॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 27 (2601 ते 2700)
अभंग 2601 ते 2700

सार्थ गाथा: भाग 27

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग २६०१ ॥ अभंग रचना
संकल्पासी अधिष्ठान । नारायण गोमटें ॥१॥
अवघियांचें पुरे कोड । फिडे जड देहत्व ॥ध्रु.॥
उभय लोकीं उत्तम कीर्ति । देव चित्तीं राहिलिया ॥२॥
तुका म्हणे जीव धाय । नये हाय जवळी ॥३॥
सर्व संकल्पांचा मुख्य आधार आणि आश्रय सुंदर नारायणच आहे. त्याच्यामुळे सर्वांच्या इच्छा पूर्ण होतात आणि देहाभिमानाचे जडत्व नष्ट होते. मनात देव स्थिर झाल्यावर इहलोक आणि परलोक या दोन्ही ठिकाणी उत्तम कीर्ती मिळते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाची प्राप्ती झाल्यावर जीव पूर्ण तृप्त होतो आणि कोणतीही चिंता किंवा दुःख जवळ येत नाही.
॥ अभंग २६०२ ॥ अभंग रचना
भाग्यवंता ऐशी जोडी । परवडी संतांची ॥१॥
धन घरीं पांडुरंग । अभंग जें सरेना ॥ध्रु.॥
जनाविरहित हा लाभ । टांचें नभ सांटवणें ॥२॥
तुका म्हणे विष्णुदासां । नाहीं आशा दुसरी ॥३॥
संतांची साथ मिळणे हा मोठ्या भाग्यवानांचाच ठेवा आहे. ज्यांच्या घरी पांडुरंग हे कधीही न संपणारे अखंड धन म्हणून वास करतो, त्यांना असा अलभ्य लाभ होतो जो लोकांपासून निराळा आहे आणि तो साठवून ठेवण्यास आकाशही लहान पडते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा विष्णूच्या दासांना पांडुरंगाशिवाय दुसरी कोणतीही आशा उरत नाही.
॥ अभंग २६०३ ॥ अभंग रचना
जरी आलें राज्य मोळविक्या हातां । तरी तो मागुता व्यवसायी ॥१॥
तृष्णेचीं मंजुरें नेणती विसांवा । वाढें हांव हांवां काम कामीं ॥ध्रु.॥
वैभवाचीं सुखें नातळतां अंगा । चिंता करी भोगा विघ्न जाळी ॥२॥
तुका म्हणे वाहे मरणाचें भय । रक्षणउपाय करूनि असे ॥३॥
लाकडाच्या मोळ्या विकणाऱ्या माणसाच्या हातात जर राज्य आले, तरी तो आपला जुनाच धंदा करत राहतो. तृष्णेचे गुलाम असणारे लोक कधीही विश्रांती जाणत नाहीत, त्यांची हाव आणि कामना दिवसेंदिवस वाढतच राहतात. वैभवाचे सुख मिळूनही ते चिंता करत राहतात आणि भोगांच्या चिंतेतच जळून निघतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, असा माणूस सतत मरणाचे भय बाळगतो आणि स्वतःच्या रक्षणाचे निरनिराळे उपाय करत राहतो.
॥ अभंग २६०४ ॥ अभंग रचना
कोण होईंल आतां संसारपांगिलें । आहे उगवलें सहजें चि ॥१॥
केला तो चालवीं आपुला प्रपंच । काय कोणां वेच आदा घे दे ॥ध्रु.॥
सहजें चि घडे आतां मोळ्याविण । येथें काय सीण आणि लाभ ॥२॥
तुका म्हणे जालों सहज देखणा । ज्याच्या तेणें खुणा दाखविल्या ॥३॥
आता संसाराच्या आहारी कोण जाईल, कारण ज्ञानाचा प्रकाश तर सहजच उजळला आहे. देवाने जो प्रपंच दिला आहे तो तोच चालवत आहे, त्यामुळे आपल्याला कोणाचा खर्च, उत्पन्न किंवा देवाणघेवाण करण्याचे काही कारण नाही. आता सर्व गोष्टी सहजच घडत आहेत, त्यामुळे यात कसला श्रम आणि कसला लाभ. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्या देवाने मला आत्मज्ञानाच्या खुणा दाखवल्या, त्याच्या कृपेने मी आता सहज ज्ञानी व द्रष्टा झालो आहे.
॥ अभंग २६०५ ॥ अभंग रचना
आम्हां शरणागतां । एवढी काय करणें चिंता ॥१॥
परि हे कौतुकाचे खेळ । अवघे पाहातों सकळ ॥ध्रु.॥
अभयदानवृंदें । आम्हां कैंचीं द्वंदें ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही । हरिजन साधनाचे स्वामी ॥३॥
आम्ही देवाला शरण गेलेले लोक आहोत, मग आम्हाला एवढी चिंता करण्याचे काय कारण आहे. आम्ही तर या संसारातील सर्व गोष्टींकडे कौतुकाचा खेळ म्हणून पाहत असतो. देवाने आम्हाला अभयदान दिल्याने आमच्या आयुष्यात कोणतेही द्वंद्व किंवा संशय उरलेला नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही हरिचे दास असल्यामुळे सर्व आध्यात्मिक साधनांचे स्वामी झालो आहोत.
॥ अभंग २६०६ ॥ अभंग रचना
देवाचिये चाडे प्रमाण उचित । नये वांटूं चित्त निषेधासीं ॥१॥
नये राहों उभें कसमळापाशीं । भुंकतील तैसीं सांडावीं तीं ॥२॥
तुका म्हणे क्षमा सुखाची हे रासी । सांडूनि कां ऐसी दुःखी व्हावें ॥३॥
देवाची आवड लक्षात घेऊनच योग्य आचरण करावे, वाईट किंवा निषिद्ध गोष्टींकडे आपले चित्त वळवू नये. घाणीजवळ किंवा दृष्ट लोकांच्या संगतीत उभे राहू नये, कुत्रे भुंकल्याप्रमाणे निंदकांकडे दुर्लक्ष करून त्यांना सोडून द्यावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, क्षमा ही सुखाची मोठी रास आहे, मग तिचा त्याग करून माणसाने दुःखी का व्हावे.
॥ अभंग २६०७ ॥ अभंग रचना
खळा सदा क्षुद्रीं दृष्टी । करी कष्टी सज्जना ॥१॥
करितां आपुलाले परी । धणीवरी व्यापार ॥ध्रु.॥
दया संतां भांडवल । वेची बोल उपकार ॥२॥
तुका म्हणे आपुलालें । उसंतिलें ज्यांणीं तें ॥३॥
दुष्ट माणसाची दृष्टी नेहमी क्षुद्र गोष्टींकडेच असते आणि तो सज्जनांना त्रास देऊन कष्टी करतो. प्रत्येक जण आपापल्या स्वभावाप्रमाणे पोट भरेपर्यंत व्यवहार करत असतो. संतांचे मुख्य भांडवल तर दया हेच असते आणि ते परोपकारासाठीच आपल्या शब्दांचा उपयोग करतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्याजवळ जे संचित असते तो तेच दुसऱ्याला देत असतो.
॥ अभंग २६०८ ॥ अभंग रचना
जग ऐसें बहुनांवें । बहुनावें भावना ॥१॥
पाहों बोलों बहु नये । सत्य काय सांभाळा ॥ध्रु.॥
कारियासी जें कारण । तें जतन करावें ॥२॥
तुका म्हणे संतजनीं । हें चि मनीं धरावें ॥३॥
हे जग अनेक नावांनी आणि निरनिराळ्या भावांनी नटलेले आहे. म्हणून जगातील भलत्याच गोष्टी पाहू किंवा बोलू नयेत, केवळ जे सत्य आहे तेच जपावे. आपल्या मुख्य ध्येयासाठी किंवा कार्यासाठी जे उपयुक्त आहे, त्याचेच रक्षण करावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व संतांनी आणि सुजनांनी हीच गोष्ट मनात पक्की बाळगली पाहिजे.
॥ अभंग २६०९ ॥ अभंग रचना
निघालें तें अगीहूनि । आतां झणी आतळे ॥१॥
पळवा परपरतें दुरी । आतां हरी येथूनि ॥ध्रु.॥
धरिलें तैसें श्रुत करा हो । येथें आहो प्रपंचीं ॥२॥
अबोल्यानें ठेला तुका । भेउनि लोकां निराळा ॥३॥
जे मन संसाराच्या आगीतून बाहेर पडले आहे, त्याला पुन्हा विषयांचा स्पर्श होऊ देऊ नका. हे हरि, आता मला या संसारापासून खूप दूर घेऊन जा. आम्ही प्रपंचात अडकलो आहोत ही माझी विनवणी तुम्ही ऐकून घ्या. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी लोकांना भिऊन आणि संसारास कंटाळून मौन धारण करून एकांतात राहिलो आहे.
॥ अभंग २६१० ॥ अभंग रचना
आतां दुसरें नाहीं वनीं । निरांजनी पडिलों ॥१॥
तुमची च पाहें वास । अवघी आस निरसली ॥ध्रु.॥
मागिलांचा मोडला माग । घडला त्याग अरुची ॥२॥
तुका म्हणे करुणाकरा । तूं सोयरा जीवींचा ॥३॥
आता या एकांत वनात माझ्याशिवाय दुसरे कोणीही नाही, मी अगदी निरंजन एकांतात पडलो आहे. संसारातील सर्व आशा संपल्यामुळे मी आता फक्त तुमचीच वाट पाहत आहे. जुन्या वासनांचा मार्ग आता पूर्णपणे मोडला असून विषयांबद्दल अनास्था निर्माण झाली आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे करुणाकरा पांडुरंगा, तूच माझ्या जिवाचा खरा सोयरा आहेस.
॥ अभंग २६११ ॥ अभंग रचना
धरूनियां सोईं परतलें मन । अनुलक्षीं चरण करूनियां ॥१॥
येई पांडुरंगे नेई सांभाळूनि । करुणावचनीं आळवितों ॥ध्रु.॥
बुद्धि जाली साहए परि नाहीं बळ । अवलोकितों जळ वाहे नेत्रीं ॥२॥
न चलती पाय गळित जाली काया । म्हणऊनि दया येऊं द्यावी ॥३॥
दिशच्या करितों वारियासीं मात । जोडुनियां हात वास पाहें ॥४॥
तुका म्हणे वेग करावा सत्वर । पावावया तीर भवनदीचें ॥५॥
माझे मन संसारातून माघारी फिरले असून ते आता फक्त देवाच्या चरणांचे ध्यान करत आहे. हे पांडुरंगे, तू धावून ये आणि मला सांभाळून घेऊन जा, अशी अत्यंत करुणेने मी तुला आळवणी करत आहे. माझी बुद्धी साथ देत आहे पण अंगात बळ उरलेले नाही, डोळ्यांतून सतत अश्रू वाहत आहेत. पाय चालत नाहीत आणि शरीर गळून गेले आहे, म्हणून देवा आता माझी दया येऊ दे. मी दिशांना आणि वाऱ्याला तुझ्याबद्दल विचारत आहे आणि हात जोडून तुझी वाट पाहत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, या संसाररुपी नदीचा पैलतीर गाठण्यासाठी हे देवा, तू आता अजिबात उशीर करू नकोस.
॥ अभंग २६१२ ॥ अभंग रचना
कौलें भरियेली पेंठ । निग्रहाचे खोटे तंट ॥१॥
ऐसें माता जाणे वर्म । बाळ वाढवितां धर्म ॥ध्रु.॥
कामवितां लोहो कसे । तांतडीनें काम नासे ॥२॥
तुका म्हणे खडे । देतां अक्षरें तें जोडे ॥३॥
बाजार कौलकरारांनी भरलेला असतो, जिथे हट्ट आणि खोटे तंटे चालतात. पण आई जशी बाळाचे पालनपोषण करताना त्याचे वर्म आणि धर्म जाणून असते, तसा देव भक्ताचे वर्म जाणतो. लोखंडावर काम करताना किंवा त्याला आकार देताना घाई केली तर काम बिघडते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, लहान मुलाला पाटीवर खडे किंवा धूळ देऊन सराव करायला लावल्याशिवाय त्याला अक्षरे लिहिता येत नाहीत, तद्वत अभ्यासानेच सिद्धी मिळते.
॥ अभंग २६१३ ॥ अभंग रचना
चालिलें न वाटे । गाऊनियां जातां वाटे ॥१॥
बरवा वैष्णवांचा संग । येतो सामोरा श्रीरंग ॥ध्रु.॥
नाहीं भय आड । कांहीं विषमांचें जड ॥२॥
तुका म्हणे भिक्त । सुखरूप आदीं अंतीं ॥३॥
देवाचे नामस्मरण करत रस्ता चालला तर चालण्याचा शीण मुळीच जाणवत नाही. वैष्णवांची संगत इतकी उत्तम असते की, त्यांच्या संगतीत प्रत्यक्ष श्रीरंग सामोरा येतो. अशा मार्गावर कोणतेही संकट किंवा कठीण परिस्थितीचे भय उरत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाची भक्ति ही सुरुवातीपासून शेवटापर्यंत सर्वथा सुखरूपच असते.
॥ अभंग २६१४ ॥ अभंग रचना
करितां विचार तो हा दृढ संसार । ब्रम्हांदिकां पार नुलंघवे सामर्थ्ये ॥१॥
शरण शरण नारायणा मज अंगीकारीं दीना । आलें तें वचनांपासीं माझ्या सामर्थ्य ॥ध्रु.॥
पाठीवरी मोळी तो चि कळवा पायीं तळीं । सांपडला जाळीं मत्स्य जाला तो न्याय ॥२॥
तुका म्हणे तांतडी लाभाची ते याच जोडी । तुका म्हणे ओढी पायां सोईं मनाची ॥३॥
विचार केला असता हा संसार अत्यंत दृढ आणि कठीण वाटतो, ब्रह्मादिकांनाही स्वतःच्या सामर्थ्याने याचा पार घालवता येत नाही. म्हणून हे नारायणा, मी तुला शरण आलो आहे, या दीन भक्ताचा स्वीकार कर, कारण माझ्या शब्दांत आता एवढेच सामर्थ्य उरले आहे. पाठीवर लाकडाची मोळी आणि पायाखाली काटा टोचल्यासारखी किंवा जाळ्यात अडकलेल्या माशासारखी माझी अवस्था झाली आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता देवाची प्राप्ती करून घेण्याची घाई केली पाहिजे आणि मन पूर्णपणे देवाच्या चरणांकडे वळवले पाहिजे.
॥ अभंग २६१५ ॥ अभंग रचना
बहुतां जातीचा केला अंगीकार । बहुत ही फार सवाौत्तमें ॥१॥
सरला चि नाहीं कोणांचिये वेचें । अक्षोभ ठायींचें ठायीं आहे ॥ध्रु.॥
लागत चि नाहीं घेतां अंतपार । वसवी अंतर अणुचें ही ॥२॥
तुका म्हणे केला होय टाकीऐसा । पुरवावी इच्छा धरिली ते ॥३॥
सर्वोत्तम अशा देवाने अनेक जातींच्या आणि विविध लोकांचा स्वीकार केला आहे. कोणाच्याही उपभोगाने किंवा खर्चाने तो कधीही संपत नाही, तो आपल्या ठिकाणी अखंड आणि निश्चल राहतो. त्याचा अंत किंवा पार कोणालाही लागत नाही, तो अणूरेणूतही व्यापून राहतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मूर्तिकाराने दगडावर घाव घालून मूर्ती तयार करावी, तसा देवाने माझा स्वीकार करावा आणि माझी ध्येयाची इच्छा पूर्ण करावी.
॥ अभंग २६१६ ॥ अभंग रचना
पोट धालें आतां जीवनीं आवडी । पुरवावे परवडी बहुतांचे ॥१॥
काय आंचवणा तांतडीचें काम । मागील तीं श्रम न पवावीं ॥ध्रु.॥
वाढितिया पोटीं बहु असे वाव । सांभाळितां ठाव काय वांचे ॥२॥
दाविल्यावांचूनि नाहीं कळों येत । तेथें ही दुश्चित एकपणें ॥३॥
नावेचा भार तो उदकाचे शिरीं । काय हळू भारी तये ठायीं ॥४॥
तुका म्हणे गीतीं गाऊनि गोविंद । करूं ब्रम्हानंद एकसरें ॥५॥
नामस्मराणाच्या आवडीने आता माझे मन पूर्ण तृप्त झाले आहे, आता इतरांच्याही इच्छा पूर्ण कराव्यात. आचमन करण्याची घाई करण्याचे काही कारण नाही, जुने श्रम आता पुन्हा अनुभवायचे नाहीत. वाढणाऱ्याच्या पोटी खूप जागा असते, ती सांभाळल्याने काही बिघडत नाही. दाखवल्याशिवाय जसे काही समजत नाही, तसेच एकाग्रतेशिवाय देव कळत नाही. होडीचा सर्व भार जसा पाण्यावर असतो, तिथे हलके किंवा जड असा भेद उरत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही गोविंदाचे गुणगान गाऊन अखंड ब्रह्मानंद प्राप्त करू.
॥ अभंग २६१७ ॥ अभंग रचना
एका हातीं टाळ एका हातीं चिपळिया । घालिती हुंमरी एक वाताती टाळिया ॥१॥
मातले वैष्णव नटती नाना छंदें । नाहीं चाड मोक्षपदें भजनीं आवडी ॥ध्रु.॥
हाका अरोळिया गीतवादें सुखसोहळे । जाय तें न कळे केव्हां रजनी दिवस ॥२॥
तीर्थी नाहीं चाड न लगे जावें वनांतरा । तुका म्हणे हरिहरात्मक चि पृथुवी ॥३॥
एका हातात टाळ आणि दुसऱ्या हातात चिपळ्या घेऊन वारकरी आनंदाने हुंकारी देत टाळ्या वाजवतात. प्रेमाने भरलेले वैष्णव निरनिराळ्या छंदांत नाचतात, त्यांना मोक्षाचीही इच्छा नसते, केवळ भजनाचीच आवड असते. मोठ्याने हाका मारत, गाणी गात आणि वाद्ये वाजवत असा सुखाचा सोहळा चालतो की रात्र कधी झाली आणि दिवस कधी उजाडला हे समजतच नाही. त्यांना तीर्थयात्रेची गरज वाटत नाही किंवा वनात जाण्याची इच्छा उरत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, त्यांच्यासाठी ही संपूर्ण पृथ्वीच हरि-हरात्मक झाली आहे.
॥ अभंग २६१८ ॥ अभंग रचना
देव सखा आतां केलें नव्हे काईं । येणें सकळईं सोइरीं च ॥१॥
भाग्यवंत जालों गोतें सपुरतीं । आतां पुण्या नीती पार नाहीं ॥ध्रु.॥
पाहातां दिसती भरलिया दिशा । ठसावला ठसा लोकत्रयीं ॥२॥
अविनाश जोडी आम्हां भाग्यवंतां । जाली होती सत्ता संचिताची ॥३॥
पायांवरी डोईं ठेवाया अरोथा । जाली द्यावी सत्ता क्षेम ऐसी ॥४॥
तुका म्हणे जीव पावला विसावा । म्हणवितां देवा तुमचींसीं ॥५॥
आता देवच आमचा खरा सखा झाला आहे, त्यामुळे सर्व काही साध्य झाले आहे आणि सर्व जगच आमचे सोयरे झाले आहे. आम्हाला संत आणि भक्तांचे गोतावळा लाभल्यामुळे आम्ही अत्यंत भाग्यवान झालो आहोत, आमच्या पुण्याचा आणि नीतीचा आता अंत उरलेला नाही. सर्व दिशांमध्ये आणि तिन्ही लोकांत देवाचाच प्रकाश आणि ठसा उमटलेला दिसतो. पूर्वसंचिताच्या पुण्याईमुळे आम्हाला ही कधीही न संपणारी अविनाशी जोडी लाभली आहे. देवाच्या चरणावर डोके ठेवल्यामुळे मला क्षेम आणि आनंद मिळाला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, स्वतःला तुमचे म्हणवून घेतल्यामुळे माझ्या जिवाला पूर्ण विश्रांती लाभली आहे.
॥ अभंग २६१९ ॥ अभंग रचना
कोण आतां कळिकाळा । येऊं बळा देईंल ॥१॥
सत्ता झाली त्रिभुवनीं । चक्रपाणी कोंवसा ॥ध्रु.॥
लडिवाळांचा भार वाहे । उभा आहे कुढावया ॥२॥
तुका म्हणे घटिका दिस । निमिश ही न विसंभे ॥३॥
आता कळिकाळाला आमच्यावर सत्ता गाजवायला कोण बळ देईल. तिन्ही लोकांत पांडुरंगाचीच सत्ता आहे आणि चक्रपाणी देवच आमचा पाठीराखा आहे. तो आपल्या लाडक्या भक्तांचा सर्व भार वाहतो आणि त्यांचे रक्षण करण्यासाठी तत्पर उभा राहतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देव एका घटकेसाठी, दिवसासाठी किंवा क्षणभरासाठीही भक्तांना सोडत नाही आणि कधीही विश्रांती घेत नाही.
॥ अभंग २६२० ॥ अभंग रचना
आम्हां आवडे नाम घेतां । तो ही पिता संतोषे ॥१॥
उभयतां एकचित्त । तरी प्रीत वाढली ॥ध्रु.॥
आम्ही शोभों निकटवासें । अनारिसें न दिसे ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगे । अवघीं अंगें निवालीं ॥३॥
आम्हाला देवाचे नाम घ्यायला आवडते आणि ते ऐकून आमचा पिता पांडुरंगही अत्यंत आनंदी होतो. भक्त आणि देव दोघांचे चित्त एक झाल्यामुळे त्यांच्यातील प्रेम अधिकाधिक वाढले आहे. देवाच्या जवळ राहिल्यामुळेच आमचे जीवन शोभून दिसते, तिथे कसलाही भेदभाव उरलेला नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, पांडुरंगाच्या कृपेने आमचे सर्व अंग आणि मन शांत व तृप्त झाले आहे.
॥ अभंग २६२१ ॥ अभंग रचना
देह तंव असे भोगाचे अधीन । याचें सुख सीण क्षीणभंगर ॥१॥
अविनाश जोडी देवापायीं भाव । कल्याणाचा ठाव सकळही ॥ध्रु.॥
क्षणभंगुर हा तेथील पसारा । आलिया हाकारा अवघें राहे ॥२॥
तुका म्हणे येथें सकळ विश्रांति । आठवावा चित्तीं नारायण ॥३॥
हे शरीर प्रारब्धाच्या भोगाच्या अधीन आहे, या शरीराचे सुख आणि दुःख क्षणभंगुर व नाशवंत आहे. देवाच्या चरणी सच्चा भाव ठेवणे हीच एकमेव अविनाशी कमाई आहे आणि तीच सर्व कल्याणाचे स्थान आहे. संसारातील हा सर्व पसारा अत्यंत क्षणभंगुर आहे, मृत्यूचा बोलाव्हा आला की सर्व काही इथेच पडून राहते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, खरोखर सर्व विश्रांती देवाच्या चरणापाशीच आहे, म्हणून मनात नेहमी नारायणाचे स्मरण करावे.
॥ अभंग २६२२ ॥ अभंग रचना
आतां आवश्यक करणें समाधान । पाहिलें निर्वाण न पाहिजे ॥१॥
केलें तरीं आतां शुशोभें करावें । दिसतें बरवें संतांमधीं ॥ध्रु.॥
नाहीं भक्तराजीं ठेविला उधार । नामाचा आकार त्यांचियानें ॥२॥
तुका म्हणे माझ्या वडिलांचें ठेवणें । गोप्य नारायणें न करावें ॥३॥
आता मनाने पूर्ण समाधान बाळगणे आवश्यक आहे, देवाने माझी अंतःस्थ परीक्षा पाहू नये. जे काही भक्तिचे काम करायचे आहे ते अत्यंत सुशोभित आणि उत्तम प्रकारे करावे, जेणेकरून संतांच्या सभेत ते चांगले दिसेल. भक्तांच्या रांगेत देवाने कधीही उधार ठेवलेले नाही, भक्तांमुळेच त्याच्या नामाचा महिमा जगतात पसरला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या पूर्वज संतांचा हा जो नामस्मरणाचा ठेव आहे, तो नारायणाने माझ्यापासून लपवून ठेवू नये.
॥ अभंग २६२३ ॥ अभंग रचना
काया वाचा मनें श्रीमुखाची वास । आणीक उदास विचारासी ॥१॥
काय आतां मोक्ष करावा जी देवा । तुमचिया गोवा दर्शनासी ॥ध्रु.॥
केलिया नेमासी उभें ठाडें व्हावें । नेमलें तें भावें पालटेना ॥२॥
तुका म्हणे जों जों कराल उशीर । तों तों मज फार रडवील ॥३॥
मी काया, वाचा आणि मनाने केवळ देवाच्या श्रीमुखाच्या दर्शनाची वाट पाहत आहे, बाकी सर्व विचारांबाबत मी उदास झालो आहे. हे देवा, तुमच्या दर्शनाचा असा योग असताना मला आता मोक्षाचे काय करायचे आहे. तुम्ही जो भक्त रक्षणाचा नियम केला आहे, त्यावर तुम्ही ठाम राहिले पाहिजे, कारण खरा भाव कधीही पालटत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुम्ही दर्शनाला जेवढा उशीर कराल, तेवढे मला तुमच्या विरहात जास्त रडावे लागेल.
॥ अभंग २६२४ ॥ अभंग रचना
पुढीलांचे सोयी मेरे मना चाली । मताची आणिली नाहीं बुद्धी ॥१॥
केलासी तो उभा आजवरी संतीं । धरविलें हातीं कट देवा ॥ध्रु.॥
आहे तें ची मागों नाहीं खोटा चाळा । नये येऊन बळा लेंकराशीं ॥२॥
तुका म्हणे माझा साक्षीचा वेव्हार । कृपण जी थोर परी तुम्ही ॥३॥
माझ्या मनाची चाल पूर्वज संतांच्या मार्गानेच चालत आहे, मी स्वतःच्या पसंतीची किंवा मनमानी बुद्धी वापरलेली नाही. पूर्व संतांनीच तुम्हाला आजपर्यंत विटेवर उभे केले आहे आणि तुमच्या कंबरेवर हात ठेवायला लावले आहेत. संतांनी जे मागितले तेच मी मागत आहे, माझा कोणताही खोटा हट्ट नाही, तुम्ही आपल्या लेकरावर बळ दाखवू नये. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा व्यवहार अगदी उघड आणि साक्षीचा आहे, पण हे देवा, तुम्ही मात्र भक्तांच्या बाबतीत खूप उदार न राहता थोडे कृपण झाला आहात.
॥ अभंग २६२५ ॥ अभंग रचना
बहुत करूनि चाळवाचाळवी । किती तुम्ही गोवी करीतसां ॥१॥
लागटपणें मी आलों येथवरी । चाड ते दुसरी न धरूनि ॥ध्रु.॥
दुजियाचा तंव तुम्हांसी कांटाळा । राहासी निराळा एकाएकीं ॥२॥
तुका म्हणे आतां यावरी गोविंदा । मजशीं विनोदा येऊं नये ॥३॥
हे देवा, तुम्ही मला किती वेळ असे फसवणार आणि संसारात अडकवून ठेवणार. मी इतर कोणतीही इच्छा न धरता केवळ तुमच्या प्रेमापोटी इथपर्यंत आलो आहे. दुसऱ्या कोणाचा संसर्ग झालेला तुम्हाला आवडत नाही आणि तुम्ही स्वतः निराळे व एकांतात राहता. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे गोविंदा, आता यापुढे माझ्याशी अशी थट्टा किंवा विनोद करू नका, मला त्वरित दर्शन द्या.
॥ अभंग २६२६ ॥ अभंग रचना
तीर्थ जळ देखे पाषाण प्रतिमा । संत ते अधमा माणसाऐसे ॥१॥
वांजेच्या मैथुनापरी गेलें वांयां । बांडेल्याचें जायां जालें पीक ॥ध्रु.॥
अभाविक सदा सुतकी चांडाळ । सदा तळमळ चुके चि ना ॥२॥
तुका म्हणे वरदळी ज्याची दृष्टी । देहबुद्धि कष्टी सदा दुःखी ॥३॥
जो माणूस तीर्थाला केवळ पाणी मानतो, देवाला केवळ दगडाची मूर्ती समजतो आणि संतांना सामान्य नीच माणसांसारखे मानतो. त्याचे आयुष्य वांझ स्त्रीच्या मैथुनासारखे किंवा बांडगुळाच्या पिकासारखे पूर्णपणे वाया जाते. असा भावहीन माणूस नेहमी सुतकी आणि चांडाळासारखा असतो, त्याची मनातील तळमळ कधीही सुटत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याची दृष्टी केवळ वरवरची आणि बाह्य गोष्टींकडे असते, तो देहबुद्धीमुळे सतत कष्टी आणि दुःखी राहतो.
॥ अभंग २६२७ ॥ अभंग रचना
नव्हे मतोळ्याचा वाण । नीच नवा नारायण ॥१॥
सुख उपजे श्रवणें । खरें टांकसाळी नाणें ॥ध्रु.॥
लाभ हातोहातीं । अधिक पुढतोंपुढती ॥२॥
तुका म्हणे नेणों किती । पुरोनि उरलें पुढती ॥३॥
देवाची भक्ती म्हणजे काय शिळे वाण नव्हे, तर नारायण दररोज नित्य नवा अनुभवायला मिळतो. देवाचे गुणगान ऐकल्याने मनात विलक्षण सुख उत्पन्न होते, हे टांकसाळीतील खऱ्या नाण्यासारखे शुद्ध आहे. याचा लाभ लगेच हातोहात मिळतो आणि तो दिवसेंदिवस वाढतच जातो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हा भक्तिचा आनंद किती आहे हे सांगता येत नाही, तो सर्वांना पुरून उरतो.
॥ अभंग २६२८ ॥ अभंग रचना
घातला दुकान । देती आलियासी दान ॥१॥
संत उदार उदार । भरलें अनंत भांडार ॥ध्रु.॥
मागत्याची पुरे । धणी आणिकांसी उरे ॥२॥
तुका म्हणे पोतें । देवें भरिलें नव्हे रितें ॥३॥
संतांनी नामस्मरणाचे दुकान थाटले आहे आणि जो मागेल त्याला ते मोफत दान देत आहेत. संत अत्यंत उदार आहेत आणि त्यांचे भांडार अनंताने भरलेले आहे. मागणाऱ्याची तृप्ती होऊनही ते भांडार इतरांसाठी भरपूर उरते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने संतांचे हे ज्ञानाचे पोते असे भरले आहे की ते कधीही रिकामे होत नाही.
॥ अभंग २६२९ ॥ अभंग रचना
नरस्तुति आणि कथेचा विकरा । हें नको दातारा घडों देऊं ॥१॥
ऐसिये कृपेचि भाकितों करुणा । आहेसि तूं राणा उदाराचा ॥ध्रु.॥
पराविया नारी आणि परधना । नको देऊं मनावरी येऊं ॥२॥
भूतांचा मत्सर आणि संतनिंदा । हें नको गोविंदा घडों देऊं ॥३॥
देहअभिमान नको देऊं शरीरीं । चढों कांहीं परी एक देऊं ॥४॥
तुका म्हणे तुझ्या पायांचा विसर । नको वारंवार पडों देऊं ॥५॥
हे दातारा, माणसांची स्तुती करणे आणि देवाच्या कथेचा व्यापार किंवा विक्री करणे, हे पाप माझ्या हातून कधीही घडू देऊ नकोस. तू उदारांचा राजा आहेस, म्हणून मी तुझ्याकडे या कृपेचीच याचना करत आहे. परस्त्री आणि परधनाचा विचार माझ्या मनात कधीही येऊ देऊ नकोस. सर्व प्राणिमात्रांचा मत्सर करणे आणि संतांची निंदा करणे, हे हे गोविंदा माझ्याकडून घडू देऊ नकोस. माझ्या शरीरात देहाचा अभिमान मुळीच चढू देऊ नकोस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मला तुझ्या चरणांचा विसर वारंवार पडू देऊ नकोस.
॥ अभंग २६३० ॥ अभंग रचना
लौकिकापुरती नव्हे माझी सेवा । अनन्य केशवा दास तुझा ॥१॥
म्हणऊनि करीं पायांसवें आळी । आणीक वेगळी नेणें परी ॥ध्रु.॥
एकविध आम्ही स्वामिसेवेसाटीं । वरी तो चि पोटीं एकभाव ॥२॥
तुका म्हणे करीं सांगितलें काम । तुम्हां धर्माधर्म ठावे देवा ॥३॥
हे केशवा, माझी सेवा केवळ जगाला दाखवण्यासाठी किंवा लौकिकापुरती नाही, मी तुझा अनन्य दास आहे. म्हणूनच मी तुझ्या चरणांपाशी हट्ट करत आहे, याशिवाय मला दुसरी कोणतीही पद्धत माहिती नाही. स्वामींच्या सेवेसाठी आम्ही पूर्णपणे एकनिष्ठ आहोत, आमच्या पोटात आणि ओठांवर एकच भाव आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही जे काम सांगाल ते मी करेन, काय योग्य आणि काय अयोग्य हे देवा तुम्हालाच ठाऊक आहे.
॥ अभंग २६३१ ॥ अभंग रचना
ज्यांच्या संगें होतों पडिलों भोवनीं । ते केली धोवनी झाडूनियां ॥१॥
आतां एकाएकीं मनासीं विचार । करूं नाहीं भार दुजा याचा ॥ध्रु.॥
प्रसादसेवनें आली उष्टावळी । उचित ते काळीं अवचित ॥२॥
तुका म्हणे वर्म सांपडलें हातीं । सांडिली ते खंती चिंता देवा ॥३॥
ज्या वाईट संगतीमुळे मी संसाराच्या चक्रात पडलो होतो, ती सर्व संगत मी पूर्णपणे धुऊन स्वच्छ केली आहे. आता मी एकट्यानेच मनाशी विचार करतो आहे, आता दुःखाचा कोणताही भार माझ्यावर राहिलेला नाही. संतांच्या प्रसादाच्या सेवनाने मला पावनता प्राप्त झाली आहे, योग्य वेळी मला हा लाभ अचानक मिळाला. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझ्या हाती भक्तीचे मुख्य वर्म सापडले आहे, त्यामुळे मी सर्व चिंता आणि खंत सोडून दिली आहे.
॥ अभंग २६३२ ॥ अभंग रचना
आवडीभोजन प्रकार परवडी । भिन्नाभिन्न गोडी एक रसा ॥१॥
भोगित्या पंगती लाधलों प्रसाद । तिंहीं नाहीं भेद राखियेला ॥ध्रु.॥
पाकसिद्धि स्वहस्तकें विनियोग । आवडीचे भाग सिद्ध केले ॥२॥
तुका म्हणे आला उच्छिष्ट प्रसाद । तेणें हा आनंद मेरे जीवा ॥३॥
संतांच्या पंगतीत आवडीने भोजनाचे विविध प्रकार वाढले गेले आहेत, रूपे वेगळी असली तरी सर्वांची गोडी एकाच ब्रह्मरसाची आहे. संतांच्या त्या महान पंगतीत मला प्रसादाचा लाभ झाला, त्यांनी तिथे कसलाही भेदभाव ठेवला नाही. संतांनी स्वतःच्या हाताने प्रेमाचा स्वयंपाक तयार करून सर्वांना आवडीनुसार वाढला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांचा तो उच्छिष्ट प्रसाद मला मिळाला, त्यामुळे माझ्या जिवाला परमानंद झाला आहे.
॥ अभंग २६३३ ॥ अभंग रचना
समर्थाचा ठाव संचलाचि असे । दुर्बळाची आस पुढें करी ॥१॥
पावलें घेईंन पदरीं हें दान । एकांतीं भोजन करूं दाऊं ॥ध्रु.॥
न लगे पाहावी उचिताची वेळ । अयाचित काळ साधला तो ॥२॥
तुका म्हणे पोट धालिया उपरी । गौरवा उत्तरीं पूजूं देवा ॥३॥
समर्थ देवाचे स्थान नेहमी स्थिर असते, तो दुर्बळाची हाक ऐकून त्याला मदत करतो. देवाने दिलेले हे कृपादान मी माझ्या पदरात घेईन आणि एकांतात या भक्तीच्या प्रसादाचे भोजन करेन. यासाठी योग्य वेळ पाहण्याची गरज नाही, सहज मिळालेला हा काळ साधून घ्यावा. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तीने मन तृप्त झाल्यावर मी देवाला आदरपूर्वक शब्दांनी पूजेन.
॥ अभंग २६३४ ॥ अभंग रचना
आपुल्यांचा करीन मोळा । माझ्या कुळाचारांचा ॥१॥
अवघियांचे वंदिन पाय । ठायाठाय न देखें ॥ध्रु.॥
नेदीं तुटों समाधान । थांबों जन सकळ ॥२॥
तुका म्हणे झाडा होय । तों हे सोय न संडीं ॥३॥
मी माझ्या वारकरी कुळातील सर्व भक्तांना एकत्र करेन. मी कोणामध्येही भेदभाव न करता सर्व संतांच्या चरणांवर डोके ठेवीन. माझ्या मनातील समाधान मी कधीही तुटू देणार नाही आणि सर्व लोकांना या भक्तिमार्गात थांबवून ठेवीन. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत संसाराचा पूर्ण निवाडा होत नाही, तोपर्यंत मी ही भक्तीची सोय सोडणार नाही.
॥ अभंग २६३५ ॥ अभंग रचना
जन्ममरणांची विसरलों चिंता । तूं माझा अनंता मायबाप ॥१॥
होतील ते डोळां पाहेन प्रकार । भय आणि भार निरसलीं ॥ध्रु.॥
लिगाडाचें मूळ होतीं पंच भूतें । त्यांचें यां पुरतें विभागिलें ॥२॥
तुका म्हणे जाला प्रपंच पारिखा । जिवासी तूं सखा पांडुरंगा ॥३॥
हे अनंता, तू माझा मायबाप असल्यामुळे मी जन्म आणि मरणाची चिंता पूर्णपणे विसरलो आहे. जगात जे काही घडेल ते मी साक्षीभावाने डोळ्यांनी पाहीन, माझी सर्व भये आणि संसाराचा भार आता नष्ट झाला आहे. संसारातील सर्व भानगडींचे मूळ पंचभूते होती, त्यांचा विभागणी करून विल्हेवाट लावली आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता प्रपंच माझ्यासाठी परका झाला आहे आणि हे पांडुरंगा, तूच माझ्या जिवाचा खरा सखा झाला आहेस.
॥ अभंग २६३६ ॥ अभंग रचना
उदार तूं हरी ऐसी कीर्ति चराचरीं । अनंत हे थोरी गर्जतील पवाडे ॥१॥
तुझे लागों पायीं माझा भाव पुसी जन्ममरणां ठाव । देवाचा तूं देव स्वामी सकळा ब्रम्हांडा ॥ध्रु.॥
मागणें तें तुज मागों जीवभाव तुज सांगों । लागों तरी लागों पायां तुमच्या दातारा ॥२॥
दिसों देसी कीविलवाणें तरी तुज चि हें उणें । तुका म्हणे जिणें माझें तुज अधीन ॥३॥
हे हरी, तू अत्यंत उदार आहेस अशी तुझी कीर्ती संपूर्ण चराचरामध्ये पसरली आहे आणि वेद-पुराणे तुझा महिमा गात आहेत. मी तुझ्या चरणी पडतो, माझ्या भावामुळे जन्म-मरणाचे स्थान नष्ट झाले आहे, तू देवांचा देव आणि संपूर्ण ब्रह्मांडाचा स्वामी आहेस. हे दातारा, मला जे काही मागायचे आहे ते मी तुलाच मागेन आणि माझ्या जिवाचा भाव तुलाच सांगेन. जर तू मला दीनावस्थेत राहू दिलेस तर ते तुझ्याच मोठेपणाला कमीपणा आणणारे ठरेल. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे संपूर्ण जिणे हे तुझ्याच अधीन आहे.
॥ अभंग २६३७ ॥ अभंग रचना
पाहा किती आले शरण समान चि केले । नाहीं विचारिले गुण दोष कोणांचे ॥१॥
मज सेवटींसा द्यावा ठाव तयांचिये देवा । नाहीं करीत हेवा कांहीं थोरपणाचा ॥ध्रु.॥
नाहीं पाहिला आचार कुळगोत्रांचा विचार । फेडूं आला भार मग न म्हणे दगड ॥२॥
तुका म्हणे सर्वजाणा तुझ्या आल्यावरि मना । केला तो उगाणा घडल्या दोषांच्या ॥३॥
पहा, तुला जे जे शरण आले, त्या सर्वांना तू समान मानून उद्धार केलास, कोणाचेही गुण किंवा दोष विचारात घेतले नाहीत. हे देवा, त्या सर्व भक्तांच्या शेवटी तरी मला थोडी जागा दे, मी कसल्याही थोरपणाचा किंवा मोठेपणाचा मत्सर करत नाही. तू कोणाचा आचार किंवा कुळगोत्र पाहिले नाहीस, जो संसाराचा भार उतरवायला आला, त्याला तू दगड म्हणून नाकारले नाहीस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सर्वज्ञ देवा, तुझ्या मनात आले की तू माणसाकडून घडलेल्या सर्व दोषांचा निवाडा करून त्याला पावन करतोस.
॥ अभंग २६३८ ॥ अभंग रचना
आतां चुकलें बंधन गेलें विसरोनि दान । आपुले ते वाण सावकाश विकावे ॥१॥
लाभ जोडला अनंत घरीं सांपडलें वित्त । हातोहातीं थीत उरों तळ नल्हाचि ॥ध्रु.॥
होतें गोविलें विसारें माप जालें एकसरें । होतें होरें वारें तों चि लाहो साधिला ॥२॥
कराया जतन तुका म्हणे निजधन । केला नारायण साहए नेदी विसंबों ॥३॥
आता संसाराचे सर्व बंधन सुटले आहे आणि जुने हिशोब मिटले आहेत, आता आपल्याजवळचे नामधन सावकाश विकावे. मला अनंताचा लाभ झाला आहे आणि स्वतःच्या घरातच आत्मज्ञानाचे वित्त सापडले आहे. भ्रम आणि अज्ञान नाहीसे होऊन ज्ञानाचे माप एकसारखे झाले आहे, अनुकूल वेळ असतानाच मी हा लाभ साधून घेतला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, या माझ्या आत्मधनाचे रक्षण करण्यासाठी नारायण स्वतः माझा सहाय्यक झाला आहे आणि तो मला कधीही एकटे सोडत नाही.
॥ अभंग २६३९ ॥ अभंग रचना
तुझ्या रूपें माझी काया भरों द्यावी पंढरीराया । दर्पणींची छाया एका रूपें भिन्नत्व ॥१॥
सुख पडिलें साटवण सत्ता वेचे शनें शनें । अडचणीचे कोन चारी मार्ग उगवले ॥ध्रु.॥
वसो डोळ्यांची बाहुली कवळे भिन्न छाया आली । कृष्णांजन चाली नव्हे प्रति माघारी ॥२॥
जीव ठसावला शिवें मना आलें तेथें जावें । फांटा पडिला नांवें तुका म्हणे खंडलें ॥३॥
हे पंढरीराया, माझे शरीर तुझ्याच रूपाने भरून जाऊ दे, जसे आरशातील प्रतिबिंब मूळ रूपापेक्षा वेगळे नसते. ब्रह्मानंदाचे सुख मनात साठले असून अज्ञानाची सत्ता हळूहळू संपली आहे, आणि अडचणीचे मार्ग मोकळे होऊन चारी मुक्तीचे मार्ग उघडले आहेत. डोळ्यांत देवाची मूर्ती वसली आहे आणि भिन्नत्वाची छाया दूर झाली आहे, हे कृष्णनामाचे अंजन लागल्यामुळे आता माघारी फिरणे नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, जीव आता शिवरूपाशी एकरूप झाला आहे, नाम-रूपाचा फाटा आता कायमचा मिटला आहे.
॥ अभंग २६४० ॥ अभंग रचना
सोसें सोसें मारूं हाका । होइल चुका म्हणऊनि ॥१॥
मागें पुढें क्षणभरी । नव्हे दुरी अंतर ॥ध्रु.॥
नाम मुखीं बैसला चाळा । वेळोवेळां पडताळीं ॥२॥
तुका म्हणे सुखी केलें । या विठ्ठलें बहुतांसी ॥३॥
माझ्याकडून काही चूक होऊ नये म्हणून मी अत्यंत आतुरतेने देवाला हाका मारत आहे. देव माझ्या मागे-पुढे उभा आहे, तो क्षणभरासाठीही दूर जात नाही. माझ्या मुखात त्याच्या नामाची सवय बसली आहे आणि मी वारंवार त्याचा अनुभव घेत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, या विठ्ठलाने नामस्मरणाच्या जोरावर अनेक भक्तांना पूर्ण सुखी केले आहे.
॥ अभंग २६४१ ॥ अभंग रचना
धरूनियां चाली हांवा । येइन गांवां धांवत ॥१॥
पाठविसी मूळ तरी । लवकरी विठ्ठले ॥ध्रु.॥
नाचेन त्या प्रेमसुखें । कीर्ती मुखें गाईंन ॥२॥
तुका म्हणे संतमेळीं । पायधुळी वंदीन ॥३॥
हे विठ्ठले, तू जर मला बोलावणे पाठवलेस, तर मी अत्यंत आवडीने तुझ्या पंढरपूर गावाला धावत येईन. तिथे आल्यावर मी भक्तिच्या प्रेमसुखात नाचेन आणि मुखाने तुझी कीर्ती गाईन. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तिथे संतांच्या मेळाव्यात जाऊन संतांच्या पायांची धुळी अत्यंत आदरपूर्वक वंदीन.
॥ अभंग २६४२ ॥ अभंग रचना
मायबापाचिये भेटी । अवघ्या तुटी संकोचा ॥१॥
भोगिलें तें आहे सुख । खातां मुख मोकळें ॥ध्रु.॥
उत्तम तें बाळासाटीं । लावी ओठीं माउली ॥२॥
तुका म्हणे जाली धणी । आनंद मनीं न समाये ॥३॥
मायबापाची भेट झाल्यावर मनातील सर्व संकोच आणि अंतर दूर होते. आईच्या जवळ बसून खाताना जसे मूल मोकळ्या मनाने सुखाचा उपभोग घेते, तसा मला आनंद झाला आहे. आई जशी उत्तम वस्तू स्वतः न खाता बाळाच्या ओठाला लावते, तसा देव भक्ताचा सांभाळ करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देेवाच्या भेटीने माझी पूर्ण तृप्ती झाली आहे आणि मनात आनंद मावेनासा झाला आहे.
॥ अभंग २६४३ ॥ अभंग रचना
उदासीनाचा देह ब्रम्हरूप । नाहीं पुण्य पाप लागत त्या ॥१॥
अनुताप अंगीं अग्निचिया ज्वाळा । नाहीं मृगजळा विझों येत ॥ध्रु.॥
दोष ऐशा नावें देहाचा आदर । विटलें अंतर अहंभावें ॥२॥
तुका म्हणे जाय नासोनियां खंती । तंव चि हे चित्तीं बद्धता ते ॥३॥
जो संसारात पूर्ण उदास आणि विरक्त झाला आहे, त्याचा देह ब्रह्मरूप बनतो, त्याला कोणतेही पुण्य किंवा पाप लागत नाही. ज्याच्या अंगात पश्चात्तापाची अग्नी पेटली आहे, ती संसाराच्या मृगजळाने कधीही विझत नाही. देहाचा आदर करणे हेच सर्व दोषांचे मूळ आहे, अहंकाराने अंतरंग विटाळले जाते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मनातील सर्व खंत आणि दुःखे नष्ट होतात, तोपर्यंतच चित्तात बंधनाची भावना असते.
॥ अभंग २६४४ ॥ अभंग रचना
बंधनाचा तोडूं फांसा । देऊं आशा टाकोनि ॥१॥
नाहीं तें च घेतां शिरीं । होइल दुरी निजपंथ ॥ध्रु.॥
नाथिलें चि माझें तुझें । कोण वोझें वागवी ॥२॥
तुका म्हणे अंतराय । देवीं काय जिणें तें ॥३॥
आपण संसाराच्या बंधनाचा फास तोडून टाकूया आणि सर्व सांसारिक आशांचा त्याग करूया. जे असत्य आहे ते डोक्यावर घेतले तर आपला मुक्तीचा खरा मार्ग दूर निघून जाईल. जे जन्मालाच आले नाही ते माझे आणि तुझे याचे नसलेले ओझे कोण वाहत बसेल. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्या जिवाच्या आणि देवाच्या मध्ये अंतर निर्माण होते, अशा जिण्याला काय अर्थ आहे.
॥ अभंग २६४५ ॥ अभंग रचना
तें च किती वारंवार । बोलों फार बोलिलें ॥१॥
आतां माझें दंडवत । तुमच्या संत चरणांसी ॥ध्रु.॥
आवडी ते नीच नवी । जाली जीवीं वसती ॥२॥
तुका म्हणे बरवें जालें । घरा आलें बंदरीचें ॥३॥
तीच ती गोष्ट वारंवार किती सांगू, मी आधीच खूप बोललो आहे. आता माझे केवळ तुमच्या संतचरणांवर साष्टांग दंडवत आहे. देवाची नित्य नवी आवड आता माझ्या जीवात कायमची वसली आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, फार चांगले झाले की बंदरातील मौल्यवान माल स्वतःहून माझ्या घरी आला आहे.
॥ अभंग २६४६ ॥ अभंग रचना
उपासा सेवटीं अन्नासवें भेटी । तैसी माझी मिठी पडो पायीं ॥१॥
पुरवीं वासना साच सर्वजाणा । आम्हां नारायणा अंकिताची ॥ध्रु.॥
बहुदिसां पुत्रामातेमध्यें भेटी । तैसा दाटो पोटीं प्रीतिउभोड ॥२॥
तुका म्हणे धन कृपणा सोयरें । यापरि दुसरें नहो आतां ॥३॥
उपवास सुटल्यावर जशी अन्नाशी भेट होते, तशी माझी मिठी देवाच्या चरणांना पडू दे. हे सर्वज्ञ नारायणा, तुमच्या आश्रयाला आलेल्या आम्हा दासांची इच्छा पूर्ण करा. अनेक दिवसांनंतर माय-लेकरांची भेट झाल्यावर जसा प्रेमाचा पूर येतो, तसा प्रेमाचा आनंद आमच्या पोटी दाटून येऊ दे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, कंजूष माणसाला जसे आपले धनच सर्वस्व वाटते, तसा दुसरा कोणताही भाव आता माझ्या मनात न येवो.
॥ अभंग २६४७ ॥ अभंग रचना
रणीं निघतां शूर न पाहे माघारें । ऐशा मज धीरें राख आतां ॥१॥
संसारा हातीं अंतरलों दुरी । आतां कृपा करीं नारायणा ॥ध्रु.॥
वागवितों तुझिया नामाचें हत्यार । हा चि बडिवार मिरवितों ॥२॥
तुका म्हणे मज फिरतां माघारें । तेथें उणें पुरें तुम्ही जाणां ॥३॥
युद्धावर निघालेला शूर योद्धा जसा कधीही मागे वळून पाहत नाही, तसा धीर मला देऊन हे देवा माझे रक्षण कर. मी संसारापासून खूप दूर निघून आलो आहे, हे नारायणा आता माझ्यावर कृपा कर. मी तुझ्या नामाचे शस्त्र धारण केले आहे आणि याच गोष्टीचा अभिमान बाळगत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी जर येथून मागे फिरलो, तर त्यात तुमचाच कमीपणा ठरेल हे तुम्ही जाणून आहात.
॥ अभंग २६४८ ॥ अभंग रचना
सकळ पूजा स्तुति । करावी ते व्होवें याती ॥१॥
म्हणऊनि वारा जन । संतपूजा नारायण ॥ध्रु.॥
सेवावें तें वरी । दावी उमटूनि ढेंकरीं ॥२॥
तुका म्हणे सुरा । दुधा म्हणतां केवीं बरा ॥३॥
सर्व प्रकारची पूजा आणि स्तुती ही देवाला पोहोचणारी असावी, ती योग्य ठिकाणी झाली पाहिजे. म्हणूनच लोकांना उपदेश आहे की, संतांची पूजा हीच प्रत्यक्ष नारायणाची पूजा आहे. आपण जे खातो, त्याचाच ढेकर बाहेर येतो, तसा माणसाचा अंतर्भाव बाहेर दिसतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, दारू (मद्य) हिला दूध म्हटले तरी ती चांगली कशी ठरेल, तद्वत वाईट माणसाची पूजा योग्य ठरत नाही.
॥ अभंग २६४९ ॥ अभंग रचना
धीर नव्हे मनें । काय तयापाशीं उणें ॥१॥
भार घातलियावरी । दासां नुपेक्षील हरी ॥ध्रु.॥
याऐसी आटी । द्यावी द्रव्याचिये साटी ॥२॥
तुका म्हणे पोटें । देवा बहु केलें खोटें ॥३॥
माणसाच्या मनात धीर राहत नाही, अन्यथा त्या देवापाशी कसलीही कमतरता नाही. एकदा का सर्व भार देवावर टाकला की, तो हरी आपल्या दासाची कधीही उपेक्षा करत नाही. पैशाच्या मागे लागून जितकी धडपड केली जाते, तितकीच देवाची आस धरली पाहिजे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाने स्वतःच्या पोटासाठी आणि स्वार्थासाठी देवाशी खूप खोटेपणा केला आहे. ॥ अभंग २६ logic ॥
॥ अभंग २६५० ॥ अभंग रचना
द्रव्याचिया कोटी । नये गांडीची लंगोटी ॥१॥
अंती बोळवणेसाटीं । पांडुरंग धरा कंठीं ॥ध्रु.॥
लोभाची लोभिकें । यांचें सन्निधान फिकें ॥२॥
तुका म्हणे हितें । जग नव्हो पडो रितें ॥३॥
कोटी रुपयांचे द्रव्य असले तरी मृत्यूनंतर साधी लंगोटीही सोबत येत नाही. शेवटच्या वेळी निरोप देण्यासाठी केवळ कंठात पांडुरंगाचे नावच सोबत ठेवा. लोभी माणसांची सोबत आणि जवळीक ही अत्यंत फिकी आणि व्यर्थ असते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आत्महित न साधल्यामुळे हे जग अगदी रिकामे आणि व्यर्थ ठरत आहे.
॥ अभंग २६५१ ॥ अभंग रचना
कोणापाशीं आतां सांगों मी बोभाट । कधीं खटखट सरेल हे ॥१॥
कोणां आराणूक होईंल कोणे काळीं । आपुलालीं जाळीं उगवूनि ॥ध्रु.॥
माझा येणें दुःखें फुटतसे प्राण । न कळतां जन सुखी असे ॥२॥
भोगा आधीं मनें मानिलासे त्रास । पाहें लपायास ठाव कोठें ॥३॥
तुका म्हणे देतों देवाचें गार्‍हाणें । माझें रिण येणें सोसियेलें ॥४॥
आता मी माझी तक्रार कोणापाशी मांडू, ही संसाराची कटकट कधी संपणार आहे. स्वतःच्या संसाराचे जाळे सोडवून कोणाला कधी सवड मिळणार आहे. या दुःखाने माझा प्राण फुटत आहे, परंतु अज्ञानी लोक न समजल्यामुळे सुखी दिसतात. कर्मभोगाच्या आधीच माझ्या मनाने त्रास मानला आहे, आता लपण्यासाठी कुठे जागा आहे का हे मी पाहत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी देवालाच गाऱ्हाणे सांगतो, कारण त्यानेच माझे सर्व ऋण आणि ताप सहन केले आहेत.
॥ अभंग २६५२ ॥ अभंग रचना
राहिलों निराळा । पाहों कवतुक डोळां ॥१॥
करूं जगाचा विनोद । डोळां पाहोनियां छंद ॥ध्रु.॥
भुललिया संसारें । आलें डोळ्यासी माजिरें ॥२॥
तुका म्हणे माथा । कोणी नुचली सर्वथा ॥३॥
मी संसारापासून वेगळा राहिलो आहे आणि जगाचे कौतुक उघड्या डोळ्यांनी पाहत आहे. जगात भुललेल्या लोकांना पाहून आणि त्यांचे छंद पाहून मी त्यांचा विनोद अनुभवत आहे. संसारात भुललेल्या माणसांच्या डोळ्यांत गर्वाचे आणि अज्ञानाचे धुंद झापड आले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, असा संसाराचा भार कोणाच्याही डोक्यावरून देवाशिवाय कोणीही उतरवू शकत नाही.
॥ अभंग २६५३ ॥ अभंग रचना
आम्हां एकविधा पुण्य सर्वकाळ । चरणसकळ स्वामीचे ते ॥१॥
चित्ताचे संकल्प राहिलें चळण । आज्ञा ते प्रमाण करुनी असों ॥ध्रु.॥
दुजियापासून परतलें मन । केलें द्यावें दान होईंल तें ॥२॥
तुका म्हणे आतां पुरला नवस । एकाविण ओस सकळ ही ॥३॥
आमच्यासाठी सर्वकाळ एकच मोठे पुण्य आहे आणि ते म्हणजे स्वामी पांडुरंगाचे चरण पकडून ठेवणे. आमच्या चित्तातील संकल्पांचे चांचल्य आता थांबले आहे आणि देवाच्या आज्ञेलाच आम्ही प्रमाण मानून राहत आहोत. दुसऱ्या कोणत्याही विषयापासून आमचे मन माघारी फिरले आहे, देवाने जे दिले ते स्वीकारण्यास आम्ही तयार आहोत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझा नवस पूर्ण झाला आहे, देवाशिवाय बाकी सर्व काही ओस आणि व्यर्थ आहे.
॥ अभंग २६५४ ॥ अभंग रचना
राहाणें तें पायांपाशी । आणिकां रसीं विटोनि ॥१॥
ऐसा धीर देई मना । नारायणा विनवितों ॥ध्रु.॥
अंतरीं तों तुझा वास । आणिकां नास कारण ॥२॥
तुका म्हणे शेवटींचें । वाटे साचें राखावें ॥३॥
इतर सर्व विषयांच्या रसाला कंटाळून केवळ देवाच्या चरणांपाशी राहावे. हे नारायणा, माझ्या मनाला असा धीर दे अशी मी तुला विनंती करतो. माझ्या अंतःकरणात तुझाच वास आहे, बाकी इतर गोष्टी विनाशालाच कारण ठरतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, शेवटी जे खरे आणि शाश्वत आहे, तेच देवाने जपून ठेवावे.
॥ अभंग २६५५ ॥ अभंग रचना
चंदन तो चंदनपणें । सहज गुणसंपन्न ॥१॥
वेधलिया धन्य जाती । भाग्यें होती सन्मुख ॥ध्रु.॥
परिसा अंगीं परिसपण । बाणोनि तें राहिलें ॥२॥
तुका म्हणे कैंची खंती । सुजाती ते ठाकणी ॥३॥
चंदन हा स्वतःच्या सुवासिक गुणामुळे सहजच गुणसंपन्न असतो. त्याच्या सुगंधाने इतर झाडेही सुवासिक होऊन धन्य होतात, जे भाग्याने त्याच्या जवळ येतात. परिसाच्या अंगी लोखंडाचे सोने करण्याचे परिसापण कायमचे बिंबलेले असते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्यांची जात किंवा स्वभावच उत्तम आहे, त्यांना कसलीही खंत किंवा दुःख उरत नाही.
॥ अभंग २६५६ ॥ अभंग रचना
लय लक्षी मन न राहे निश्चळ । मुख्य तेथें बळ आसनाचें ॥१॥
हें तों असाध्य जी सर्वत्र या जना । भलें नारायणां आळवितां ॥ध्रु.॥
कामनेचा त्याग वैराग्य या नांव । कुटुंब ते सर्वविषयजात ॥२॥
कर्म उसंतावें चालत पाउलीं । होय जों राहिली देहबुद्धि ॥३॥
भक्ति तें नमावें जीवजंतुभूत । शांतवूनि ऊत कामक्रोध ॥४॥
तुका म्हणे साध्य साधन अवघडें । देतां हें सांकडें देह बळी ॥५॥
मन ध्यानात लीन होण्याचा प्रयत्न करते पण ते निश्चल राहत नाही, अशा वेळी आसनाचे बळ मुख्य ठरते. परंतु योगाची ही साधना सर्वसामान्य लोकांसाठी असाध्य आहे, त्यापेक्षा नारायणाला आळवणे हेच सर्वात भले आहे. सर्व कामनांचा त्याग करणे यालाच वैराग्य म्हणतात आणि संसारातील सर्व विषय हेच खरे कुटुंब आहे. जोपर्यंत देहबुद्धी शांत होत नाही, तोपर्यंत चालता-बोलता कर्माचा त्याग करत राहावा. काम आणि क्रोधाचा उद्वेग शांत करून सर्व जीवमात्रांना नमस्कार करणे हीच खरी भक्ती आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे योगसाधन अत्यंत अवघड आहे, त्यात स्वतःच्या देहाची आहुती द्यावी लागते.
॥ अभंग २६५७ ॥ अभंग रचना
ऐसें कां हो न करा कांहीं । पुढें नाहीं नास ज्या ॥१॥
विश्वंभरा शरणागत । भूतजात वंदूनि ॥ध्रु.॥
श्रुतीचें कां नेघा फळ । सारमूळ जाणोनि ॥२॥
तुका म्हणे पुढें कांहीं । वाट नाहीं यावरी ॥३॥
लोकांनो, तुम्ही असे काही का करत नाही, ज्याचा भविष्यात कधीही नाश होणार नाही. सर्व प्राणिमात्रांना नमस्कार करून त्या विश्वंभराला शरण जा. वेदांचे मुख्य सार आणि मूळ फळ काय आहे ते जाणून त्याचा स्वीकार का करत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताला शरण जाण्याशिवाय यापुढे दुसरा कोणताही मार्ग उरलेला नाही.
॥ अभंग २६५८ ॥ अभंग रचना
जाला प्रेतरूप शरीराचा भाव । लिक्षयेला ठाव श्मशानींचा ॥१॥
रडती रात्रदिवस कामक्रोधमाया । म्हणती हायहाया यमधर्म ॥ध्रु.॥
वैराग्याच्या शेणी लागल्या शरीरा । ज्ञानाग्नि भरभरां जीवित्वेसी ॥२॥
फिरविला घट फोडिला चरणीं । महावाक्य जनीं बोंब जाली ॥३॥
दिली तिळीजुळी कुळनामरूपांसी । शरीर ज्याचें त्यासी समर्पिलें ॥४॥
तुका म्हणे रक्षा जाली आपींआप । उजळला दीप गुरुकृपा ॥५॥
माझ्या शरीराची भावना आता मडक्यासारखी प्रेतरूप झाली आहे आणि श्मशानाची जागा निश्चित झाली आहे. माझ्या अंगातील काम, क्रोध आणि माया आता रात्रंदिवस रडत आहेत आणि यमधर्माच्या नावाने हायहाय करत आहेत. माझ्या शरीराला वैराग्याच्या शेण्या लावल्या गेल्या आहेत आणि जीवंतापणीच ज्ञानाचा अग्नी धगधग पेटला आहे. माझ्या अहंकाररुपी मडक्याला फिरवून चरणावर फोडले गेले आहे आणि वेदांच्या महावाक्याचा मोठा गजर झाला आहे. मी माझे कुळ, नाव आणि रूपाला मूठमाती (तिळांजली) दिली आहे आणि हे शरीर ज्याचे होते त्या देवालाच समर्पित केले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अहंता जळून आपोआप राख झाली आहे आणि गुरुकृपेने आत्मज्ञानाचा दिवा उजळला आहे.
॥ अभंग २६५९ ॥ अभंग रचना
आपुलें मरण पाहिलें म्यां डोळां । तो जाला सोहळा अनुपम्य ॥१॥
आनंदे दाटलीं तिन्ही त्रिभुवनें । सर्वात्मकपणें भोग जाला ॥ध्रु.॥
एकदेशीं होतों अहंकारें आथिला । त्याच्या त्यागें जाला सुकाळ हा ॥२॥
फिटलें सुतक जन्ममरणाचें । मी माझ्या संकोचें दुरी जालों ॥३॥
नारायणें दिला वस्तीस ठाव । ठेवूनियां भाव ठेलों पायीं ॥४॥
तुका म्हणे दिलें उमटूनि जगीं । घेतलें तें अंगीं लावूनियां ॥५॥
मी माझे स्वतःचे मरण (अहंकाराचा नाश) स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहिले आहे, तो सोहळा अत्यंत अनुपम आणि अद्भूत असा झाला. त्या आनंदाने तिन्ही भुवने दाटून गेली आणि मी सर्वात्मक रूपाने ब्रह्मानंद भोगला. मी आधी अहंकाराने एका मर्यादित रूपात अडकलो होतो, त्याचा त्याग केल्यामुळे हा सुखाचा सुकाळ झाला आहे. माझ्या जन्म आणि मरणाचे सुतक आता कायमचे सुटले आहे आणि मी माझ्या संकुचितपणापासून दूर झालो आहे. नारायणाने मला स्वतःच्या चरणांपाशी राहण्यास जागा दिली आहे आणि मी तेथे सच्चा भाव ठेवून राहिलो आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने जगात आपला महिमा उमटवला आहे आणि मी ते आत्मज्ञान स्वतःच्या अंगावर बाणवून घेतले आहे.
॥ अभंग २६६० ॥ अभंग रचना
बोळविला देह आपुलेनि हातें । हुताशिलीं भूतें ब्रम्हाग्नीसीं ॥१॥
एकवेळे जालें सकळ कारण । आतां नारायण नारायण ॥ध्रु.॥
अमृतसंजीवनी निवविली खाईं । अंगें तये ठायीं हारपलीं ॥२॥
एकादशीविध जागरण उपवास । बारावा दिवस भोजनाचा ॥३॥
अवघीं कर्में जालीं घटस्पोटापाशीं । संबंध एकेसी उरला नामीं ॥४॥
तुका म्हणे आतां आनंदीं आनंदु । गोविंदीं गोविंदु विस्तारला ॥५॥
मी माझ्या स्वतःच्या हाताने माझ्या देहाचा निरोप घेतला आहे आणि पंचभूतांना ब्रह्माग्नीत जाळून टाकले आहे. आता सर्व कार्याचा एकदाच शेवट झाला आहे आणि आता फक्त नारायण नामाचाच जप उरला आहे. नामरुपी अमृतसंजीवनीने संसाराची खाई शांत केली आहे आणि माझे शरीर त्या ठिकाणी विलीन झाले आहे. आता एकादशीसारखा नामस्मरणाचा उपवास आणि जागरण झाले असून, बाराव्या दिवशी ब्रह्मानंदाच्या भोजनाचा योग आला आहे. सर्व कर्मांशी माझा घटस्फोट (संबंध तोडणे) झाला आहे आणि आता केवळ देवाच्या नामाशीच संबंध उरला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता सर्वत्र आनंदाचाच आनंद पसरला असून गोविंदाशी गोविंद एकरूप झाला आहे.
॥ अभंग २६६१ ॥ अभंग रचना
पिंडदान पिंडें ठेविलें करून । तिळी तिळवण मूळत्रयीं ॥१॥
सारिले संकल्प एका चि वचनें । ब्रम्हीं ब्रम्हार्पण सेवटींच्या ॥ध्रु.॥
सव्य अपसव्य बुडालें हें कर्म । एका एक वर्म एकोविष्णु ॥२॥
पित्यापुत्रत्वाचें जालें अवसान । जनीं जनादऩन अभेदेंसी ॥३॥
आहे तैसी पूजा पावली सकळ । सहज तो काळ साधियेला ॥४॥
तुका म्हणे केला अवघियांचा उद्धार । आतां नमस्कार सेवटींचा ॥५॥
मी जिवंतपणीच स्वतःच्या देहाचे पिंडदान केले आहे आणि तिन्ही गुणांना तिळांजली दिली आहे. देवाच्या एकाच नामाने मी सर्व संकल्प संपवले आहेत आणि शेवटचे सर्व काही ब्रह्माच्या ठिकाणी अर्पण केले आहे. सव्य आणि अपसव्य असे सर्व कर्म आता बुडाले आहे, आता केवळ एक विष्णूच सर्वत्र व्यापून आहे हे वर्म कळाले आहे. पिता आणि पुत्राचा भेदभाव आता संपला आहे आणि जगातील सर्व माणसांमध्ये जनादन (देव) अभेदाने दिसत आहे. सर्व पूजा जशीच्या तशी देवाला प्राप्त झाली आहे आणि सहजच अंतिम काळ साधला गेला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने सर्वांचा उद्धार केला आहे, आता माझा हा शेवटचा नमस्कार स्वीकार करावा.
॥ अभंग २६६२ ॥ अभंग रचना
सरलें आतां नाहीं । न म्हणे वेळकाळ कांहीं ॥१॥
विठ्ठल कृपाळु माउली । सदा प्रेमें पान्हायेली ॥ध्रु.॥
सीण न विचारी भाग । नव्हे निष्ठ‍ नाहीं राग ॥२॥
भेदाभेद नाहीं । तुका म्हणे तिच्याठायीं ॥३॥
देवाची कृपा आता संपलेली नाही, ती कोणत्याही वेळ-काळाचे बंधन मानत नाही. आमची विठ्ठल माउली इतकी कृपाळू आहे की ती भक्तांसाठी नेहमी प्रेमाने पान्हावत असते. ती भक्तांचा शीण किंवा थकवा पाहत नाही, ती कधीही निष्ठुर होत नाही आणि तिच्या मनात कसलाही राग नसतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, त्या विठ्ठल माउलीच्या ठिकाणी कोणताही भेदाभेद उरलेला नाही.
॥ अभंग २६६३ ॥ अभंग रचना
तुज पाहावें हे धरितों वासना । परि आचरणा नाहीं ठाव ॥१॥
करिसी कैवार आपुलिया सत्ता । तरि च देखता होइन पाय ॥ध्रु.॥
बाहिरल्या वेषें उत्तम दंडलें । भीतरी मुंडलें नाहीं तैसें ॥२॥
तुका म्हणे वांयां गेलों च मी आहे । जरि तुम्ही साहे न व्हा देवा ॥३॥
हे देवा, तुला पाहावे अशी माझी तीव्र इच्छा आहे, परंतु माझ्या आचरणात मात्र तसा चांगलेपणा नाही. तुम्ही जर स्वतःच्या सत्तेने माझा सांभाळ केलात, तरच मला तुमचे चरण पाहायला मिळतील. बाहेरून उत्तम वेष धारण करून मी लोकांना दाखवले, पण आतून माझे मन मात्र तसे शुद्ध झालेले नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, जर तुम्ही मला मदत केली नाही, तर मी पूर्णपणे वायाच गेलो आहे.
॥ अभंग २६६४ ॥ अभंग रचना
दुष्ट आचरण ग्वाही माझें मन । मज ठावे गुण दोष माझे ॥१॥
आतां तुम्ही सर्वजाण पांडुरंगा । पाहिजे प्रसंगाऐसें केलें ॥ध्रु.॥
व्याह्याजांवायांचे पंगती दुर्बळ । वंचिजे तो काळ नव्हे कांहीं ॥२॥
तुका म्हणे आतां जालों शरणागत । पुढिल उचित तुम्हां हातीं ॥३॥
माझे आचरण दुष्ट आहे याची साक्ष माझे स्वतःचे मनच देते, मला माझे सर्व गुण आणि दोष चांगले ठाऊक आहेत. आता हे सर्वज्ञ पांडुरंगा, परिस्थितीला साजेसे असेच तुम्ही केले पाहिजे. व्याही आणि जावयांच्या पंगतीत जसे दुर्बळ माणसाला वगळले जात नाही, तसा प्रसंग आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी पूर्णपणे तुम्हाला शरण आलो आहे, यापुढे जे योग्य वाटेल ते करणे तुमच्याच हातात आहे.
॥ अभंग २६६५ ॥ अभंग रचना
आतां भय नाहीं ऐसें वाटे जीवा । घडलिया सेवा समर्थाची ॥१॥
आतां माझ्या मनें धरावा निर्धार । चिंतनीं अंतर न पडावें ॥ध्रु.॥
येथें नाहीं जाली कोणांची निरास । आल्या याचकास कृपेविशीं ॥२॥
तुका म्हणे येथें नाहीं दुजी परी । राया रंका सरी देवा पायीं ॥३॥
सर्वसमर्थ अशा देवाची सेवा घडल्यामुळे आता माझ्या जिवाला कसलेही भय उरलेले नाही. आता माझ्या समाधानाने हाच निर्धार पक्का केला पाहिजे की, देवाच्या चिंतनात कधीही खंड पडू नये. देवाच्या दरबारात कृपेसाठी आलेल्या कोणत्याही याचकाची कधीही निराशा झाली नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या दरबारात दुसरा कोणताही नियम नाही, तिथे राजा आणि रंक सर्व देवाच्या चरणांपाशी समान असतात.
॥ अभंग २६६६ ॥ अभंग रचना
वैष्णवें चोरटीं । आलीं घरासी करंटीं ॥१॥
आजि आपुलें जतन । करा भांडें पांघुरण ॥ध्रु.॥
ज्याचे घरीं खावें । त्याचें सर्वस्वें ही न्यावें ॥२॥
तुका म्हणे माग । नाहीं लागों देत लाग ॥३॥
कपटाने वैष्णवांचा वेष घेतलेली काही चोरटी माणसे आपल्या घराशी आली आहेत. आज आपले भांडे आणि पांघुरण सांभाळा आणि स्वतःचे रक्षण करा. ज्याच्या घरी खावे, त्याचे सर्वस्वच चोरून न्यावे असा यांचा स्वभाव असतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ही चोरटी माणसे चोरी केल्यानंतर स्वतःचा मागमूसही लागू देत नाहीत.
॥ अभंग २६६७ ॥ अभंग रचना
ऐकतों दाट । आले एकांचें बोभाट ॥१॥
नका विश्वासों यावरी । चोर देहाचे खाणोरी ॥ध्रु.॥
हे चि यांची जोडी । सदा बोडकीं उघडीं ॥२॥
तुका म्हणे न्यावें । ज्याचे त्यासी नाहीं ठावें ॥३॥
मी ऐकत आहे की, या भोंदू माणसांच्या तक्रारी चोहोकडून येत आहेत. यांच्यावर मुळीच विश्वास ठेवू नका, हे देहाचे आणि आत्म्याचे शोषण करणारे चोर आहेत. भोंदूपणा करून फिरणे हीच यांची कमाई आहे, हे स्वतः नेहमी उघडे आणि नागडे असतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माणसाचे सर्वस्व चोरून नेतात आणि ज्याचे चोरले जाते त्याला कळतही नाही.
॥ अभंग २६६८ ॥ अभंग रचना
आणिकांची सेवा करावी शरीरें । तीं येथें उत्तरे कोरडीं च ॥१॥
ऐसा पांडुरंग सुलभ सोपारा । नेघे येरझारा सेवकाच्या ॥ध्रु.॥
आणिकांचे भेटी आडकाठी पडे । येथें तें न घडे वचन ही ॥२॥
आणिकांचे देणें काळीं पोट भरे । येथील न सरे कल्पांतीं ही ॥३॥
आणिकें दंडिती चुकलिया सेवा । येथें सोस हेवा नाहीं दोन्ही ॥४॥
तुका म्हणे करी आपण्यासारिखें । उद्धरी पारिखें उंच निंच ॥५॥
इतरांची सेवा शरीराने कष्ट करून करावी लागते, पण पांडुरंगाची सेवा केवळ मुखातील कोरड्या शब्दांनीही (नामाने) घडते. असा पांडुरंग अत्यंत सुलभ आणि सोपा आहे, तो आपल्या सेवकाला संसाराच्या येरझाऱ्या घालू देत नाही. दुसऱ्या मोठ्या लोकांना भेटताना अडचणी आणि अडकाठी येते, पण इथे देवाच्या दरबारात संभाषणालाही बंदी नसते. इतरांनी दिलेले अन्न एका वेळचे पोट भरते, पण देवाने दिलेले आत्मसुख कल्पांतातही संपत नाही. इतरांची सेवा चुकली तर ते शिक्षा देतात, पण देवाला कसलाही सोस किंवा मत्सर नसतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देव भक्ताला स्वतःसारखेच बनवून घेतो आणि उंच-नीच असा भेद न करता सर्वांचा उद्धार करतो.
॥ अभंग २६६९ ॥ अभंग रचना
दुर्जनाची जाती । त्याचे तोंडें पडे माती ॥१॥
त्याची बुद्धि त्यासी नाडी । वाचे अनुचित बडबडी ॥ध्रु.॥
पाहें संतांकडे । दोषदृष्टी सांडी भडे ॥२॥
उंच निंच नाहीं । तुका म्हणे खळा कांहीं ॥३॥
दुष्ट माणसाची जातच वाईट असते, शेवटी त्याच्या तोंडावर मातीच पडते. त्याची दुष्ट बुद्धी त्यालाच नाडते आणि तो वाचेने सतत अनुचित बडबड करत राहतो. तो संतांकडे नेहमी दोषपूर्ण दृष्टीनेच पाहतो आणि आपली दुष्ट दृष्टी सोडत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा दुष्ट खळाला उंच किंवा नीच असे काहीही समजत नाही.
॥ अभंग २६७० ॥ अभंग रचना
न करीं उदास । माझी पुरवावी आस ॥१॥
ऐका ऐका नारायणा । माझी परिसा विज्ञापना ॥ध्रु.॥
मायबाप बंधुजन । तूं चि सोयरा सज्जन ॥२॥
तुका म्हणे तुजविरहित । माझें कोण करी हित ॥३॥
हे देवा, मला उदास करू नकोस आणि माझी मनातली इच्छा पूर्ण कर. हे नारायणा, माझी विनंती ऐका आणि तिचा स्वीकार करा. तूच माझा मायबाप, बंधू आणि खरा सज्जन सोयरा आहेस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्याशिवाय या जगात माझे हित करणारे दुसरे कोण आहे.
॥ अभंग २६७१ ॥ अभंग रचना
जीवन उपाय । वैदेवाणी तुझे पाय ॥१॥
ते मी नाठवीं घडिघडी । म्हणोनियां चरफडीं ॥ध्रु.॥
तुटे भवरोग । जेथें सर्व सुखें भोग ॥२॥
तुका म्हणे विटे । धरियेले जें गोमटें ॥३॥
माझ्या जीवनाचा खरा उपाय म्हणजे वैद्याच्या औषधासारखे तुमचे पवित्र चरण आहेत. ते चरण मी प्रत्येक घडीला आठवत नाही, म्हणूनच संसाराच्या तापाने चरफडत आहे. तुमच्या चरणांच्या सेवेने संसाराचा रोग टळतो आणि तिथे सर्व सुखांचा भोग मिळतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी विटेवर उभ्या असलेल्या त्या सुंदर देवालाच घट्ट धरून ठेवले आहे.
॥ अभंग २६७२ ॥ अभंग रचना
ऐका हें वचन माझें संतजन । विनवितों जोडुन कर तुम्हां ॥१॥
तर्क करूनियां आपुल्या भावना । बोलतिया जना कोण वारी ॥ध्रु.॥
आमुच्या जीवींचा तो चि जाणे भावो । रकुमाईंचा नाहो पांडुरंग ॥२॥
चित्त माझें त्याचे गुंतलेंसे पायीं । म्हणऊनि कांहीं नावडे त्या ॥३॥
तुका म्हणे मज न साहे मीनती । खेद होय चित्तीं भंग मना ॥४॥
हे संतजनहो, माझे हे वचन ऐका, मी दोन्ही हात जोडून तुम्हाला विनंती करत आहे. स्वतःच्या तर्काने भलत्याच भावना मांडणाऱ्या लोकांना कोण अडवणार आहे. आमच्या अंतःकरणातील खरा भाव केवळ रुक्मिणीचा पती पांडुरंगच जाणतो. माझे चित्त देवाच्या चरणांपाशी गुंतले आहे, म्हणूनच मला या संसारातील इतर काहीही आवडत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मला लोकांशी विनाकारण वाद घालणे सहन होत नाही, त्याने मनात खेद होतो आणि मन दुखावले जाते.
॥ अभंग २६७३ ॥ अभंग रचना
ऐसा कोणी नाहीं हें जया नावडे । कन्या पुत्र घोडे दारा धन ॥१॥
निंब घेतें रोगी कवणिया सुखें । हरावया दुःखें व्याधि पीडा ॥ध्रु.॥
काय पळे सुखें चोरा लागे पाठी । न घलावी काठी आड तया ॥२॥
जयाचें कारण तो चि जाणे करूं । नये कोणां वारूं आणिकासी ॥३॥
तुका म्हणे तरी सांपडे निधान । द्यावा ओंवाळून जीव बळी ॥४॥
जगात असा कोणीही नाही ज्याला मुलगी, मुलगा, घोडा, स्त्री आणि धन आवडत नाही. परंतु रोगी माणूस सुखासाठी नव्हे, तर आपला आजार आणि दुःखाची पीडा दूर करण्यासाठी कडू कडुनिंब घेतो. संसाराच्या तापाने पळणाऱ्या माणसाच्या मागे जसे संकट लागते, तसे त्याच्या आड काठी घालू नये. ज्याचे जे कार्य आहे ते तोच जाणतो, त्यामुळे इतरांनी कोणाला विनाकारण अडवू नये. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, जर आत्मज्ञानाचा खरा ठेवा मिळवायचा असेल, तर स्वतःचा जीवही ओवाळून अर्पण करावा लागतो.
॥ अभंग २६७४ ॥ अभंग रचना
काय मी अन्यायी तें घाला पालवीं । आणीक वाट दावीं चालावया ॥१॥
माग पाहोनियां जातों ते च सोयी । न वजावें कायी कोण सांगा ॥ध्रु.॥
धोपट मारग लागलासे गाढा । मज काय पीडा करा तुम्ही ॥२॥
वारितां ही भय कोण धरी धाक । परी तुम्हां एक सांगतों मी ॥३॥
तुका म्हणे शूर दोहीं पक्षीं भला । मरतां मुक्त जाला मान पावे ॥४॥
माझा काय अपराध आहे ते मला सांगा आणि मला चालण्यासाठी दुसरी योग्य वाट दाखवा. मी पूर्वज संतांचा पायवाट पाहून त्याच मार्गाने जात आहे, मग मी कुठे जाऊ नये हे मला सांगा. मला हा भक्तिचा सरळ आणि धोपट मार्ग सापडला आहे, मग तुम्ही मला विनाकारण का त्रास देता. तुम्ही मला अडवले तरी मी कोणाची भीती किंवा धाक बाळगत नाही, पण मी तुम्हाला एक सांगतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, शूर योद्धा हा जगला तरी मान मिळवतो आणि मरताना मुक्त होऊन सन्मान पावतो, तसाच भक्तही उभयलोकी धन्य होतो.
॥ अभंग २६७५ ॥ अभंग रचना
नव्हती माझे बोल जाणां हा निर्धार । मी आहें मजूर विठोबाचा ॥१॥
निर्धारा वचन सोडविलें माझ्या । कृपाळुवें लज्जा राखियेली ॥ध्रु.॥
निर्भर मानसीं जालों आनंदाचा । गोडावली वाचा नामघोषें ॥२॥
आतां भय माझें नासलें संसारीं । जालोंसें यावरी गगनाचा ॥३॥
तुका म्हणे हा तों संतांचा प्रसाद । लाधलों आनंद प्रेमसुख ॥४॥
हे माझे स्वतःचे शब्द नाहीत हे पक्के जाणून घ्या, मी तर केवळ विठोबाचा एक मजूर (सेवक) आहे. त्या कृपाळू देवाने स्वतःच्या वचनाची आठवण ठेवून माझी लाज राखली आहे. त्यामुळे माझे मन आनंदाने भरून गेले आहे आणि नामघोषाने माझी वाणी मधुर झाली आहे. आता माझ्या मनातील संसाराचे भय पूर्णपणे नष्ट झाले आहे आणि माझे मन आकाशासारखे व्यापक झाले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हा सर्व संतांचाच प्रसाद आहे, ज्यामुळे मला या प्रेमाच्या सुखाचा आनंद मिळाला आहे.
॥ अभंग २६७६ ॥ अभंग रचना
जरा कर्णमूळीं सांगों आली गोष्टी । मृत्याचिये भेटी जवळी आली ॥१॥
आतां माझ्या मना होई सावधान । वोंपुण्याची जाण कार्यसिद्धी ॥ध्रु.॥
शेवटील घडी बुडतां न लगे वेळ । साधावा तो काळ जवळी आला ॥२॥
तुका म्हणे चिंतीं कुळींची देवता । वारावा भोंवता शब्द मिथ्या ॥३॥
कानावरील पिकलेले केस (म्हातारपण) कानाजवळ येऊन सांगत आहेत की, मृत्यूची भेट आता अगदी जवळ आली आहे. म्हणून हे माझ्या मना, आता सावध हो आणि आपले आत्महित साधण्याचे कार्य सिद्ध कर. शेवटच्या घटकेला आयुष्य बुडायला वेळ लागत नाही, म्हणून योग्य काळ साधण्याची वेळ जवळ आली आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आपल्या कुलदेवतेचे स्मरण कर आणि भोवतालचे सर्व व्यर्थ शब्द दूर कर.
॥ अभंग २६७७ ॥ अभंग रचना
मागील ते आटी येणें घडे सांग । सुतवेल अंग एका सूत्रें ॥१॥
पहिपाहुणेर ते सोहळ्यापुरते । तेथुनि आरते उपचार ते ॥ध्रु.॥
आवश्यक तेथें आगळा आदर । चाली थोडें फार संपादतें ॥२॥
तुका म्हणे ॠण फिटे एके घडी । अलभ्य ते जोडी हातां आल्या ॥३॥
मागील जन्मातील सर्व धडपड आणि प्रयत्न या भक्तिमार्गामुळे योग्य प्रकारे सिद्ध होतात, जसे एका धाग्याने संपूर्ण वस्त्र विणले जाते. पाहुणचार हा केवळ सोहळ्यापुरता असतो, त्या पलीकडे सर्व उपचार ठरलेले असतात. जिथे गरज असते तिथे आदर दाखवून सर्व व्यवहार थोडाफार सांभाळला जातो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाची ही अलभ्य जोडी हाती आल्यामुळे संसाराचे सर्व ऋण एका घडीत फिटून जाते.
॥ अभंग २६७८ ॥ अभंग रचना
साधावा तो देव सर्वस्वाचेसाटीं । प्रारब्ध तुटी क्रियमाण ॥१॥
मग कासयानें पुन्हा संवसार । बीजाचे अंकुर दग्ध होती ॥ध्रु.॥
जिणें दिल्हें त्यासी द्यावा पिंडदान । उत्तीर्ण चरण धरूनि व्हावें ॥२॥
तुका म्हणे निज भोगईंल निजता । नाहीं होइल सत्ता दुजियाची ॥३॥
आपले सर्वस्व पणाला लावून देवाची प्राप्ती करून घ्यावी, जेणेकरून प्रारब्ध आणि क्रियमाण कर्माचा नाश होईल. असे झाल्यावर पुन्हा संसार कसा होणार, कारण कर्माच्या बीजाचे अंकुरच जळून खाक होतात. ज्या देवाने आयुष्य दिले आहे त्यालाच स्वतःचे समर्पण करावे आणि त्याचे चरण धरून ऋणातून मुक्त व्हावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मग जीव स्वतःच्या मूळ स्वरूपाचा आनंद भोगेला आणि तिथे दुसऱ्या कोणाचीही सत्ता उरणार नाही.
॥ अभंग २६७९ ॥ अभंग रचना
जळों अगी पडो खान । नारायण भोक्ता ॥१॥
ऐसी ज्याची वदे वाणी । नारायणीं ते पावे ॥ध्रु.॥
भोजनकाळीं करितां धंदा । म्हणा गोविंदा पावलें ॥२॥
तुका म्हणे न लगे मोल । देवा बोल आवडती ॥३॥
अन्न आगीत जळो किंवा खराब होवो, त्याचा खरा भोक्ता नारायणच आहे. अशी ज्याची वाणी नेहमी वदते, तो सहजच नारायणाला जाऊन मिळतो. जेवताना किंवा काम करताना 'हे गोविंदाला अर्पण झाले' असे म्हणावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, यासाठी काहीही मोल लागत नाही, देवाला केवळ भक्तांचे प्रेमाचे शब्द आवडतात.
॥ अभंग २६८० ॥ अभंग रचना
संतांसी क्षोभवी कोण्या ही प्रकारें । त्याचें नव्हें बरें उभयलोकीं ॥१॥
देवाचा तो वैरी शत्रु दावेदार । पृथ्वी ही थार नेदी तया ॥ध्रु.॥
संतांपाशीं ज्याचा नुरे चि विश्वास । त्याचे जाले दोष बळिवंत ॥२॥
तुका म्हणे क्षीर वासराच्या अंगें । किंवा धांवे लागें विषमें मारूं ॥३॥
जो माणूस संतांना कोणत्याही प्रकारे त्रास देतो किंवा संतापवतो, त्याचे इहलोक आणि परलोक या दोन्ही ठिकाणी कधीही भले होत नाही. तो देवाचा शत्रू आणि वैरी बनतो, या पृथ्वीवरही त्याला कुठे जागा मिळत नाही. संतांवर ज्याचा विश्वास उरत नाही, त्याचे सर्व दोष अत्यंत प्रबळ होतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे गाईचे दूध वासरासाठी असते, तसा देव भक्तासाठी धावतो, पण निंदकाला मारण्यासाठी तो विषारी बनतो.
॥ अभंग २६८१ ॥ अभंग रचना
उदकीं कालवी शेण मलमूत्र । तो होय पवित्र कासयानें ॥१॥
उद्धारासी ठाव नाहीं भाग्यहीना । विन्मुख चरणां संतांचिया ॥ध्रु.॥
दुखवी तो बुडे सांगडीचा तापा । अतित्याईं पापाची च मूर्ति ॥२॥
तुका म्हणे जेव्हां फिरतें कपाळ । तरी अमंगळ योग होतो ॥३॥
पाण्यात शेण आणि मलमूत्र कालवणारा माणूस कसा पवित्र होणार. जो संतांच्या चरणांपासून विन्मुख राहतो, अशा अभागी माणसाच्या उद्धाराला कुठेही जागा नसते. जो तराफ्याला किंवा नावेला हानी पोहोचवतो तो स्वतःच बुडतो, असा अतिरेकी माणूस पापाचीच मूर्ती असतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा माणसाचे नशीब किंवा कपाळ फिरते, तेव्हाच असा अमंगळ योग येतो.
॥ अभंग २६८२ ॥ अभंग रचना
शोकवावा म्यां देहे । ऐसें नेणों पोटीं आहे ॥१॥
तरी च नेदा जी उत्तर । दुःखी राखिलें अंतर ॥ध्रु.॥
जावें वनांतरा । येणें उद्देशें दातारा ॥२॥
तुका म्हणे गिरी । मज सेववावी दरी ॥३॥
मी माझ्या शरीराला दुःखात शोषून घ्यावे, असे तुमच्या मनात आहे की काय हे मला समजत नाही. म्हणूनच हे देवा, तुम्ही मला उत्तर देत नाही आणि माझे मन दुःखात ठेवले आहे. हे दातारा, म्हणूनच मी वनात निघून जावे या विचारात आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या विरहामुळे आता मला पर्वतांच्या गुंफा आणि दऱ्यांचाच आश्रय घ्यावासा वाटतो.
॥ अभंग २६८३ ॥ अभंग रचना
येइल तुझ्या नामा । जाल म्हणों पुरुषोत्तमा ॥१॥
धीर राहिलों धरूनि । त्रास उपजला मनीं ॥ध्रु.॥
जगा कथा नांव । निराशेनें नुपजे भाव ॥२॥
तुम्ही साक्षी कीं गा । तुका म्हणे पांडुरंगा ॥३॥
हे पुरुषोत्तमा देवा, तुझ्या नामाला आता काही महत्त्व उरले आहे की नाही, असे म्हणण्याची वेळ आली आहे. मी किती काळ धीर धरून राहू, आता माझ्या मनात त्रास आणि उद्वेग निर्माण झाला आहे. जगासाठी केवळ कथा आणि नावे उरली आहेत, निराशमुळे मनात खरा भाव उत्पन्न होत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, माझ्या या अवस्थेला तुम्हीच एकमेव साक्षी आहात.
॥ अभंग २६८४ ॥ अभंग रचना
नेणें जप तप अनुष्ठान याग । काळें तंव लाग घेतलासे ॥१॥
रिघालो या भेणें देवाचे पाठीसी । लागे त्याचें त्यासी सांभाळणें ॥ध्रु.॥
मापें माप सळे चालिली चढती । जाली मग राती काय चाले ॥२॥
तुका म्हणे चोरा हातीं जे वांचलें । लाभावरी आलें वारिलेशु ॥३॥
मला जप, तप, अनुष्ठान किंवा यज्ञ-याग काहीही येत नाही, आणि काळाने (मृत्यूने) तर माझ्यावर हल्ला चढवला आहे. या भयापोटी मी देवाच्या पाठीशी दडून आश्रयाला आलो आहे, आता माझे रक्षण करणे हे देवाचेच काम आहे. आयुष्याचे माप सतत भरत चालले आहे, एकदा का मृत्यूची रात्र झाली की काही चालत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, चोरांच्या हातातून जे काही वाचले आहे, तेच देवाच्या कृपेने लाभाच्या रूपाने माझ्या पदरात पडले आहे.
॥ अभंग २६८५ ॥ अभंग रचना
लागों दिलें अंगा । ऐसें कां गा सन्निध ॥१॥
कोण्या पापें उदो केला । तो देखिला प्रळय ॥ध्रु.॥
न देखवे पिडला सर्प । दया दर्प विषाचा ॥२॥
तुका म्हणे भलें । मज तो न वजे साहिलें ॥३॥
हे देवा, तुम्ही इतके जवळ असताना संसाराचा ताप माझ्या शरीराला का लागू दिलात. कोणत्या पापामुळे हा प्रलय उत्पन्न झाला आहे हे मी पाहत आहे. सापाने पिडलेला माणूस पाहवत नाही, पण सापाच्या विषाचा ताठा दया दाखवू देत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, हा त्रास आता माझ्याकडून सहन होत नाही.
॥ अभंग २६८६ ॥ अभंग रचना
धांवा शीघ्रवत । किंवा घ्यावें दंडवत ॥१॥
तुमचा जातो बडिवार । आम्हीं होतों हीनवर ॥ध्रु.॥
न धरावा धीर । धांवा नका चालों स्थिर ॥२॥
तुका म्हणे वाणी । माझी लाजली जी गुणीं ॥३॥
हे देवा, तुम्ही त्वरित धावून या किंवा माझे साष्टांग नमस्कार स्वीकारा. तुमच्या उशिरामुळे तुमचा मोठेपणा कमी होत आहे आणि आम्ही हीन ठरत आहोत. आता तुम्ही अजिबात धीर धरू नका, शांत न चालता वेगाने धावत या. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तुमच्या गुणांचे वर्णन करताना आता माझी वाणीही लाजली आहे.
॥ अभंग २६८७ ॥ अभंग रचना
सेवकासी आज्ञा निरोपासी काम । स्वामीचे ते धर्म स्वामी जाणे ॥१॥
मनाचिये मुळीं रहावें बैसोन । आक्रशावे गुण पायांपाशीं ॥ध्रु.॥
भेटीचे तांतडी करीतसे लाहो । ओंवाळावा देहो ऐसें वाटे ॥३॥
तुका म्हणे माझें करावें कारण । आपुलें जतन ब्रीद कशाला ॥४॥
सेवकाचे काम स्वामींच्या आज्ञेचे पालन करणे हेच असते, स्वामींचे कर्तव्य काय आहे ते स्वामीच जाणतात. मनाच्या मुळाशी शांत बसून देवाच्या चरणांपाशी त्याच्या गुणांचा धावा करावा. मला देवाच्या भेटीची इतकी घाई झाली आहे की, माझा देह त्याच्यावरून ओवाळून टाकावासा वाटतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने माझे कल्याण करावे, अन्यथा स्वतःच्या बिरुदाचे रक्षण ते कशाला करतील.
॥ अभंग २६८८ ॥ अभंग रचना
उद्वेगासी बहु फाकती मारग । नव्हे ऐसें अंग माझें होतें ॥१॥
आतां कोण यासी करणें विचार । तो देखा साचार पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
मज तो अत्यंत दर्शनाची आस । जाला तरि हो नाश जीवित्वाचा ॥२॥
तुका म्हणे आहे वचनाची उरी । करितों तोंवरि विज्ञापना ॥३॥
उद्वेगाने आणि चिंतेने अनेक वाईट मार्ग फुटतात, माझे शरीर असा त्रास सहन करू शकत नाही. आता यावर काय विचार करावा, हे पांडुरंगा तुम्हीच प्रत्यक्षात पाहा. मला तर केवळ तुमच्या दर्शनाची तीव्र आस आहे, मग यात माझ्या प्राणांचा नाश झाला तरी चालेल. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत माझा श्वास आणि वचन उरले आहे, तोपर्यंत मी तुम्हाला विनंती करत राहीन.
॥ अभंग २६८९ ॥ अभंग रचना
दुःखाची संगति । तिच्याठायीं कोण प्रीति ॥१॥
अवघें असो हें निराळें । करूं सोइरें सावळें ॥ध्रु.॥
क्षणभंगुर ते ठाव । करूनि सांडावे चि वाव ॥२॥
तुका म्हणे बरा । ठाव पावलों हा थारा ॥३॥
संसारातील दुःखाच्या संगतीत कोणाला प्रेम वाटणार. हे सर्व दुःखाचे प्रपंच बाजूला ठेवून आपण त्या सावळ्या परब्रल्लालाच आपले सोयरे करूया. क्षणभंगुर असलेल्या सर्व गोष्टींचा त्याग करून त्यांना व्यर्थ मानून सोडावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी देवाच्या चरणांचा अत्यंत उत्तम असा कायमचा आश्रय मिळवला आहे.
॥ अभंग २६९० ॥ अभंग रचना
मेला तरी जावो सुखें नरकासी । कळंकी याविशीं शिवों नये ॥१॥
रजस्वला करी वेलासी आघात । अंतरें तों हित दुरी बरें ॥ध्रु.॥
उगी च कां आलीं नासवावीं फळें । विटाळ विटाळें कालवूनि ॥२॥
तुका म्हणे लोणी घालोनि शेणांत । उपेगाची मात काय असे ॥३॥
निंदक किंवा दुष्ट माणूस मेला तरी सुखाने नरकात जावो, पण कलंकित माणसाच्या संसर्गाला शिवू नये. विटाळशी स्त्रीचा स्पर्श जसा वेलीला हानी पोहोचवतो, तसे अशा माणसांपासून लांब राहिलेलेच हितकारक असते. विटाळाने विटाळ कालवून चांगली फळे विनाकारण का वाया घालवावीत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, शेणात लोणी कालवून ठेवले तर त्याचा काय उपयोग होणार, तशीच दुष्टांची संगत असते.
॥ अभंग २६९१ ॥ अभंग रचना
वर्णावे ते किती । केले पवाडे श्रीपति ॥१॥
विश्वासिया घडे लाभ । देइल तरी पद्मनाभ ॥ध्रु.॥
भाव शुद्ध तरी । सांगितलें काम करी ॥२॥
तुका म्हणे भोळा देव । परि हा नागवी संदेह ॥३॥
त्या श्रीपतीने भक्तांसाठी केलेले महिमे किती म्हणून वर्णन करावेत. ज्याचा देवावर पूर्ण विश्वास असतो, त्यालाच हा अलभ्य लाभ होतो आणि पद्मनाभ देव त्याला सर्व काही देतो. जर भाव शुद्ध असेल, तर देव भक्ताने सांगितलेले कामही करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आमचा देव अत्यंत भोळा आहे, परंतु मनातील संशय माणसाला नाडतो आणि नागवतो.
॥ अभंग २६९२ ॥ अभंग रचना
संचितावांचून । पंथ न चलवे कारण ॥१॥
कोरडी ते अवघी आटी । वांयां जाय लाळ घोंटीं ॥ध्रु.॥
धन वित्त जोडे । देव ऐसें तों न घडे ॥२॥
तुका म्हणे आड । स्वहितासी बहु नाड ॥३॥
पूर्वसंचिताच्या पुण्याईशिवाय परमार्गाचा रस्ता चालता येत नाही. संचित नसेल तर सर्व धडपड कोरडी ठरते आणि उगीच लाळ घोटल्यासारखी वाया जाते. कष्टाने धन आणि पैसा मिळवता येईल, पण त्याने देव मिळेल असे कधीही घडत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, संचिताचा अभाव हा माणसाच्या आत्महिताला मोठा अडथळा ठरतो.
॥ अभंग २६९३ ॥ अभंग रचना
अतित्याईं बुडे गंगे । पाप लागे त्याचें त्या ॥१॥
हें तों आपुलिया गुणें । असे जेणें योजिलें ॥ध्रु.॥
अवचटें अग्नि जाळी । न सांभाळी दुःख पावे ॥२॥
जैसें तैंसें दावी आरसा । नकट्या कैसा पालटे ॥३॥
गंगेत आत्मघात करणारा अतिरेकी माणूस बुडून मरतो, त्याचे पाप त्यालाच लागते. हे सर्व माणसाच्या स्वतःच्याच गुणांमुळे घडते, जसे त्याने योजले तसे फळ मिळते. न सांभाळल्यामुळे अचानक अग्नीने हात भाजला तर माणूस दुःख पावतो. आरसा जसे रूप आहे तसेच दाखवतो, नाक कापलेला माणूस आरशात सुंदर कसा दिसणार.
॥ अभंग २६९४ ॥ अभंग रचना
हेंदर्‍याचें भरितां कान । हलवी मान भोंक रितें ॥१॥
नाहीं मी येथें सांगों स्पष्ट । भावें नष्ट घेत नाहीं ॥ध्रु.॥
अवगुणी वाटलें चित्त । तया हित आतळे ना ॥२॥
तुका म्हणे फजितखोरा । म्हणतां बरा उगा रहा ॥३॥
मूर्ख किंवा बावळट माणसाच्या कानात कितीही सांगितले तरी तो मान हलवतो, पण त्याचे डोके आतून रिकामेच असते. स्पष्ट सांगितले तरी दृष्ट आणि भावहीन माणूस उपदेश स्वीकारत नाही. ज्याचे चित्त अवगुणांनी भरलेले आहे, त्याला स्वतःचे हित कधीही समजत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा फजितखोर माणसाला उपदेश करण्यापेक्षा तू गप्प राहा असे सांगणेच बरे.
॥ अभंग २६९५ ॥ अभंग रचना
नाहीं सरो येत जोडिल्या वचनीं । कवित्वाची वाणी कुशळता ॥१॥
सत्याचा अनुभव वेधी सत्यपणें । अनुभवाच्या गुणें रुचों येतों ॥ध्रु.॥
काय आगीपाशीं शृंगारिलें चाले । पोटींचें उकले कसापाशीं ॥२॥
तुका म्हणे येथे करावा उकल । लागे चि ना बोल वाढवूनि ॥३॥
केवळ जोडलेल्या शब्दांनी किंवा कवितेच्या कुशल वाणीने देवाच्या दरबारात निभाव लागत नाही. सत्याचा खरा अनुभवच माणसाला सत्याने वेधून घेतो आणि अनुभवाच्या गुणामुळेच उपदेश आवडतो. आगीसमोर शृंगार करून सजवलेले रूप काम करत नाही, कसोटीच्या दगडावरच सोन्याचा खरा कस उघड होतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, इथे अनुभवाचा निवाडा केला पाहिजे, विनाकारण शब्द वाढवण्याची गरज नाही.
॥ अभंग २६९६ ॥ अभंग रचना
लचाळाच्या कामा नाहीं ताळावाळा । न कळे ओंगळा उपदेश ॥१॥
वचनचर्येची न कळे चांचणी । ऐसी संघष्टनी अमंगळ ॥ध्रु.॥
समय न कळे वेडगळ बुद्धि । विजाती ते शुद्धि चांच चाट ॥२॥
तुका म्हणे याचा धिक्कार चि बरा । बहुमति खराहूनि हीन ॥३॥
लचाळ आणि लबाड माणसाच्या कर्माला काहीही मेळ किंवा ताळमेळ नसतो, अशा वाईट माणसाला चांगला उपदेश समजत नाही. त्याला चांगल्या शब्दांची परीक्षा कळत नाही, अशी वाईट संगत अमंगळ असते. वेडगळ बुद्धीमुळे त्याला प्रसंगाचे भान राहत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा माणसाचा धिक्कार केलेलाच बरा, कारण त्याची बुद्धी गाढवापेक्षाही हीन असते.
॥ अभंग २६९७ ॥ अभंग रचना
एक धरिला चित्तीं । आम्हीं रखुमाईंचा पती ॥१॥
तेणें जालें अवघें काम । निवारला भवश्रम ॥ध्रु.॥
परद्रव्य परनारी । जालीं विषाचिये परी ॥२॥
तुका म्हणे फार । नाहीं लागत वेव्हार ॥३॥
आम्ही आमच्या चित्तात केवळ एका रखुमाईच्या पतीला (पांडुरंगाला) धरून ठेवले आहे. त्यामुळे आमचे सर्व कार्य सिद्ध झाले आहे आणि संसाराचा सर्व श्रम दूर झाला आहे. आता परधन आणि परस्त्री आमच्यासाठी विषासारखी झाली आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आम्हाला संसाराचा मोठा व्यवहार करण्याची मुळीच गरज लागत नाही.
॥ अभंग २६९८ ॥ अभंग रचना
भेणें पळे डोळसा । न कळे मृत्यु तो सरिसा ॥१॥
कैसी जाली दिशाभुली । न वजातिये वाटे चाली ॥ध्रु.॥
संसाराची खंती । मावळल्या तरी शिक्त ॥२॥
तुका म्हणे हीणा । बुद्धि चुकली नारायणा ॥३॥
डोळस माणूस भयापोटी पळत सुटतो, पण मृत्यू आपल्यासोबतच आहे हे त्याला समजत नाही. माणसाची कशी दिशाभूल झाली आहे की, ज्या मार्गाने जाऊ नये त्याच मार्गाने तो चालत आहे. संसाराची खंत आणि त्रास मावळला तरच खरी शक्ती प्राप्त होते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, हीन माणसाची बुद्धी तुला विसरल्यामुळेच चुकली आहे.
॥ अभंग २६९९ ॥ अभंग रचना
अभिमानाचें तोंड काळें । दावी बळें अंधार ॥१॥
लाभ न्यावा हातोहातीं । तोंडी माती पाडोनि ॥ध्रु.॥
लागलीसे पाठी लाज । जालें काज नासाया ॥२॥
तुका म्हणे कुश्चळ मनीं । विटंबनीं पडिलीं तीं ॥३॥
अभिमानाचे तोंड नेहमी काळेच होते, तो बळाने अज्ञानाचा अंधार दाखवतो. मिळणारा लाभ हातोहात सोडून देऊन तो स्वतःच्या तोंडावर माती टाकून घेतो. त्याच्या मागे नेहमी लाज लागलेली असते आणि त्याचे सर्व कार्य नष्ट होते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्यांच्या मनात वाईट आणि कुत्सित भाव असतो, ती माणसे नेहमी विटंबना आणि दुःखातच पडतात.
भाग 26 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 28 (पुढे)