाहिले नाही तर माझा प्राण या शरीरातून निघून जाऊ पाहातो. तुकाराम महाराज म्हणतात, त्या नंदनंदन गरुडध्वज श्रीकृष्णाने माझे चित्त पूर्णपणे भुलवून टाकले आहे.
॥ अभंग २४५१ ॥ अभंग रचना
ऐका ऐका भाविकजन । कोण कोण व्हाल ते ॥१॥
ताकिकांर्चा टाका संग । पांडुरंग स्मरा हो ॥ध्रु.॥
नका शोधूं मतांतरें । नुमगे खरें बुडाल ॥२॥
कलिमध्यें दास तुका । जातो लोकां सांगत ॥३॥
अहो भाविक लोकांनो, ऐका! तुमच्यापैकी ज्या कोणाला देवाचे व्हायचे असेल त्यांनी ऐका. कोरडे तर्क-वितर्क करणाऱ्या लोकांची संगती सोडून द्या आणि फक्त पांडुरंगाचे स्मरण करा. वेगवेगळ्या पंथांचे आणि मतांचे शोध घेत बसू नका, त्याने मूळ सत्य कळणार नाही आणि तुम्ही संसारात बुडाल. तुकाराम महाराज म्हणतात, या कलियुगात मी लोकांना हाच सोपा मार्ग सांगत फिरत आहे.
॥ अभंग २४५२ ॥ अभंग रचना
आपुलिया आंगें तोडी मायाजाळ । ऐसें नाहीं बळ कोणापाशीं ॥१॥
रांडापोरें त्याग करी कुटुंबाचा । नावरे हे वाचा आणि मन ॥ध्रु.॥
हर्षामर्ष जों हे नाहीं जों जिराले । तोंवरि हे केले चार त्यांनीं ॥२॥
मुक्त जालों ऐसें बोलों जाये मुखें । तुका म्हणे दुःखें बांधला तो ॥३॥
स्वतःच्या बळावर मायेचे जाळे तोडून टाकावे, असे सामर्थ्य सहजासहजी कोणाकडे नसते. काही लोक घरदार आणि कुटुंबाचा त्याग करतात, पण त्यांचे मन आणि वाणी मात्र आवरत नाही. जोपर्यंत मनातील आनंदाचे आणि क्रोधाचे विकार जळून भस्म होत नाहीत, तोपर्यंत त्यांनी केलेला त्याग हा केवळ आव आणल्यासारखा असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो स्वतःला उगाच मुक्त समजतो, तो प्रत्यक्षात संसाराच्या दुःखातच बांधलेला असतो.
॥ अभंग २४५३ ॥ अभंग रचना
आलिया अतीता म्हणतसां पुढारें । आपुलें रोकडें सत्व जाय ॥१॥
काय त्याचा भार घेऊनि मस्तकीं । हीनकर्मी लोकीं म्हणावया ॥ध्रु.॥
दारीं हाका कैसें करवतें भोजन । रुची तरि अन्न कैसें देतें ॥२॥
तुका म्हणे ध्वज उभारिला कर । ते शिक्त उदार काय जाली ॥३॥
घरी आलेल्या अतिथीला (पाहुण्याला) जेव्हा तुम्ही 'पुढे जा' असे सांगता, तेव्हा तुमचे मूळचे पुण्य आणि सत्व नष्ट होते. अतिथीचा भार मस्तकावर न घेता त्याला विन्मुख पाठवणे म्हणजे जगात हीन आणि कृपण ठरण्यासारखे आहे. दाराशी अन्नासाठी हाक मारणारा भुकेला उभा असताना माणूस घरात सुखाने जेवू कसा शकतो? अशा अन्नाला चव कशी लागू शकते? तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाने धर्माचा आणि औदार्याचा ध्वज उभारला असेल, तर त्याने दातृत्वाची उदारता दाखवली पाहिजे.
॥ अभंग २४५४ ॥ अभंग रचना
जेथें लIमीचा वास । गंगा आली पापा नास ॥१॥
तें म्यां हृदयीं धरिलें । तापें हरण पाउलें ॥ध्रु.॥
सेवा केली संतजनीं । सुखें राहिले लपोनि ॥२॥
तुका म्हणे वांकी । भाट जाली तिहीं लोकीं ॥३॥
ज्या चरणांजवळ लक्ष्मीचा वास आहे आणि ज्या चरणांतून निघालेली गंगा पापांचा नाश करते, ते देवाचे चरण मी माझ्या हृदयात धारण केले आहेत. त्या चरणांमुळे माझे सर्व त्रिविध ताप (दुःखे) हरण झाले आहेत. संतांनी या चरणांची सेवा केली आणि ते त्या सुखात लीन झाले. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या चरणांतील पायघोळ (वांकी) तीनही लोकांत त्याची कीर्ती गात आहेत.
॥ अभंग २४५५ ॥ अभंग रचना
रूपीं जडले लोचन । पायीं स्थिरावलें मन ॥१॥
देहभाव हरपला । तुज पाहातां विठ्ठला ॥ध्रु.॥
कळों नये सुखदुःख । तान हरपली भूक ॥२॥
तुका म्हणे नव्हे परती । तुझ्या दर्शनें मागुती ॥३॥
हे विठ्ठला, तुझे रूप पाहताच माझे डोळे तुझ्या रूपात जडून गेले आहेत आणि माझे मन तुझ्या चरणी स्थिर झाले आहे. तुला पाहताच माझा देहाभिमान पूर्णपणे हरपून गेला आहे. आता मला जगातील सुख आणि दुःखाचे भान उरलेले नाही, माझी तहान आणि भूकही हारवली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या दर्शनानंतर माझे मन पुन्हा संसाराकडे परतू शकत नाही.
॥ अभंग २४५६ ॥ अभंग रचना
जाणतें लेकरूं । माता लागे दूर धरूं ॥१॥
तैसें न करीं कृपावंते । पांडुरंगे माझे माते ॥ध्रु.॥
नाहीं मुक्ताफळा । भेटी मागुती त्या जळा ॥२॥
तुका म्हणे लोणी । ताक सांडी निवडूनि ॥३॥
मूल जेव्हा शहाणे आणि मोठे होते, तेव्हा आई त्याला स्वतःपासून थोडे दूर करते आणि स्वावलंबी बनवते. पण हे पांडुरंगे, माझ्या माऊली, तू माझ्याशी असे शहाण्यासारखे वागू नकोस, मला तुझा लहाना बाळच राहू दे. ज्याप्रमाणे मोती एकदा बनला की त्याचा पुन्हा पाण्याच्या थेंबाशी संयोग होत नाही, किंवा लोणी एकदा कढवले की ते ताकात मिसळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला तुझ्या चरणांपासून कधीही वेगळे करू नकोस.
॥ अभंग २४५७ ॥ अभंग रचना
तुजविण कोणां । शरण जाऊं नारायणा ॥१॥
ऐसा न देखें मी कोणी । तुजा तिहीं त्रिभुवनीं ॥ध्रु.॥
पाहिलीं पुराणें । धांडोळिलीं दरुषणें ॥२॥
तुका म्हणे ठायीं । जडून ठेलों तुझ्या पायीं ॥३॥
हे नारायणा, तुला सोडून मी दुसऱ्या कोणाला शरण जाऊ? तीनही भुवनांत तुझ्यासारखा समर्थ आणि कनवाळू मला दुसरा कोणीही दिसला नाही. मी सर्व पुराणे पाहिली आणि विविध दर्शनांचा शोध घेतला, पण तुझ्यासारखा दाता दुसरा नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच मी आता ठामपणे तुझ्याच चरणी जडून राहिलो आहे.
॥ अभंग २४५८ ॥ अभंग रचना
ऐसें भाग्य कई लाहाता होईंन । अवघें देखें जन ब्रम्हरूप ॥१॥
मग तया सुखा अंत नाहीं पार । आनंदें सागर हेलावती ॥ध्रु.॥
शांति क्षमा दया मूर्तिमंत अंगीं । परावृत्त संगीं कामादिकां ॥२॥
विवेकासहित वैराग्याचें बळ । धग्धगितोज्ज्वाळ अग्नि जैसा ॥३॥
भक्ती नवविधा भावशुद्ध बरी । अळंकारावरी मुगुटमणि ॥४॥
तुका म्हणे माझी पुरवी वासना । कोण नारायणा तुजविण ॥५॥
मला असे भाग्य कधी लाभेल की, जेव्हा मला सर्व जगात फक्त ब्रह्मरूप (परमेश्वर) दिसेल? मग त्या आनंदाच्या सुखाला काही सीमा राहणार नाही, आनंदाचा सागरच उसळेल. माझ्या अंगी शांती, क्षमा आणि दया मूर्तिमंत वसावी आणि काम-क्रोधाचा संग पूर्णपणे सुटावा. अग्नीसारखे धगधगते विवेक आणि वैराग्याचे बळ मला मिळावे. नवविधा भक्तीने माझे अंतःकरण शुद्ध व्हावे आणि ती भक्ती दागिन्यांमधील मुकुटमण्यासारखी शोभावी. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, तुझ्याशिवाय माझी ही आत्मिक इच्छा दुसरा कोण पूर्ण करणार?
॥ अभंग २४५९ ॥ अभंग रचना
कासया करावे तपाचे डोंगर । आणीक अपार दुःखरासी॥१॥
कासया फिरावे अनेक ते देश । दावितील आस पुढें लाभ ॥ध्रु.॥
कासया पुजावीं अनेक दैवतें । पोटभरे तेथें लाभ नाहीं ॥२॥
कासया करावे मुक्तीचे सायास । मिळे पंढरीस फुका साटीं ॥३॥
तुका म्हणे करीं कीर्तन पसारा । लाभ येईंल घरा पाहिजे तो ॥४॥
तपश्चर्येचे कठीण डोंगर उराशी बाळगून दुःखाच्या राशी कशाला सहन करायच्या? लाभाच्या आशेने निरनिराळ्या देशांत आणि तीर्थांत कशाला भटकत राहायचे? केवळ पोट भरणाऱ्या अनेक क्षुद्र देवांची पूजा कशाला करायची, ज्याने आत्मिक लाभ होत नाही? मुक्ती मिळवण्यासाठी कठीण सायास कशाला करायचे, जेव्हा ती पंढरीत अगदी मोफत आणि सहज मिळते? तुकाराम महाराज म्हणतात, फक्त नामसंकीर्तनाचा आणि भक्तीचा प्रसार कर, तुला हवा तो सर्व परमार्थिक लाभ तुझ्या घरी चालून येईल.
॥ अभंग २४६० ॥ अभंग रचना
वैष्णवमुनिविप्रांचा सन्मान । करावा आपण घेऊं नये ॥१॥
प्रभु जाला तरी संसाराचा दास । विहित तयासी यांची सेवा ॥२॥
तुका म्हणे हे आशीर्वादें बळी । जाईंल तो छळी नरकायासीं ॥३॥
वैष्णव, मुनी आणि ज्ञान्यांचा माणसाने नेहमी सन्मान करावा, स्वतःच्या पूजेची किंवा सन्मानाची अपेक्षा करू नये. माणूस कितीही मोठा राजा किंवा समर्थ झाला तरी तो संसाराचा दासच असतो, म्हणूनच त्याने संतांची व ब्राह्मणांची सेवा करणे योग्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांचे आशीर्वाद माणसाला समर्थ बनवतात, तर संतांचा छळ करणारा थेट नरकात जातो.
॥ अभंग २४६१ ॥ अभंग रचना
देव वसे चित्तीं । त्याची घडावी संगती ॥१॥
ऐसें आवडतें मना । देवा पुरवावी वासना ॥ध्रु.॥
हरिजनासी भेटी । नहो अंगसंगें तुटी ॥२॥
तुका म्हणे जिणें । भलें संतसंघष्टणें ॥३॥
ज्यांच्या अंतःकरणात साक्षात देव वसतो, अशा संतांची संगती मला लाभावी. माझ्या मनाला हेच आवडते, हे देवा माझी ही इच्छा तू पूर्ण कर. हरिभक्तांच्या भेटीत कधीही खंड पडू नये आणि त्यांच्या सहवासाची तुटी होऊ नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांच्या सहवासात आणि संगतीत जगणे हेच खरे आणि श्रेष्ठ जिणे आहे.
॥ अभंग २४६२ ॥ अभंग रचना
भाग सीण गेला । माझा सकळ विठ्ठला ॥१॥
तुझा म्हणवितों दास । केली उच्छिष्टाची आस ॥ध्रु.॥
राहिली तळमळ । तई पासोनी सकळ ॥२॥
तुका म्हणे धालें । पोट ऐसें कळों आलें ॥३॥
हे विठ्ठला, तुझा दास म्हणवून घेतल्यापासून माझा सर्व थकवा आणि क्षीणता दूर झाली आहे. जेव्हापासून मी तुझ्या भक्तीच्या उष्ट्या अन्नाची आस धरली आहे, तेव्हापासून मनातील सर्व तळमळ शांत झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे मन आता पूर्णपणे तृप्त झाले आहे, आत्मिक समाधान काय असते हे मला आता समजले आहे.
॥ अभंग २४६३ ॥ अभंग रचना
रायाचें सेवक । सेवटीचें पीडी रंक ॥१॥
हा तों हिणाव कवणा । कां हो नेणां नारायणा ॥ध्रु.॥
परिसेंसी भेटी । नव्हे लोहोपणा तुटी ॥२॥
तुझें नाम कंठीं । तुक्या काळासवें भेटी ॥३॥
राजाचे सेवक जर शेवटच्या गरीब रंकाला त्रास देत असतील, तर तो दोष राजावरच येतो. हे नारायणा, मग तुझा दास असतानाही मला यम किंवा काळाची भीती का वाटावी? परिस स्पर्श करूनही जर लोखंडाचे सोने झाले नाही, तर त्यात दोश परिसाचाच असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या नामाचा जप कंठात असताना जर तुका काळाच्या तावडीत सापडला, तर यात तुझीच उणीव दिसेल!
॥ अभंग २४६४ ॥ अभंग रचना
सुखरूप ऐसें कोण दुजें सांगा । माझ्या पांडुरंगा सारिकें तें ॥१॥
न लगे हिंडणें मुंडणें ते कांहीं । साधनाची नाहीं आटाआटी ॥ध्रु.॥
चंद्रभागे स्नान विध तो हरिकथा । समाधान चित्ता सर्वकाळ ॥२॥
तुका म्हणे काला वैकुंठीं दुर्लभ । विशेष तो लाभ संतसंग ॥३॥
माझ्या पांडुरंगासारखे सुख देणारे दुसरे कोण आहे, ते मला सांगा? त्याच्या भक्तीत कुठेही तीर्थाटन करण्याचे किंवा मुंडन करण्याचे सोपस्कार नाहीत आणि कठीण साधनांची कसरतही नाही. चंद्रभागेत स्नान करणे आणि विठ्ठलाची हरिकथा ऐकणे यानेच चित्ताला सर्वकाळ शांती मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो आनंद संतसंगात आणि कालाप्रसादात मिळतो, तो वैकुंठीही दुर्लभ आहे.
॥ अभंग २४६५ ॥ अभंग रचना
नसतां अधिकार उपदेशासी बळत्कार । तरि ते केले हो चार माकडा आणि गारूडी ॥१॥
धन धान्य राज्य बोल वृथा रंजवणें फोल । नाहीं तेथें ओल बीज वेची मूर्ख तो ॥ध्रु.॥
नये बांधों गांठी पदरा आण ऐसी तुटी । असोन कसोटी शिष्टाचार अनुभव ॥२॥
उपदेसी तुका मेघ वृष्टीनें आइका । संकल्पासी धोका सहज तें उत्तम ॥३॥
अधिकार नसताना जबरदस्तीने उपदेश करणे म्हणजे माकडाला गारुड्याने शिकवण्यासारखे व्यर्थ आहे. केवळ धन, धान्य किंवा राज्याच्या गप्पा मारून लोकांचे मन रिझवणे फोल आहे; जिथे भक्तीची ओल नाही तिथे उपदेशाचे बीज पेरणारा मूर्ख असतो. अनुभवाची आणि आचरणाची कसोटी नसताना उपदेशाची गाठ पदराला बांधू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, ढग जसे भेदभाव न करता सहज पाऊस पाडतात, तसा निसर्गसिद्ध उपदेश उत्तम असतो, त्यात कसलाही अवाजवी संकल्प किंवा स्वार्थ नसतो.
॥ अभंग २४६६ ॥ अभंग रचना
घालुनियां मापीं । देवभक्त बैसले जपीं ॥१॥
तैसी होते सांडउलंडी । निजनिजांची मुडी ॥ध्रु.॥
अमुपीं उखतें । आपण वोस आपण यातें ॥२॥
देव आतां जाला । उगवे संकोच वहिला ॥३॥
अखंड नेलें वेठी । भार सत्याविण गांठी ॥४॥
आडकिला झोंपा । रिता कळिवरचा खोंपा ॥५॥
गोदातीरीं आड । करिते करविते द्वाड ॥६॥
तुका म्हणे बळें । उपदेशाचें तोंड काळें ॥७॥
जेव्हा देव आणि भक्त केवळ बाह्य शिष्टाचाराचे आणि मोजमापाचे जप करत बसतात, तेव्हा भक्तीचा मूळ हेतू सुटतो आणि व्यवहाराची उलथापालथ होते. केवळ औपचारिकता उरल्यामुळे अंतःकरण ओसाड राहते. खरा देव प्रकट झाला की सर्व संकोच आणि बंधने दूर होतात. सत्याशिवाय केलेला आव हा पाठीवर व्यर्थ भार वाहण्यासारखा आहे. शरीररूपी पिंजरा रिकामा राहतो आणि माणूस संसाराच्या झुल्यात अडकून पडतो. गोदावरीच्या काठावर केवळ दिखाव्यासाठी विधी करणारे आणि करवून घेणारे दोघेही फसत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, जबरदस्तीने किंवा सोंगाने केलेल्या उपदेशाचे तोंड काळे होते.
॥ अभंग २४६७ ॥ अभंग रचना
उंबरांतील कीटका । हें चि ब्रम्हांड ऐसें लेखा ॥१॥
ऐसीं उंबरें किती झाडीं । ऐशीं झाडें किती नवखडीं ॥ध्रु.॥
हें चि ब्रम्हांड आम्हांसी । ऐसीं अगणित अंडें कैसीं ॥२॥
विराटाचे अंगी तैसे । मोजूं जातां अगणित केंश ॥३॥
ऐशा विराटाच्या कोटी । सांटवल्या ज्याच्या पोटीं ॥४॥
तो हा नंदाचा बाळमुकुंद । तान्हा म्हणवी परमानंद ॥५॥
ऐशी अगम्य ईंश्वरी लीळा । ब्रम्हानंदीं गम्य तुक्याला ॥६॥
उंबराच्या फळात राहणाऱ्या किड्याला ते फळच संपूर्ण ब्रह्मांड वाटते, पण तशी कित्येक झाडे आणि नऊ खंडांची पृथ्वी आहे. आपल्याला हे एकच ब्रह्मांड दिसते, पण ईश्वराच्या निर्मितीत अशी अगणित ब्रह्मांड-रूपी अंडी आहेत. परमेश्वराच्या विराट रूपात हे सर्व ब्रह्मांड त्याच्या शरीरावरील केसांसारखे अगणित आहे. अशा करोडो विराट पुरुषांना ज्याने आपल्या पोटात सामावून ठेवले आहे, तोच हा नंदाचा बाळमुकुंद आज लहान मूल बनून लीला करत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ईश्वराची ही लीळा अत्यंत अगम्य आहे, जी मला ब्रह्मानंदाच्या अनुभवातून स्पष्ट दिसत आहे.
॥ अभंग २४६८ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हज्ञान तरी एके दिवसीं कळे । तात्काळ हा गळे अभिमान ॥१॥
अभिमान लागे शुकाचिये पाठी । व्यासें उपराटी दृष्टी केली ॥ध्रु.॥
जनकभेटीसी पाठविला तेणें । अभिमान नाणें खोटें केलें ॥२॥
खोटें करूनियां लाविला अभ्यासीं । मेरुशिखरासी शुक गेला ॥३॥
जाऊनियां तेणें साधिली समाधी । तुका म्हणे तधीं होतों आम्ही ॥४॥
खरे ब्रह्मज्ञान झाले की एका दिवसात आत्मज्ञान होऊन अंतःकरणातील अभिमान गळून पडतो. शुकमुनींच्या मागेही ज्ञानाचा सूक्ष्म अभिमान राहिला होता, तेव्हा व्यासमुनींनी त्यांची दृष्टी अंतर्मुख केली. व्यासांनी शुकाला जनकराजाकडे पाठवले, जिथे जनकाने त्यांचा ज्ञानाचा अभिमान खोटा ठरवून त्यांना खऱ्या आत्मज्ञानाचा सराव करायला लावला. त्यानंतर शुकमुनी मेरू पर्वतावर गेले आणि त्यांनी समाधी साध्य केली. तुकाराम महाराज म्हणतात, त्या कल्पतीत समाधीच्या काळातही आम्ही आत्मरूपाने उपस्थित होतो.
॥ अभंग २४६९ ॥ अभंग रचना
सहज पावतां भगवंतीं परि हीं विकल्पें परतीं । फुकाची हे चित्तीं वाठवण कां न धरिती ॥१॥
हरि व्यापक सर्वगत हें तंव मुख्यत्वें वेदांत । चिंतनासी चित्त असों द्यावें सावध ॥ध्रु.॥
विरजाहोम या चि नांवें देह नव्हे मी जाणावें । मग कां जी यावें वरी लागे संकल्पा ॥२॥
कामक्रोधे देह मळिण स्वाहाकारीं कैंचें पुण्य । मंत्रीं पूजियेला यज्ञ मनमुंडण नव्हे चि ॥३॥
अनन्यभक्तीचे उपाय ते या विठोबाचे पाय । ध्याइल तो काय जाणे चुकों मारग ॥४॥
आतां सांगे तुका एक तुम्ही चुकों नका । सांडीमांडी धोका शरण रिघतां गोमटें ॥५॥
परमेश्वर सहज प्राप्त होणारा आहे, पण माणसाचे संशय आणि पर्याय त्याला दूर करतात; लोक या सहज सोप्या मार्गाची आठवण चित्तात का धरत नाहीत? हरी सर्वव्यापी आहे हेच वेदांताचे मुख्य सार आहे, म्हणून चित्त नेहमी त्याच्या चिंतनात सावध ठेवावे. 'मी म्हणजे हा देह नव्हे' ही भावना असणे हाच खरा विरजा होम आहे, मग इतर कर्मकांडांचे संकल्प कशाला करायचे? देह काम-क्रोधाने मलीन असताना केवळ यज्ञात आहुती देऊन कोणते पुण्य मिळणार? केवळ मंत्र म्हटल्याने मन निष्पाप होत नाही. या विठोबाचे चरण धरणे हाच अनन्य भक्तीचा खरा उपाय आहे आणि जो त्याचे ध्यान करतो तो कधीही मार्ग चुकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही या सन्मार्गापासून चुकू नका, संशय सोडून देवाला शरण जाणे हेच सर्वात कल्याणकारी आहे.
॥ अभंग २४७० ॥ अभंग रचना
आम्हीं जाणावें तें काईं तुझें वर्म कोणे ठायीं । अंतपार नाहीं ऐसें श्रुति बोलती ॥१॥
होई मज तैसा मज तैसा साना सकुमार रुषीकेशा । पुरवीं माझी आशा भुजा चारी दाखवीं ॥ध्रु.॥
खालता सप्त ही पाताळा वरता स्वर्गाहूनि ढिसाळा । तो मी मस्यक डोळां कैसा पाहों आपला ॥२॥
तुका म्हणे मज असे हा भरवसा पढीयें वोसी तयां तैसा । पंढरीनिवासा तुका म्हणे गा विठोबा ॥३॥
हे देवा, तुझे मर्म कुठे आहे हे आम्ही सामान्य लोकांनी कसे जाणावे? वेदसुद्धा म्हणतात की तुझ्या स्वरूपाचा अंत आणि पार कोणालाही लागत नाही. म्हणून हे ऋषिकेशा, माझ्यासाठी तू लहान आणि सुकुमार बाळ बनून ये आणि माझ्या इच्छेनुसार तुझे चतुर्भुज रूप मला दाखव. सात पाताळांखाली आणि स्वर्गाच्याही पलीकडे पसरलेले तुझे विराट रूप मी माझ्या लहान डोळ्यांनी कसे पाहू शकेन? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनिवासा विठोबा, मला हा पूर्ण भरवसा आहे की, जो भक्त तुला ज्या रूपात ध्यातो, त्याला तू तसाच प्रकट होऊन दर्शन देतोस.
॥ अभंग २४७१ ॥ अभंग रचना
वृक्ष वल्ली आम्हां सोयरीं वनचरें । पक्षी ही सुस्वरें आळविती ॥१॥
येणें सुखें रुचे एकांताचा वास । नाहीं गुण दोष अंगा येत ॥ध्रु.॥
आकाश मंडप पृथुवी आसन । रमे तेथें मन क्रीडा करी ॥२॥
कंथाकुमंडलु देहउपचारा । जाणवितो वारा अवश्वरु ॥३॥
हरिकथा भोजन परवडी विस्तार । करोनि प्रकार सेवूं रुची ॥४॥
तुका म्हणे होय मनासी संवाद । आपुला चि वाद आपणांसी ॥५॥
झाडे, वेली आणि वनातील प्राणी हेच आमचे नातेवाईक आहेत आणि पक्षी सुस्वरात ईश्वराची कीर्ती गात आहेत. या आनंदामुळे मला एकांतातील वास आवडतो, जिथे जगातील गुण-दोष अंगाला लागत नाहीत. आकाश हाच आमचा मंडप आहे आणि पृथ्वी हेच आमचे आसन आहे, जिथे मन आनंदाने क्रीडा करते. झोळी आणि कमंडलू हेच देहाच्या उपचारासाठी पुरेसे आहेत आणि वारा ईश्वराच्या अस्तित्वाची जाणीव करून देतो. हरिकथा हेच आमचे मिष्टान्न भोजन आहे, जे आम्ही आवडीने सेवन करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा एकांतात मनाचा स्वतःशीच आत्मसंवाद घडतो आणि स्वतःचा वाद स्वतःशीच शांत होतो.
॥ अभंग २४७२ ॥ अभंग रचना
अनंत ब्रम्हांडें । एके रोमीं ऐसें धेंडें ॥1॥
तो या गौळियांचे घरीं । उंबरा चढतां टेंका धरी ॥ध्रु.॥
मारी दैत्य गाडे । ज्यांचे पुराणीं पवाडे ॥२॥
तुका म्हणे कळा । अंगीं जयाच्या सकळा ॥३॥
ज्याच्या शरीराच्या एका केसावर अनंत ब्रह्मांड सामावलेली आहेत, असा सर्वसमर्थ परमेश्वर गोकुळात गवळ्यांच्या घरी एवढा लहान बनला आहे की उंबरठा चढतानाही आधारासाठी हात टेकवतो! ज्या दैत्यांचे पुराणात मोठे पराक्रम गायले गेले आहेत, त्यांना त्याने सहज मारून टाकले. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा सर्व कलांनी परिपूर्ण असणाऱ्या श्रीकृष्णाची ही भक्तांसाठी घेतलेली लीला अत्यंत अद्भूत आहे.
॥ अभंग २४७३ ॥ अभंग रचना
सावधान ऐसें काय तें विचारा । आले हो संसारा सकळ ही ॥१॥
अंतीं समयाचा करणें विचार । वेचती सादर घटिका पळें ॥ध्रु.॥
मंगळ हें नोहे कन्यापुत्रादिक । राहिला लौकिक अंतरपाट ॥२॥
तुका म्हणे देव अंतरला दुरी । डोळिया अंधारी पडलीसे ॥३॥
तुम्ही सर्वजण या संसारात आला आहात, तर खरे सावधान काय आहे याचा विचार करा. आयुष्याचा प्रत्येक क्षण आणि घटिका वेगाने संपत आहे, म्हणूनच अंतिम समयाचा विचार वेळीच करा. मुलगा, मुलगी आणि कुटुंब हे काही कायमचे परमार्थिक कल्याण करणारे नसतात, लग्नाचा अंतरपाट दूर झाला की लौकिक व्यवहार सुरू होतो आणि वेळ निघून जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, संसारात गुंग राहिल्यामुळे देव दुरावतो आणि शेवटी डोळ्यांसमोर अज्ञानाचा अंधार पसरतो.
॥ अभंग २४७४ ॥ अभंग रचना
लवण मेळवितां जळें । काय उरलें निराळें ॥१॥
तैसा समरस जालों । तुजमाजी हरपलों ॥ध्रु.॥
अग्निकर्पुराच्या मेळीं । काय उरली काजळी ॥२॥
तुका म्हणे होती । तुझी माझी एक ज्योती ॥३॥
ज्याप्रमाणे मीठ पाण्यात विरघळल्यावर त्याचे वेगळे अस्तित्व उरत नाही, तसेच हे देवा, मी तुझ्या भक्तीत समरस झालो आहे आणि तुझ्यातच हरवून गेलो आहे. कापूर पेटवला की अग्नीच्या आणि कापराच्या मिलाफात काजळीसुद्धा उरत नाही, सर्व काही अग्नीरूप होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता तुझी आणि माझी वेगळी ओळख उरलेली नाही, आपण दोघे मिळून एकच ज्योत झालो आहोत.
॥ अभंग २४७५ ॥ अभंग रचना
सुख नाहीं कोठें आलिया संसारीं । वांया हांवभरी होऊं नका ॥१॥
दुःखबांदवडी आहे हा संसार । सुखाचा विचार नाहीं कोठें ॥ध्रु.॥
चवदा कल्पेंवरी आयुष्य जयाला । परी तो राहिला ताटीखालीं ॥२॥
तुका म्हणे वेगीं जाय सुटोनियां । धरूनि हृदयामाजी हरि ॥३॥
या संसारात जन्म घेतल्यावर कुठेही खरे सुख नाही, त्यामुळे संसाराची व्यर्थ हाव धरू नका. हा संसार म्हणजे दुःखाचा एक मोठा बंदीखाना आहे, जिथे खऱ्या सुखाचा विचारही करता येत नाही. ज्याला चौदा कल्प आयुष्य लाभले असा ब्रह्मदेवसुद्धा काळाच्या सावलीखालीच राहिला. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच अंतःकरणात श्रीहरीला घट्ट धारण करून या संसार-बंधनातून लवकर मुक्त व्हा.
॥ अभंग २४७६ ॥ अभंग रचना
तुज करितां होय ऐसें कांहीं नाहीं । डोंगराची राईं रंक राणा ॥१॥
अशुभाचें शुभ करितां तुज कांही । अवघड नाहीं पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
सोळा सहजर नारी ब्रम्हचारी कैसा । निराहारी दुर्वासा नवल नव्हे ॥२॥
पंचभ्रतार द्रौपदी सती । करितां पितृशांती पुण्य धर्मा ॥३॥
दशरथा पातकें ब्रम्हहत्ये ऐसीं । नवल त्याचे कुशीं जन्म तुझा ॥४॥
मुनेश्वरा नाहीं दोष अनुमात्र । भांडवितां सुत्र वध होती ॥५॥
तुका म्हणे माझे दोष ते कायी । सरता तुझा पायीं जालों देवा ॥६॥
हे देवा, तू ठरवलेस तर काय होऊ शकत नाही? तू डोंगराची राई आणि गरिबाला राजा बनवू शकतोस. वाईट गोष्टीचे चांगल्या गोष्टीत रूपांतर करणे हे तुझ्यासाठी पांडुरंगा अजिबात अवघड नाही. सोळा हजार स्त्रियांचा स्वीकार करूनही तू नित्य ब्रह्मचारी राहिलास आणि दुर्वासा ऋषींनी अन्न ग्रहण करूनही ते निराहारी राहिले, हे तुझेच नवल आहे. द्रौपदीला पाच पती असूनही ती सती मानली गेली आणि धर्माने पितृशांती केल्याने त्याला पुण्य लाभले. दशरथाकडून ब्रह्महत्येसारखे पातक घडले तरी त्याच्या कुशीत तू जन्म घेतलास. नारदमुनींनी कलीची भांडणे लावून दिली तरी त्यांना दोष लागला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मग माझे दोष ते काय मोठे आहेत? तुझ्या चरणांचा आश्रय घेतल्यामुळे मी आता निष्पाप आणि धन्य झालो आहे.
॥ अभंग २४७७ ॥ अभंग रचना
जननिया बाळका रे घातलें पाळणा । पंचतत्वी जडियेल्या वारतिया चहूं कोणा ।
अखंड जडियेल्या तया ढाळ अंगणा । वैखरी धरूनि हातीं भाव दावी खेळणा ॥१॥
निजीं रे निजीं आतां । म्हणोनि परिये दे माता । खेळतां कष्टलासी बाळा तूं रे नेणतां । निजीं रे निजीं आतां ॥ध्रु.॥
खेळतां बाहेरि रे मुला लोकांच्या सवें । बागुल काळ तोंडा नाहीं नेतो तें ठावें ।
खेळतां दुश्चित्ता रे देखोनि तें न्यावें । म्हणोनि सांगें तुज शीघ्र वचन पाळावें॥२॥
संचित मागें तुज शुद्ध होतें सांगाती । तेणें तुज वांचविलें वेरझारिया हातीं ।
आणीक नेली मागें काय जाणों तीं किती । आलासि येथवरि थोरपुण्यें बहुतीं ॥३॥
खेळतां शुक देवा तो रे लागला पाठीं । लपाला वरुषें बारा तिये मातेचे पोटीं ।
रिघतां बाहेरि रे पळे घेऊनि कासोटी । ते चि परी जाली स्वामी भेणें रिघें कपाटीं ॥४॥
खेळतां चक्रवर्ती जनका लागला धाक । पडिला अग्नीमाजी पाव जळत एक ।
भरलासे कांप अंगीं सुख नाठवें दुःख । आप पर तें ही नाहीं देहभाव सकळिक ॥५॥
सिभ्रीया चक्रवर्ती कव पडिली अवचिती । धीट तो न भे तया मास कापिलें हातीं ।
टाकिलें तयावरी खुणें गोविला अंतीं । पावला मायबाप हिरोन घेतला हातीं ॥६॥
बांधलें अजामेळा वेश्यागणीका कैसी । मारिली हाक धाकें कळलें मायबापासी ।
घातली धांव नेटें वेगीं पावला त्यासी । हिरोनि नेलीं दोघें आपणयां तीं पासी ॥७॥
धरूनी आठवू रे बाळा राहें निश्चळ । खेळतां दुश्चिता रे नको जाऊं बरळ।
टोंकताहे तुजलागीं दिवस लेखूनी काळ । मग नेदी आठवूं रे नेत्रीं घालीं पडळ ॥८॥
ऐसी तीं कृपावंतें बाळा मोहिलें चित्त । सुस्वरें कंठ गाय मधुर आणि संगीत ।
तेणें तें चि चित्त राहे होऊनियां निवांत । पावती तुका म्हणे नाहीं विश्वास ते घात ॥९॥
मायेने जीवाला या पंचमहाभूतांच्या शरीराच्या पाळण्यात ठेवले आहे. आई ज्याप्रमाणे बाळाला अंगाई गीत गाऊन 'बाळा खेळून थकलास, आता शांत नीज' असे सांगते, तशी ही माया जीवाला शांत निजवते. बाहेर काळरूपी बागुलबोवा फिरत आहे, जो गाफील जीवाला धरून नेतो, म्हणून आई मुलाला सावध करते. मागचे संचित पुण्य चांगले होते म्हणूनच तू जन्म-मरणाच्या तावडीतून वाचून येथपर्यंत आलास. शुकमुनी मायेच्या भीतीने बारा वर्षे गर्भात राहिले आणि बाहेर पडताच अरण्यात निघून गेले. जनकराजालाही संसाराची भीती वाटल्यामुळे त्याने आत्मज्ञानाचा आश्रय घेतला. शिबि राजाने स्वतःचे मांस कापून अर्पण केले, पण पणाला लागलेल्या जिवाला देवाने शेवटी वाचवले. अजामिळ आणि गणिकेने शेवटी अंतःकरणापासून हाक मारताच देवाने त्यांना यमदूतांच्या तावडीतून सोडवून स्वतःकडे घेतले. म्हणूनच हे बाळा, तू एकाग्र होऊन देवाचे स्मरण कर, संसारात गाफील राहून भटकू नकोस, कारण काळ तुझ्या दिवसांची मोजणी करत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव असा कृपावंत आहे की, जो त्याच्यावर विश्वास ठेवतो त्याला तो शांत आणि निवांत करतो, तर अविश्वास ठेवणारा स्वतःचा घात करून घेतो.
॥ अभंग २४७८ ॥ अभंग रचना
उभ्या बाजारांत कथा । हे तों नावडे पंढरिनाथा ॥१॥
अवघें पोटासाटीं ढोंग । तेथें कैंचा पांडुरंग ॥ध्रु.॥
लावी अनुसंधान । कांहीं देईंल म्हणऊन ॥२॥
काय केलें रांडलेंका । तुला राजी नाहीं तुका ॥३॥
भर बाजारात मान-धनासाठी किंवा पैशांसाठी हरिकथा सांगणे पंढरीनाथाला अजिबात आवडत नाही. हे सर्व केवळ पोटाची खळगी भरण्यासाठी केलेले ढोंग आहे, अशा ठिकाणी साक्षात पांडुरंग कसा असणार? मान-धनाच्या आशेने लोक भक्तीचे प्रदर्शन करतात. तुकाराम महाराज स्पष्ट सांगता, अरे मूर्खा, असा प्रकार करून तू काय मिळवलेस? अशा ढोंगावर तुका कधीही खूश होणार नाही.
॥ अभंग २४७९ ॥ अभंग रचना
असोत लोकांचे बोल शिरावरी । माझी मज बरी विठाबाईं ॥१॥
आपंगिलें मज आहे ते कृपाळु । बहुत कनवाळु अंतरींची ॥ध्रु.॥
वेदशास्त्रें जिसी वर्णिती पुराणें । तिचें मी पोसणें लडिवाळ ॥२॥
जिचें नाम कामधेनु कल्पतरू । तिचें मी लेंकरूं तुका म्हणे ॥३॥
लोक माझ्याबद्दल काहीही बोलोत, ते मी सहन करीन, पण माझी विठू माऊली माझ्यासाठी सर्वात श्रेष्ठ आहे. तिने मला स्वतःच्या छत्रछायेखाली स्वीकारले आहे, ती अंतःकरणातून अत्यंत दयाळू आहे. ज्या माऊलीचे वर्णन वेद, शास्त्रे आणि पुराणे करतात, मी तिचे लाडके बाळ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जिचे नाव कामधेनू आणि कल्पतरूसारखे इच्छा पूर्ण करणारे आहे, मी त्याच विठाईचे बाळ आहे.
॥ अभंग २४८० ॥ अभंग रचना
वाराणसी गया पाहिली द्वारका । परी नये तुका पंढरीच्या ॥१॥
पंढरीसी नाहीं कोणा अभिमान । पायां पडे जन एकमेका ॥२॥
तुका म्हणे जाय एकवेळ पंढरी । तयाचिये घरीं यम न यें ॥३॥
जरी काशी, गया किंवा द्वारका ही तीर्थक्षेत्रे पाहिली, तरी पंढरपूरची तुलना कशाशीही होऊ शकत नाही. पंढरपुरात कोणालाही कसलाही अभिमान नसतो, तिथे सर्व भक्त एकमेकांच्या पाया पडतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो माणूस एकदा तरी श्रद्धेने पंढरीची वारी करतो, त्याच्या घरी यमदूत कधीही येत नाहीत.
॥ अभंग २४८१ ॥ अभंग रचना
सांडुनियां सर्व लौकिकाची लाज । आळवा यदुराज भिक्तभावें ॥१॥
पाहूनियां झाडें वरबडूनि पाला । खाऊनि विठ्ठला आळवावें ॥ध्रु.॥
वेंचूनियां चिंध्या भरूनियां धागा । गुंडाळूनि ढुंगा आळवावें ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें मांडिल्या निर्वाण । तया नारायण उपेक्षीना ॥३॥
लौकिक जगाची सर्व लाज सोडून देऊन भक्तिभावाने श्रीकृष्णाची (यदुराजाची) आळवणी करावी. अगदी झाडांचा पाला खाऊन शरीर टिकवावे आणि विठ्ठलाचे नाव घ्यावे. चिंध्या जमा करून, त्यांना धाग्याने शिवून अंग झाकावे आणि देवाची भक्ती करावी. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा भक्त असा टोकाचा त्याग आणि निष्ठा दाखवतो, तेव्हा नारायण त्याची कधीही उपेक्षा करत नाही.
॥ अभंग २४८२ ॥ अभंग रचना
दह्यांचिया अंगीं निघे ताक लोणी । एका मोलें दोन्ही मागों नये ॥१॥
आकाशाचे पोटीं चंद्र तारांगणें । दोहींशी समान पाहों नये ॥ध्रु.॥
पृथ्वीचा पोटीं हिरा गारगोटी । दोहोंसी समसाटी करूं नये ॥२॥
तुका म्हणे तैसे संत आणि जन । दोहींसी समान भजूं नये ॥३॥
दह्यापासून ताक आणि लोणी दोन्ही मिळते, पण ताक आणि लोण्याची किंमत एकच असू शकत नाही. आकाशात चंद्र आणि इतर तारे दोघेही असतात, पण चंद्राची तुलना ताऱ्यांशी करता येत नाही. पृथ्वीच्या पोटात हिरा आणि गारगोटी दोन्ही सापडतात, पण दोघांचे मूल्य एकसारखे मानू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, त्याचप्रमाणे सामान्य लोक आणि संत हे वेगळे आहेत, दोघांनाही एकाच तराजूत तोलू नये.
॥ अभंग २४८३ ॥ अभंग रचना
तेरा दिवस जाले नश्चिक्र करितां । न पवसी अनंता मायबापा ॥१॥
पाषाणांची खोळ घेउनि बैसलासी । काय हृषीकेशी जालें तुज ॥ध्रु.॥
तुजवरी आतां प्राण मी तजीन । हत्या मी घालीन पांडुरंगा ॥२॥
फार विठाबाईं धरिली तुझी आस । करीन जीवा नास पांडुरंगा ॥३॥
तुका म्हणे आतां मांडिलें निर्वाण । प्राण हा सांडीन तुजवरी ॥४॥
हे अनंता मायबापा, माझे अभंग पाण्यात बुडाल्यानंतर मी तेरा दिवस अन्न-पाण्याशिवाय (निश्चेष्ट) बसलो आहे, तरी तू अजून का आला नाहीस? पाषाणाच्या मूर्तीचे रूप घेऊन तू असा गप्प का बसला आहेस, हे ऋषिकेशा तुला काय झाले आहे? आता मी तुझ्यासाठी माझ्या प्राणाचा त्याग करीन आणि तुझ्या नावाने माझी हत्या तुझ्या दारी घालीन. हे विठू माऊली, मी तुझी खूप आस धरली होती, पण आता मी माझा जीव संपवेन. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी अंतिम निर्वाणाचा प्रसंग मांडला आहे, तुझ्यासाठी मी माझा प्राण सोडून देईन.
॥ अभंग २४८४ ॥ अभंग रचना
लोक फार वाखा अमंगळ जाला । त्याचा त्याग केला पांडुरंगा ॥१॥
विषयां वंचलों मीपणा मुकलों । शरण तुज आलों पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
घर दार अवघीं तजिलीं नारायणा । जीवींच्या जीवना पांडुरंगा ॥२॥
तुका म्हणे पडिलों पुंडलिकापाशीं । धांव हृषीकेशी आळिंगीं मज ॥३॥
हे पांडुरंगा, संसारी लोकांची निंदा आणि कुत्सित बोलणे खूप अमंगळ झाले होते, म्हणून मी त्या सर्व संसाराचा त्याग केला. मी सर्व विषयांचा त्याग केला, माझा 'मी'पणा गमावला आणि तुला शरण आलो आहे. हे माझ्या जीवाच्या जीवना पांडुरंगा, मी माझे घरदार सर्व काही सोडले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी पुंडलिकाच्या चरणांजवळ येऊन पडलो आहे, हे ऋषिकेशा आता धावून ये आणि मला प्रेमाने मिठी मार.
॥ अभंग २४८५ ॥ अभंग रचना
इंद्रियांचीं दिनें । आम्ही केलों नारायणें ॥१॥
म्हणऊनि ऐसें सोसीं । काय सांगों कोणांपाशी ॥ध्रु.॥
नाहीं अंगीं बळ । त्याग करींसा सकळ ॥२॥
तुका म्हणे मोटें । प्रारब्ध होतें खोटें ॥३॥
नारायणाने आम्हाला या इंद्रियांच्या आधीन आणि दीन करून ठेवले आहे. म्हणूनच आम्हाला हे सर्व त्रास सहन करावे लागत आहेत, आता कोणाकडे जाऊन आपले दुःख सांगावे? अंगात असा त्याग करण्याचे बळ नाही की सर्व संसाराचा एका क्षणात त्याग करता येईल. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमचे हे दुर्दैव किंवा प्रारब्धच खोटे व कठीण होते.
॥ अभंग २४८६ ॥ अभंग रचना
हातीं धरूं जावें । तेणें परतें चि व्हावें ॥१॥
ऐसा कां हो आला वांटा । हीन भाग्याचा करंटा ॥ध्रु.॥
देव ना संसार । दोहीं ठायीं नाहीं थार ॥२॥
तुका म्हणे पीक । भूमि न दे न मिळे भीक ॥३॥
मी ज्या गोष्टीला मदतीसाठी हात घालायला जातो, ती गोष्ट माझ्यापासून अजून दूर जाते. असा दुर्दैवी आणि अभागी वाटा माझ्या नशिबी का आला? मला इकडे देवाची भक्तीही पूर्णपणे साधत नाही आणि तिकडे संसारातही थारा मिळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जमीन पीक देत नाही आणि मागायला गेले तर भीकही मिळत नाही, अशी माझी अवस्था झाली आहे.
॥ अभंग २४८७ ॥ अभंग रचना
मोलें घातलें रडाया । नाहीं असुं आणि माया ॥१॥
तैसा भिक्तवाद काय । रंगबेगडीचा न्याय ॥ध्रु.॥
वेठी धरिल्या दावी भाव । मागें पळायाचा पाव ॥२॥
काजव्याच्या ज्योती । तुका म्हणे न लगे वाती ॥३॥
पैसे देऊन रडण्यासाठी आणलेल्या माणसाच्या डोळ्यात खरे अश्रू किंवा अंतःकरणातील माया नसते. तसाच केवळ दाखवण्यासाठी केलेला भक्तीचा आव हा वरवरच्या रंगबेगडीसारखा व्यर्थ असतो. जसे बेगारीला धरलेला माणूस वरवर काम दाखवतो, पण त्याची नजर मागे पळून जाण्याकडेच असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, काजव्याच्या चमकण्याने कधी दिव्याची वात पेटत नाही, तसे खोट्या भक्तीने देव मिळत नाही.
॥ अभंग २४८८ ॥ अभंग रचना
तरि च जन्मा यावें । दास विठ्ठलाचें व्हावें ॥१॥
नाहीं तरि काय थोडीं । श्वानशूकरें बापुडीं ॥ध्रु.॥
ज्याल्याचें तें फळ । अंगीं लागों नेदी मळ ॥२॥
तुका म्हणे भले । ज्याच्या नावें मानवलें ॥३॥
माणसाचा जन्म मिळालाच आहे तर विठ्ठलाचा दास व्हावे, यातच जन्माचे सार्थक आहे. नाहीतर जगात कुत्रे आणि डुकरेही जन्माला येतातच, त्यांच्यासारखे जगण्यात काय अर्थ आहे? जन्माला आल्याचे खरे फळ हेच की, अंगाला संसाराचा आणि पापाचा मळ लागू देऊ नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, तोच माणूस धन्य आहे ज्याच्या मुखात देवाचे नाव रुजले आहे आणि जो देवाला आवडला आहे.
॥ अभंग २४८९ ॥ अभंग रचना
देव ते संत देव ते संत । निमित्य त्या प्रतिमा ॥१॥
मी तों सांगतसें भावें । असो ठावें सकळां ॥ध्रु.॥
निराकारी ओस दिशा । येथें इच्छा पुरतसे ॥२॥
तुका म्हणे रोकडें केणें । सेवितां येणें पोट धाय ॥३॥
प्रत्यक्षात संत हेच साक्षात देव आहेत, मंदिरातील प्रतिमा या केवळ निमित्तमात्र आहेत. मी हे अगदी प्रामाणिक भावाने सांगत आहे, हे सर्वांना ठाऊक असावे. निराकार देवाचा शोध घ्यायला गेले तर दिशा ओसाड वाटतात, पण संतांच्या चरणी भक्ताची सर्व इच्छा पूर्ण होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांचा सहवास हे रोखड (प्रत्यक्ष) धन आहे, ज्याच्या सेवनाने मनाची पूर्ण तृप्ती होते.
॥ अभंग २४९० ॥ अभंग रचना
न कळे माव मुनि मागे एकी अंतुरी । साठी संवत्सरां जन्म तया उदरीं ॥१॥
कैसा आकळे गे माये चपळ वो । त्रिभुवनव्यापक सकळ वो ॥ध्रु.॥
हनुमंता भेटी गर्व हरिला दोहींचा । गरुडा विटंबना रूपा सत्यभामेच्या ॥२॥
द्रौपदीचा भेद पुरविला समयीं । ॠषि फळवनीं देंठीं लावितां ठायीं ॥३॥
अर्जुनाच्या रथीं कपि स्तंभीं ठेविला । दोहीं पैज तेथें गर्व हरी दादुला ॥४॥
भावभक्ती सत्वगुण जाला दुर्जना । तुका म्हणे सकळां छंदें खेळे आपण ॥५॥
देवाच्या या अगम्य लीला आणि माया ऋषीमुनींनाही कळत नाहीत; सौभरी ऋषींना मायेत अडकवून त्यांनी साठ वर्षे संसारात घालवली. तीनही भुवनांत व्यापून राहिलेला हा चपळ देव कसा ओळखता येईल? हनुमंताची भेट घडवून त्याने गरुड आणि सत्यभामा दोघांचाही रूपाचा आणि वेगाचा गर्व हरण केला. द्रौपदीचे लज्जारक्षण करून संकटाच्या वेळी दुर्वासा ऋषींच्या आहाराची व्यवस्था केली. अर्जुनाच्या रथावर हनुमंताला ध्वजावर बसवून युद्धात विजय मिळवून दिला आणि गरुड व हनुमंताची पैज लावून दोघांचा गर्व हरण केला. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा हा परमेश्वर सर्वांशी भक्तीच्या आणि आपल्या छंदाच्या नात्याने खेळ खेळत असतो.
॥ अभंग २४९१ ॥ अभंग रचना
उदारा कृपाळा अंगा देवांच्या देवा । तुजसवें पण आतां आमुचा दावा ॥1॥
कैसा जासी सांग आतां मजपासुनी । केलें वाताहात दिले संसारा पाणी ॥ध्रु.॥
अवघीं आवरूनि तुझे लाविलीं पाठीं । आतां त्या विसर सोहंकोहंच्या गोष्टी ॥२॥
तुका म्हणे आतां चरणीं घातली मिठी । पडिली ते पडो तुम्हा आम्हांसी तुटी ॥३॥
हे देवांच्या देवा, अत्यंत उदार आणि कृपाळू पांडुरंगा, आता तुझ्याशी माझा पैजेचा दावा आहे! आता तू माझ्यापासून दूर कसा जातोस तेच मी पाहतो, कारण तुझ्यासाठी मी माझ्या संसाराचे वाटोळे केले आणि संसारावर पाणी सोडले आहे. मी माझे सर्व लक्ष तुझ्या पाठीशी लावले आहे, आता ते कोरडे ब्रह्मज्ञानाचे (सोहं-कोहं) विचार विसरून जा. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी तुझ्या चरणांना घट्ट मिठी मारली आहे, आता आपल्यात काय तुटी पडायची ती पडू दे, मी तुला सोडणार नाही!
॥ अभंग २४९२ ॥ अभंग रचना
जाली होती काया । बहु मळीन देवराया ॥१॥
तुमच्या उजळली नामें । चित्त प्रक्षाळिलें प्रेमें ॥ध्रु.॥
अनुतापें झाला झाडा । प्रारब्धाचा केला तोडा ॥२॥
तुका म्हणे देह पायीं । ठेवूनि झालों उतराईं ॥३॥
हे देवराया, माझे शरीर आणि मन अज्ञानाने खूप मलीन झाले होते. पण तुझ्या नामाच्या जपाने ते उजळून निघाले आहे आणि प्रेमाने माझे चित्त धुऊन स्वच्छ झाले आहे. पश्चात्तापाच्या अग्नीत माझ्या पापांचा झाडा झाला आणि प्रारब्धाची बंधने तुटून गेली. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी माझा संपूर्ण देह तुझ्या चरणी अर्पण करून तुझ्या ऋणातून उतराई झालो आहे.
॥ अभंग २४९३ ॥ अभंग रचना
आजि आनंदु रे एकी परमानंदु रे । जया श्रुति नेति नेति म्हणती गोविंदु रे ॥१॥
विठोबाचीं वेडीं आम्हां आनंदु सदा । गाऊं नाचों वाऊं टाळी रंजवूं गोविंदा ॥ध्रु.॥
सदा सन सांत आम्हां नित्य दिवाळी । आनंदें निर्भर आमचा कैवारी बळी ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं जन्ममरणांचा धाक । संत सनकादिक तें आमचें कवतुक ॥३॥
आज मला अत्यंत मोठा ब्रह्मानंद झाला आहे, ज्या गोविंदाला वेद 'नेति नेति' (अंत लागत नाही) म्हणतात, तो मला प्राप्त झाला आहे. आम्ही विठोबाची वेडी मुले आहोत, आम्हाला नेहमीच आनंद असतो; आम्ही टाळ्या वाजवून गाऊ, नाचू आणि गोविंदाला आळवू. आमच्यासाठी दररोज सण, उत्सव आणि दिवाळीच आहे, कारण आमचा पाठीराखा बळीचा ईश्वर (देव) आमच्यासोबत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्हाला आता जन्म-मरणाची कसलीही भीती उरलेली नाही, संत सनकादिक आमचे हे सुख पाहून कौतुक करत आहेत.
॥ अभंग २४९४ ॥ अभंग रचना
प्राणियां एक बीजमंत्र उच्चारीं । प्रतिदिनीं रामकृष्ण म्हण कां मुरारि ॥१॥
हें चि साधन रे तुज सर्व सिद्धीचे । नाम उच्चारीं पां गोपाळाचें वाचे ॥ध्रु.॥
उपास पारणें न लगे वनसेवन । न लगे धूम्रपान पंचाअग्नतापन ॥२॥
फुकाचें सुखाचें कांहीं न वेचें भांडार । कोटी यज्ञां परिस तुका म्हणे हें सार ॥३॥
अरे मानवा, तू दररोज 'राम कृष्ण हरी' किंवा 'मुरारी' या एकाच बीजमंत्राचा उच्चार कर. तुला सर्व सिद्धी मिळवून देणारे हेच एकमेव सोपे साधन आहे, म्हणून मुखाने गोपाळाचे नाव घे. यासाठी कडक उपवास, पारणे, वनात जाणे, धूर पिणे किंवा पंचाग्नी तापवणे अशा कठीण तपांची गरज नाही. यात काही खर्च होत नाही, हे मोफत आणि परम सुख देणारे साधन आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, करोडो यज्ञांपेक्षाही हरिनाम हेच सर्वात श्रेष्ठ सार आहे.
॥ अभंग २४९५ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल कीर्तनाचे अंतीं । जय जय हरी जे म्हणती ॥१॥
तें चि सुकृताचें फळ । वाचा रामनामें निखळ ॥ध्रु.॥
बैसोनि हरिकथेसी । होय सावध चित्तासी ॥२॥
तुका म्हणे त्याचा जन्म । सुफळ जाला भवक्रम ॥३॥
विठ्ठलाच्या कीर्तनाच्या शेवटी जे श्रद्धेने 'जय जय हरी' असा जयघोष करतात, तेच त्यांच्या पूर्वपुण्याईचे खरे फळ आहे आणि त्यांची वाणी रामनामाने शुद्ध होते. जे हरिकथेत एकाग्र चित्ताने सावध होऊन बसतात, तुकाराम महाराज म्हणतात, त्यांचा हा जन्म आणि संसाराचा प्रवास पूर्णपणे सुफळ झाला आहे.
॥ अभंग २४९६ ॥ अभंग रचना
न चलवे पंथ वेच नसतां पालवीं । शरीर विटंबिलें वाटे भीक मागावी ॥१॥
न करीं रे तैसें आपआपणां । नित्य राम राम तुम्ही सकळ म्हणा ॥ध्रु.॥
राम म्हणवितां रांडा पोरें निरविशी । पडसी यमा हांतीं जाचविती चौर्‍याशी ॥२॥
मुखीं नाहीं राम तो ही आत्महत्यारा । तुका म्हणे लाज नाहीं तया गंव्हारा ॥३॥
गाठीला पैसे नसताना प्रवासाला निघाले तर जशी परवड होते आणि भिक मागण्याची वेळ येते, तशी अवस्था नामस्मरणाशिवाय संसारात होते. स्वतःच्याच हाताने स्वतःची अशी दुर्दशा करू नका, दररोज सर्वांनी 'राम राम' असा जप करा. देवाचे नाव न घेता केवळ बायका-मुलांच्या चिंतेत आयुष्य घालवले, तर शेवटी यमदूतांच्या तावडीत सापडून ८४ लक्ष योनींत हाल सोसावे लागतील. ज्याच्या मुखात देवाचे नाव नाही, तो स्वतःचाच घात करणारा (आत्महत्यारा) आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा मूर्ख माणसाला स्वतःची काहीच लाज वाटत नाही.
॥ अभंग २४९७ ॥ अभंग रचना
थडियेसी निघतां पाषाणांच्या सांगडी । बुडतां मध्यभागीं तेथें कोण घाली उडी ॥१॥
न करी रे तैसें आपआपणा । पतंग जाय वांयां जीवें ज्योती घालूनियां ॥ध्रु.॥
सावधपणें सोमवल वाटी भरोनियां प्याला । मरणा अंतीं वैद्य बोलावितो गहिला ॥२॥
तुकाम्हणे करीं ठायींचा चि विचार । जंवें नाहीं पातला यमाचा किंकर ॥३॥
दगडाच्या सांगडीवर (तळावर) बसून नदी पार करायला निघाले तर माणूस मध्यभागी बुडतो, तिथे त्याला वाचवायला कोण उडी मारणार? स्वतःच्या विनाशाची अशी व्यवस्था करू नका; जसा पतंग दिव्याच्या ज्योतीवर झेप घेऊन स्वतःचा जीव गमवतो, तसे विषयांत जळू नका. स्वतःच्या हाताने विषाचा प्याला प्यायचा आणि मृत्यू जवळ आल्यावर मूर्खासारखे वैद्याला बोलवायचे, असा हा प्रकार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, यमदूत दाराशी येण्यापूर्वीच वेळेवर परमार्थाचा आणि आत्महिताचा विचार करा.
॥ अभंग २४९८ ॥ अभंग रचना
द्या जी माझा विचारोनियां विभाग । न खंडे हा लाग आहाचपणें ॥१॥
किती नेणों तुम्हां साहाते कटकट । आम्ही च वाईंट निवडलों ते ॥ध्रु.॥
करवितां कल्हें जिवाचियेसाटीं । हे तुम्हां वोखटीं ढाळ देवा ॥२॥
तुका म्हणे धीर कारण आपुला । तुम्हीं तों विठ्ठला मायातीत ॥३॥
हे देवा, माझा भक्तीचा वाटा मला नीट विचार करून देऊन टाक, हा आमचा संबंध असा वरवरच्या गोष्टींनी संपणारा नाही. मी तुझी किती कटकट सहन करू? तू तर आम्हा भक्तांनाच वाईट ठरवून मोकळा होतोस. जीवाच्या समाधानासाठी जर भक्ताला तुझ्याशी भांडण करावे लागले, तर हे देवा तुझ्यासाठीच शोभा देणारे नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू तर मायेच्या पलीकडचा (मायातित) आहेस, म्हणून आम्हीच आमच्या मनात धीर धरला पाहिजे.
॥ अभंग २४९९ ॥ अभंग रचना
आमुचे ठाउके तुम्हां गर्भवास । बळिवंत दोष केले भोग ॥१॥
काय हा सांगावा नसतां नवलावो । मैंदपणें भाव भुलवणेचा ॥ध्रु.॥
एका पळवूनि एका पाठी लावा । कवतुक देवा पाहावया ॥२॥
तुका म्हणे ज्याणें असें चेतविलें । त्याच्यानें उगळें कैसें नव्हे ॥३॥
आम्ही वारंवार जन्माला आलो आणि गर्भवासाचे दुःख भोगले, कारण आमचे पाप आणि दोष प्रबळ होते, हे तुला चांगले ठाऊक आहे. लोकांचे मन भुलवून स्वतःचे कौतुक पाहाण्यात तुला काय नवल वाटते? एकाला पळवून लावणे आणि दुसऱ्याला त्याच्या मागे लावणे, हा केवळ तुझा लीलांचा खेळ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्या परमेश्वराने ही सर्व मायेची सृष्टी चेतवली (निर्माण केली) आहे, तोच या संसाराच्या कोड्याचा उलगडा करू शकतो.
॥ अभंग २५०० ॥ अभंग रचना
निदऩयासी तुम्ही करितां दंडण । तुमचें गार्‍हाणें कोठें द्यावें ॥१॥
भाकितों करुणा ऐकती कान । उगलें चि मौन्य धरिलें ऐसें ॥ध्रु.॥
दीनपणें पाहें पाय भिडावोनि । मंजुळा वचनीं विनवीतसें ॥२॥
तुका म्हणे गांठी मनाची उकला । काय जी विठ्ठला पाहातसां ॥३॥
हे देवा, जगात निर्दयी असलेल्या दुष्टांना तू शिक्षा करतोस, पण जर तूच आमच्या बाबतीत निर्दयी झालास तर तुझे गाऱ्हाणे घेऊन आम्ही कोणाकडे जायचे? आम्ही एवढी करुणा भाकत आहोत, तुझ्या कानांवर आमची हाक पडत आहे, तरी तू असा मौन धरून का बसला आहेस? मी अगदी नम्रपणे आणि दीन होऊन तुझ्या चरणांकडे पाहत गोड शब्दांत विनवणी करत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, आता तुमच्या मनाची गाठ उकला आणि आमच्याकडे असे काय शांतपणे पाहत आहात? आता तरी आमचा स्वीकार करा.
भाग 24 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 26 (पुढे)