॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 26 (2501 ते 2600)
अभंग 2501 ते 2600

सार्थ गाथा: भाग 26

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग २५०१ ॥ अभंग रचना
नसतों किविलवाणें । कांहीं तुमच्या कृपादानें ॥१॥
हे चि तयाची ओळखी । धालें टवटवित मुखीं ॥ध्रु.॥
वांयां जात नाहीं । वचन प्रीतीचें तें कांहीं ॥२॥
तुका म्हणे देवा । सत्य येतें अनुभवा ॥३॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुमच्या कृपादानामुळे मी आता दीन-वाण किंवा केविलवाणा उरलो नाही. माझ्या मुखावर जे समाधान आणि प्रसन्नता दिसत आहे, तीच तुमच्या कृपेची खरी ओळख आहे. प्रेमाने दिलेला एकही शब्द किंवा वचन कधीही वाया जात नाही; हे देवा, मला प्रत्यक्ष अनुभवाने सत्य समजले आहे.
॥ अभंग २५०२ ॥ अभंग रचना
जालों तंव साचें । दास राहवणें काचें ॥१॥
हें कां मळितें उचित । तुम्ही नेणा कृपावंत ॥ध्रु.॥
सिंहाचें ते पिलें । जाय घेऊनियां कोल्हें ॥२॥
तुका म्हणे नास । आम्हां म्हणविलियां दास ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मी खरोखर तुमचा दास झालो आहे, तरीही माझ्यात अजूनही काही कच्चेपण किंवा उणीव राहणे योग्य नाही. तुम्ही तर कृपावंत आहात, मग माझ्या मनातील ही मलीनता दूर करणे तुम्हाला ठाऊक नाही का? सिंहाच्या पिल्लाला कोल्हा घेऊन जावा, हे जसे अशक्य आणि अयोग्य आहे, तसेच स्वतःला देवाचा दास म्हणवून जर आमचा नाश झाला, तर ते तुमच्याच नावाला कमीपणा आणणारे ठरेल.
॥ अभंग २५०३ ॥ अभंग रचना
देवाच्या उद्देशें जेथें जेथें भाव । तो तो वसे ठाव विश्वंभरें ॥१॥
लोभाचे संकल्प पळालियावरी । कैंची तेथें उरी पापपुण्या ॥ध्रु.॥
शुद्ध भक्ती मन जालिया निर्मळ । कुश्चळी विटाळ वज्रलेप ॥२॥
तुका म्हणे ज्याचें तयासी च कळे । प्रांत येतो फळें कळों मग ॥३॥
जिथे जिथे देवाच्या उद्देशाने सच्चा भाव असतो, त्या त्या प्रत्येक ठिकाणी विश्वंभर परमेश्वर निवास करतो. मनातील लोभाचे सर्व संकल्प नष्ट झाल्यावर तिथे पाप आणि पुण्याचा कोणताही भेद उरत नाही. शुद्ध भक्तीने मन निर्मळ झाल्यावर वाईट विचारांचा विटाळ त्याला शिवूही शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याचा अनुभव त्यालाच कळतो आणि शेवटी मिळणाऱ्या फळावरूनच सर्व गोष्टींची प्रचिती येते.
॥ अभंग २५०४ ॥ अभंग रचना
कडसणी धरितां अडचणीचा ठाव । म्हणऊनि जीव त्रासलासे ॥१॥
लौकिकाबाहेरि राहिलों निराळा । तुजविण वेगळा नाहीं तुजा ॥ध्रु.॥
संकोचानें नाहीं होत धणीवरी । उरवूनि उरी काय काज ॥२॥
तुका म्हणे केलें इच्छे चि सारिखें । नाहींसें पारिखें येथें कोणी ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, संसारातील अडचणी आणि ताणतणावामुळे जीव त्रासून गेला आहे. म्हणूनच मी या लौकिक संसारापासून पूर्णपणे वेगळा आणि निराळा होऊन राहिलो आहे. आता तुझ्याशिवाय माझा दुसरा कोणताही आधार नाही. संकोच बाळगून कधीही पूर्ण समाधान मिळत नाही, त्यामुळे मनात कोणताही संशय किंवा अंतर ठेवण्यात काही अर्थ नाही. भगवंताने माझ्या इच्छेनुसारच सर्व केले आहे, आता इथे कोणीही परके उरलेले नाही.
॥ अभंग २५०५ ॥ अभंग रचना
हें चि जतन करा दान । धरुनी चरण राहिलों तो ॥१॥
आणीक कांहीं न घलीं भार । बहुत फार सांकडें ॥ध्रु.॥
घ्यावी माझ्या हातें सेवा । हे चि देवा विनवणी ॥२॥
तुका तुमचा म्हणवी दास । तेणें आस पुरवावी ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मी तुमचे चरण घट्ट धरून राहिलो आहे, तुम्ही दिलेल्या या भक्तीच्या दानाचे कायम जतन करा. मी तुमच्यावर इतर कोणताही मोठा भार किंवा अडचणी घालणार नाही. माझी एवढीच विनंती आहे की तुम्ही माझ्या हाताने तुमची सेवा करून घ्यावी. तुकाराम स्वतःला तुमचा दास म्हणवतो, त्यामुळे माझी ही एकच इच्छा तुम्ही पूर्ण करावी.
॥ अभंग २५०६ ॥ अभंग रचना
आपल्या च स्फुंदे । जेथें तेथें घेती छंदें ॥१॥
पडिला सत्याचा दुष्काळ । बहु फार जाली घोळ ॥ध्रु.॥
विश्वासाचे माठ । त्याचे कपाळीं तें नाट ॥२॥
तुका म्हणे घाणा । मूढा तीर्थी प्रदिक्षणा ॥३॥
जगात लोक आपल्याच अहंकाराने आणि वेडेपणाने जिथे तिथे भलतेच छंद किंवा आचार पाळत सुटले आहेत. समाजात सत्याचा दुष्काळ पडला आहे आणि सर्वत्र मोठा गोंधळ निर्माण झाला आहे. ज्यांच्या मनात खरा विश्वास नाही, त्यांच्या नशिबी कायम निराशा आणि फसवणूकच येते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्ञानाशिवाय तीर्थयात्रा किंवा प्रदक्षिणा करणे म्हणजे घाण्याला जुंपलेल्या बैलासारखे व्यर्थ भ्रमण करणे होय.
॥ अभंग २५०७ ॥ अभंग रचना
उद्वेगाची धांव बैसली आसनीं । पडिलें नारायणीं मोटळें हें ॥१॥
सकळ निश्चिंती जाली हा भरवसा । नाहीं गर्भवासा येणें ऐसा ॥ध्रु.॥
आपुलिया नांवें नाहीं आम्हां जिणें । अभिमान तेणें नेला देवें ॥२॥
तुका म्हणे चेळें एकाचिया सत्ता । आपुलें मिरवितां पणें ऐसें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या मनातील सर्व संताप आणि अस्वस्थता शांत झाली असून मी माझे संपूर्ण अस्तित्व भगवंताच्या चरणी सोपवले आहे. आता मला पूर्ण खात्री पटली आहे की मला पुन्हा गर्भवास किंवा जन्ममरणाच्या फेऱ्यात यावे लागणार नाही. आम्ही आता स्वतःच्या अहंकारासाठी जगत नाही, कारण देवाने आमचा सर्व अभिमान हरण केला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व काही एका भगवंताच्याच सत्तेने चालत असताना लोक व्यर्थ स्वतःचे मोठेपण मिरवत असतात.
॥ अभंग २५०८ ॥ अभंग रचना
बहुतां पुरे ऐसा वाण । आलें धन घरासी ॥१॥
घ्या रे फुका मोलेंविण । नारायण न भुला ॥ध्रु.॥
ऐका निवळल्या मनें । बरवें कानें सादर ॥२॥
तुका म्हणे करूनि अंतीं । निश्चिंती हे ठेवावी ॥३॥
पुष्कळ लोकांना पुरेल असे नामस्मरणाचे अमूल्य धन आज आपल्या घराशी आले आहे. तुकाराम महाराज लोकांना उपदेश करतात की, हे धन कोणत्याही मूल्याशिवाय मोफत मिळत आहे, ते आत्मसात करा आणि नारायणाला विसरू नका. शांत व निर्मळ मनाने आणि आदराने हे ज्ञान कानांनी ऐका. आयुष्याच्या शेवटी परिपूर्ण समाधान मिळावे म्हणून हे नामस्मरण कायम जपून ठेवा.
॥ अभंग २५०९ ॥ अभंग रचना
माझी मज जाती आवरली देवा । नव्हतां या गोवा इंद्रियांचा ॥१॥
कासया मी तुझा म्हणवितों दास । असतों उदास सर्व भावें ॥ध्रु.॥
भयाचिया भेणें धरियेली कास । न पुरतां आस काय थोरी ॥२॥
तुका म्हणे आपआपुलीं जतन । कैचें थोरपण मग तुम्हां ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, जोपर्यंत मला इंद्रियांच्या मोहाने घेरले नव्हते, तोपर्यंत मी स्वतःवर नियंत्रण ठेवून होतो. पण आता जर मी सर्व गोष्टींबाबत उदासीनच राहिलो, तर मी स्वतःला तुमचा दास का म्हणावे? संसाराच्या भयापोटी मी तुमचे चरण धरले आहेत, पण जर माझी आसच पूर्ण झाली नाही तर तुमच्या मोठेपणाचा काय उपयोग? जर प्रत्येकाला स्वतःचेच रक्षण स्वतः करावे लागले, तर तुमचे ईश्वरत्व किंवा मोठेपण कुठे उरले?
॥ अभंग २५१० ॥ अभंग रचना
विनवितों तरी आणितोसि परी । याचकानें थोरी दातयाची ॥१॥
आमुचे ही कांहीं असों द्या प्रकार । एकल्यानें थोर कैचे तुम्ही ॥ध्रु.॥
नेघावी जी कांहीं बहु साल सेवा । गौरव तें देवा यत्न कीजे ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं आमुची मिरासी । असावेंसें ऐसीं दुर्बळें चि ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मी विनंती करतो तरी तुम्ही माझी परीक्षा घेता, पण शेवटी दानी व्यक्तीची थोरवी याचकामुळेच सिद्ध होते. आमच्यासारखे भक्त आहेत म्हणूनच तुम्हाला देवपण प्राप्त झाले आहे, भक्तांशिवाय तुम्ही एकटे कसे थोर ठरणार? देवा, माझी फार मोठी सेवा करून घेऊ नका, पण माझ्या गौरवाचे व रक्षणाचे जतन करा. आम्ही तुमचे अगदी अगतिक आणि दुर्बळ दास आहोत, हीच आमची खरी स्थिती आहे.
॥ अभंग २५११ ॥ अभंग रचना
एका ऐसें एक होतें कोणां काळें । समर्थाच्या बळें काय नव्हे ॥१॥
घालूनि बैसलों मिरासीस पाया । जिंकों देवराया संदेह नाहीं ॥ध्रु.॥
केला तो न संडीं आतां कइवाड । वारीन हे आड कामक्रोध ॥२॥
तुका म्हणे जाळीं अळसाची धांडी । नव्हती आली जोडी कळों साच ॥३॥
समर्थ अशा भगवंताच्या बळावर काळात काय घडू शकत नाही? असाध्य गोष्टीही साध्य होतात. मी तुमच्या भक्तीच्या पायावर माझा हक्क सांगून बसलो आहे, त्यामुळे आता मी या संसारावर नक्कीच विजय मिळवेन यात शंका नाही. मी जो भक्तीचा निश्चय केला आहे तो कधीही सोडणार नाही आणि काम-क्रोधासारख्या अडथळ्यांना दूर करेन. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता आळसाचा पार नाश केला आहे, कारण मला भक्तीच्या खऱ्या कमाईचे मोल समजले आहे.
॥ अभंग २५१२ ॥ अभंग रचना
जाले समाधान । तुमचे धरिले चरण ॥१॥
आतां उठावेंसें मना । येत नाहीं नारायणा ॥ध्रु.॥
सुरवाडिकपणें । येथें सांपडलें केणें ॥२॥
तुका म्हणे भाग । गेला निवारला लाग ॥३॥
हे नारायणा, तुमचे चरण धरल्यामुळे माझ्या मनाला अत्यंत समाधान लाभले आहे. आता या चरणांवरून मन मुळीच बाजूला व्हावेसे वाटत नाही. मला या ठिकाणी अत्यंत सुखाची आणि आनंदाची जणू एक अमूल्य ठेवच सापडली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या जन्माचा सर्व थकवा दूर झाला आहे आणि संसाराचा सर्व त्रास कायमचा नाहीसा झाला आहे.
॥ अभंग २५१३ ॥ अभंग रचना
मुखाकडे वास । पाहें करूनियां आस ॥१॥
आतां होईंल ते शिरीं । मनोगत आज्ञा धरीं ॥ध्रु.॥
तुम्हीं अंगीकार । केला पाहिजे हें सार ॥२॥
तुका म्हणे दारीं । उभें याचक मीं हरी ॥३॥
हे देवा, मी अतिशय आशेने तुमच्या मुखाकडे पाहत आहे. तुमची जी काही आज्ञा असेल, ती मी अत्यंत नम्रतेने माझ्या शिकासाध्य मानून स्वीकारेन. तुम्ही माझा स्वीकार करावा, हेच माझ्या आयुष्याचे खरे सार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, मी तुमच्या दारात एक याचक बनून उभा आहे.
॥ अभंग २५१४ ॥ अभंग रचना
नाहीं माथां भार । तुम्ही घेत हा विचार ॥१॥
जाणोनियां ऐसें केलें । दुरिल अंगेसी लाविलें ॥ध्रु.॥
आतां बोलावें आवडी । नाम घ्यावें घडी घडी ॥२॥
तुका म्हणे दुरी । देवा खोटी ऐसी उरी ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझ्या डोक्यावर संसाराचा कोणताही भार उरलेला नाही, कारण माझी काळजी तुम्ही स्वतः घेतली आहे. हे जाणूनच मी माझे सर्व पाप आणि दूरपण तुमच्या चरणी सोपवले आहे. आता मला फक्त प्रेमाने तुमचे नाव घ्यायचे आहे आणि घडीघडी तुमचे गुणगान करायचे आहे. देवा आणि भक्तामध्ये अंतर उरणे ही अत्यंत वाईट गोष्ट आहे, म्हणून मी तुमच्यापासून दूर राहणार नाही.
॥ अभंग २५१५ ॥ अभंग रचना
माझें जड भारी । आतां अवघें तुम्हांवरी ॥१॥
जालों अंकित अंकिला । तुमच्या मुकलों मागिला ॥ध्रु.॥
करितों जें काम । माझी सेवा तुझें नाम ॥२॥
तुका पायां लागे । कांहीं नेदी ना न मगे ॥३॥
माझे सर्व बरे-वाईट आणि संसाराचा संपूर्ण भार आता मी तुमच्यावर सोपवला आहे. मी पूर्णपणे तुमचाच झालो आहे आणि माझ्या पूर्वीच्या सर्व गोष्टींना किंवा अहंकाराला मुकलो आहे. मी जे काही काम करतो, तीच माझी सेवा आहे आणि तुझे नाव घेणे हेच माझे कर्तव्य आहे. तुकाराम महाराज तुमच्या चरणी लीन होतात आणि म्हणतात, मला आता काही नको आणि मी काही मागतही नाही.
॥ अभंग २५१६ ॥ अभंग रचना
तुम्ही आम्ही भले आतां । जालों चिंता काशाची ॥१॥
आपुलाले आलों स्थळीं । मौन कळी वाढेना ॥ध्रु.॥
सहज जें मनीं होतें । तें उचितें घडलें ॥२॥
तुका म्हणे नसतें अंगा । येत संगा सारिखें ॥३॥
आता आपण दोघेही सुखी आणि समाधानी झालो आहोत, मग आता कशाची चिंता करायची? आपण आपापल्या योग्य ठिकाणी आलो आहोत, त्यामुळे मौन बाळगल्याने कोणताही कलह किंवा वाद वाढत नाही. माझ्या मनात जी सहज इच्छा होती, तीच योग्य वेळी घडली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, चांगल्या संगतीमुळे माणसाला कोणतीही नको असलेली अडचण किंवा त्रास सहन करावा लागत नाही.
॥ अभंग २५१७ ॥ अभंग रचना
चित्ता ऐसी नको देऊं आठवण । जेणें देवाचे चरण अंतरे तें ॥१॥
आलिया वचनें रामनामध्वनि । ऐकावीं कानीं ऐसीं गोडें ॥ध्रु.॥
मत्सराचा ठाव शरीरीं नसावा । लाभेंविण जीवा दुःख देतो ॥२॥
तुका म्हणे राहे अंतर शीतळ । शांतीचें तें बळ क्षमा अंगीं ॥३॥
तुकाराम महाराज मनाला उपदेश करतात की, हे चित्ता, ज्या गोष्टीमुळे देवाचे चरण दुरावतील असा कोणताही विचार मनात आणू नकोस. कानांनी नेहमी रामनामाचा गोड ध्वनी आणि भगवंताचे गुणगान ऐकावे. शरीरात किंवा मनात मत्सराला अजिबात जागा देऊ नये, कारण मत्सर कोणत्याही फायद्याशिवाय जीवाला फक्त दुःख देतो. अंतःकरण नेहमी शांत असावे, आणि अंगी क्षमा व शांतीचे बळ असावे.
॥ अभंग २५१८ ॥ अभंग रचना
कोण पुण्य कोणा गांठी । ज्यासी ऐसियांची भेटी ॥१॥
जिहीं हरी धरिला मनीं । दिलें संवसारा पाणी ॥ध्रु.॥
कोण हा भाग्याचा । ऐसियांसी बोले वाचा ॥२॥
तुका म्हणे त्यांचे भेटी । होय संसारासी तुटी ॥३॥
ज्या व्यक्तीला अशा संतांची भेट होते, तिच्या गाठीशी नक्कीच कोणते तरी थोर पुण्य असले पाहिजे. ज्यांनी आपल्या मनात हरीला घट्ट धरून ठेवले आहे आणि संसाराच्या मोहाला कायमचा सोडचिठ्ठी दिली आहे, अशा संतांशी संवाद साधणारा माणूस खरोखर भाग्याचा असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा सत्पुरुषांच्या भेटीमुळे माणसाच्या जन्ममरणाच्या संसाराचा फेरा कायमचा तुटतो.
॥ अभंग २५१९ ॥ अभंग रचना
तरि च हा जीव संसारीं उदास । धरिला विश्वास तुम्हां सोईं ॥१॥
एके जातीविण नाहीं कळवळा । ओढली गोपाळा सूत्रदोरी ॥ध्रु.॥
फुटतसे प्राण क्षणांच्या विसरें । हें तों परस्परें सारिखें चि ॥२॥
तुका म्हणे चित्तीं राखिला अनुभव । तेणें हा संदेह निवारला ॥३॥
माझा हा जीव संसाराबाबत पूर्ण उदास झाला आहे, कारण मी केवळ तुमच्यावरच पूर्ण विश्वास ठेवला आहे. एकाच भावाचे किंवा भक्तीच्या नात्याचे असल्याशिवाय खरा कळवळा येत नाही, म्हणूनच हे गोपाळा, माझी दोरी तुझ्या हातात आहे. एका क्षणाच्या विसर पडण्यानेही प्राण व्याकुळ होतात, आणि हे प्रेम दोन्ही बाजूने सारखेच असावे लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी हा अनुभव चित्तात जपून ठेवला आहे, ज्यामुळे माझ्या मनातील सर्व संशय दूर झाला आहे.
॥ अभंग २५२० ॥ अभंग रचना
किती विवंचना करीतसें जीवीं । मन धांवडवी दाही दिशा ॥१॥
कोणा एका भावें तुम्ही अंगीकार । करावा विचार या च साटीं ॥ध्रु.॥
इतर ते आतां लाभ तुच्छ जाले । अनुभवा आले गुणागुण ॥२॥
तुका म्हणे लागो अखंड समाधि । जावें प्रेमबोधीं बुडोनियां ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे मन सतत दहा दिशांना भटकत असते आणि जीवात अनेक चिंता करत असते. म्हणून हे देवा, तुम्ही कोणत्याही एका भावाने माझा स्वीकार करावा, हाच विचार मी करत आहे. भक्तीच्या अनुभवानंतर मला इतर सर्व ऐहिक लाभ तुच्छ वाटू लागले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आता नामाची अखंड समाधी लागावी आणि मी प्रेमाच्या सागरात पूर्णपणे बुडून जावे.
॥ अभंग २५२१ ॥ अभंग रचना
दिक चि या नाहीं संसारसंबंधा । तुटेना या बाधा भवरोगाची ॥१॥
तांतडींत करीं म्हणऊनि तांतडी । साधिली ते घडी सोनियाची ॥ध्रु.॥
संकल्पाच्या बीजें इंद्रियांची चाली । प्रारब्ध तें घाली गर्भवासीं ॥२॥
तुका म्हणे बीजें जाळुनी सकळ । करावा गोपाळ आपुला तो ॥३॥
या संसाराच्या संबंधांना कोणतीही दिशा किंवा मर्यादा नाही आणि हा जन्ममरणाचा रोग सहजासहजी सुटत नाही. म्हणूनच मी घाईघाईने भक्तीचा मार्ग निवडला आहे आणि हीच वेळ माझ्यासाठी सोन्याची ठरली आहे. वासनांच्या संकल्पामुळेच इंद्रिये भरकटतात आणि तेच प्रारब्ध माणसाला पुन्हा गर्भवासात ढकलते. तुकाराम महाराज म्हणतात, वासनांची सर्व बीजे जाळून टाकून गोपाळाला आपलेसे केले पाहिजे.
॥ अभंग २५२२ ॥ अभंग रचना
आतां होइन धरणेकरी । भीतरीच कोंडीन ॥१॥
नाही केली जीवेंसाटी । तों कां गोष्टी रुचे तें ॥ध्रु.॥
आधी निर्धार तो सार । मग भार सोसीन ॥२॥
तुका म्हणे खाऊं जेवूं । नेदूं होऊं वेगळा ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी देवाच्या दारात धरणे धरून बसणार आहे आणि त्याला माझ्या हृदयाच्या आतच कोंडून ठेवणार आहे. जोपर्यंत स्वतःचा जीव पणाला लावला जात नाही, तोपर्यंत देवाची प्राप्ती होत नाही. आधी भक्तीचा दृढ निर्धार करणे हेच महत्त्वाचे आहे, त्यानंतर येणारे सर्व कष्ट मी सोसेन. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता भगवंताला सोबतच ठेवेन आणि त्याला स्वतःपासून कधीही वेगळे होऊ देणार नाही.
॥ अभंग २५२३ ॥ अभंग रचना
होइल तरि पुसापुसी । उत्तर त्यासी योजावें ॥१॥
तोंवरि मी पुढें कांहीं । आपुलें नाहीं घालीत ॥ध्रु.॥
जाणेनियां अंतर देव । जेव्हां भेव फेडील ॥२॥
तुका म्हणे धरिला हातीं । करील खंतीवेगळें ॥३॥
जर देवाने काही विचारणा केली, तरच मी त्याला योग्य ते उत्तर देईन; तोपर्यंत मी स्वतःहून काहीही बोलणार नाही किंवा मध्ये पडणार नाही. अंतर्यामी देव जेव्हा माझ्या मनातील खरी तळमळ जाणेल, तेव्हा तो माझे सर्व भय दूर करेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याचा हात देवाने स्वतः हातात घेतला आहे, त्याला तो सर्व दुःखांपासून मुक्त करेल.
॥ अभंग २५२४ ॥ अभंग रचना
हा तों नव्हे कांहीं निराशेचा ठाव । भलें पोटीं वाव राखिलिया ॥१॥
विश्वंभरें विश्व सामाविलें पोटी । तेथें चि सेवटीं आम्ही असों ॥ध्रु.॥
नेणतां चिंतन करितों अंतरीं । तेथें अभ्यंतरीं उमटेल ॥२॥
तुका म्हणे माझा स्वामी अबोलणा । पुरवूं खुणे खुणा जाणतसों ॥३॥
हे ठिकाण निराशेचे नाही, कारण भगवंताचे हृदय अत्यंत विशाल आहे. ज्या विश्वंभराने संपूर्ण जग आपल्या पोटी सामावून घेतले आहे, त्याच ठिकाणी शेवटी आमचेही स्थान आहे. जरी मला ज्ञान नसले, तरी मी अंतःकरणातून त्याचे चिंतन करतो आणि ते त्याला नक्कीच समजेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा स्वामी जरी मौन बाळगून असला, तरी मी त्याच्या सांकेतिक खुणा ओळखून त्याच्या इच्छेनुसार चालण्यास समर्थ आहे.
॥ अभंग २५२५ ॥ अभंग रचना
निष्ठ‍ तो दिसे निराकारपणें । कोंवळा सगुणें प्रतिपाळी ॥१॥
केला च करावा केला कइवाड । होईंल तें गोड न परेते ॥ध्रु.॥
मथिलिया लागे नवनीत हातां । नासे वितळितां आहाच तें ॥२॥
तुका म्हणे आतां मनाशीं विचार । करावा तो सार एकचित्त ॥३॥
परमेश्वर निराकार रूपात कठोर किंवा तटस्थ वाटतो, पण सगुण रूपात तो अत्यंत कोमल होऊन भक्ताचे पालनपोषण करतो. भक्तीचा जो निश्चय केला आहे तो सतत करत राहावा, त्यामुळे शेवटी अत्यंत गोड फळच मिळते. ताक मथल्यावरच लोणी हातास येते, पण अज्ञानाने तापवल्यास ते जळून नष्ट होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच आता एकाग्र चित्ताने योग्य तोच विचार मनामध्ये केला पाहिजे.
॥ अभंग २५२६ ॥ अभंग रचना
बहु देवा बरें जालें । नसतें गेलें सोंवळें ॥१॥
धोवटाशीं पडिली गांठी । जगजेठीप्रसादें ॥ध्रु.॥
गादल्याचा जाला जाडा । गेली पीडा विकल्प ॥२॥
तुका म्हणे वरावरी । निर्मळ करी निर्मळा ॥३॥
हे देवा, खूप चांगले झाले की माझे बाह्य कर्मकांडांचे खोटे सोवळे निघून गेले. जगाच्या स्वामीच्या कृपेने मला खऱ्या निर्मळ आणि शुद्ध भक्तीची गाठ पडली आहे. मनातील सर्व संशय आणि विकल्पांची पीडा आता नष्ट झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताची कृपा ही अंतर्बाह्य पूर्णपणे निर्मळ आणि शुद्ध करून टाकते.
॥ अभंग २५२७ ॥ अभंग रचना
स्वामित्वाचीं वर्में असोनि जवळी । वाहों जावें मोळी गुणांसवें ॥१॥
काबाडापासूनि सोडवा दातारा । कांहीं नका भारा पात्र करूं ॥ध्रु.॥
धनवंत्याचिये अंगीं सत्ताबळ । व्याधि तो सकळ तोडावया ॥२॥
तुका म्हणे आलें मोड्यासी कोंपट । सांडव्याची वाट विसरावी ॥३॥
देवाचे स्वामित्त्व पाठीशी असतानाही आम्ही व्यर्थ विषयांच्या मोळ्या डोक्यावर वाहून श्रम करत आहोत. हे दातारा, या निष्फळ कष्टांपासून आम्हाला सोडवा आणि कर्माच्या भाराखाली दबू देऊ नका. श्रीमंत किंवा समर्थ असलेल्या मालकाकडे आपल्या सेवकाचे दुःख दूर करण्याचे पूर्ण सामर्थ्य असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता निवासाची योग्य जागा मिळाल्यावर भटकण्याचे मार्ग विसरून गेले पाहिजेत.
॥ अभंग २५२८ ॥ अभंग रचना
ॠणाच्या परिहारा जालों वोळगणा । द्यावी नारायणा वासलाती ॥१॥
जालों उतराईं शरीरसंकल्पें । चुकों द्यावीं पापें सकळ ही ॥ध्रु.॥
आजिवरि होतों धरूनि जिवासी । व्याजें कासाविसी बहु केलें ॥२॥
तुका म्हणे मना आणिला म्यां भाव । तुमचा तेथें ठाव आहे देवा ॥३॥
हे नारायणा, तुमच्या ऋणातून मुक्त होण्यासाठी मी तुमच्या सेवेत लीन झालो आहे, आता माझा हा हिशोब पूर्ण करा. मी माझ्या शरीराचा संपूर्ण संकल्प तुमच्या चरणी अर्पण करून उतराई झालो आहे, त्यामुळे माझी सर्व पापे दूर होऊ द्यात. आजवर संसाराच्या मोहाने माझ्या जीवाला खूप व्याकुळ केले होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता मनात सच्चा भाव आणला आहे आणि मला समजले आहे की तुमचे स्थान भक्ताच्या भावनेतच आहे.
॥ अभंग २५२९ ॥ अभंग रचना
येणें पांगें पायांपाशीं । निश्चयेंसी राहेन ॥१॥
सांगितली करीन सेवा । सकळ देवा दास्यत्व ॥ध्रु.॥
बंधनाची तुटली बेडी । हे चि जोडी मग आम्हां ॥२॥
तुका म्हणे नव्हें क्षण । पायांविण वेगळा ॥३॥
या भक्तीच्या आणि प्रेमाच्या ऋणामुळे मी निश्चितपणे तुमच्या चरणांशीच राहीन. तुम्ही सांगाल ती सर्व सेवा आणि तुमचे दास्यत्व मी आनंदाने करेन. संसाराच्या बंधनांची बेडी आता तुटली आहे आणि हीच माझी खरी कमाई आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी एका क्षणासाठीही आता भगवंताच्या चरणांपासून वेगळा होणार नाही.
॥ अभंग २५३० ॥ अभंग रचना
आपुल्या आपण उगवा लिगाड । काय माझें जड करुन घ्याल ॥१॥
उधारासी काय उधाराचें काम । वाढवूं चि श्रम नये देवा ॥ध्रु.॥
करा आतां मजसाटीं वाड पोट । ठाव नाहीं तंटे जालें लोकीं ॥२॥
तुका म्हणे बाकी झडलियावरी । न पडें वेव्हारीं संचिताचे ॥३॥
हे देवा, तुमचे हे संसाराचे लफडे तुम्हीच सोडवून घ्या, माझा जीव उगाच अडचणीत का टाकता? उधाराच्या व्यवहाराने श्रम मात्र वाढतात, त्यामुळे हा उधाराचा कारभार आता बंद करा. माझ्यासाठी तुमचे हृदय थोडे मोठे करा, कारण जगात मला आता कुठेही स्थान उरलेले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, एकदा कर्माची सर्व बाकी पूर्ण झाल्यावर मी पुन्हा संचिताच्या व्यवहारात पडणार नाही.
॥ अभंग २५३१ ॥ अभंग रचना
सर्व संगीं विट आला । तूं एकला आवडसी ॥१॥
दिली आतां पायीं मिठी । जगजेठी न सोडीं ॥ध्रु.॥
बहु जालों क्षीदक्षीण । येणें सीण तो नासे ॥२॥
तुका म्हणे गंगवास । बहु त्या आस स्थळाची ॥३॥
मला संसारातील सर्व गोष्टींचा आणि संगतीचा विट आला आहे, आता फक्त तू एकटाच मला आवडतोस. हे जगजेठी, मी तुझ्या चरणांना घट्ट मिठी मारली आहे आणि आता मी तुला सोडणार नाही. संसारात राहून मी खूप थकलो होतो, पण तुझ्या चरणांच्या भेटीने हा सर्व थकवा निघून गेला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याप्रमाणे गंगेच्या वास्तव्याची ओढ असते, तशीच मला तुझ्या चरणांची ओढ लागली आहे.
॥ अभंग २५३२ ॥ अभंग रचना
शीतळ तें शीतळाहुनी । पायवणी चरणींचें ॥१॥
सेवन हे शिरसा धरीं । अंतरीं हीं वरदळा ॥ध्रु.॥
अवघें चि नासी पाप । तीर्थ बाप माझ्याचें ॥२॥
बैसोनियां तुका तळीं । त्या कल्लोळीं डौरला ॥३॥
भगवंताच्या चरणांचे तीर्थ हे अत्यंत शीतल असणाऱ्या गोष्टींपेक्षाही अधिक शीतल आहे. हे तीर्थ मी आदराने मस्तकी धारण करतो आणि त्याचा स्वीकार करतो. माझ्या बापाचे (देवाचे) हे चरणतीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी त्या भक्तीच्या प्रवाहात बसून आनंदाने डोलत आहे.
॥ अभंग २५३३ ॥ अभंग रचना
गोदे कांठीं होता आड । करूनि कोड कवतुकें ॥१॥
देखण्यांनीं एक केलें । आइत्या नेलें जिवनापें ॥ध्रु.॥
राखोनियां ठाव । अल्प जीव लावूनि ॥२॥
तुका म्हणे फिटे धनी । हे सज्जनीं विश्रांति ॥३॥
गोदावरीच्या काठी कौतुकाने एक विहीर खणली होती, पण जाणत्या लोकांनी थेट त्या विहिरीलाच मुख्य नदीच्या प्रवाहाला जोडून दिले. त्यामुळे थोडे कष्ट करून लोकांना सहजासहजी पाण्याचा अखंड साठा मिळाला. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांच्या संगतीत राहिल्याने मनाची तृप्ती होते आणि खरी विश्रांती लाभते.
॥ अभंग २५३४ ॥ अभंग रचना
न पाहें माघारें आतां परतोनि । संसारापासूनि विटला जीव ॥१॥
सामोरें येऊनि कवळीं दातारा । काळाचा हाकारा न साहावे ॥ध्रु.॥
सावधान चित्त होईंल आधारें । खेळतां ही बरें वाटईंल ॥२॥
तुका म्हणे कंठ दाटला या सोसें । न पवे कैसें जवळी हें ॥३॥
माझा जीव संसारापासून पूर्णपणे विटला आहे, त्यामुळे आता मी पुन्हा मागे वळून पाहणार नाही. हे दातारा, तू स्वतः समोर येऊन मला जवळ घे, कारण मला काळाची भयंकर हाक आता सहन होत नाही. तुझ्या आधाराने माझे चित्त स्थिर होईल आणि मला आनंद वाटेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या ओढीने माझा कंठ दाटून आला आहे, तू अजून माझ्या जवळ कसा आला नाहीस?
॥ अभंग २५३५ ॥ अभंग रचना
मथनीचें नवनीत । सर्व हितकारक ॥१॥
दंडवत दंडा परी । मागें उरी नुरावी ॥ध्रु.॥
वचनाचा तो पसरुं काईं । तांतडी डोईंपाशींच ॥२॥
तुका म्हणे जगजेठी । लावीं कंठीं उचलूनि ॥३॥
ताक मथल्यानंतर मिळालेले लोणी जसे सर्वांसाठी हितकारक असते, तसाच भक्तीचा निवाडा असतो. देवाला साष्टांग नमस्कार करताना शरीरात कोणताही अहंकार किंवा अंतर उरू नये. व्यर्थ शब्दांचा पसारा मांडण्यात काय अर्थ आहे, माझी तळमळ अगदी आत्यंतिक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे जगजेठी, तू मला उचलून तुझ्या कंठाशी लावून घे.
॥ अभंग २५३६ ॥ अभंग रचना
अवचिता चि हातीं ठेवा । दिला सेवा न करितां ॥१॥
भाग्य फळलें जाली भेटी । नेघें तुटी यावरी ॥ध्रु.॥
दैन्य गेलें हरली चिंता । सदैव आतां यावरी ॥२॥
तुका म्हणे वांटा जाला । बोलों बोली देवासीं ॥३॥
कोणतीही मोठी सेवा न करता अचानक माझ्या हाती भक्तीचा अमूल्य ठेवा आला आहे. माझे भाग्य फळाला आले असून देवाची भेट झाली आहे, आता या नात्यात मी अंतर पडू देणार नाही. माझे सर्व दारिद्र्य आणि चिंता आता कायमची नष्ट झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला माझा हक्क मिळाला असून आता मी थेट देवाशीच संवाद साधत आहे.
॥ अभंग २५३७ ॥ अभंग रचना
समर्थाची धरिली कास । आतां नाश काशाचा ॥१॥
धांव पावें करीन लाहो । तुमच्या आहो विठ्ठला ॥ध्रु.॥
न लगे मज पाहाणें दिशा । हाकेसरिसा ओढसी ॥२॥
तुका म्हणे नव्हे धीर । तुम्हां स्थिर दयेनें ॥३॥
मी सर्व समर्थ अशा विठ्ठलाचा आधार घेतला आहे, मग आता माझा नाश कसा होईल? हे विठ्ठला, तू माझ्या हाकेला धावून ये आणि मला भक्तीचा लाभ दे. मला आता दिशा शोधण्याची गरज उरलेली नाही, कारण तू हाक मारताच भक्ताला स्वतःकडे ओढून घेतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या दयेवर विश्वास असल्यामुळे मला आता मुळीच धीर निघत नाही.
॥ अभंग २५३८ ॥ अभंग रचना
करूं तैसें पाठांतर । करुणाकर भाषण ॥१॥
जिहीं केला मूर्तिमंत । ऐसे संतप्रसाद ॥ध्रु.॥
सोज्ज्वळ केल्या वाटा । आइत्या नीटा मागीलां ॥२॥
तुका म्हणे घेऊं धांवा । करूं हांवा ते जोडी ॥३॥
संतांनी ज्याप्रमाणे भक्तीचे पाठ शिकवले आहेत, तसेच आम्ही करुणामय भाषण आणि नामस्मरण करू. संतांच्या कृपेनेच ईश्वराचे रूप मूर्तिमंत प्रकट झाले आहे. त्यांनी मागच्या साधकांसाठी भक्तीचे मार्ग अत्यंत सोपे आणि स्वच्छ करून ठेवले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही आता त्याच मार्गावर धाव घेऊ आणि संतांची तीच भक्तीची जोड प्राप्त करू.
॥ अभंग २५३९ ॥ अभंग रचना
अचळ न चळे ऐसें जालें मन । धरूनि निज खुण राहिलोंसें ॥१॥
आवडी बैसली गुणांची अंतरीं । करूं धणीवरी सेवन तें ॥ध्रु.॥
एकविध भाव नव्हे अभावना । आणिकिया गुणां न मळिवे ॥२॥
तुका म्हणे माझे पडिलें आहारीं । ध्यान विटेवरी ठाकले तें ॥३॥
भगवंताची खरी खूण समजल्यामुळे माझे मन आता पूर्णपणे स्थिर झाले आहे. माझ्या अंतःकरणात भगवंताच्या गुणांची आवड निर्माण झाली असून मी त्याचे मनापासून सेवन करत आहे. माझा भाव आता एकनिष्ठ झाला आहे आणि इतर कोणत्याही विषयांचा त्याला विटाळ होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, विटेवर उभे असलेले ते रूप आता माझ्या पूर्णपणे आहारी गेले असून मनात ठसले आहे.
॥ अभंग २५४० ॥ अभंग रचना
काय तुझी थोरी वणूप मी पामर । होोसी दयाकर कृपासिंधु ॥१॥
तुज ऐसी दया नाहीं आणिकासी । ऐसें हृषीकेशी नवल एक ॥ध्रु.॥
कुरुक्षेत्रभूमीवरी पक्षी व्याले । तृणामाजी केलें कोठें त्यांनीं ॥२॥
अकस्मात तेथें रणखांब रोविला । युद्धाचा नेमिला ठाव तेथें ॥३॥
कौरव पांडव दळभार दोन्ही । झुंजावया रणीं आले तेथें ॥४॥
तये काळीं तुज पक्षी आठविती । पाव बा श्रीपती म्हणोनियां ॥५॥
हस्ती घोडे रथ येथें धांवतील । पाषाण होतील शतचूर्ण ॥६॥
ऐसिये आकांतीं वांचों कैसे परी । धांव बा श्रीहरी लवलाहें ॥७॥
टाकोनियां पिलीं कैसें जावें आतां । पावें जगन्नाथा लवलाहीं ॥८॥
आली तिये काळीं कृपा तुझ्या चित्ता । अनाथांच्या नाथा नारायणा ॥९॥
एका गजाचिया कंठीं घंटा होती । पाडिली अवचिती तयांवरी ॥१०॥
अठरा दिवस तेथे द्वंदजुंज जालें । वारा ऊन लागलें नाहीं तयां ॥११॥
जुंज जाल्यावरी दाविलें अर्जुना । तुम्हीं नारायणा पिक्षयांसी ॥१२॥
पाहें आपुलिया दासां म्यां रिक्षलें । रणीं वांचविलें कैशा परी ॥१३॥
ऐसी तुज माया आपुल्या भक्तांची । माउली आमुची तुका म्हणे ॥१४॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपासिंधू, मी पामर तुझ्या थोरवीचे काय वर्णन करणार? तुझ्यासारखी दया जगात कोणाजवळही नाही. कुरुक्षेत्रावर एका पक्षीणीने गवतात घरटे करून पिल्लांना जन्म दिला होता, पण अचानक तिथेच युद्धाचे मैदान ठरले. युद्ध सुरू झाल्यावर हत्ती आणि रथांच्या धावपळीत पिल्ले कशी वाचणार म्हणून तिने भगवंताचा धावा केला. तेव्हा अनाथनाथा नारायणाने एका हत्तीच्या गळ्यातील प्रचंड घंटा तुटून त्या पिल्लांवर पडेल अशी व्यवस्था केली. अठरा दिवस युद्ध चालले, पण त्या घंटेच्या संरक्षणामुळे पिल्लांना ऊन किंवा वारेही लागले नाही. युद्ध संपल्यावर नारायणाने अर्जुनाला ती जिवंत पिल्ले दाखवून भक्तांच्या रक्षणाची प्रचिती दिली. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशी तुझी भक्तांवर माऊलीसारखी माया आहे.
॥ अभंग २५४१ ॥ अभंग रचना
वैष्णवां संगती सुख वाटे जीवा । आणीक मी देवा कांहीं नेणें ॥१॥
गायें नाचें उडें आपुलिया छंदें । मनाच्या आनंदें आवडीनें ॥ध्रु.॥
लाज भय शंका दुराविला मान । न कळे साधन यापरतें ॥२॥
तुका म्हणे आतां आपुल्या सायासें । आम्हां जगदेशें सांभाळावें ॥३॥
मला केवळ वैष्णवांच्या आणि संतांच्या संगतीतच खरा आनंद मिळतो, याशिवाय मला इतर काहीही ठाऊक नाही. मी माझ्या आवडीनुसार आनंदाने गातो, नाचतो आणि डोलतो. मी सर्व लाज, भय, संशय आणि मानापमान दूर सोडले आहेत, मला यापेक्षा मोठे कोणतेही साधन माहीत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता जगन्नाथाने स्वतःहूनच आमचा सांभाळ केला पाहिजे.
॥ अभंग २५४२ ॥ अभंग रचना
शरण शरण वाणी । शरण त्रिवाचा विनवणी ॥१॥
स्तुती न पुरे हे वाचा । सत्य दास मी दासांचा ॥ध्रु.॥
देह सांभाळून । पायांवरी लोटांगण ॥२॥
विनवी संता तुका दीन । नव्हे गोरवें उत्तीर्ण ॥३॥
तुकाराम महाराज अत्यंत नम्रतेने संतांना शरण जाऊन म्हणतात, मी काया-वाचा-मनाने तुम्हाला शरण आलो आहे. माझी जिभ तुमची पूर्ण स्तुती करण्यास असमर्थ आहे, मी तर तुमच्या दासांचाही दास आहे. मी माझा देह सांभाळून तुमच्या चरणी लोटांगण घालतो. तुकाराम म्हणतात, मी अत्यंत दीन आहे आणि तुमच्या उपकारांतून कधीही उत्तीर्ण होऊ शकत नाही.
॥ अभंग २५४३ ॥ अभंग रचना
लेंकरा लेववी माता अळंकार । नाहीं अंतपार आवडीसी ॥१॥
कृपेचें पोसणें तुमचें मी दीन । आजि संतजन मायबाप ॥ध्रु.॥
आरुषाउत्तरीं संतोषे माउली । कवळूनि घाली हृदयात ॥२॥
पोटा आलें त्याचे नेणे गुणदोष । कल्याण चि असे असावें हें ॥३॥
मनाची ते चाली मोहाचिये सोईं । ओघें गंगा काईं परतों जाणे ॥४॥
तुका म्हणे कोठें उदार मेघां शिक्त । माझी तृषा किती चातकाची ॥५॥
आई जशी अतिशय प्रेमाने आपल्या बाळाला अलंकार घालते, तसेच हे संतजन माझ्यासाठी मायबाप आहेत आणि मी त्यांच्या कृपेवर जगणारे लेकरू आहे. बाळ बोबड्या बोलांनी बोलले तरी आई आनंदाने त्याला हृदयाशी धरते. स्वतःच्या पोटी आलेल्या बाळाचे गुणदोष आई पाहत नाही, ती फक्त त्याचे कल्याणच इच्छिते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ढगांची उदारता अथांग असते आणि माझी तृष्णा तर चातकासारखी छोटी आहे, तुम्ही संत मला नक्कीच सांभाळाल.
॥ अभंग २५४४ ॥ अभंग रचना
युिक्त तंव जाल्या कुंटित सकळा । उरली हे कळा जीवनाची ॥१॥
संतचरणीं भावें ठेविलें मस्तक । जोडोनि हस्तक राहिलोंसें ॥ध्रु.॥
जाणपणें नेणें कांहीं चि प्रकार । साक्षी तें अंतर अंतरासी ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही केलें अभयदान । जेणें समाधान राहिलेंसे ॥३॥
संसारातून तरून जाण्याच्या माझ्या सर्व युक्ती आता कुंठित झाल्या आहेत, आता फक्त संतांच्या चरणी लीन होणे एवढीच कला उरली आहे. मी अत्यंत भावाने संतांच्या चरणी मस्तक ठेवले आहे आणि हात जोडून उभा आहे. मला स्वतःच्या शहाणपणाचे कोणतेही ज्ञान उरलेले नाही, माझे अंतःकरणच याला साक्षी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांनी मला अभयदान दिले आहे, ज्यामुळे माझ्या मनात पूर्ण समाधान राहिले आहे.
॥ अभंग २५४५ ॥ अभंग रचना
हा गे आलों कोणी म्हणे बुडतिया । तेणें किती तया बळ चढे ॥१॥
तुम्ही तंव भार घेतला सकळ । आश्वासिलों बाळ अभयकरें ॥ध्रु.॥
भुकेलियां आस दावितां निर्धार । किती होय धीर समाधान ॥२॥
तुका म्हणे दिली चिंतामणीसाटीं । उचित कांचवटी दंडवत ॥३॥
पाण्यात बुडणाऱ्या माणसाला जर कोणी 'थांब, मी आलोच' असा धीर दिला, तरी त्याच्या अंगात कितीतरी बळ येते. संतांनी तर माझा संपूर्ण भार स्वतःवर घेतला आहे आणि मला अभय देऊन आश्वस्त केले आहे. भुकेलेल्या माणसाला अन्नाची खात्री दिली की त्याला जसा धीर मिळतो, तसाच मला मिळाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांनी मला चिंतामणीसारखे अमूल्य अभयदान दिले आहे, त्या बदल्यात मी दिलेला साष्टांग नमस्कार म्हणजे काचेच्या मण्यासारखा लहान आहे.
॥ अभंग २५४६ ॥ अभंग रचना
कैसा तीं देखिला होसील गोपाळीं । पुण्यवंतीं डोळीं नारायणा ॥१॥
तेणें लोभें जीव जालासे बराडी । आम्ही ऐशी जोडी कई लाभों ॥ध्रु.॥
असेल तें कैसें दर्शनाचें सुख । अनुभवें श्रीमुख अनुभवितां ॥२॥
तुका म्हणे वाटे देसी आलिंगन । अवस्था ते क्षणाक्षणां होते ॥३॥
ज्या पुण्यवानांनी नारायणाला गोपाळांच्या संगतीत पाहिले असेल, ते डोळे किती भाग्यवान असतील. त्या दर्शनाच्या ओढीने माझा जीव अत्यंत व्याकुळ झाला आहे, मला असे सुख कधी लाभेल? भगवंताच्या श्रीमुखाचे दर्शन घेताना होणारा आनंद कसा असेल, याचीच मी कल्पना करत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला वाटते की देवाने मला येऊन आलिंगन द्यावे, हीच अवस्था माझ्या मनात क्षणाक्षणाला निर्माण होत आहे.
॥ अभंग २५४७ ॥ अभंग रचना
कासया या लोभें केलें आर्तभूत । सांगा माझें चित्त नारायणा ॥१॥
चातकाचे परी एक चि निर्धार । लक्षभेदीतीर फिरों नेणे ॥ध्रु.॥
सांवळें रूपडें चतुर्भुज मूर्ति । कृष्णनाम चित्तीं संकल्प हा ॥२॥
तुका म्हणे करीं आवडीसी ठाव । नको माझा भाव भंगों देऊं ॥३॥
हे नारायणा, तुमच्या प्रेमाच्या मोहाने माझ्या चित्ताला इतके व्याकुळ का केले आहे? चातकाप्रमाणे माझा एकच दृढ निर्धार आहे, माझे लक्ष्य कधीही बदलणार नाही. देवाचे ते सावळे सुंदर चतुर्भुज रूप आणि कृष्णनाम चित्तात जपणे, हाच माझा मुख्य संकल्प आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या प्रेमाला तुमच्या चरणी जागा द्या आणि माझा हा भाव कधीही भंग होऊ देऊ नका.
॥ अभंग २५४८ ॥ अभंग रचना
काय माझा पण होईंल लटिका । ब्रिदावळी लोकां दाविली ते ॥१॥
खरी करूनियां देई माझी आळी । येऊनि कृवाळी पांडुरंगे ॥ध्रु.॥
आणीक म्यां कोणा म्हणवावें हातीं । नये काकुलती दुजियासी ॥२॥
तुका म्हणे मज येथें चि ओळखी । होईंन तो सुखी पायांनीं च ॥३॥
हे पांडुरंगा, जगात भक्तांचे रक्षण करण्याचे जे तुझे ब्रीद प्रसिद्ध आहे, ते माझ्या बाबतीत खोटे ठरेल का? तू धावून येऊन माझी ही आवडीची हाक खरी करून दाखव. तुझ्याशिवाय मी दुसऱ्या कोणापुढे हात पसरू आणि कोणाची आळवणी करू? तुकाराम महाराज म्हणतात, मला फक्त तुझ्याच चरणांची ओळख आहे आणि तुझ्या चरणांपाशीच मला खरे सुख लाभेल.
॥ अभंग २५४९ ॥ अभंग रचना
तुम्हां आम्हां जंव जालिया समान । तेथें कोणां कोण सनमानी ॥१॥
उरी तों राहिली गोमटें गौरव । ओढे माझा जीव पायांपाशीं ॥ध्रु.॥
नेणपणें आम्ही आळवूं वोरसें । बोलवितों रसें शब्दरत्नें ॥२॥
तुका म्हणे लळे पाळीं वो विठ्ठले । कां हे उरविले भेदाभेद ॥३॥
जेव्हा भक्त आणि देव यांच्यातील भेद संपून दोघे एकरूप होतात, तेव्हा कोणी कोणाचा सन्मान करायचा? तरीही तुझ्या चरणांचे दर्शन घेणे आणि भक्तीचा आनंद अनुभवणे हीच ओढ माझ्या जीवाला लागली आहे. अज्ञानाने आम्ही अत्यंत प्रेमाने तुला आळवतो आणि भक्तीच्या रसाने शब्दरत्ने उच्चारतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठल माऊली, माझे लाड पुरव आणि आपल्यातील हा भेदाभेद कायमचा नष्ट कर.
॥ अभंग २५५० ॥ अभंग रचना
नको माझे मानूं आहाच ते शब्द । कळवळ्याचा वाद करीतसें ॥१॥
कासयानें बळ करूं पायांपाशीं । भाकावी ते दासीं करुणा आम्हीं ॥ध्रु.॥
काय मज चाड असे या लौकिकें । परी असे निकें अनुभवाचें ॥२॥
लांचावल्यासाटीं वचनाची आळी । टकळ्यानें घोळी जवळी मन ॥३॥
वाटतसे आस पुरविसी ऐसें । तरि अंगीं पिसें लावियेले ॥४॥
तुका म्हणे माझी येथें चि आवडी । श्रीमुखाची जोडी इच्छीतसें ॥५॥
हे देवा, माझे बोलणे वरवरचे मानू नकोस, हा माझ्या अंतःकरणातील खऱ्या कळवळ्याचा टाहो आहे. तुझ्या चरणांपाशी मी कसला अहंकार दाखवणार, आम्ही तर तुझे दास आहोत आणि करुणा भाकत आहोत. मला या ऐहिक लौकिकाची कोणतीही पर्वा नाही, मला फक्त भक्तीच्या खऱ्या अनुभवाची आवड आहे. तुझ्या दर्शनाच्या लाचापोटी माझे मन सतत तुझ्याभोवती घिरट्या घालत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी एकच आवड आहे की मला तुझ्या श्रीमुखाच्या दर्शनाची जोड मिळावी.
॥ अभंग २५५१ ॥ अभंग रचना
म्हणऊनी लवलाहें । पाय आहें चिंतीत ॥१॥
पाठिलागा येतो काळ । तूं कृपाळू माउली ॥ध्रु.॥
बहु उसंतीत आलों । तया भ्यालों स्थळासी ॥२॥
तुका म्हणे तूं जननी । ये निर्वाणीं विठ्ठलें ॥३॥
काळ सतत माझ्या पाठीमागे लागलेला आहे, म्हणूनच मी घाईघाईने तुझ्या चरणांचे चिंतन करत आहे. तू तर अत्यंत कृपाळू माऊली आहेस. जन्माच्या फेऱ्यात मी खूप भटकलो आहे आणि आता मला त्या संसाराची भीती वाटू लागली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठल माऊली, तू माझी आई आहेस, या कठीण प्रसंगी माझ्या रक्षणासाठी धावून ये.
॥ अभंग २५५२ ॥ अभंग रचना
जेणें वाढे अपकीर्ति । सर्वार्थी तें वर्जावें ॥१॥
सत्य रुचे भलेपण । वचन तें जगासी ॥ध्रु.॥
होइजेतें शूर त्यागें । वाउगें तें सारावें ॥२॥
तुका म्हणे खोटें वर्म । निंद्यकर्म काळिमा ॥३॥
ज्या कर्मामुळे अपकीर्ती वाढते, अशा गोष्टींचा सर्व प्रकारे त्याग केला पाहिजे. माणसाने नेहमी सत्याचा स्वीकार करावा आणि जगाला हितकारक ठरेल असेच शब्द बोलावेत. खरा शूर माणूस त्यागाने ओळखला जातो, त्यामुळे व्यर्थ गोष्टी बाजूला सारल्या पाहिजेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, वाईट आचरण आणि निंद्य कर्मे हीच माणसाच्या आयुष्याला लागलेली खरी काळिमा आहे.
॥ अभंग २५५३ ॥ अभंग रचना
याची सवे लागली जीवा । गोडी हेवा संगाचा ॥१॥
परतें न सरवे दुरी । क्षण हरीपासूनि ॥ध्रु.॥
जालें तरी काय तंट । आतां चट न संटे ॥२॥
तुका म्हणे चक्रचाळे । वेळ बळें लाविलें ॥३॥
माझ्या जीवाला भगवंताच्या नामाची आणि सत्संगाची सवय लागली आहे. आता एका क्षणासाठीही हरीपासून दूर जाणे मला शक्य होत नाही. जगात काहीही अडथळे आले तरीही भक्तीची ही सवय आता सुटणारी नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताच्या या भक्तीच्या चक्रात माझे मन आता पूर्णपणे अडकले आहे.
॥ अभंग २५५४ ॥ अभंग रचना
याचा तंव हा चि मोळा । देखिला डोळा उदंड ॥१॥
नेदी मग फिरों मागें । अंगा अंगें संचरे ॥ध्रु.॥
कां गा याची नेणां खोडी । जीभा जोडी करितसां ॥२॥
पांघरे तें बहु काळें । घोंगडें ही ठायींचें ॥३॥
अंगीं वसे चि ना लाज । न म्हणे भाज कोणाची ॥४॥
सर्वसाक्षी अबोल्यानें । दुश्चित कोणें नसावें ॥५॥
तुका म्हणे धरिला हातीं । मग निश्चिंतीं हरीनें ॥६॥
भगवंताचा हा स्वभावच असा आहे की जो त्याच्या वाटेला जातो, त्याला तो पूर्णपणे आपलासा करून घेतो आणि मागे फिरू देत नाही. भक्तीचा हा रंग माणसाच्या अंगोअंगी भिनतो. लोक विनाकारण जिभेने भलत्याच गोष्टी बोलतात, पण देवाची ही खोड समजून घेत नाहीत. तो सर्वसाक्षी देव शांत राहून सर्व पाहत असतो, त्यामुळे कोणीही बेसावध राहू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याचा हात हरीन धरला आहे, तो पूर्णपणे चिंतामुक्त होतो.
॥ अभंग २५५५ ॥ अभंग रचना
प्रसद्धि हा असे जगा । अवघ्या रंगारंगाचा ॥१॥
तरी वाटा न वजे कोणी । नारायणीं घरबुडी ॥ध्रु.॥
बहुतां ऐसें केलें मागें । लाग लागें लागेना ॥२॥
हो कां नर अथवा नारी । लाहान थोरीं आदर ॥३॥
जालें वेगळें लोकीं पुरे । मग नुरे समूळ ॥४॥
कळेना तो आहे कैसा । कोणी दिशा बहु थोडा ॥५॥
तुका म्हणे दुसर्‍या भावें । छायें नावें न देखवे ॥६॥
हा संसार अनेक रंगांनी नटलेला आहे, पण खऱ्या भक्तीच्या मार्गाने कोणी जात नाही. नारायणाच्या भक्तीत जो पूर्णपणे बुडून जातो, त्याचा संसारातील अहंकार नष्ट होतो. स्त्री असो वा पुरुष, लहान असो वा मोठा, जो देवाला शरण जातो त्याला आदर मिळतो. भगवंत नेमका कसा आहे आणि कुठे आहे, हे केवळ बुद्धीने समजत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जिथे एकाग्र भक्ती असते, तिथे द्वैत किंवा परकेपणाची छायाही उरत नाही.
॥ अभंग २५५६ ॥ अभंग रचना
न संडावा आतां ऐसें वाटे ठाव । भयाशी उपाव रक्षणाचा ॥१॥
म्हणऊनि मनें वळियेलें मन । कारियेकारण चाड नाहीं ॥ध्रु.॥
नाना वीचि उपाधि करूनियां मूळ । राखतां विटाळ तें चि व्हावें ॥२॥
तुका म्हणे येथें न वेचे वचन । निजीं निजखूण सांपडली ॥३॥
मला आता भगवंताच्या चरणांचे हे स्थान कधीही सोडावेसे वाटत नाही, कारण संसाराच्या भयापासून रक्षणाचा हाच एकमेव उपाय आहे. म्हणूनच मी माझ्या मनाला पूर्णपणे देवात स्थिर केले आहे आणि मला आता इतर कोणत्याही कामाची आस राहिलेली नाही. संसारातील उपाधी आणि मोह वाढवत राहिल्यास मन अशुद्धच राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आता आत्मज्ञानाची खरी खूण सापडली आहे, जिथे व्यर्थ शब्दांची गरज उरत नाही.
॥ अभंग २५५७ ॥ अभंग रचना
सत्तेचें भोजन समयीं आतुडे । सेवन ही घडे रुचिनेसी ॥१॥
वर्में श्रम नेला जालें एकमय । हृदयस्थीं सोय संग जाला ॥ध्रु.॥
कोथळीस जमा पडिलें संचित । मापल्याचा वित्त नेम जाला ॥२॥
तुका म्हणे धणी ऐसा जालों आतां । करीन ते सत्ता माझी आहे ॥३॥
योग्य वेळी भक्तीचे अन्न मिळाले की ते अत्यंत आवडीने आणि समाधानाने ग्रहण केले जाते. भक्तीचे रहस्य समजल्यामुळे माझा सर्व श्रम दूर झाला असून मी भगवंताशी एकरूप झालो आहे. माझ्या अंतःकरणातच देवाची सोय झाली असून त्याच्याशी नित्य संग जडला आहे. आता संचिताचा सर्व हिशोब पूर्ण झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तीच्या आनंदाने मी आता इतका तृप्त झालो आहे की भक्तीच्या साम्राज्यावर माझीच सत्ता निर्माण झाली आहे.
॥ अभंग २५५८ ॥ अभंग रचना
देईंल तें उणें नाहीं । याचे कांहीं पदरीं ॥१॥
पाहिजे तें संचित आतां । येथें सत्ता करावया ॥ध्रु.॥
गुणां ऐसा भरणा भरी । जो जें चारी तें लाभे ॥२॥
तुका म्हणे देवीं देव । फळे भव आपुला ॥३॥
भगवंताच्या दरबारात कशाचीही कमतरता नाही, तो भक्ताला जे देतो ते कधीही कमी पडत नाही. पण ते प्राप्त करून घेण्यासाठी भक्ताजवळ श्रद्धेचे आणि भक्तीचे भांडवल असणे गरजेचे आहे. जो जसा भाव ठेवतो, त्याला देवाबडून तसेच फळ मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवावर खरा भाव ठेवल्यास या जन्माचे सार्थक होते.
॥ अभंग २५५९ ॥ अभंग रचना
तेव्हां होतों भोगाधीन । तुम्हां भिन्न पासूनि ॥१॥
आतां बोलों नये ऐसें । आनारिसें वेगळें ॥ध्रु.॥
सन्मुख जालों स्वामीकडे । भव औठडे निराळे ॥२॥
चिंतिलें तें चिंतामणी । फिटे धणी तों द्यावें ॥३॥
सहज स्थित आहे अंगीं । प्रसंगीं ते वंचेना ॥४॥
तुमची देवा धरिली कास । केला नास प्रपंचा ॥५॥
तुका म्हणे जाणोनि वर्म । कर्माकर्में ठेविलीं ॥६॥
जोपर्यंत मी तुमच्यापासून दूर होतो, तोपर्यंत मी विषयांच्या भोगांत अडकलो होतो. पण आता मी आणि देव वेगळे आहोत असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. मी स्वामी पांडुरंगाच्या सन्मुख झालो आहे आणि संसाराचे दुःखाचे दिवस आता दूर गेले आहेत. चिंतामणीसारख्या देवाने माझ्या सर्व मनोकामना पूर्ण कराव्यात. मी देवाची कास धरल्यामुळे प्रपंचाचा त्रास नष्ट झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी भक्तीचे मर्म जाणल्यामुळे शुभाशुभ कर्मांच्या बंधनातून मुक्त झालो आहे.
॥ अभंग २५६० ॥ अभंग रचना
केला कैवाड संतांच्या आधारें । अनुभवें खरें कळों आलें ॥१॥
काय जीवित्वाची धरुनियां आशा । व्हावें गर्भवासा पात्र भेणें ॥ध्रु.॥
अबाळीनें जावें निचिंतिया ठायां । रांडा रोटा वांयां करूं नये ॥२॥
तुका म्हणे बळी देतां तें निधान । भिकेसाटीं कोण राज्य देतो ॥३॥
संतांच्या आधाराने मी भक्तीचा निश्चय केला आणि मला अनुभवाने खऱ्या सत्याची प्रचिती आली. व्यर्थ आयुष्याची आशा धरून भयाच्या पोटी पुन्हा गर्भवासात कशाला पडायचे? क्षुद्र गोष्टींसाठी आयुष्य वाया न घालवता शांत आणि समाधानी ठिकाणी स्थिर व्हावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, स्वतःचा अहंकार बळी दिल्याशिवाय भक्तीचा हा अमूल्य ठेवा मिळत नाही; केवळ भीक मागून कोणी आपले राज्य देत नसते.
॥ अभंग २५६१ ॥ अभंग रचना
संगतीनें होतो पंगतीचा लाभ । अशोभीं अनुभव असिजेतें ॥१॥
जैसीं तैसीं असों पुढिलांचे सोईं । धरिती हातीं पायीं आचारिये ॥ध्रु.॥
उपकारी नाहीं देखत आपदा । पुढिलांची सदा दया चित्तीं ॥२॥
तुका म्हणे तरीं सज्जनाची कीतिऩ । पुरवावी आर्ति निर्बळांची ॥३॥
सत्संगाच्या प्रभावाने माणसाला संतांच्या पंक्तीचा आणि भक्तीचा लाभ होतो. संतांच्या सहवासात राहिल्याने आपले दोष दूर होऊन योग्य मार्ग सापडतो. उपकारी आणि सज्जन संत कोणाचेही दुःख पाहू शकत नाहीत, त्यांच्या चित्तात नेहमी इतरांबद्दल दया असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, दुर्बळ आणि अगतिक लोकांची दुःख दूर करून त्यांची आस पूर्ण करणे हीच सज्जनांची खरी कीर्ती आहे.
॥ अभंग २५६२ ॥ अभंग रचना
करितां विचार सांपडलें वर्म । समूळ निश्रम परिहाराचें ॥१॥
मज घेऊनियां आपणांसी द्यावें । साटी जीवें जीवें नारायणा ॥ध्रु.॥
उरी नाहीं मग पडदा कां आला । स्वमुखें चि भला करितां वाद ॥२॥
तुका म्हणे माझें खरें देणें घेणें । तुम्ही साक्षी जाणें अंतरींचें ॥३॥
विचार करता करता मला सर्व संकटांतून मुक्त होण्याचे खरे रहस्य सापडले आहे. हे नारायणा, मी माझा जीव तुला अर्पण करतो आणि त्या बदल्यात तू मला तुझा आसरा दे. जेव्हा आपल्यात कोणताही भेद उरलेला नाही, तर मग हा पडदा मध्ये कशाला हवा? तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे खरे देणे-घेणे केवळ तुझ्याशीच आहे आणि माझ्या अंतःकरणाची ही तळमळ तू जाणतोस.
॥ अभंग २५६३ ॥ अभंग रचना
कुळींची हे कुळदेवी । केली ठावी संतांनीं ॥१॥
बरवें जालें शरण गेलों । उगविलों संकटीं ॥ध्रु.॥
आणिला रूपा ही बळें । करूनि खळें हरिदासीं ॥२॥
तुका म्हणे समागमें । नाचों प्रेमें लागलों ॥३॥
संतांनी मला माझ्या कुळाची खरी देवता म्हणजे पांडुरंग दाखवून दिला. खूप चांगले झाले की मी त्याला शरण गेलो, ज्यामुळे मी संसाराच्या संकटांतून सुटलो. वारकऱ्यांनी आणि हरिदासांनी आपल्या भक्तीच्या बळावर त्या निराकार देवाला सगुण रूपात प्रकट केले. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी संतांच्या समागमात अत्यंत प्रेमाने विठ्ठलाच्या नामात नाचू लागलो आहे.
॥ अभंग २५६४ ॥ अभंग रचना
आतां देह अवसान । हें जतन तोंवरी ॥१॥
गाऊं नाचों गदारोळें । जिंकों बळें संसार ॥ध्रु.॥
या चि जीऊं अभिमानें । सेवाधनें बळकट ॥२॥
तुका म्हणे न सरें मागें । होईंल लागें आगळा ॥३॥
जोपर्यंत या देहात प्राण आहेत, तोपर्यंत मी भगवंताचे गुणगान करेन. आपण प्रेमाने गाऊन आणि नाचून भक्तीच्या बळावर या संसारावर विजय मिळवू. भगवंताच्या सेवेच्या बळावरच आम्ही अभिमानाने जगू. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी भक्तीच्या मार्गावर कधीही मागे हटणार नाही, उलट पुढे पुढे जात राहीन.
॥ अभंग २५६५ ॥ अभंग रचना
ज्याने आड यावें कांहीं । त्याचें नाहीं बळ आतां ॥१॥
मन येथें साह्य जालें । हरिच्या धालें गुणवादीं ॥ध्रु.॥
चुकुर तो गेला काळ । जालें बळ संगाचें ॥२॥
तुका म्हणे धरूं सत्ता । होईंल आतां करूं तें ॥३॥
माझ्या भक्तीच्या मार्गात अडथळा आणण्याचे सामर्थ्य आता कोणाकडेही उरलेले नाही. माझे मन आता मला पूर्णपणे साथ देत असून ते हरीच्या गुणगानात तृप्त झाले आहे. संभ्रमाचा आणि भटकण्याचा काळ आता निघून गेला आहे, कारण संतांच्या संगतीचे बळ मिळाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता भक्तीच्या बळावर आम्ही जी इच्छा करू ते साध्य होईल.
॥ अभंग २५६६ ॥ अभंग रचना
देवासी तो पुरे एकभाव गांठी । तो चि त्याचे मिठी देइल पायीं ॥१॥
पाहोनि राहीन कवतुक निराळा । मी मज वेगळा होऊनियां ॥ध्रु.॥
कांहीं नेघें शिरीं निमित्याचा भार । न लगे उत्तर वेचावें चि ॥२॥
तुका म्हणे जीवें पडिलिया गांठी । मग नाहीं मिठी सुटों येत ॥३॥
देवाला प्रसन्न करण्यासाठी गाठीशी फक्त एकनिष्ठ भाव असणे पुरेसे आहे, तोच भाव भक्ताला देवाच्या चरणी नेऊन पोहोचवतो. मी माझ्या अहंकारापासून वेगळा होऊन अलिप्तपणे या जगाचे कौतुक पाहत राहीन. मी कर्माचा कोणताही व्यर्थ भार माझ्या डोक्यावर घेणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, एकदा का जीवाची देवाशी खरी गाठ पडली, की ती मिठी पुन्हा कधीही सुटत नाही.
॥ अभंग २५६७ ॥ अभंग रचना
लौकिकासाटीं या पसार्‍याचा गोवा । कांहीं नाहीं देवा लागों येत ॥१॥
ठेवावा माथा तो नुचलावा पायीं । ठांयींचिये ठांयीं हालों नये ॥ध्रु.॥
डव्हळिल्या मनें वितळिलें रूप । नांवऐसें पाप उपाधीचें ॥२॥
तुका म्हणे देव प्रीतीनें कवळी । ठेवील जवळी उठवूनि ॥३॥
लौकिक जगात पसारा मांडून बसण्याने देवाचा काहीही संबंध नसतो. एकदा का देवाच्या चरणी मस्तक टेकवले की ते पुन्हा बाजूला करू नये, एकाच ठिकाणी स्थिर राहावे. मन चंचल झाले की भक्तीचे रूप विरून जाते आणि संसारातील उपाधीच पापाचे कारण ठरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो निष्ठावंत असतो, त्याला देव स्वतः प्रेमाने उचलून आपल्या जवळ घेतो.
॥ अभंग २५६८ ॥ अभंग रचना
नाहीं होत भार घातल्या उदास । पुरवावी आस सकळ ही ॥१॥
ऐसा नाहीं मज एकाचा अनुभव । धरिला तो भाव उद्धरलें ॥ध्रु.॥
उतावीळ असे शरणागतकाजें । धांव केशीराजे आइकतां ॥२॥
तुका म्हणे हित चिंतन भरवंसा । नेदी गर्भवासा येऊं देवा ॥३॥
संपूर्ण भार त्याच्यावर सोपवणाऱ्या भक्ताबाबत देव कधीही उदास राहत नाही, तो त्याची प्रत्येक आस पूर्ण करतो. ज्याने ज्याने देवावर भाव ठेवला, तो सर्वांचा उद्धार झाला असाच माझा अनुभव आहे. शरणागताचे कार्य करण्यासाठी केशविराज उतावीळ असतो आणि हाक ऐकताच धावून येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवावर विश्वास ठेवल्यास तो आपले हित करतो आणि पुन्हा जन्ममरणाच्या चक्रात पडू देत नाही.
॥ अभंग २५६९ ॥ अभंग रचना
उपजों मरों हे तों आमुची मिरासी । हें तूं निवारिसी तरी थोर ॥१॥
उभा राहीं करीं खरा खोटा वाद । आम्ही जालों निंद लंडीपणें ॥ध्रु.॥
उभयतां आहे करणें समान । तुम्हां ऐसा म्हणें मी ही देवा ॥२॥
तुका म्हणे हातीं सांपडलें वर्म । अवघाची भ्रम फेडिन आतां ॥३॥
वारंवार जन्मणे आणि मरणे हा आमचा वंशपरंपरागत त्रास झाला आहे, हे देवा, जर तू हा फेरा चुकवलास तरच तुझे मोठेपण सिद्ध होईल. तू माझ्यासमोर उभा राहून योग्य काय ते सांग, संसारात राहून आम्ही अतिशय अगतिक झालो आहोत. जर तू भक्ताचा फेरा चुकवला नाहीस, तर तुझ्या आणि माझ्या सामर्थ्यात काय फरक उरला? तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आता भक्तीचे रहस्य सापडले आहे, मी मनातील सर्व भ्रम दूर करेन.
॥ अभंग २५७० ॥ अभंग रचना
मेलियांच्या रांडा इच्छिती लेकरूं । लाज नाहीं धरूं प्रीती कैशी ॥१॥
मागिलां पुढिलां एकी सरोबरी । काळाची पेटारी खांदा वाहे ॥ध्रु.॥
आन दिसे परी मरणें चि खरें । सांपळा उंदिरें सामाविलीं ॥२॥
तुका म्हणे जाली मनाची परती । निवळली ज्योती दिसों आली ॥३॥
पती वारल्यानंतरही स्त्रीने पुत्राची इच्छा धरावी, तशी काही लोकांची संसारातील निरर्थक प्रीती असते. पूर्वज निघून गेले आणि पुढचेही काळाच्या मुखात जाणार आहेत, काळ सर्वांना एकत्र वाहून नेतो. जगातील इतर गोष्टी आभासी आहेत, केवळ मरण हेच अंतिम सत्य आहे; माणूस हा उंदरासारखा संसाराच्या सापळ्यात अडकला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे मन आता या मोहातून मागे फिरले आहे आणि मला आत्मज्ञानाची प्रकाशमय ज्योत दिसू लागली आहे.
॥ अभंग २५७१ ॥ अभंग रचना
निष्ठ‍ मी जालों अतिवादागुणें । हें कां नारायणें नेणिजेल ॥१॥
सांडियेली तुम्ही गोत परिसोय । फोडविली डोय कर्मा हातीं ॥ध्रु.॥
सांपडूनि संदी केली जीवेंसाटीं । घ्यावयासि तुटी कारण हें ॥२॥
तुका म्हणे तुज काय म्हणों उणें । नाहीं अभिमानें चाड देवा ॥३॥
मी अत्यंत हट्टाला पेटून तुझ्याशी वाद घालत कठोर झालो आहे, हे नारायणाला माहित नाही का? तू मला माझ्या नातलग आणि संसारापासून दूर केलेस आणि कर्माच्या कचाट्यात सापडू दिले आहेस. संकटात सापडल्यावर मी केवळ तुझ्या दर्शनासाठी ही जीवघेणी धडपड करत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मी तुला दोष का देऊ? कारण आता मला कोणत्याही अहंकाराची पर्वा उरलेली नाही.
॥ अभंग २५७२ ॥ अभंग रचना
माझें माझ्या हाता आलें । आतां भलें सकळ ॥१॥
काशासाटीं विषम थारा । तो अंतरा विटाळ ॥ध्रु.॥
जालीं तया दुःखें तुटी । मागिल पोटीं नसावें ॥२॥
तुका म्हणे शुद्धकुळ । तेथें मळ काशाचा ॥३॥
माझे मूळ स्वरूप आणि भक्तीचे सुख आता माझ्या हाती आले आहे, त्यामुळे आता सर्व काही मंगलमय झाले आहे. विषमतेची किंवा भेदाची जागा मनात ठेवणे हा अंतःकरणाचा विटाळ आहे. पूर्वीच्या सर्व दुःखांशी आता माझा संपर्क तुटला आहे आणि जुन्या गोष्टींचे ओझे मी मनात ठेवणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याचे कुळ भक्तीने शुद्ध झाले आहे, त्याला कसलाही मळ किंवा दोष शिवू शकत नाही.
॥ अभंग २५७३ ॥ अभंग रचना
समर्थपणें हे करा संपादणी । नसतें चि मनीं धरिल्याची ॥१॥
दुसर्‍याचें येथें नाहीं चालों येत । तरि मी निवांत पाय पाहें ॥ध्रु.॥
खोटियाचें खरें खरियाचें खोटें । मानलें गोमटें तुम्हांसी तें ॥२॥
तुका म्हणे तुम्हां सवें करितां वाद । होईंजेतें निंद जनीं देवा ॥३॥
हे देवा, तू सर्वसमर्थ आहेस, त्यामुळे तुझ्या इच्छेनुसार सर्व गोष्टी घडून येतात. इथे दुसऱ्या कोणाचेही सामर्थ्य चालत नाही, म्हणूनच मी शांत राहून फक्त तुझे चरण धरून आहे. खोट्याला खरे आणि खऱ्याला खोटे करण्याचे सामर्थ्य तुझ्याकडे आहे, तुला जे योग्य वाटेल तेच खरे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्याशी व्यर्थ वाद घालत बसल्यास जगात स्वतःचेच हसे होते.
॥ अभंग २५७४ ॥ अभंग रचना
तुम्हां आम्हांसवें न पडावी गांठी । आलेति जगजेठी कळों आतां ॥१॥
किती म्हणों आतां वाइटा वाइट । शिवों नये वीट आल्यावरी ॥ध्रु.॥
बोलिल्याची आतां हे चि परचित । भीड भार थीत बुडवील ॥२॥
तुका म्हणे आली रोकडी प्रचिती । झांकणें तें किती कोठें देवा ॥३॥
हे जगजेठी, जर मला तुझा अनुभवच यायचा नव्हता, तर आपली भेटच व्हायला नको होती. किती वेळा वाईट गोष्टींची पुनरावृत्ती सहन करायची? एकदा विट आला की तिथे थांबणेच योग्य. तोंडाने बोलण्यापेक्षा प्रत्यक्ष प्रचिती येणे महत्त्वाचे आहे, केवळ भीड बाळगल्याने मूळ हेतूच बुडून जातो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आता प्रत्यक्ष अनुभवाची प्रचिती आली आहे, मग सत्य किती काळ लपवून ठेवणार?
॥ अभंग २५७५ ॥ अभंग रचना
सकळ सत्ताधारी । व्हावें ऐसें काय हरी ॥१॥
परि या कृपेच्या वोरसें । कुढावयाचें चि पिसें ॥ध्रु.॥
अंगें सर्वोत्तम । अवघा चि पूर्णकाम ॥२॥
तुका म्हणे दाता । तरि हा जीव दान देता ॥३॥
हे हरी, सर्व सत्ता तुझ्याच हातात असणे स्वाभाविक आहे. तुझ्या कृपेचा ओघ असा आहे की जीव तुझ्या प्रेमात वेडा होतो. तू स्वतः सर्वोत्तम आणि सर्व इच्छा पूर्ण करणारा पूर्णकाम आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू जर खरा दाता आहेस, तर मला तुझ्या भक्तीचे दान दे, मी माझा जीव तुला अर्पण करतो.
॥ अभंग २५७६ ॥ अभंग रचना
कोणापाशीं द्यावें माप । आपीं आप राहिलें ॥१॥
कासयाची भरोवरी । काय दुरी जवळी ॥ध्रु.॥
एकें दाखविले दाहा । फांटा पाहा पुसून ॥२॥
तुका म्हणे सरलें वोझें । आतां माझें सकळ ॥३॥
जेव्हा देव आणि भक्त एकरूप होतात, तेव्हा कोणी कोणाला काय द्यायचे? सर्व काही एकाच तत्त्वात सामावले आहे. आता कोणाशी तुलना करायची आणि काय दूर व काय जवळ उरले आहे? एका अज्ञानामुळे अनेक मार्ग दिसतात, पण ते सर्व भेद पुसून टाकले पाहिजेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या डोक्यावरील संसाराचे ओझे आता संपले आहे आणि सर्व काही माझेच (ब्रह्ममय) झाले आहे.
॥ अभंग २५७७ ॥ अभंग रचना
नभोमय जालें जळ । एकीं सकळ हरपलें ॥१॥
आतां काय सारासारी । त्याच्या लहरी तयांत ॥ध्रु.॥
कैचा तेथ यावा सांडी । आप कोंडी आपण्यां ॥२॥
तुका म्हणे कल्प जाला । अस्त गेला उदय ॥३॥
पावसाचे पाणी जसे आकाशातून पडून सर्वत्र एकमय होते, तसेच भक्तीत सर्व भेद विलीन झाले आहेत. आता काय चांगले नी काय वाईट याचा निवाडा करायचा? समुद्राच्या लाटा जशा समुद्रातच असतात, तसे सर्व भगवंताच्या रूपात सामावले आहे. तिथे आता काही सोडणे किंवा स्वीकारणे उरलेले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, उदय आणि अस्त यांचा भेद संपून एक अखंड आनंदमय काळ उजाडला आहे.
॥ अभंग २५७८ ॥ अभंग रचना
राजा करी तैसे दाम । ते ही चाम चालती ॥१॥
कारण ते सत्ता शिरीं । कोण करी अव्हेर ॥ध्रु.॥
वाइले तें सुनें खांदीं । चाले पदीं बैसविलें ॥२॥
तुका म्हणे विश्वंभरें । करुणाकरें रिक्षलें ॥३॥
राजाने ठरवले तर चामड्याचे नाणेही देशात चालते, कारण त्याच्यामागे राजाची सत्ता असते, त्यामुळे कोणीही त्याचा अव्हेर करत नाही. समर्थ राजाने एखाद्या साध्या माणसाला अधिकाराच्या पदावर बसवले, तर त्याला सर्व मान देतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, तद्वतच त्या करुणाकर विश्वंभराने माझे रक्षण केले आहे आणि मला भक्तीचा अधिकार दिला आहे.
॥ अभंग २५७९ ॥ अभंग रचना
आम्ही देव तुम्ही देव । मध्यें भेव अधीक ॥१॥
कैवाडाच्या धांवा लागें । मागें मागें विठ्ठले ॥ध्रु.॥
भेडसाविलें हाके नादें । वोळखी भेदें मोडिली ॥२॥
तुका म्हणे उभा राहे । मागें पाहे परतोनि ॥३॥
मूलतः भक्तात आणि देवात एकच तत्त्व आहे, पण मधील संसाराचे भय आपल्याला वेगळे ठेवते. मी तुझ्या भक्तीच्या प्रेमाने तुझ्या मागे मागे धावत येत आहे, हे विठ्ठला! तुझ्या नामाच्या गर्जनेने मनातील सर्व भय पळून गेले आहे आणि भेदाची ओळख पुसली गेली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, आता जरा थांब आणि मागे वळून माझ्याकडे पाहा.
॥ अभंग २५८० ॥ अभंग रचना
हीनसुरबुद्धीपासी । आकृतीसी भेद नाहीं ॥१॥
एक दांडी एक खांदी । पदीं पदीं भोगणें ॥ध्रु.॥
एकाऐसें एक नाहीं । भिन्न पाहीं प्रकृती ॥२॥
तुका म्हणे भूमी खंडे । पीक दंडे जेथें तें ॥३॥
माणसाच्या बाह्य शरीराच्या आकारात फारसा भेद नसतो, पण त्याच्या बुद्धीच्या आणि विचारांच्या पातळीत मोठा फरक असतो. कोणी खांद्यावर ओझे वाहतो, तर कोणी अधिकाराच्या पदावर बसून भोग भोगतो. जगात प्रत्येकाची प्रकृती आणि स्वभाव भिन्न असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जशी जमीन आणि तिची सुपीकता असेल, तसेच तिथे पीक उगवते.
॥ अभंग २५८१ ॥ अभंग रचना
काय बोलों सांगा । याउपरी पांडुरंगा ॥१॥
कांहीं आधारावांचून । पुढें न चले वचन ॥ध्रु.॥
वाढे ऐसा रस । कांहीं करावा सौरस ॥२॥
भक्तिभाग्यसीमा । द्यावा जोडोनियां प्रेमा ॥३॥
कोरड्याउत्तरीं । नका गौरवूं वैखरी ॥४॥
करी विज्ञापना । तुका प्रसादाची दाना ॥५॥
हे पांडुरंगा, आता मी यापेक्षा अधिक काय बोलावे? तुमच्या आधाराशिवाय माझे बोलणे पुढे जाऊ शकत नाही. माझ्या मनातील भक्तीचा रस वाढेल असा काहीतरी मार्ग दाखवा. मला भक्तीच्या भाग्याची सीमा आणि तुमच्या प्रेमाची जोड द्या. केवळ कोरड्या शब्दांनी माझी प्रशंसा करू नका. तुकाराम महाराज विनंती करतात की, मला तुमच्या कृपाप्रसादाचे दान द्या.
॥ अभंग २५८२ ॥ अभंग रचना
आहाच तो मोड वाळलियामधीं । अधीराची बुद्धि तेणें न्यायें ॥१॥
म्हणऊनी संग न करीं दुसरें । चित्त मळीन द्वारें दोड पडे ॥ध्रु.॥
विषासाटीं सर्पां भयाभीत लोक । हें तों सकळीक जाणतसां ॥२॥
तुका म्हणे काचें राहे कुळांकुड । अवगुण तो नाड ज्याचा तया ॥३॥
सुकलेल्या लाकडामध्ये जशी लवचिकता उरत नाही आणि ते लगेच मोडते, तशीच चंचल माणसाची बुद्धी असते. म्हणूनच वाईट संगतीपासून दूर राहिले पाहिजे, कारण दुःसंगतीमुळे चित्त मलिन होते. सर्पामध्ये विष असल्यामुळे लोक त्याला घाबरतात, हे सर्वांना ठाऊकच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसातील दुर्गुणच त्याच्या नाशाला कारणीभूत ठरतात.
॥ अभंग २५८३ ॥ अभंग रचना
क्षणक्षणां जीवा वाटतसे खंती । आठवती चित्तीं पाय देवा ॥१॥
येई वो येई वो येई लवलाहीं । आळिंगूनि बाहीं क्षेम देई ॥ध्रु.॥
उतावळि मन पंथ अवलोकी । आठवा ते चुकी काय जाली ॥२॥
तुका म्हणे माझ्या जीवींच्या जीवना । घाला नारायणा उडी वेगीं ॥३॥
माझ्या जीवाला क्षणाक्षणाला खंत वाटत आहे आणि चित्तात फक्त देवाच्या चरणांची आठवण येत आहे. हे विठ्ठल माऊली, तू घाईघाईने ये आणि मला तुझ्या बाहूंमध्ये घेऊन आलिंगन दे. माझे उतावीळ मन तुझीच वाट पाहत आहे; माझ्याकडून अशी काय चूक झाली की तू येत नाहीस? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माझ्या जीवाच्या जीवना नारायणा, तू लवकर धावून ये.
॥ अभंग २५८४ ॥ अभंग रचना
आळी करावी ते कळतें बाळका । बुझवावें हें कां नेणां तुम्ही ॥१॥
निवाड तो तेथें असे पायांपाशीं । तुम्हांआम्हांविशीं एकेठायीं ॥ध्रु.॥
आणीक तों आम्ही न देखोंसें जालें । जाणावें शिणलें भागलेंसें ॥२॥
तुका म्हणे तुम्हां लागतें सांगावें । अंतरींचें ठावें काय नाहीं ॥३॥
लहान बाळाला हट्ट कसा करावा हे समजते, पण त्याला कसे समजावायचे हे आईला माहीत नसते का? सर्व गोष्टींचा निवाडा तुमच्या चरणांपाशीच आहे, जिथे देव आणि भक्ताचे नाते जोडलेले आहे. तुझ्याशिवाय मला जगात दुसरे काहीही दिसत नाही, मी संसाराने थकलो आहे हे तू जाण. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, माझ्या अंतःकरणातील वेदना मी तुला वेगळी सांगायला हवी का?
॥ अभंग २५८५ ॥ अभंग रचना
तांतडीनें आम्हां धीर चि न कळे । पाळावे हे लळे लवलाहीं ॥१॥
नका कांहीं पाहों सावकाशीं देवा । करा एक हेवा तुमचा माझा ॥ध्रु.॥
वोरसाचा हेवा सांभाळावी प्रीत । नाहीं राहों येत अंगीं सदा ॥२॥
तुका म्हणे मज नका गोवूं खेळा । भोजनाची वेळा राखियेली ॥३॥
माझ्या अत्यंत आकुलतेमुळे मला आता धीर धरवत नाही, तू लवकर माझे लाड पुरवले पाहिजेस. हे देवा, उशीर न करता तू माझ्या प्रेमाचा स्वीकार कर. भक्तीचे हे नाते आणि प्रीती तू जपली पाहिजेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आता जगाच्या व्यर्थ खेळात अडकवून ठेवू नकोस, भक्तीच्या आनंदाची वेळ आता झाली आहे.
॥ अभंग २५८६ ॥ अभंग रचना
नाहीं लोपों येत गुण । वेधी आणीकें चंदन ॥१॥
न संगतां पडे ताळा । रूप दर्पणीं सकळां ॥ध्रु.॥
सारविलें वरी । आहाच तें क्षणभरी ॥२॥
तुका म्हणे वोहळें । सागराच्या ऐसें व्हावें ॥३॥
सज्जनांचे गुण कधीही झाकून राहत नाहीत, जसा चंदन आपल्या सुगंधाने दुसऱ्या वृक्षांनाही सुगंधित करतो. आरशात रूप पाहण्यासाठी काही सांगावे लागत नाही, ते आपोआप स्पष्ट दिसते. वरवरचा चकचकाट क्षणभरच टिकतो, पण मूळ श्रेष्ठता लपत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, साध्या ओढ्यानेही शेवटी सागरासारखे विशाल आणि व्यापक झाले पाहिजे.
॥ अभंग २५८७ ॥ अभंग रचना
वचनें चि व्हावें आपण उदार । होइल विश्वंभर संपुष्ट चि ॥१॥
सत्यसंकल्पाचीं फळें बीजाऐसीं । शुद्ध नाहीं नासी पावों येत ॥ध्रु.॥
वंचिलिया काया येतसे उपेगा । शरीर हें नरकाचें चि आळें ॥२॥
तुका म्हणे जीव जितां थारे लावा । पडिलिया गोवा देशधडी ॥३॥
माणसाने आपल्या गोड आणि सत्य वचनांनी उदार असावे, त्यामुळे विश्वंभर परमात्मा स्वतः भक्ताच्या हृदयात सामावून जातो. चांगल्या आणि सत्य संकल्पांचे फळ बीजाप्रमाणे अक्षय असते, शुद्ध गोष्टींचा कधीही नाश होत नाही. जर हे शरीर देवाच्या सेवेसाठी वापरले नाही, तर ते केवळ विषयांचे आणि नरकाचे ठिकाण बनेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, जीव जिवंत असतानाच भक्तीच्या मार्गावर लावावा, एकदा वेळ निघून गेल्यावर भटकंती नशिबी येते.
॥ अभंग २५८८ ॥ अभंग रचना
उखतें आयुष्य जायांचें कळिवर । अवघें वोडंबर विषयांचें ॥१॥
कोणासी हा लागे पुसणें विचार । मनें चि सादर करूं आतां ॥ध्रु.॥
उत्पित्त प्रळय पडिलें दळण । पाकाचें भोजन बीज वाढे ॥२॥
तुका म्हणे जाऊं अभयाच्या ठायां । रिघों देवराया शरण वेगीं ॥३॥
आयुष्य वेगाने संपत आहे आणि हे शरीरही एक दिवस नष्ट होणार आहे, संसारातील विषयांचा पसारा निव्वळ आभासी आहे. याविषयी कोणाला विचारत बसण्याची गरज नाही, आपण स्वतःच मनापासून भक्तीचा विचार केला पाहिजे. जगात जन्म आणि मृत्यूचे चक्र सतत चालूच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच आपण अभय देणाऱ्या देवरायाच्या चरणी लवकर शरण गेले पाहिजे.
॥ अभंग २५८९ ॥ अभंग रचना
बोलावे म्हुण हे बोलतों उपाय । प्रवाहें हें जाय गंगाजळ ॥१॥
भाग्ययोगें कोणां घडेल सेवन । कैंचे येथें जन अधिकारी ॥ध्रु.॥
मुखीं देतां घांस पळवितीं तोंडें । अंगींचिया भांडे असुकानें ॥२॥
तुका म्हणे पूजा करितों देवाची । आपुलिया रुची मनाचिये ॥३॥
लोकांसाठी उपदेश म्हणून मी हे भक्तीचे मार्ग सांगत आहे, जसे गंगेचे पाणी अखंड वाहात असते. पण मोठ्या भाग्यानेच कोणाला या भक्तीच्या रसाचे सेवन करता येते, सर्वच लोक याचे अधिकारी नसतात. मूर्ख माणसाच्या तोंडात अन्नाचा घास दिला तरी तो तोंड फिरवतो, कारण त्याच्यात कुबुद्धी भरलेली असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तर माझ्या मनाच्या आनंदासाठी आणि आवडीने देवाची पूजा करत असतो.
॥ अभंग २५९० ॥ अभंग रचना
लटिक्याचे वाणी चवी ना संवाद । नांहीं कोणां वाद रुचों येत ॥१॥
अन्याय तो त्याचा नव्हे वायचाळा । मायबापीं वेळा न साधिली ॥ध्रु.॥
अनावर अंगीं प्रबळ अवगुण । तांतडीनें मन लाहो साधी ॥२॥
तुका म्हणे दोष आणि अवकळा । न पडतां ताळा घडे तसे ॥३॥
खोट्या माणसाच्या बोलण्यात कोणतीही गोडी किंवा अर्थ नसतो, त्याचा वाद कोणालाही आवडत नाही. अशा व्यक्तीच्या चुकीच्या वर्तनात केवळ त्याचाच दोष नसतो, तर बालपणी योग्य संस्कार न झाल्याचाही तो परिणाम असतो. अंगात वाईट गुण प्रबळ असले की मन वेगाने चुकीच्या गोष्टींकडे धावते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आयुष्यात आचरणाचा नियम आणि ताळमेळ नसेल, तर दोष आणि अवकळा अटळ असते.
॥ अभंग २५९१ ॥ अभंग रचना
नये स्तवूं काचें होतें क्रियानष्ट । फुंदाचे ते कष्ट भंगा मूळ ॥१॥
नाहीं परमार्थ साधत लौकिकें । धरुन होतों फिकें अंगा आलें ॥ध्रु.॥
पारखिया पुढें नये घालूं तोंड । तुटी लाभा खंड होतो माना ॥२॥
तुका म्हणे तरी मिरवतें परवडी । कामावल्या गोडी अविनाश ॥३॥
ज्याचे आचरण अयोग्य आहे किंवा जो भक्तीत कच्चा आहे, त्याची व्यर्थ प्रशंसा करू नये, कारण त्यामुळे त्याचा अहंकार वाढून नाश होतो. केवळ बाह्य लौकिकाने किंवा दाखवण्याने परमार्थ साधता येत नाही. अजाण किंवा भेदभावी माणसांपुढे भक्तीच्या गोष्टी मांडू नयेत, त्यामुळे भक्तीचा आदर कमी होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, स्वतः कष्ट करून कमावलेल्या खऱ्या भक्तीची गोडीच अविनाशी आणि श्रेष्ठ असते.
॥ अभंग २५९२ ॥ अभंग रचना
कोण्या काळें येईंल मना । नारायणा तुमचिया ॥१॥
माझा करणें अंगीकार । सर्व भार फेडूनि ॥ध्रु.॥
लागली हे तळमळ चित्ता । तरी दुश्चिता संसारी ॥२॥
सुखाची च पाहें वास । मागें दोष सांभाळीं ॥३॥
इच्छा पूर्ण जाल्याविण । कैसा सीण वारेल ॥४॥
लाहो काया मनें वाचा । देवा साच्या भेटीचा ॥५॥
कांटाळा तो न धरावा । तुम्ही देवा दासांचा ॥६॥
तुका म्हणे माझे वेळे । न कळे कां हें उफराटें ॥७॥
हे नारायणा, माझ्या संसाराचा सर्व भार दूर करून माझा स्वीकार करावा, असा विचार तुमच्या मनात कधी येईल? माझ्या चित्ताला तुमची मोठी तळमळ लागली आहे, तरीही मी संसारात अस्वस्थ आहे. माझी इच्छा पूर्ण झाल्याशिवाय माझ्या आयुष्याचा थकवा कसा दूर होणार? काया, वाचा आणि मनाने मला तुमच्या खऱ्या भेटीचा लाभ हवा आहे. देवा, तुम्ही तुमच्या दासांचा कधीही कंटाळा करू नका. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्याच वेळी ही अडचण का यावी, हे मला समजत नाही.
॥ अभंग २५९३ ॥ अभंग रचना
घ्यावी तरी घ्यावी उदंड चि सेवा । द्यावें तरी देवा उदंड चि ॥१॥
ऐसीं कैंचीं आम्ही पुरतीं भांडवलें । आल्या करीं बोलें समाधान ॥ध्रु.॥
व्हावें तरीं व्हावें बहुत चि दुरी । आलिया अंतरीं वसवावें ॥२॥
तुका म्हणे तुझें सख्यत्व आपणीं । अससील ॠणी आवडीचा ॥३॥
देवाकडून घ्यायचे किंवा द्यायचे असेल तर ते उदंड आणि परिपूर्ण असावे. आमच्याकडे भक्तीचे एवढे मोठे भांडवल कुठे आहे, तरीही तू दिलेल्या शब्दानेच आम्हाला समाधान मिळते. तू जितका दूर आहेस, तितकाच भक्ताच्या अंतःकरणात येऊन राहातोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझे भक्ताशी असलेले सख्यत्व इतके अगाध आहे की तू भक्तांच्या प्रेमाचा ऋणी बनतोस.
॥ अभंग २५९४ ॥ अभंग रचना
काय करूं जीव होतो कासावीस । कोंडलिये दिस गमे चि ना ॥१॥
पडिलें हें दिसे ब्रम्हांड चि वोस । दाटोनि उच्छ्वास राहातसे ॥२॥
तुका म्हणे आगा सर्वजाणतिया । विश्वंभरें काया निववावी ॥३॥
तुझ्या दर्शनाशिवाय माझा जीव अत्यंत कासावीस होत आहे आणि दिवस संपता संपत नाही. तुझ्याशिवाय हे संपूर्ण ब्रह्मांड मला ओस आणि रिकामे वाटत आहे, माझा श्वास दाटून येत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सर्वज्ञ विश्वंभरा, तू स्वतः येऊन माझ्या शरीराला आणि मनाला शांती दे.
॥ अभंग २५९५ ॥ अभंग रचना
सुकलियां कोमां अत्यंत जळधर । तेणें च प्रकार न्याय असे ॥१॥
न चलें पाउलीं सांडीं गरुडासन । मनाचें हो मन त्वरेलागीं ॥२॥
तुका म्हणे भूक न साहावे बाळा । जीवनांची कळा ओढलीसे ॥३॥
सुकलेल्या झाडाला जशी पावसाच्या पाण्याची अत्यंत गरज असते, तशीच मला तुझ्या दर्शनाची गरज आहे. तू गरुडाचे आसन सोडून अगदी वेगाने मनाच्या गतीने माझ्याकडे धावून ये. तुकाराम महाराज म्हणतात, लहान बाळाला जशी भूक सहन होत नाही, तशीच मला तुझ्या कृपारूपी जीवनाची ओढ लागली आहे.
॥ अभंग २५९६ ॥ अभंग रचना
शृंगारिक माझीं नव्हती उत्तरें । आळवितों खरे अवस्थेच्या ॥१॥
न घलावा मधीं कामाचा विलंब । तुम्ही तों स्वयंभ करुणामूर्ति ॥२॥
तुका म्हणे केलें सन्मुख वदन । देखतां चरण पोटाळीन ॥३॥
माझे हे शब्द केवळ अलंकारिक किंवा बनावट नाहीत, मी माझ्या मनाच्या खऱ्या आकुलतेने तुला आळवत आहे. तू तर स्वयंमूर्ती आणि करुणेचा सागर आहेस, त्यामुळे माझ्या भेटीत कोणताही विलंब करू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू फक्त तुझे मुख माझ्याकडे कर, मी लगेच तुझ्या चरणांना मिठी मारेन.
॥ अभंग २५९७ ॥ अभंग रचना
तूं माझी माउली तूं माझी साउली । पाहातों वाटुली पांडुरंगे ॥१॥
तूं मज येकुला वडील धाकुला । तूं मज आपुला सोयरा जीव ॥२॥
तुका म्हणे जीव तुजपाशीं असे । तुझियानें ओस सर्व दिशा ॥३॥
हे पांडुरंगा, तू माझी आई आहेस आणि तूच माझी सावली आहेस, मी सतत तुझीच वाट पाहत आहे. तूच माझा मोठा, तूच माझा लहान आणि तूच माझा खरा आप्तसोयरा आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा जीव तुझ्याच चरणी जडला आहे आणि तुझ्याशिवाय मला सर्व दिशा ओस वाटत आहेत.
॥ अभंग २५९८ ॥ अभंग रचना
कराल तें करा । हातें आपुल्या दातारा ॥१॥
बळियाचीं आम्ही बाळें । असों निर्भर या सळे ॥ध्रु.॥
आतां कोठें काळ । करील देवापाशीं बळ ॥२॥
तुका म्हणे पंढरीराया । थापटितों ठोक बाह्या ॥३॥
हे दातारा, तुझ्या हाताने तू जे करशील ते मला मान्य आहे. आम्ही सर्वसमर्थ देवाचे लेकरू आहोत, त्यामुळे आम्हाला कोणत्याही गोष्टीची भीती उरलेली नाही. देवाच्या पाठीशी असताना काळही आमचे काहीही बिघडवू शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीराया, तुझ्या बळावर मी छाती ठोकून संसाराला आव्हान देतो.
॥ अभंग २५९९ ॥ अभंग रचना
डोळां भरिलें रूप । चित्ता पायांपें संकल्प ॥१॥
अवघी घातली वांटणी । प्रेम राहिलें कीर्तनी ॥ध्रु.॥
वाचा केली माप । रासीं हरिनाम अमुप ॥२॥
भरूनियां भाग । तुका बैसला पांडुरंग ॥३॥
मी डोळे भरून भगवंताचे रूप पाहिले आहे आणि माझ्या चित्ताने त्याच्या चरणी संकल्प केला आहे. मी माझ्या सर्व इंद्रियांची योग्य वाटणी केली असून माझे प्रेम कीर्तनात स्थिर झाले आहे. माझ्या जिभेने अथांग हरिनामाची रास मोजण्याचे साधन बनवले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, पांडुरंग स्वतः माझ्या हृदयात पूर्णपणे प्रकट होऊन विराजला आहे.
॥ अभंग २६०० ॥ अभंग रचना
आतां आहे नाहीं । न कळे आळी करा कांहीं ॥१॥
देसी पुरवुनी इच्छा । आतां पंढरीनिवासा ॥ध्रु.॥
नेणे भाग सीण । दुजें कोणी तुम्हांविण ॥२॥
आतां नव्हे दुरी । तुका पायीं मिठी मारी ॥३॥
हे पंढरीनिवासा, मला आता कोणत्याही ऐहिक गोष्टींचे भान उरलेले नाही, तू माझी भक्तीची इच्छा नक्की पूर्ण करशील. तुझ्याशिवाय माझा कोणताही सोयरा नाही आणि मला कोणताही थकवा उरलेला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी तुझ्यापासून कधीही दूर होणार नाही आणि तुझ्या चरणांना घट्ट मिठी मारून राहीन.
भाग 25 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 27 (पुढे)