॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 28 (2701 ते 2800)
अभंग 2701 ते 2800

सार्थ गाथा: भाग 28

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग २७०१ ॥ अभंग रचना
चोराचिया धुडका मनीं । वसे ध्यानीं लंछन ॥१॥
ऐशा आम्हीं करणें काय । वरसो न्यायें पर्जन्य ॥ध्रु.॥
ज्याच्या बैसे खतावरी । ते चुरचुरी दुखवूनि ॥२॥
तुका म्हणे ज्याची खोडी । त्याची जोडी त्या पीडी ॥३॥
चोर किंवा वाईट प्रवृत्तीच्या माणसाच्या मनात सतत भीती आणि स्वतःच्या दोषांचे शल्य असते. निसर्गाचा पाऊस सर्वांवर न्यायाने आणि समानच पडतो, पण वाईट माणसाचे मन त्याच्या स्वतःच्या खतावर किंवा दोषांवर बसून त्यालाच टोचत राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याची जशी वाईट सवय असते, त्याची तीच सवय त्याला शेवटी त्रास देते.
॥ अभंग २७०२ ॥ अभंग रचना
बुद्धिहीना उपदेश । तें तें विष अमृतीं ॥१॥
हुंगों नये गोह्रवाडी । तेथें जोडी विटाळ ॥ध्रु.॥
अळसियाचे अंतर कुडें । जैसें मढें निष्काम ॥२॥
तुका म्हणे ऐशा हाती । मज श्रीपती वांचवा ॥३॥
बुद्धिहीन किंवा अडाणी माणसाला दिलेला चांगला उपदेश हा अमृतामध्ये विष मिसळल्यासारखा व्यर्थ ठरतो. घाणीच्या ठिकाणी जाऊन वास घेऊ नये, तिथे फक्त विटाळ आणि दुर्गंधीच मिळते. आळशी माणसाचे मन हे निष्काम प्रेतासारखे कपटी आणि निष्क्रिय असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, अशा कुमार्गी आणि अडाणी लोकांच्या संगतीपासून मला वाचव.
॥ अभंग २७०३ ॥ अभंग रचना
न करीं तुमची सेवा । बापुडें मी पण देवा ।
बोलिलों तो पाववा । पण सिद्धी सकळ ॥१॥
आणीक काय तुम्हां काम । आम्हां नेदा तरी प्रेम । कैसे धर्माधर्म । निश्चयेंसी रहाती ॥ध्रु.॥
आम्हीं वेचलों शरीरें । तुझी बीज पेरा खरें । संयोगाचें बरें । गोड होतें उभयतां ॥२॥
एका हातें टाळी । कोठें वाजते निराळी । जाला तरी बळी । स्वामीविण शोभेना ॥३॥
रूपा यावे जी अनंता । धरीन पुटाची त्या सत्ता । होईंन सरता । संतांमाजी पोसणा ॥४॥
ठेविलें उधारा । वरी काय तो पातेरा । तुका म्हणे बरा । रोकडा चि निवाड ॥५॥
हे देवा, मी अतिशय गरीब आणि केविलवाणा आहे, माझी सेवा तुझ्यापर्यंत पोहचवा आणि मी घेतलेला भक्तीचा नवस सिद्धीस ने. जर तुम्ही आम्हा भक्तांना प्रेम दिले नाही, तर जगातील धर्माधर्माचे नियम कसे टिकून राहतील? आम्ही आमचे शरीर तुमच्या भक्तीसाठी अर्पण केले आहे, आता तुम्ही सत्याचे बीज पेरा, जेणेकरून दोघांचा योग गोड होईल. एका हाताने टाळी वाजत नाही, तसेच सेवक कितीही समर्थ असला तरी स्वामीशिवाय त्याला शोभा येत नाही. हे अनंता, तुम्ही प्रत्यक्ष रूपात या, मी संतांच्या पायांशी राहून तुमचा सांभाळलेला दास होईन. तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तीचा व्यवहार उधारावर ठेवू नका, तात्काळ आणि रोकडा न्याय करा.
॥ अभंग २७०४ ॥ अभंग रचना
भुके नाहीं अन्न । मेल्यावरी पिंडदान ॥१॥
हे तों चाळवाचाळवी । केलें आपण चि जेवी ॥ध्रु.॥
नैवेद्याचा आळ । वेच ठाकणीं सकळ ॥२॥
तुका म्हणे जड । मज न राखावें दगड ॥३॥
जिवंत असताना भुकेलेल्याला अन्न न देणे आणि मेल्यावर मात्र त्याचे पिंडदान करणे ही केवळ फसवणूक आहे. लोक असा नैवेद्य दाखवून स्वतःच जेवतात आणि देवाचा निव्वळ आळ आणतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला अशा निर्जीव पत्थरांसारखे किंवा दगडी भावनेचे ठेवू नका, तर जिवंतपणीच खरी सेवा करू द्या.
॥ अभंग २७०५ ॥ अभंग रचना
सर्व भाग्यहीन । ऐसें सांभाळिलों दीन ॥१॥
पायीं संतांचे मस्तक । असों जोडोनि हस्तक ॥ध्रु.॥
जाणें तरि सेवा । दीन दुर्बळ जी देवा ॥२॥
तुका म्हणे जीव । समर्पून भाकीं कींव ॥३॥
मी सर्व प्रकारचा अभागी आणि दीन आहे, तरीही देवाने माझा सांभाळ केला आहे. माझे मस्तक संतांच्या पायांवर असो आणि मी हात जोडून त्यांच्यासमोर उभा राहीन. हे देवा, मी दीन-दुर्बळ आहे, मला फक्त तुमची सेवा करणेच ठाऊक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझा जीव देवाला अर्पण करून त्याच्याकडे दया भाकत आहे.
॥ अभंग २७०६ ॥ अभंग रचना
भाग्याचा उदय । ते हे जोडी संतपाय ॥१॥
येथूनिया नुठो माथा । मरणांवाचूनि सर्वथा ॥ध्रु.॥
होई बळकट । माझ्या मना तूं रे धीट ॥२॥
तुका म्हणे लोटांगणीं । भक्तिभाग्यें जाली धणी ॥३॥
जेव्हा महान भाग्याचा उदय होतो, तेव्हाच संतांचे पाय लाभतात. आता मरणाशिवाय माझा माथा संतांच्या चरणांवरून कधीही उठणार नाही. हे माझ्या मना, तू धीट आणि भक्तीत बळकट हो. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांच्या चरणी लोटांगण घातल्याने माझ्या भक्तीच्या भाग्याची तृप्ती झाली आहे.
॥ अभंग २७०१ ॥ अभंग रचना
चोराचिया धुडका मनीं । वसे ध्यानीं लंछन ॥१॥
ऐशा आम्हीं करणें काय । वरसो न्यायें पर्जन्य ॥ध्रु.॥
ज्याच्या बैसे खतावरी । ते चुरचुरी दुखवूनि ॥२॥
तुका म्हणे ज्याची खोडी । त्याची जोडी त्या पीडी ॥३॥
चोर किंवा वाईट प्रवृत्तीच्या माणसाच्या मनात सतत भीती आणि स्वतःच्या दोषांचे शल्य असते. निसर्गाचा पाऊस सर्वांवर न्यायाने आणि समानच पडतो, पण वाईट माणसाचे मन त्याच्या स्वतःच्या खतावर किंवा दोषांवर बसून त्यालाच टोचत राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याची जशी वाईट सवय असते, त्याची तीच सवय त्याला शेवटी त्रास देते.
॥ अभंग २७०२ ॥ अभंग रचना
बुद्धिहीना उपदेश । तें तें विष अमृतीं ॥१॥
हुंगों नये गोह्रवाडी । तेथें जोडी विटाळ ॥ध्रु.॥
अळसियाचे अंतर कुडें । जैसें मढें निष्काम ॥२॥
तुका म्हणे ऐशा हाती । मज श्रीपती वांचवा ॥३॥
बुद्धिहीन किंवा अडाणी माणसाला दिलेला चांगला उपदेश हा अमृतामध्ये विष मिसळल्यासारखा व्यर्थ ठरतो. घाणीच्या ठिकाणी जाऊन वास घेऊ नये, तिथे फक्त विटाळ आणि दुर्गंधीच मिळते. आळशी माणसाचे मन हे निष्काम प्रेतासारखे कपटी आणि निष्क्रिय असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, अशा कुमार्गी आणि अडाणी लोकांच्या संगतीपासून मला वाचव.
॥ अभंग २७०३ ॥ अभंग रचना
न करीं तुमची सेवा । बापुडें मी पण देवा ।
बोलिलों तो पाववा । पण सिद्धी सकळ ॥१॥
आणीक काय तुम्हां काम । आम्हां नेदा तरी प्रेम । कैसे धर्माधर्म । निश्चयेंसी रहाती ॥ध्रु.॥
आम्हीं वेचलों शरीरें । तुझी बीज पेरा खरें । संयोगाचें बरें । गोड होतें उभयतां ॥२॥
एका हातें टाळी । कोठें वाजते निराळी । जाला तरी बळी । स्वामीविण शोभेना ॥३॥
रूपा यावे जी अनंता । धरीन पुटाची त्या सत्ता । होईंन सरता । संतांमाजी पोसणा ॥४॥
ठेविलें उधारा । वरी काय तो पातेरा । तुका म्हणे बरा । रोकडा चि निवाड ॥५॥
हे देवा, मी अतिशय गरीब आणि केविलवाणा आहे, माझी सेवा तुझ्यापर्यंत पोहचवा आणि मी घेतलेला भक्तीचा नवस सिद्धीस ने. जर तुम्ही आम्हा भक्तांना प्रेम दिले नाही, तर जगातील धर्माधर्माचे नियम कसे टिकून राहतील? आम्ही आमचे शरीर तुमच्या भक्तीसाठी अर्पण केले आहे, आता तुम्ही सत्याचे बीज पेरा, जेणेकरून दोघांचा योग गोड होईल. एका हाताने टाळी वाजत नाही, तसेच सेवक कितीही समर्थ असला तरी स्वामीशिवाय त्याला शोभा येत नाही. हे अनंता, तुम्ही प्रत्यक्ष रूपात या, मी संतांच्या पायांशी राहून तुमचा सांभाळलेला दास होईन. तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तीचा व्यवहार उधारावर ठेवू नका, तात्काळ आणि रोकडा न्याय करा.
॥ अभंग २७०४ ॥ अभंग रचना
भुके नाहीं अन्न । मेल्यावरी पिंडदान ॥१॥
हे तों चाळवाचाळवी । केलें आपण चि जेवी ॥ध्रु.॥
नैवेद्याचा आळ । वेच ठाकणीं सकळ ॥२॥
तुका म्हणे जड । मज न राखावें दगड ॥३॥
जिवंत असताना भुकेलेल्याला अन्न न देणे आणि मेल्यावर मात्र त्याचे पिंडदान करणे ही केवळ फसवणूक आहे. लोक असा नैवेद्य दाखवून स्वतःच जेवतात आणि देवाचा निव्वळ आळ आणतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला अशा निर्जीव पत्थरांसारखे किंवा दगडी भावनेचे ठेवू नका, तर जिवंतपणीच खरी सेवा करू द्या.
॥ अभंग २७०५ ॥ अभंग रचना
सर्व भाग्यहीन । ऐसें सांभाळिलों दीन ॥१॥
पायीं संतांचे मस्तक । असों जोडोनि हस्तक ॥ध्रु.॥
जाणें तरि सेवा । दीन दुर्बळ जी देवा ॥२॥
तुका म्हणे जीव । समर्पून भाकीं कींव ॥३॥
मी सर्व प्रकारचा अभागी आणि दीन आहे, तरीही देवाने माझा सांभाळ केला आहे. माझे मस्तक संतांच्या पायांवर असो आणि मी हात जोडून त्यांच्यासमोर उभा राहीन. हे देवा, मी दीन-दुर्बळ आहे, मला फक्त तुमची सेवा करणेच ठाऊक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझा जीव देवाला अर्पण करून त्याच्याकडे दया भाकत आहे.
॥ अभंग २७०६ ॥ अभंग रचना
भाग्याचा उदय । ते हे जोडी संतपाय ॥१॥
येथूनिया नुठो माथा । मरणांवाचूनि सर्वथा ॥ध्रु.॥
होई बळकट । माझ्या मना तूं रे धीट ॥२॥
तुका म्हणे लोटांगणीं । भक्तिभाग्यें जाली धणी ॥३॥
जेव्हा महान भाग्याचा उदय होतो, तेव्हाच संतांचे पाय लाभतात. आता मरणाशिवाय माझा माथा संतांच्या चरणांवरून कधीही उठणार नाही. हे माझ्या मना, तू धीट आणि भक्तीत बळकट हो. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांच्या चरणी लोटांगण घातल्याने माझ्या भक्तीच्या भाग्याची तृप्ती झाली आहे.
॥ अभंग २७०७ ॥ अभंग रचना
नाहीं तरी आतां कैचा अनुभव । जालासीं तूं देव घरघेणा ॥१॥
जेथें तेथें देखें लांचाचा पर्वत । घ्यावें तरि चित्त समाधान ॥ध्रु.॥
आधीं वरी हात या नांवें उदार । उसण्याचे उपकार फिटाफीट ॥२॥
तुका म्हणे जैसी तैसी करूं सेवा । सामर्थ्य न देवा पायांपाशीं ॥३॥
हे देवा, जर तुझा प्रत्यक्ष अनुभव आला नाही, तर तू फक्त नावचा देव ठरशील. जगात सर्वत्र स्वार्थ आणि लाचेचे डोंगर दिसतात, पण खरे समाधान कुठेच मिळत नाही. वरवर औदार्य दाखवणे म्हणजे केवळ उपकाराची देवाणघेवाण आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी जशी जमते तशी मी तुझी सेवा करेन, माझ्याकडे तुझ्या पायांशी समर्पण करण्याव्यतिरिक्त इतर कोणतेही सामर्थ्य नाही.
॥ अभंग २७०८ ॥ अभंग रचना
आम्ही सर्वकाळ कैंचीं सावधानें । वेवसायें मन अभ्यासलें ॥१॥
तरी म्हणा मोट ठेविली चरणीं । केलों गुणागुणीं कासावीस ॥ध्रु.॥
याचे कानसुळीं मारीतसे हाका । मज घाटूं नका मधीं आतां ॥२॥
तुका म्हणे निद्रा जागृति सुषुप्ति । तुम्ही हो श्रीपती साक्षी येथें ॥३॥
आम्ही सर्वसामान्य लोक नेहमी सावध कसे राहू शकणार? आमचे मन प्रपंचाच्या व्यापातच गुंतलेले असते. म्हणूनच आम्ही आमचे सर्व भार आणि चिंता तुझ्या चरणी अर्पण केली आहे. त्रिगुणांच्या फेऱ्याने आम्ही व्याकूळ झालो आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांमध्ये हे श्रीपती देवा, तूच आमचा एकमेव साक्षीदार आहेस.
॥ अभंग २७०९ ॥ अभंग रचना
नसता चि दाउनि भेव । केला जीव हिंपुटी ॥१॥
जालों तेव्हां कळलें जना । वाउगा हा आकांत ॥ध्रु.॥
गंवसिलों पुढें मागें लागलागे पावला ॥२॥
तुका म्हणे केली आणि । सलगीच्यांनी सन्मुख ॥३॥
जगातील खोट्या भीती दाखवून जीवाला नाहक दुःखी केले गेले. पण जेव्हा सत्य कळाले, तेव्हा लक्षात आले की हा सगळा आकांत व्यर्थ होता. देवाने मला मागे-पुढे सर्व बाजूंनी सांभाळले आहे आणि त्याच्याशी जोडलेल्या जवळच्या नात्याने मला सन्मुख केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने मला आपल्या जवळ केले आहे.
॥ अभंग २७१० ॥ अभंग रचना
हें का आम्हां सेवादान । देखों सीण विषमाचा ॥१॥
सांभाळा जी ब्रीदावळी । तुम्हीं कां कळीसारिखे ॥ध्रु.॥
शरणागत वैर्‍या हातीं । हे निश्चिंती देखिली ॥२॥
तुका म्हणे इच्छीं भेटी । पाय पोटीं उफराटे ॥३॥
तुझ्या सेवेचे हेच काय फळ की आम्हाला विषमतेचा आणि दुःखाचा त्रास पाहावा लागत आहे? हे देवा, तू तुझे ब्रीद सांभाळ, कलीसारखा निष्ठुर होऊ नकोस. तुझ्या शरणागताला शत्रूच्या हाती सोडून तू असा निश्चिंत कसा राहू शकतोस? तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझ्या भेटीची आस धरून तळमळत आहे.
॥ अभंग २७११ ॥ अभंग रचना
कां हो आलें नेणों भागा । पांडुरंगा माझिया ॥१॥
उफराटी तुम्हां चाली । क्रिया गेली सत्याची ॥ध्रु.॥
साक्षी हेंगे माझें मन । आर्त कोण होतें तें ॥२॥
तुका म्हणे समर्थपणे । काय नेणें करीतसां ॥३॥
हे माझ्या पांडुरंगा, माझ्या नशिबात हे काय आले आहे ते समजत नाही. तुझी रीत उलटच दिसते आहे, जणू सत्याची क्रियाच निघून गेली आहे. माझे मन स्वतःच साक्षीदार आहे की माझ्या मनात तुझ्याविषयी किती आर्तता होती. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू सर्वसमर्थ असूनही हे काय करत आहेस?
॥ अभंग २७१२ ॥ अभंग रचना
शकुनानें लाभ हानि । येथूनि च कळतसे ॥१॥
भयारूढ जालें मन । आतां कोण विश्वास ॥ध्रु.॥
प्रीत कळे आलिंगनीं । संपादनीं अत्यंत ॥२॥
तुका म्हणे मोकलिलें । कळों आलें बरवें हें ॥३॥
सुरुवातीच्या संकेतांवरूनच फायदा होणार की तोटा हे समजून येते. आता माझे मन अतिशय भयभीत झाले आहे, त्यामुळे कोणावर कसा विश्वास ठेवावा? खरी प्रीती ही कडकडून मारलेल्या मिठीत आणि आचरणात दिसून येते. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने मला दूर लोटले आहे हे आता मला चांगलेच कळून आले आहे.
॥ अभंग २७१३ ॥ अभंग रचना
नव्हेव निग्रह देहासी दंडण । न वजे भूकतान सहावली ॥१॥
तरि नित्य नित्य करीं आळवण । माझा अभिमान असों द्यावा ॥ध्रु.॥
नाहीं विटाळिलें कायावाचामन । संकल्पासी भिन्न असें चि या ॥२॥
तुका म्हणे भवसागरीं उतार । कराया आधार इच्छीतसें ॥३॥
शरीराला कडक तापवणे किंवा उपाशी मारणे हा खरा निग्रह नव्हे, कारण माझ्याने भूक-तहान सहन होत नाही. परंतु मी नित्य नियमाने तुझे नामस्मरण करत राहीन, तू फक्त माझ्यावर तुझी कृपा ठेव. माझी काया, वाचा आणि मन हे मी इतर कोणत्याही वाईट संकल्पाने दूषित होऊ दिले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, या संसाररुपी सागरातून पार होण्यासाठी मला तुझ्याच आधाराची गरज आहे.
॥ अभंग २७१४ ॥ अभंग रचना
ऐकिली कीर्ति संतांच्या वदनीं । तरि हें ठाकोनि आलों स्थळ ॥१॥
मागिला पुढिला करावें सारिखें । पालटों पारिखें नये देवा ॥ध्रु.॥
आम्हासी विश्वास नामाचा आधार । तुटतां हे थार उरी नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे येथें नसावें चि दुजें । विनंती पंढरिराजें परिसावी हे ॥३॥
संतांच्या मुखातून तुझी कीर्ती ऐकूनच मी या पंढरपुरात तुझ्या चरणांजवळ आलो आहे. पूर्वसूरींवर जशी कृपा केलीस, तशीच कृपा माझ्यावरही कर; आम्हा भक्तांना वेगळे पाडू नकोस. आम्हाला तुझ्या नामाचाच मुख्य आधार आहे, तो सुटला तर आम्हाला दुसरी कोणतीही जागा नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमच्यात आणि तुझ्यात कोणताही दुजाभाव असू नये, ही माझी विनंती पांडुरंगाने ऐकावी.
॥ अभंग २७१५ ॥ अभंग रचना
मोलाचें आयुष्य वेचतसे सेवे । नुगवतां गोवे खेद होतो ॥१॥
उगवूं आलेति तुम्हीं नारायणा । परिहार या सिणा निमिस्यांत ॥ध्रु.॥
लिगाडाचे मासी न्यायें जाली परी । उरली ते उरी नाहीं कांहीं ॥२॥
तुका म्हणे लाहो साधीं वाचाबळें । ओढियेलों काळें धांव घाला ॥३॥
माझे अमूल्य आयुष्य तुझ्या सेवेत खर्च होत आहे, पण संसाराचे पाश सुटत नाहीत याचे दुःख होते. हे नारायणा, जर तू मला सोडवायला आलास, तर एका क्षणात माझा सर्व त्रास दूर होईल. गुंतागुंतीत अडकलेल्या माशीसारखी माझी अवस्था झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या वाणीच्या बळाने मी तुझे नाम घेतो आहे, काळाने मला पकडण्यापूर्वी हे देवा, तू माझ्यासाठी धावून ये.
॥ अभंग २७१६ ॥ अभंग रचना
म्हणऊनि जालों क्षेत्रींचे संन्यासी । चित्त आशापाशीं आवरूनि ॥१॥
कदापि ही नव्हे सीमा उल्लंघन । केलें विसर्जन आव्हानीं च ॥ध्रु.॥
पारिखा तो आतां जाला दुजा ठाव । दृढ केला भाव एकविध ॥२॥
तुका म्हणे कार्यकारणाचा हेवा । नाहीं जीव देवा समर्पिला ॥३॥
मी माझ्या मनातील सर्व आशा आणि वासनांना आवरून पंढरपूर या तीर्थक्षेत्री संन्यासासारखा झालो आहे. मी माझ्या मर्यादा कधीही ओलांडणार नाही, सर्व सांसारिक इच्छांचा मी त्याग केला आहे. आता इतर कोणतीही जागा मला परकी वाटते, मी एकाच पांडुरंगावर माझा भाव दृढ केला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी कोणत्याही हेतूशिवाय माझा जीव देवाला पूर्णपणे अर्पण केला आहे.
॥ अभंग २७१७ ॥ अभंग रचना
विभ्रंशिली बुद्धि देहांत जवळी । काळाची अकाळीं वायचाळा ॥१॥
पालटलें जैसें देंठ सोडी पान । पिकलें आपण तयापरी ॥ध्रु.॥
न मारितां हीन बुद्धि दुःख पावी । माजल्याची गोवी तयापरी ॥२॥
तुका म्हणे गळ लागलिया मत्स्या । तळमळेचा तैसा लवलाहो ॥३॥
मृत्यू जवळ आला की माणसाची बुद्धी भ्रष्ट होते आणि काळ अकालीच घाला घालतो. जसे पिकलेले पान आपोआप देठ सोडते, तशीच अवस्था देहाची होते. दुष्ट बुद्धीचा माणूस कोणीही न मारता स्वतःच्याच दुष्कृत्यांनी दुःख भोगतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, गळाला अडकलेला मासा जसा तळमळतो, तसाच विषयात अडकलेला जीव तळमळतो.
॥ अभंग २७१८ ॥ अभंग रचना
न वजावा तो काळ वांयां । मुख्य दया हे देवा ॥१॥
म्हणऊनि जैसें तैसें । रहणी असें पायांचे ॥ध्रु.॥
मोकळें हे मन कष्ट । करी नष्ट दुर्जन ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं नेणें । न वजें येणेंपरी वांयां ॥३॥
हे देवा, माझा काळ व्यर्थ जाऊ नये हीच तुझी माझ्यावर मुख्य दया असावी. म्हणूनच मी जसा आहे तसा तुझ्या चरणांजवळ राहत आहे. हे मोकळे मन वाईट विषयांकडे धावून नाहक कष्ट ओढवून घेते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी दुसरे काही जाणत नाही, पण माझा वेळ नाहक वाया जाऊ नये एवढीच माझी प्रार्थना आहे.
॥ अभंग २७१९ ॥ अभंग रचना
कल्पतरूअंगीं इच्छिलें तें फळ । अभागी दुर्बळ भावें सिद्धी ॥१॥
धन्य त्या जाती धन्य त्या जाती । नारायण चित्ती सांठविला ॥ध्रु.॥
बीजाजैसा द्यावा उदकें अंकुर । गुणाचे प्रकार ज्याचे तया ॥२॥
तुका म्हणे कळे पारखिया हिरा । ओझें पाठी खरा चंदनाचें ॥३॥
कल्पतरूकडे जे मागू ते मिळते, पण अभागी माणसाला स्वतःच्या भक्तीच्या कमतरतेमुळे ते मिळत नाही. ज्यांच्या मनात नारायण वसलेला आहे, त्यांचे कुल आणि जन्म धन्य आहे. जसे बीज असेल तसेच पाणी दिल्यावर अंकुर फुटतो; ज्याचे जसे गुण असतील त्याला तसेच फळ मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हिऱ्याची पारख फक्त जव्हेऱ्यालाच असते, गाढवाला पाठीवर लादलेल्या चंदनाचे मूल्य कळत नाही.
॥ अभंग २७२० ॥ अभंग रचना
उकरडा आधीं अंगीं नरकाडी । जातीची ते जोडी ते चि चित्ती ॥१॥
कासयानें देखे अंधळा माणिकें । चवीविण फिके वांयां जाय ॥ध्रु.॥
काय जाणे विष पालटों उपचारें । मुखासी अंतर तों चि बरें ॥२॥
तुका म्हणे काय उपदेश वेड्या । संगें होतो रेड्यासवें कष्ट ॥३॥
घाणीत राहणाऱ्या किड्याला घाणच आवडते, त्याच्या मूळ स्वभावाप्रमाणे त्याला तीच गोष्ट प्रिय वाटते. आंधळ्या माणसाला रत्नांचे सौंदर्य कसे कळणार? चव नसलेल्या माणसाला उत्तम अन्नही अळणीच लागते. उपचाराने विष कधी अमृतात बदलत नाही, त्यापासून दूर राहिलेलेच बरे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मूर्खाला दिलेला उपदेश व्यर्थ असतो, रेड्याला शिकवण्याचा प्रयत्न केला तर स्वतःलाच त्रास होतो.
॥ अभंग २७२१ ॥ अभंग रचना
जया शिरीं कारभार । बुद्धि सार तयाची ॥१॥
वर्ते तैसें वर्ते जन । बहुतां गुण एकाचा ॥ध्रु.॥
आपणीयां पाक करी । तो इतरीं सेविजे ॥२॥
तुका म्हणे शूर राखे । गाढव्या वाखेसांगातें॥३॥
ज्याच्या डोक्यावर कारभार किंवा नेतृत्व असते, त्याची बुद्धीच सर्व मुख्य निर्णय घेते. नेता जसा वागतो, तसेच प्रजा वागते; एकाच्या गुणांचा प्रभाव सर्वांवर पडतो. आचारी जसा स्वयंपाक करतो, तसे अन्न इतर सर्वजण खातात. तुकाराम महाराज म्हणतात, शूर माणूसच सर्वांचे रक्षण करतो.
॥ अभंग २७२२ ॥ अभंग रचना
एक एका साह्य करूं । अवघें धरूं सुपंथ ॥१॥
कोण जाणे कैसी परी । पुढें उरी ठेवितां ॥ध्रु.॥
अवघे धन्य होऊं आता । स्मरवितां स्मरण ॥२॥
तुका म्हणे अवघी जोडी । ते आवडा चरणांची ॥३॥
आपण सर्वांनी एकमेकांना मदत करावी आणि सन्मार्गाचा अवलंब करावा. भविष्यात काय होईल हे कोणालाच ठाऊक नाही, म्हणून शंका न बाळगता एकत्र चालावे. भगवंताच्या नामाचे स्मरण करून आपण सगळे धन्य होऊया. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या चरणांची आवड निर्माण होणे हीच सर्वात मोठी कमाई आहे.
॥ अभंग २७२३ ॥ अभंग रचना
फळकट तो संसार । येथें सार भगवंत ॥१॥
ऐसें जागवितों मना । सरसें जनासहित ॥ध्रु.॥
अवघें निरसूनि काम । घ्यावें नाम विठोबाचें ॥२॥
तुका म्हणे देवाविण । केला सीण तो मिथ्या ॥३॥
हा संसार फोलपट किंवा व्यर्थ आहे, यामध्ये केवळ भगवंत हेच एकमेव सत्य सार आहे. मी हे माझ्या मनाला आणि सोबतच सर्व लोकांना समजावून सांगत आहे. सर्व ऐहिक वासना सोडून देऊन विठ्ठलाचे नाव घ्यावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाशिवाय केलेला इतर सर्व त्रास व्यर्थ आहे.
॥ अभंग २७२४ ॥ अभंग रचना
सुधारसें ओलावली । रसना धाली न धाय ॥१॥
कळों नये जाली धणी । नारायणीं पूर्णता ॥ध्रु.॥
आवडे तें तें च यासी । ब्रम्हरसीं निरसें ॥२॥
तुका म्हणे बहुतां परी । करूनि करीं सेवन ॥३॥
माझी जीभ हरिनामाच्या अमृतात भिजली आहे आणि नामस्मरण करूनही तिची तृप्ती होतच नाही. नारायणाच्या भक्तीमध्ये इतकी पूर्णता आहे की तिची तृप्ती शब्दांत सांगता येत नाही. ब्रह्मरसाचे सेवन केल्यावर जगातील इतर सर्व आवडत्या गोष्टी निरस वाटू लागतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी वेगवेगळ्या प्रकारे या भक्तीरसाचे निरंतर सेवन करतो.
॥ अभंग २७२५ ॥ अभंग रचना
असंतीं कांटाळा हा नव्हे मत्सर । ब्रम्ह तें विकारविरहित ॥१॥
तरि म्हणा त्याग प्रतिपादलासे । अनादि हा असे वैराकार ॥ध्रु.॥
सिजलें हिरवें एका नांवें धान्य । सेवनापें भिन्न निवडे तें ॥२॥
तुका म्हणे भूतीं साक्ष नारायण । अवगुणीं दंडण गुणीं पुजा ॥३॥
दुर्जनांचा किंवा वाईट गोष्टींचा कंटाळा करणे म्हणजे मत्सर नव्हे, कारण ब्रह्म हे विकारांपासून मुक्त असते. शास्त्रात जो त्याग सांगितला आहे, तो वाईट प्रवृत्तींचा त्याग करण्यासाठीच आहे. जसे पिकलेले आणि कच्चे धान्य दोन्ही धान्यच असले तरी खाण्यासाठी वेगळे केले जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व भूतांमध्ये नारायण असला तरी दुर्गुणी माणसाला दंड आणि गुणी माणसाची पूजाच केली पाहिजे.
॥ अभंग २७२६ ॥ अभंग रचना
आपुलें आपण जाणावें स्वहित । जेणें राहे चित्त समाधान ॥१॥
बहुरंगें माया असे विखरली । कुंटित चि चाली होतां बरी ॥ध्रु.॥
पूजा ते अबोला चित्तीच्या प्रकारीं । भाव विश्वंभरीं समर्पावा ॥२॥
तुका म्हणे गेला फिटोनियां भेव । मग होतो देव मनाचा चि ॥३॥
आपले स्वतःचे हित कशात आहे हे प्रत्येकाने ओळखले पाहिजे, ज्यामुळे मनाला खरी शांतता मिळेल. ही माया अनेक रंगांत पसरलेली आहे, तिची वाट थांबलेलीच बरी. शांत राहून मौन पाळणे आणि आपला भाव त्या परमेश्वराला अर्पण करणे हीच खरी पूजा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा मनातील भीती निघून जाते, तेव्हा आपले मन स्वतःच देवस्वरूप होते.
॥ अभंग २७२७ ॥ अभंग रचना
असोनि न कीजे अलिप्त अहंकारें । उगी च या भारें कुंथाकुंथी ॥१॥
धांवा सोडवणें वेगीं लवकरी । मी तों जालों हरी शक्तिहीन ॥ध्रु.॥
भ्रमल्यानें दिसें बांधल्याचेपरी । माझें मजवरी वाहोनियां ॥२॥
तुका म्हणे धांव घेतलीसे सोईं । आतां पुढें येई लवकरी ॥३॥
अहंकारामुळे माणूस संसारात अडकतो आणि अलिप्त राहू शकत नाही, नाहक अहंकाराचे ओझे वाहून दुःखी होतो. हे हरी, मी आता पूर्णपणे शक्तिहीन झालो आहे, तू लवकर धावून ये आणि माझी यातून सुटका कर. भ्रमात पडल्यामुळे माणूस स्वतःला बांधल्यासारखे मानतो आणि स्वतःचे ओझे स्वतःवरच घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझा मार्ग धरला आहे, आता तू लवकर समोर ये.
॥ अभंग २७२८ ॥ अभंग रचना
आपुल्याचा भोत चाटी । मारी करंटीं पारिख्या ॥१॥
ऐसें जन भुललें देवा । मिथ्या हेवा वाढवी ॥ध्रु.॥
गळ गिळी आविसें मासा । प्राण आशा घेतला ॥२॥
तुका म्हणे बोकडमोहो । धरी पहा हो खाटिक ॥३॥
लोक आपल्या माणसांचे लाड करतात आणि दुसऱ्यांना मात्र दूर लोटतात किंवा मारतात. लोक देवाच्या भक्तीला विसरून या खोट्या मोहात पडले आहेत. आमिषाला भुलून मासा गळ गिळतो आणि आपला प्राण गमावतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, खाटीक जसा बोकडाला खाऊ-पिऊ घालून मोहात पाडतो आणि शेवटी कापतो, तशीच अवस्था विषयांत अडकलेल्या जीवाची होते.
॥ अभंग २७२९ ॥ अभंग रचना
विषय तो मरणसंगीं । नेणे सुटिका अभागी ॥१॥
शास्त्राचा केला लुंडा । तोंडीं पाडियेला धोंडा ॥ध्रु.॥
अगदीं मोक्ष नाहीं ठावा । काय सांगावें गाढवा ॥२॥
तुका म्हणे ग्यानगड । सुखें देवा पावेना नाड ॥३॥
विषयांचा उपभोग हा अंती मृत्यूसारखाच आहे, पण अभागी माणसाला यातून सुटका कशी करून घ्यावी हे कळत नाही. केवळ शास्त्रांची पोपटपंची करणाऱ्यांच्या तोंडावर जणू धोंडाच पडला आहे, कारण त्यांना मोक्ष काय आहे हे माहीतच नाही. अशा अडाणी माणसाला काय सांगावे? तुकाराम महाराज म्हणतात, निव्वळ कोरड्या ज्ञानाच्या बढाईने देवाची प्राप्ती होत नाही.
॥ अभंग २७३० ॥ अभंग रचना
मी च विखळ मी च विखळ । येर सकळ बहु बरें ॥१॥
पाहिजे हें क्षमा केलें । येणें बोलें विनवणी ॥ध्रु.॥
मी च माझें मी च माझें । जालें ओझें अन्याय ॥२॥
आधीं आंचवला आधीं आंचवला । तुका जाला निमनुष्य ॥३॥
मीच सर्वात दुष्ट आणि वाईट आहे, बाकी सर्व लोक खूप चांगले आहेत. माझ्या या अपराधांना देवाने क्षमा करावी, हीच माझी नम्र विनंती आहे. माझे-माझे करण्याच्या अहंकाराचे माझ्यावर मोठे ओझे झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझ्या अहंकाराला सोडून दिल्यामुळे आता पूर्णपणे निरिच्छ झालो आहे.
॥ अभंग २७३१ ॥ अभंग रचना
येणें जाणें तरी । राहे देव कृपा करी ॥१॥
ऐसें तंव पुण्य नाहीं । पाहातां माझे गांठी कांहीं ॥ध्रु.॥
भय निवारिता कोण वेगळा अनंता ॥२॥
तुका म्हणे वारे भोग । वारी तरी पांडुरंग ॥३॥
देवाने कृपा केली तरच जन्मामृत्यूचे फेरे थांबतील. पण माझ्या गाठीशी तसे कोणतेही मोठे पुण्य दिसत नाही. या अनंत परमेश्वराशिवाय माझे भीतीपासून रक्षण करणारा दुसरा कोण आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे पूर्वसंचिताचे भोग तोच दूर करू शकतो, पांडुरंगच माझे संकट निवारू शकतो.
॥ अभंग २७३२ ॥ अभंग रचना
भल्याचें कारण सांगावें स्वहित । जैसी कळे नीत आपणासी ॥१॥
परी आम्ही असों एकाचिये हातीं । नाचवितो चित्ती त्याचें तैसें ॥ध्रु.॥
वाट सांगे त्याच्या पुण्या नाहीं पार । होती उपकार अगणित ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही बहु कृपावंत । आपुलें उचित केलें संतीं ॥३॥
चांगल्या माणसाला त्याचे हित कशात आहे हे सांगावे, जेणेकरून त्याला योग्य नीती कळेल. परंतु आम्ही तर त्या एका पांडुरंगाच्या हातात आहोत, तो जसे नाचवेल तसे आमचे मन नाचते. दुसऱ्याला योग्य वाट दाखवणाऱ्याच्या पुण्याला सीमा नसते, त्याचे अगणित उपकार होतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे संत सज्जन अत्यंत कृपावंत आहेत, त्यांनी माझे हित केले आहे.
॥ अभंग २७३३ ॥ अभंग रचना
लावूनियां पुष्टी पोरें । आणि करकर कथेमाजी ॥१॥
पडा पायां करा विनंती । दवडा हातीं धरोनियां ॥ध्रु.॥
कुर्वाळूनि बैसे मोहें । प्रेम कां हे नासीतसे ॥२॥
तुका म्हणे वाटे चित्ती । करा फजित म्हणऊनि ॥३॥
हरिकथेच्या वेळी लहान मुलांना आणून गोंधळ घालणे योग्य नाही. अशा लोकांना पाया पडून विनंती करा किंवा हाताला धरून कथेच्या बाहेर घालवा. मोहापोटी लहान मुलांना कुरवाळत बसून भक्तीचे प्रेम का नष्ट करता? तुकाराम महाराज म्हणतात, कथेमध्ये अडथळा आणणाऱ्यांची फजिती केली पाहिजे.
॥ अभंग २७३४ ॥ अभंग रचना
पुण्य उभें राहो आतां । संताचें याकारणें ॥१॥
पंढरीचे लागा वाटे । सखा भेटे विठ्ठल ॥ध्रु.॥
संकल्प हे यावे फळा । कळवळा बहुतांचा ॥२॥
तुका म्हणे होऊनि क्षमा । पुरुषोत्तमा अपराध ॥३॥
संतांच्या कृपेमुळे आता आमचे पुण्य फळास आले आहे. पंढरपूरच्या वाटेला लागा, तिथे आपला सखा विठ्ठल भेटेल. भक्तांचा कळवळा आणि संकल्पाचे फळ आता नक्कीच मिळेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पुरुषोत्तमा, आमचे सर्व अपराध क्षमा कर.
॥ अभंग २७३५ ॥ अभंग रचना
आइकिली मात । पुरविले मनोरथ ॥ प्रेम वाढविलें देवा । बरवी घेऊनियां सेवा ॥ध्रु.॥
केली विनवणी । तैसी पुरविली धणी ॥२॥
तुका म्हणे काया । रसा कुरोंडी वरोनियां ॥३॥
देवा, तू माझी हाक ऐकलीस आणि माझे सर्व मनोरथ पूर्ण केलेस. माझी सेवा स्वीकारून तू माझ्या मनातील प्रेम आणखी वाढवले आहेस. मी जशी विनंती केली होती, तशी तू माझी इच्छा पूर्ण केलीस. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझी काया आणि मन या भक्तीच्या रसावरून ओवाळून टाकतो.
॥ अभंग २७३६ ॥ अभंग रचना
संतांची स्तुति ते दर्शनाच्या योगें । पडिल्या प्रसंगें ऐसी कीजें ॥१॥
संकल्प ते सदा स्वामीचे चि चित्ती । फाकों नये वृत्ति अखंडित ॥ध्रु.॥
दास्यत्व तें असे एकविध नांवें । उरों नये जीवें भिन्नत्वासी ॥२॥
निज बीजा येथें तुका अधिकारी । पाहिजे तें पेरी तये वेळे ॥३॥
संतांचे दर्शन होताच प्रसंगास अनुरूप अशी त्यांची स्तुती करावी. आपल्या मनात नेहमी मालकाचा किंवा देवाचाच संकल्प असावा, आपली वृत्ती भक्तीपासून विचलीत होऊ नये. दास्यत्व हे निष्ठावंत असावे, मनात कोणताही दुजाभाव उरू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, या नामबीजाचा अधिकार माझ्याकडे आहे, योग्य वेळी मी ते पेरीन.
॥ अभंग २७३७ ॥ अभंग रचना
सेजेचा एकांत आगीपाशीं कळे । झांकिलिया डोळे अधःपात ॥१॥
राहो अथवा मग जळो अगीमधीं । निवाडु तो आधीं होऊनि गेला ॥ध्रु.॥
भेणें झडपणी नाहीं येथें दुजें । पादरधिटा ओझें हतियारें ॥२॥
तुका म्हणे मज नाहीं जी भरवसा । तोवरि सहसा निवाडु तो ॥३॥
अग्नीच्या जवळ गेल्यावरच एकांताचे गांभीर्य कळते; डोळे झाकून गप्प बसले तर अधःपात होतो. अग्नीत जळून खाक होवो वा न होवो, निर्णय आधीच झालेला असतो. भित्र्या माणसाला शस्त्रांचे ओझेही सांभाळता येत नाही, त्याला भयानेच ग्रासलेले असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत पूर्ण भरवसा येत नाही, तोपर्यंत कोणता ही अंतिम निर्णय घाईने घेऊ नये.
॥ अभंग २७३८ ॥ अभंग रचना
न सरे भांडार । भरलें वेचितां अपार ॥१॥
मवित्याचें पोट भरे । पुढिलासी पुढें उरे ॥ध्रु.॥
कारणापुरता लाहो आपुलाल्या हिता ॥२॥
तुका म्हणे देवा । पुढें केला चाले हेवा ॥३॥
देवाचे हे नामस्मरण आणि भक्तीचे भांडार अपार भरलेले आहे, ते कितीही वापरले तरी संपत नाही. मापणाऱ्याचे पोट भरते आणि येणाऱ्या पुढील पिढ्यांसाठीही ते उरतेच. प्रत्येकाने आपापल्या हितापुरता याचा लाभ घ्यावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या भक्तीचा हा व्यवहार असाच अखंड चालत राहतो.
॥ अभंग २७३९ ॥ अभंग रचना
तरी हांव केली अमुपा व्यापारें । व्हावें एकसरें धनवंत ॥१॥
जालों हरिदास शूरत्वाच्या नेमें । जालीं ठावीं वर्में पुढिलांची ॥ध्रु.॥
जनावेगळें हें असे अभिन्नव । बळी दिला जीव म्हणऊनि ॥२॥
तुका म्हणे तरी लागलों विल्हेसी । चालतिया दिसीं स्वामी ॠणी ॥३॥
मी भक्तीचा असा मोठा व्यापार केला की एकाच वेळी नामधनाने श्रीमंत व्हावे. मी शूराच्या नियमाने हरिदास झालो आहे आणि मला संतांची सर्व मर्मे कळाली आहेत. मी माझा जीव देवाला अर्पण केल्यामुळे हे जगावेगळे नवल घडले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी योग्य मार्गाला लागलो आहे आणि माझा मालक असलेला पांडुरंग माझ्या भक्तीचा ऋणी झाला आहे.
॥ अभंग २७४० ॥ अभंग रचना
कोण दुजें हरी सीण । शरण दीन आल्याचा ॥१॥
तुम्हांविण जगदीशा । उदार ठसा त्रिभुवनीं ॥ध्रु.॥
कोण ऐसें वारी पाप । हरी ताप जन्माचा ॥२॥
तुका म्हणे धांव घाली । कोण चाली मनाचे ॥३॥
दीन होऊन शरणागत आलेल्या भक्ताचा श्रम आणि दुःख दूर करणारा तुझ्याशिवाय दुसरा कोण आहे? हे जगदीशा, तिन्ही लोकांत तुझ्यासारखा उदार आणि दाता दुसरा कोणी नाही. आमचे पाप आणि जन्माचा ताप दूर करणारा तुझ्याशिवाय कोण असू शकतो? तुकाराम महाराज म्हणतात, मनाच्या एका हाकेवर धावून येणारा पांडुरंगच आहे.
॥ अभंग २७४१ ॥ अभंग रचना
ग्रंथाचे अर्थ नेणती हे खळ । बहु अनर्गळ जाले विषयीं ॥१॥
नाहीं भेदू म्हुण भलतें चि आचरे । मोकळा विचरे मनासवें ॥२॥
तुका म्हणे विषा नांव तें अमृत । पापपुण्या भीत नाहीं नष्ट ॥३॥
दुष्ट लोकांना ग्रंथांचे खरे अर्थ समजत नाहीत, ते विषयात आणि वासनेत वाहवत जातात. देव आणि जगात भेद नाही असे सांगून ते वाटेल तसे स्वैराचाराने वागतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, असे दुष्ट लोक विषाला अमृत म्हणतात आणि पाप-पुण्याला अजिबात भजत नाहीत.
॥ अभंग २७४२ ॥ अभंग रचना
कायावाचामनें जाला विष्णुदास । काम क्रोध त्यास बाधीतना ॥१॥
विश्वास तो करी स्वामीवरी सत्ता । सकळ भोगिता होय त्याचें ॥२॥
तुका म्हणे चित्त करावें निर्मळ । येऊनि गोपाळ राहे तेथें ॥३॥
जो काया, वाचा आणि मनाने भगवंताचा दास होतो, त्याला काम आणि क्रोध बाधा करू शकत नाहीत. तो आपल्या मालकावर पूर्ण विश्वास ठेवतो आणि सर्व सुखांचा भोक्ता होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपले चित्त नेहमी निर्मळ ठेवावे, म्हणजे तिथे गोपाळ स्वतः येऊन राहतो.
॥ अभंग २७४३ ॥ अभंग रचना
याती हीन मति हीन कर्म हीन माझें । सांडोनियां सर्व लज्जा शरण आलों तुज ॥१॥
येई गा तूं मायबापा पंढरीच्या राया । तुजविण सीण जाला क्षीण जाली काया ॥ध्रु.॥
दिनानाथ दीनबंधू नाम तुज साजे । पतितपावन नाम ऐसी ब्रीदावळी गाजे॥२॥
विटेवरि वीट उभा कटावरी कर । तुका म्हणे हें चि आम्हां ध्यान निरंतर ॥३॥
माझी जात, बुद्धी आणि कर्मे सर्व हीन आहेत, तरीही मी सर्व लाज बाजूला सारून तुला शरण आलो आहे. हे पंढरीच्या राया, तू ये; तुझ्याशिवाय माझा देह क्षीण झाला आहे. तुला दीनानाथ आणि पतितपावन ही नावे शोभून दिसतात. कटेवर हात ठेवून विटेवर उभा असलेला पांडुरंग हेच आमचे अखंड ध्यान आहे.
॥ अभंग २७४४ ॥ अभंग रचना
गंगा आली आम्हांवरि । संतपाउलें साजिरीं ॥१॥
तेथें करीन मी अंघोळी । उडे चरणरजधुळी । येती तीर्थावळी । पर्वकाळ सकळ ॥ध्रु.॥
पाप पळालें जळालें । भवदुःख दुरावलें॥२॥
तुका म्हणे धन्य जालों । सप्तसागरांत न्हालों ॥३॥
संतांची सुंदर पावले आमच्या घरी येणे म्हणजे प्रत्यक्ष गंगाच आमच्यावर प्रकट होण्यासारखे आहे. संतांच्या पायांची धुळ अंगावर उडेल तिथे मी स्नान करेन, कारण तेथे सर्व तीर्थे एकत्र येतात. यामुळे आमची सर्व पापे जळून गेली आणि संसाराचे दुःख दूर झाले. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांच्या संगतीमुळे मी धन्य झालो, जणू सात समुद्रांत स्नान केले.
॥ अभंग २७४५ ॥ अभंग रचना
पोटासाठीं खटपट करिसी अवघा वीळ । राम राम म्हणतां तुझी बसली दांतखीळ ॥१॥
हरिचें नाम कदाकाळीं कां रे नये वाचे । म्हणतां राम राम तुझ्या बाचें काय वेचें ॥ध्रु.॥
द्रव्याचिया आशा तुजला दाही दिशा न पुरती । कीर्तनासी जातां तुझी जड झाली माती ॥२॥
तुका म्हणे ऐशा जीवा काय करूं आता । राम राम न म्हणे त्याचा गाढव मातापिता ॥३॥
तू पोटासाठी दिवसभर खटपट करतोस, पण राम नाम म्हणताना तुझी दातखीळ बसते का? मुखाने हरिनामाचा उच्चार करायला तुझ्या बापाचे काय खर्च होते? पैशाच्या आशेने तू दाही दिशांना धावतोस, पण हरिकीर्तनाला जायला तुझी बुद्धी जड होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा देवाला विसरलेल्या जीवाचे काय करावे?
॥ अभंग २७४६ ॥ अभंग रचना
आम्हां सुकाळ सुखाचा । जवळी हाट पंढरीचा । सादाविती वाचा । रामनामें वैष्णव ॥१॥
घ्या रे आपुलाल्या परी । नका ठेवूं कांही उरी । ओसरतां भरी । तोंडवरी अंबर ॥ध्रु.॥
वाहे बंदर द्वारका । खेप आली पुंडलिका । उभे चि विकिलें एका । सनकादिकां सांपडलें ॥२॥
धन्य धन्य हे भूमंडळी । प्रगटली नामावळी । घेती जीं दुबळीं । तीं आगळीं सदैव ॥३॥
माप आपुलेनि हातें । कोणी नाहीं निवारितें । पैस करूनि चित्ती । घ्यावें हितें आपुलिया ॥४॥
नाहीं वाटितां सरलें । आहे तैसें चि भरलें । तुका म्हणे गेलें । वांयांविण न घेतां ॥५॥
आमच्यासाठी सुखाचा सुकाळ झाला आहे, कारण पंढरपूरची बाजारपेठ अगदी जवळ आहे आणि तिथे वैष्णव रामनामाने हाक मारत आहेत. जितके घेता येईल तितके हरिनाम लुटा, मनात काहीही बाकी ठेवू नका. द्वारका आणि पंढरीचा हा भक्तीचा व्यापार पुंडलिकाने आणला आहे. या पृथ्वीतलावर नामाची ही गंगा प्रगट झाली आहे, जे दुबळे लोक हे नाव घेतात ते सदैव भाग्यवान ठरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नाम जितके वाटले तरी संपत नाही, ते अपार भरलेले आहे; ते न घेणारा माणूस व्यर्थ वाया जातो.
॥ अभंग २७४७ ॥ अभंग रचना
चुकलिया ताळा । वाती घालुनि बैसे डोळां ॥१॥
तैसें जागें करीं चित्ता । कांहीं आपुलिया हिता ॥ध्रु.॥
निक्षेपिलें धन । तेथें गुंतलेसे मन ॥२॥
नाशिवंतासाटीं । तुका म्हणे करिसी आटी ॥३॥
गाढ झोप लागल्यावर जसे डोळ्यात वाती घालून लोक जागे राहतात, तसेच तू तुझ्या चित्ताला स्वतःच्या हितासाठी जागे कर. तुझे मन ज्या नाशिवंत धनात गुंतले आहे, ते शेवटी नष्ट होणार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, नाशिवंत गोष्टींसाठी तू नाहक त्रास का करून घेतोस?
॥ अभंग २७४८ ॥ अभंग रचना
करूनि जतन । कोणा कामा आलें धन ॥१ ॥
ऐसें जाणतां जाणतां । कां रे होतोसी नेणता ॥ध्रु.॥
प्रिया पुत्र बंधु । नाहीं तुज यांशीं संबंधु ॥२॥
तुका म्हणे एका । हरीविण नाहीं सखा ॥३॥
साठवून ठेवलेले धन शेवटी कोणाच्या कामाला आले आहे का? हे सर्व ठाऊक असूनही तू अजाण का बनतोस? तुझी पत्नी, मुले आणि भाऊ यांपैकी कोणीही अंती तुझ्यासोबत येणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, एका हरीशिवाय तुझा खरा सखा कोणीही नाही.
॥ अभंग २७४९ ॥ अभंग रचना
आम्हीं देतों हाका । कां रे जालासी तूं मुका ॥१॥
न बोलसी नारायणा । कळलासी क्रियाहीना ॥ध्रु.॥
आधीं करूं चौघाचार। मग सांडूं भीडभार ॥२॥
तुका म्हणे सेवटीं । तुम्हां आम्हां घालूं तुटी ॥३॥
हे नारायणा, आम्ही तुला इतक्या हाका मारत आहोत, तरी तू मुका का झाला आहेस? तू आमच्याशी बोलत नाहीस, त्यामुळे तुझी खरी रीत आम्हाला कळाली आहे. आधी आम्ही चार लोकांसारखा शिष्टाचार करू, पण तरीही तू ऐकले नाहीस तर सर्व भीडभाड सोडून देऊ. तुकाराम महाराज म्हणतात, शेवटी तुझ्या-माझ्यात कायमची तुटी होईल.
॥ अभंग २७५० ॥ अभंग रचना
नव्हे भिडा हें कारण । जाणे करूं ऐसे जन ॥१॥
जों जों धरावा लौकिक । रडवितोसी आणीक ॥ध्रु.॥
चाल जाऊं संतांपुढें । ते हें निवडिती रोकडें ॥२॥
तुका म्हणे तूं निर्लज्ज । आम्हां रोकडी गरज ॥३॥
लोक भीडभाड ठेवतात म्हणूनच तू त्यांना त्रास देतोस. आम्ही जितका लौकिक लोकलाजेचा विचार करतो, तितका तू आम्हाला जास्त रडवतोस. चल, आपण संतांच्या समोर जाऊया, तेच काय तो रोखठोक न्याय करतील. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू निर्लज्ज आहेस, पण आम्हाला तुझी खरी आणि रोख गरज आहे.
॥ अभंग २७५१ ॥ अभंग रचना
बहु होता भला । परि ये रांडेनें नासिला ॥१॥
बहु शिकला रंग चाळे । खरें खोटें इचे वेळे ॥ध्रु.॥
नव्हतें आळवितें कोणी । इनें केला जगॠणी ॥२॥
ज्याचे त्यासी नेदी देऊं । तुका म्हणे धांवे खाऊं ॥३॥
माणूस मूलतः खूप चांगला असतो, पण या मायेने त्याला पूर्णपणे बिघडवले आहे. या मायेच्या प्रभावामुळे माणूस अनेक खोटे चाळे आणि नाटक शिकतो. या मायेने संपूर्ण जगाला तिच्या ऋणात बांधून ठेवले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ही माया माणसाला स्वतःचे आत्महित साधू देत नाही आणि त्याला सतत खाऊन टाकायला धावते.
॥ अभंग २७५२ ॥ अभंग रचना
काय करावें तें आतां । जालें नयेसें बोलतां ॥१॥
नाहीं दोघांचिये हातीं । गांठी घालावी एकांतीं ॥ध्रु.॥
होय आपुलें काज । तों हे भीड सांडूं लाज ॥२॥
तुका म्हणे देवा । आधीं निवडूं हा गोवा ॥३॥
आता काय करावे हे समजत नाही, परिस्थिती अशी झाली आहे की बोलताही येत नाही. आपण दोघांनी एकांतात बसून हा गुंता सोडवला पाहिजे. आपले काम पूर्ण होईपर्यंत लोकलाज सोडून दिली पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आधी आपल्यातील हा गुंता सोडवून घेऊया.
॥ अभंग २७५३ ॥ अभंग रचना
केली सलगी तोंडपिटी । आम्ही लडिवाळें धाकुटीं ॥१॥
न बोलावें तें चि आलें । देवा पाहिजे साहिलें ॥ध्रु.॥
अवघ्यांमध्यें एक वेडें । तें चि खेळविती कोडें ॥२॥
तुका म्हणे मायबापा । मजवरि कोपों नका ॥३॥
आम्ही तुझी लहान लडिवाळ मुले आहोत, म्हणूनच हक्काने तुझ्याशी जास्त बोललो आणि सलगी केली. जे बोलायला नको होते तेही बोलून गेलो, पण हे देवा, तू ते सहन केले पाहिजेस. सर्व शहाण्यांमध्ये एखादे वेडे मूल असते, त्यालाच सगळे कौतुकाने खेळवतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माझ्या मायबापा देवा, माझ्यावर रागवू नकोस.
॥ अभंग २७५४ ॥ अभंग रचना
शिकवूनि बोल । केलें कवतुक नवल ॥१॥
आपणियां रंजविलें । बापें माझिया विठ्ठलें ॥ध्रु.॥
हातीं प्रेमाचें भातुकें । आम्हां देऊनियां निकें ॥२॥
तुका करी टाहो । पाहे रखुमाईंचा नाहो ॥३॥
माझ्या विठ्ठल बापाने मला स्वतःच शब्द शिकवून माझ्याकडून हे कौतुक करून घेतले आहे. त्याने माझ्या हातात प्रेमाची खाऊ दिली आहे आणि मला आनंद दिला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी पांडुरंगाचा टाहो फोडत आहे आणि रखुमाईचा पती असलेला विठ्ठल माझ्याकडे पाहत आहे.
॥ अभंग २७५५ ॥ अभंग रचना
तेथें सुखाची वसति । गाती वैष्णव नाचती । पताका झळकती । गर्जती हरिनामें ॥१॥
दोषा जाली घेघेमारी । पळती भरले दिशा चारी । न येती माघारीं । नाहीं उरी परताया ॥ध्रु.॥
विसरोनि देवपणा । उभा पंढरीचा राणा । विटोनि निर्गुणा । रूप धरिलें गोजिरें ॥२॥
पोट सेवितां न धाये । भूक भुकेली च राहे । तुका म्हणे पाहे । कोण आस या मुक्तीची ॥३॥
जिथे वैष्णव हरिनामाच्या गर्जनेत गातात आणि नाचतात, जिथे भक्तीच्या पताका झळकतात, तिथेच खऱ्या सुखाची वस्ती असते. तिथे सर्व दोषांची पळापळ होते आणि पापे चारी दिशांना पळून जातात. पंढरीचा राजा पांडुरंग स्वतःचे देवपण विसरून, निर्गुणाचा वीट येऊन हे सगुणाचे सुंदर रूप घेऊन उभा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सुख अनुभवताना तृप्तीच होत नाही, मग अशा वेळी मुक्तीची आशा कोण करेल?
॥ अभंग २७५६ ॥ अभंग रचना
शूद्रवंशी जन्मलों । म्हणोनि दंभें मोकलिलों ॥१॥
अरे तूं चि माझा आतां । मायबाप पंढरीनाथा ॥ध्रु.॥
घोकाया अक्षर । मज नाहीं अधिकार ॥२॥
सर्वभावें दीन । तुका म्हणे यातिहीन ॥३॥
मी शूद्र कुळात जन्माला आलो, त्यामुळे मला कोणत्याही धार्मिक दंभाचा आश्रय उरला नाही. पण हे पंढरीनाथा, आता तूच माझा एकमेव मायबाप आहेस. मला वेदांचे शब्द किंवा अक्षरे घोकण्याचा अधिकार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी सर्व भावाने दीन आणि हीन जातीचा तुझा दास आहे.
॥ अभंग २७५७ ॥ अभंग रचना
वेडें वांकडें गाईंन । परि मी तुझा चि म्हणवीन॥१॥
मज तारीं दिनानाथा । ब्रीदें साच करीं आता ॥ध्रु.॥
केल्या अपराधांच्या राशीं । म्हणऊनि आलों तुजपाशीं ॥२॥
तुका म्हणे मज तारीं । सांडीं ब्रीद नाहींतरी ॥३॥
मी कसेही वेडेवाकडे गाईन, पण स्वतःला तुझाच म्हणवून घेईन. हे दीनानाथा, तू माझे रक्षण कर आणि तुझे पतितपावन हे ब्रीद खरे करून दाखव. मी अपराधांच्या राशी केल्या आहेत म्हणूनच तुझ्या शरण आलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, एकतर माझा उद्धार कर, नाहीतर तुझे पतितपावनाचे ब्रीद सोडून दे.
॥ अभंग २७५८ ॥ अभंग रचना
हरिभक्त माझे जिवलग सोइरे । हृदयीं पाउले धरिन त्यांचे ॥१॥
अंतकाळीं येती माझ्या सोडवणे । मस्तक बैसणें देइन त्यांसी ॥ध्रु.॥
आणिक सोइरे सज्जन वो कोणी । वैष्णवांवांचोनि नाहीं मज ॥२॥
देइन आळिंगण धरीन चरण । संवसारसीण नासे तेणें ॥३॥
कंठीं तुळशीमाळा नामाचे धारक । ते माझे तारक भवनदीचे ॥४॥
तयांचे चरणीं घालीन मी मिठी । चाड हे वैकुंठीं नाहीं मज ॥५॥
अळसें दंभें भावें हरिचें नाम गाती । ते माझे सांगाती परलोकींचे ॥६॥
कायावाचामनें देइन क्षेम त्यासी । चाड जीवित्वासी नाहीं मज ॥७॥
हरिचें नाम मज म्हणविती कोणी । तया सुखा धणी धणी वरी ॥८॥
तुका म्हणे तया उपकारें बांधलों । म्हणऊनि आलों शरण संतां ॥९॥
हरीचे भक्त हेच माझे खरे जिवलग सोयरे आहेत, मी त्यांची पावले माझ्या हृदयात धरीन. अंतकाळी तेच माझी सुटका करायला येतील, त्यांच्या पायांसाठी मी माझे मस्तक देईन. वैष्णवांशिवाय माझे दुसरे कोणतेही सोयरे किंवा नातेवाईक नाहीत. मी त्यांच्या चरणांना मिठी मारीन आणि त्यांना आलिंगन देईन, ज्यामुळे संसाराचा त्रास नष्ट होईल. ज्यांच्या गळ्यात तुळशीची माळ आहे आणि जे हरिनामाचे धारक आहेत, तेच मला या संसाररुपी नदीतून तारून नेतील. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी अशा संतांच्या उपकाराने बांधला गेलो आहे म्हणूनच संतांना शरण आलो आहे.
॥ अभंग २७५९ ॥ अभंग रचना
लटिका तो प्रपंच एक हरि साचा । हरिविण आहाच सर्व इंद्रियें ॥१॥
लटिकें तें मौन्य भ्रमाचें स्वप्न । हरिविण ध्यान नश्वर आहे ॥ध्रु.॥
लटिकिया विपत्ति हरिविण करिती । हरि नाहीं चित्ती तो शव जाणा ॥२॥
तुका म्हणे हरि हें धरिसी निर्धारीं । तरीं तूं झडकरी जासी वैकुंठा ॥३॥
हा प्रपंच खोटा आहे, केवळ एक हरीच सत्य आहे; हरीशिवाय सर्व इंद्रियांचे भोग व्यर्थ आहेत. हरीशिवाय धरलेले मौन किंवा केलेले ध्यान हे केवळ भ्रमाचे स्वप्न आणि नश्वर आहे. ज्याच्या मनात हरी नाही, तो जिवंत असूनही प्रेतासारखा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर तू मनापासून हरिनामाचा निर्धार धरलास, तर तू लगेच वैकुंठाला जाशील.
॥ अभंग २७६० ॥ अभंग रचना
सर्वस्वा मुकावें तेणें हरीसी जिंकावें । अर्थ प्राण जीवें देहत्याग ॥१॥
मोह ममता माया चाड नाहीं चिंता । विषयकंदुवेथा जाळूनियां ॥ध्रु.॥
लोकलज्जा दंभ आणि अहंकार । करूनि मत्सर देशधडी ॥२॥
शांति क्षमा दया सखिया विनउनी । मूळ चक्रपाणी धाडी त्यांसी ॥३॥
तुका म्हणे याती अक्षरें अभिमान । सांडोनिया शरण रिघें संतां ॥४॥
जो स्वतःच्या सर्वस्वाचा त्याग करतो, तोच देवाला प्राप्त करू शकतो. मोह, ममता, माया आणि विषयांचे दुःख जाळून टाकावे. लोकलाज, दंभ, अहंकार आणि मत्सर यांना कायमचे दूर हाकलून द्यावे. शांती, क्षमा आणि दया यांना आपल्या जवळचे सोयरे बनवावे, मग चक्रपाणी हरी स्वतः भेटायला येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपली जात, विद्वत्ता आणि अहंकार सोडून देऊन संतांना शरण जावे.
॥ अभंग २७६१ ॥ अभंग रचना
एकांतांचे सुख देई मज देवा । आघात या जीवा चुकवूनि ॥१॥
ध्यानीं रूप वाचे नाम निरंतर । आपुला विसर पडों नेदीं ॥ध्रु.॥
मायबाळा भेटी सुखाची आवडी । तैशी मज गोडी देई देवा ॥२॥
कीर्ती ऐकोनियां जालों शरणांगत । दासाचें तूं हित करितोसी ॥३॥
तुका म्हणे मी तों दीन पापराशी । घालावें पाठीशी मायबापा ॥४॥
हे देवा, या जीवाला संसारातील आघातांपासून वाचवून मला एकांताचे सुख दे. ध्यानात तुझे रूप आणि वाचेत तुझे नाव सतत असू दे, तुझा विसर मला कधीही पडू देऊ नकोस. आई आणि बाळाच्या भेटीत जसा आनंद असतो, तशीच गोडी मला तुझ्या भक्तीची दे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी पापराशी आणि दीन आहे, हे माझ्या मायबापा देवा, मला तुझ्या पाठीशी घाल.
॥ अभंग २७६२ ॥ अभंग रचना
लटिकें तें ज्ञान लटिकें ते ध्यान । जरि हरिकिर्तन प्रिय नाहीं ॥१॥
लटिकें चि दंभ घातला दुकान । चाळविलें जन पोटासाटीं ॥ध्रु.॥
लटिकें चि केलें वेदपारायण । जरि नाहीं स्फुंदन प्रेम कथे ॥२॥
लटिकें तें तप लटिका तो जप । अळस निद्रा झोप कथाकाळीं ॥३॥
नाम नावडे तो करील बाहेरी । नाहीं त्याची खरी चित्तशुद्धि ॥४॥
जर हरिकीर्तनाची आवड नसेल, तर ते ज्ञान आणि ध्यान दोन्ही खोटे आहे. पोटासाठी दुकान मांडून लोकांना फसवणे हा केवळ दंभ आहे. जर हरिकथेत प्रेमाचा स्फुरण नसेल, तर वेदांचे पारायणही व्यर्थ आहे. कीर्तनाच्या वेळी आळस आणि झोप येत असेल, तर ते तप आणि जप खोटे आहे.
॥ अभंग २७६३ ॥ अभंग रचना
भूतीं भगवद्भाव । मात्रासहित जीव । अद्वैत ठाव । निरंजन एकला ॥१॥
ऐसीं गर्जती पुराणें । वेदवाणी सकळ जन । संत गर्जतील तेणें । अनुभवें निर्भर ॥ध्रु.॥
माझें तुझें हा विकार । निरसतां एकंकार । न लगे कांहीं फार । विचार चि करणें ॥२॥
तुका म्हणे दुजें । हें तों नाहीं सहजें । संकल्पाच्या काजें । आपें आप वाढलें ॥३॥
सर्व प्राणिमात्रांमध्ये भगवंताचा भाव पाहणे आणि सर्वांमध्ये एकच अद्वैत तत्त्व पाहणे हेच पुराणे आणि वेद सांगतात. संतही याच अनुभवाने गर्जना करतात. 'माझे आणि तुझे' हा विकार बाजूला सारला की सर्वत्र एकच परमेश्वर दिसतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जगात मूलतः कोणताही दुजाभाव नाही, तो फक्त माणसाच्या संकल्पांमुळे वाढला आहे.
॥ अभंग २७६४ ॥ अभंग रचना
नेणें काुंफ्कों कान । नाहीं एकांतींचें ज्ञान ॥१॥
तुम्ही आइका हो संत । माझा सादर वृत्तांत ॥ध्रु.॥
नाहीं देखिला तो डोळां । देव दाखवूं सकळां ॥२॥
चिंतनाच्या सुखें । तुका म्हणे नेणें दुःखें ॥३॥
मला कोणाच्या कानात मंत्र फुंकणे किंवा एकांतात गुप्त ज्ञान देणे येत नाही. हे संतांनो, माझा साधा आणि सरळ वृत्तांत ऐका. जो देव डोळ्यांना दिसत नाही, त्याला मी माझ्या भक्तीने सर्वांना दाखवून देईन. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताच्या चिंतनाच्या सुखात मी सर्व दुःखे विसरून गेलो आहे.
॥ अभंग २७६५ ॥ अभंग रचना
त्याग तरी ऐसा करा । अहंकारा दवडावें ॥१॥
मग जैसा तैसा राहें । काय पाहें उरलें तें ॥ध्रु.॥
अंतरींचें विषम गाढें । येऊं पुढें नेदावें ॥२॥
तुका म्हणे शुद्ध मन । समाधान पाहिजे ॥३॥
त्याग करायचा असेल तर सर्वात आधी अहंकाराचा त्याग करा आणि त्याला दूर घालवून द्या. त्यानंतर तू कसाही राहिलास तरी हरकत नाही. मनातील तीव्र विषमता आणि दुजाभाव पुढे येऊ देऊ नका. तुकाराम महाराज म्हणतात, मन शुद्ध असावे आणि अंतःकरणात पूर्ण समाधान असावे.
॥ अभंग २७६६ ॥ अभंग रचना
मातेचिये चित्ती । अवघी बाळकाची व्याप्ति ॥१॥
देह विसरे आपुला । जवळीं घेतां सीण गेला ॥ध्रु.॥
दावी प्रेमभातें । आणि अंगावरि चढतें ॥२॥
तुका संतापुढें । पायीं झोंबे लाडें कोडें ॥३॥
आईच्या मनात नेहमी आपल्या लहान बाळाचाच विचार असतो. बाळाला जवळ घेताच ती स्वतःचा देहभान आणि सर्व थकवा विसरून जाते. ती त्याला प्रेमाने भरवते आणि बाळ तिच्या अंगावर खेळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मीही संतांसमोर लडिवाळपणे त्यांच्या पायांना मिठी मारतो.
॥ अभंग २७६७ ॥ अभंग रचना
कोणा पुण्या फळ आलें । आजि देखिलीं पाउलें ॥१॥
ऐसें नेणें नारायणा । संतीं सांभाळिलें दीना ॥ध्रु.॥
कोण लाभकाळ । दीन आजि मंगळ ॥२॥
तुका म्हणे जाला । लाभ सहज विठ्ठला ॥३॥
आज मला संतांची पावले पाहायला मिळाली, हे कोणत्या पुण्याचे फळ आहे ते समजत नाही. या नारायणाने माझ्यासारख्या दीनाचा सांभाळ केला आहे. आजचा दिवस अत्यंत मंगळ आणि लाभाचा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला सहजपणे विठ्ठलाच्या भक्तीचा मोठा लाभ झाला आहे.
॥ अभंग २७६८ ॥ अभंग रचना
मान इच्छी तो अपमान पावे । अमंगळ सवे अभाग्याची ॥१॥
एकाचिये अंगीं दुजियाचा वास । आशा पुढें नाश सद्धि करी ॥ध्रु.॥
आधीं फळासी कोठें पावों शके । वासनेची भिकेवरी चाली ॥२॥
तुका म्हणे राजहंस ढोरा नांव । काय तया घ्यावें अळंकाराचें ॥३॥
जो माणूस मानाची इच्छा धरतो, त्याला शेवटी अपमानच मिळतो; ही अभाग्याची वाईट सवय असते. मनात भलतीच आशा धरली की अंती नाशच होतो. वासनेच्या मागे लागलेला माणूस कधीही समाधानाच्या फळाला पोहोचू शकत नाही, त्याची अवस्था भिकाऱ्यासारखी होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ढोराला राजहंस नाव दिले तरी त्याला दागिन्यांचे मोल काय कळणार?
॥ अभंग २७६९ ॥ अभंग रचना
संसारापासूनि कैसें सोडविशी । न कळे हृषीकेशी काय जाणें । करितां न सरे अधिक वाट पाहीं ।
तृष्णा देशधडी केलों । भक्तिभजनभाव यांसी नाहीं ठाव । चरणीं तुझ्या अंतरलों ।
मागें पुढें रीग न पुरे चि पाहातां । अवघा अवघीं वेष्टिलों ॥१॥
आतां माझी लाज राखें नारायणा । हीन हीन लीन याचकाची ।
करितां न कळे कांहीं असतील गुण दोष । करीं होळी संचिताची ॥ध्रु.॥
इंद्रियें द्वारें मन धांवे सैरें । नांगवे करितां चि कांहीं । हात पाय कान मुख लिंगस्थान ।
नेत्र घ्राणद्वारें पाहीं । जया जैसी सोय तया तैसें होय। क्षण एक स्थिर नाहीं ।
करिती ताडातोडी ऐसी यांची खोडी । न चले माझें यास कांहीं ॥२॥
शरीरसंबंधु पुत्र पत्नी बंधु । धन लोभ मायावंत । जन लोकपाळ मैत्र हे सकळ ।
सोइरीं सज्जनें बहुतें । नाना कर्म डाय करिती उपाय । बुडावया घातपातें ।
तुका म्हणे हरी राखे भलत्या परी । आम्ही तुझीं शरणागतें ॥३॥
हे हृषीकेशी देवा, तू मला या संसारातून कसे सोडवशील हे मला कळत नाही. माझी तृष्णा संपत नाही आणि भक्ती-भजनाला मनात जागा उरली नाही, त्यामुळे मी तुझ्या चरणांपासून दुरावलो आहे. मी चारी बाजूंनी संसाराच्या पाशात वेढलो गेलो आहे. हे नारायणा, मी अत्यंत हीन आणि लीन होऊन तुझी याचना करत आहे, माझी लाज राख आणि माझ्या संचिताची होळी कर. माझी इंद्रिये आणि मन सैरावैरा धावत आहेत, ती क्षणभरही स्थिर राहत नाहीत. माझे हात, पाय, डोळे, कान हे सगळे मला खेचत आहेत. माझे नातेवाईक, धन, आणि मित्र हे सगळे मला संसारात बुडवण्याचेच उपाय करत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, आम्ही तुझे शरणागत आहोत, तू कोणत्याही प्रकारे आमचे रक्षण कर.
॥ अभंग २७७० ॥ अभंग रचना
नाम घेतां उठाउठीं । होय संसारासी तुटी ॥१॥
ऐसा लाभ बांधा गांठी । विठ्ठलपायीं पडे मिठी ॥ध्रु.॥
नामापरतें साधन नाहीं । जें तूं करिशी आणिक कांहीं ॥२॥
हाकारोनि सांगे तुका । नाम घेतां राहों नका ॥३॥
भगवंताचे नाव घेताच तात्काळ संसाराच्या दोषांची तुटी होते. विठ्ठलाच्या पायांना मिठी मारून हा मोठा लाभ कायमचा गाठीशी बांधून घ्या. हरिनामापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे कोणतेही साधन नाही. तुकाराम महाराज मोठ्याने हाक मारून सांगतात की, नामस्मरण करायचे सोडू नका.
॥ अभंग २७७१ ॥ अभंग रचना
प्राण समर्पिला आम्ही । आतां उशीर कां स्वामी ॥१॥
माझें फेडावें उसणें । भार न मना या ॠणें ॥ध्रु.॥
जाला कंठस्फोट । जवळी पातलों निकट ॥२॥
तुका म्हणे सेवा । कैसी बरी वाटे देवा ॥३॥
आम्ही आमचा प्राणच तुला अर्पण केला आहे, मग हे स्वामी, आता भेटायला उशीर का करत आहेस? माझे हे भक्तीचे देणे फेरून टाक आणि या ऋणाचा भार ठेवू नकोस. माझा कंठ सुकला आहे आणि मी तुझ्या अगदी जवळ आलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी ही सेवा तुला कशी योग्य वाटते ते सांग.
॥ अभंग २७७२ ॥ अभंग रचना
येणें मागॉ आले । त्यांचें निसंतान केलें ॥१॥
ऐसी अवघड वाट । कोणा सांगावा बोभाट ॥ध्रु.॥
नागविल्या थाटी । उरों नेदी च लंगोटी ॥२॥
तुका म्हणे चोर । तो हा उभा कटिकर ॥३॥
या भक्तीच्या वाटेने जे जे आले, त्यांचे सर्व अहंपण आणि प्रपंच देवाने नष्ट केला. ही वाट इतकी अवघड आहे की याचा बोभाटा कोणाकडे करावा? या वाटेवर आलेल्यांची लंगोटीही उरू दिली जात नाही, म्हणजे सर्वस्वाचा त्याग होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा कमरेवर हात ठेवून उभा असलेला विठ्ठलच असा गोड चोर आहे.
॥ अभंग २७७३ ॥ अभंग रचना
तोंवरि तोंवरि जंबुक करि गर्जना । जंव त्या पंचानना देखिलें नाहीं ॥१॥
तोंवरि तोवरिं सिंधु करि गर्जना । जंव त्या अगिस्तब्राम्हणा देखिलें नाहीं ॥ध्रु.॥
तोंवरि तोंवरि वैराग्याच्या गोष्टी । जंव सुंदर वनिता दृष्टी पडिली नाहीं ॥२॥
तोंवरि तोंवरि शूरत्वाच्या गोष्टी । जंव परमाईंचा पुत्र दृष्टी देखिला नाहीं ॥३॥
तोंवरि तोंवरि माळामुद्रांचीं भूषणें । जंव तुक्याचें दर्शन जालें नाहीं ॥४॥
जोपर्यंत सिंहाला पाहिले नाही, तोपर्यंतच कोल्हा गर्जना करतो. जोपर्यंत अगस्ती ऋषींना पाहिले नाही, तोपर्यंतच समुद्र गर्जना करतो. जोपर्यंत सुंदर स्त्री दिसली नाही, तोपर्यंतच लोक वैराग्याच्या मोठ्या गोष्टी करतात. जोपर्यंत खरा शूरवीर समोर येत नाही, तोपर्यंतच दुबळे शूरत्वाच्या बाता मारतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत खऱ्या भक्ताचे दर्शन होत नाही, तोपर्यंतच बाह्य माळा आणि मुद्रांची भूषणे शोभून दिसतात.
॥ अभंग २७७४ ॥ अभंग रचना
तोंवरि तोंवरि शोभतील गारा । जंव नाहीं हिरा प्रकाशला ॥१॥
तोंवरि तोंवरि शोभतील दीपिका । नुगवता एका भास्करासी ॥२॥
तोंवरि तोंवरि सांगती संताचिया गोष्टी । जंव नाहीं भेटी तुक्यासवें ॥३॥
जोपर्यंत खरा हिरा प्रगट होत नाही, तोपर्यंतच साध्या गारा शोभून दिसतात. जोपर्यंत आकाशात सूर्य उगवत नाही, तोपर्यंतच दिव्यांचा प्रकाश मोठा वाटतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत खऱ्या अनुभूतीची भेट होत नाही, तोपर्यंतच लोक कोरड्या संतांच्या गोष्टी सांगत राहतात.
॥ अभंग २७७५ ॥ अभंग रचना
धरोनि दोन्ही रूपें पाळणें संहार । करी कोप रुद्र दयाळ विष्णु ॥१॥
जटाजूट एका मुगुट माथां शिरीं । कमळापति गौरीहर एक ॥ध्रु.॥
भस्मउद्धळण लक्ष्मीचा भोग । शंकर श्रीरंग उभयरूपीं ॥२॥
वैजयंती माळा वासुगीचा हार । लेणें अळंकार हरिहरा ॥३॥
कपाळ झोळी एका स्मशानींचा वास । एक जगन्निवास विश्वंभर ॥४॥
तुका म्हणे मज उभयरूपीं एक । सारोनि संकल्प शरण आलों ॥५॥
एकच परमेश्वर रुद्र आणि विष्णू ही दोन्ही रूपे धारण करून संहार आणि पालन करतो. एकाच्या डोक्यावर जटा आहेत तर दुसऱ्याच्या डोक्यावर मुकुट आहे, परंतु गौरीहर (शिव) आणि कमळापती (विष्णू) हे एकच आहेत. एकाच्या अंगाला भस्म आहे तर दुसरा लक्ष्मीचा भोग घेतो; शंकर आणि श्रीरंग हे एकाच ब्रह्माची रूपे आहेत. एकाच्या गळ्यात वासुकी नाग आहे तर दुसऱ्याच्या गळ्यात वैजयंती माळा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी सर्व संकल्प बाजूला सारून या हरि-हराच्या अभेद रूपाला शरण आलो आहे.
॥ अभंग २७७६ ॥ अभंग रचना
उचिताचा भाग होतों राखोनियां । दिसती ते वांयां कष्ट गेले ॥१॥
वचनाची कांहीं राहे चि ना रुचि । खळाऐसें वाची कुची जालें ॥ध्रु.॥
विश्वासानें माझें बुडविलें घर । करविला धीर येथवरी ॥२॥
तुका म्हणे शेकीं थार नाहीं बुड । कैसें तुम्हीं कोड पुरविलें ॥३॥
मी योग्य गोष्टींचा सांभाळ करत होतो, पण आता माझे सर्व कष्ट व्यर्थ गेल्यासारखे वाटत आहेत. शब्दांना काहीही किंमत उरली नाही. अती विश्वासाने माझे नुकसान झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, शेवटी मला कोणताही ठोस आधार उरला नाही, तुम्ही माझे कौतुक कसे पुरवलेत हे देवा तूच जाणतोस.
॥ अभंग २७७७ ॥ अभंग रचना
लांब लांब जटा काय वाढवूनि । पावडें घेऊनि क्रोधें चाले ॥१॥
खायाचा वोळसा शिव्या दे जनाला । ऐशा तापशाला बोध कैंचा ॥ध्रु.॥
सेवी भांग अफू तमाखू उदंड । परि तो अखंड भ्रांतीमाजी ॥२॥
तुका म्हणे ऐसा सर्वस्वें बुडाला । त्यासी अंतरला पांडुरंग ॥३॥
लांब जटा वाढवून आणि हातात पावड घेऊन क्रोधाने फिरणाऱ्याला काय तपस्वी म्हणावे? असा माणूस अन्नाचा हव्यास धरतो आणि लोकांना शिव्या देतो, अशा ढोंगी माणसाला ज्ञान कसे मिळणार? तो भांग, अफू आणि तंबाखूचे व्यसन करतो आणि सतत भ्रमात जगतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा माणूस सर्वस्व गमावून बसला आहे आणि त्याला पांडुरंग कधीही भेटत नाही.
॥ अभंग २७७८ ॥ अभंग रचना
अवघीं च तीथॉ घडलीं एकवेळा । चंद्रभागा डोळां देखिलिया ॥१॥
अवघीं च पापें गेलीं दिगांतरीं । वैकुंठ पंढरी देखिलिया ॥ध्रु.॥
अवघिया संतां एकवेळा भेटी । पुंडलीक दृष्टी देखिलिया ॥२॥
तुका म्हणे जन्मा आल्याचें सार्थक । विठ्ठल चि एक देखिलिया ॥३॥
डोळ्यांनी चंद्रभागा नदी पाहताच जगातील सर्व तीर्थांचे पुण्य एकाच वेळी लाभते. पंढरपूरचे दर्शन होताच सर्व पापे नष्ट होतात आणि वैकुंठाचा अनुभव येतो. भक्त पुंडलिकाचे दर्शन होताच सर्व संतांची एकाच वेळी भेट झाल्याचे सुख मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, एका विठ्ठलाला पाहताच मानवी जन्माचे सार्थक होते.
॥ अभंग २७७९ ॥ अभंग रचना
सदा सर्वकाळ अंतरीं कुटिल । तेणें गळां माळ घालूं नये ॥१॥
ज्यासी नाहीं दया क्षमा शांति । तेणें अंगीं विभूती लावूं नये ॥ध्रु.॥
जयासी न कळे भक्तीचें महिमान । तेणें ब्रम्हज्ञान बोलों नये ॥२॥
ज्याचें मन नाहीं लागलें हातासी । तेणें प्रपंचासी टाकुं नये ॥३॥
तुका म्हणे ज्यासी नाहीं हरिभक्ति । तेणें भगवें हातीं धरूं नये ॥४॥
ज्याच्या मनात सतत कपट आहे, त्याने गळ्यात तुळशीची माळ घालू नये. ज्याच्याकडे दया, क्षमा आणि शांती नाही, उसने अंगाला भस्म लावू नये. ज्याला भक्तीचे महत्त्व कळत नाही, उसने ब्रह्मज्ञानाच्या गप्पा मारू नयेत. ज्याचे मन स्वतःच्या ताक्यात नाही, त्याने संसाराचा त्याग करू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या मनात खरी हरिभक्ती नाही, उसने भगवे वस्त्र धारण करू नये.
॥ अभंग २७८० ॥ अभंग रचना
आम्ही असों निश्चिंतीनें । एक्या गुणें तुमचिया ॥१॥
दुराचारी तरले नामें । घेतां प्रेम म्हणोनि ॥ध्रु.॥
नाहीं तुम्हां धांव घेता । कृपावंता आळस ॥२॥
तुका म्हणे विसरूं कांहीं । तुज वो आईं विठ्ठले ॥३॥
हे देवा, तुझ्या एका गुणामुळे आम्ही पूर्णपणे निश्चिंत आहोत. तुझे नाम प्रेमाने घेतल्यास मोठे दुराचारी लोकही तरून गेले आहेत. भक्तासाठी धावून येताना तुला कधीही आळस येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माझ्या विठ्ठल आई, मी तुला कधीही विसरणार नाही.
॥ अभंग २७८१ ॥ अभंग रचना
अनुभवें वदे वाणी । अंतर ध्यानीं आपुलें ॥१॥
कैंची चिका दुधचवी । जरी दावी पांढरें ॥ध्रु.॥
जातीऐसा दावी रंग । बहु जग या नावें ॥२॥
तुका म्हणे खद्योत ते । ढुंगाभोंवतें आपुलिया ॥३॥
माणसाची वाणी त्याच्या अंतरातील अनुभवातूनच बाहेर पडली पाहिजे. एखादी वस्तू पांढरी दिसली तरी तिला दुधाची चव आणि घट्टपणा येत नाही. माणूस आपल्या मूळ स्वभावाचा रंग दाखवतोच. तुकाराम महाराज म्हणतात, काजवा स्वतःच्या बुडाभोवतीच प्रकाश पाडू शकतो, तो सूर्याची बरोबरी करू शकत नाही.
॥ अभंग २७८२ ॥ अभंग रचना
परपीडक तो आम्हां दावेदार । विश्वीं विश्वंभर म्हणऊनि ॥१॥
दंडूं त्यागूं बळें नावलोकुं डोळा । राखूं तो चांडाळा ऐसा दुरि ॥ध्रु.॥
अनाचार कांहीं न साहे अवगुणें । बहु होय मन कासावीस ॥२॥
तुका म्हणे माझी एकविध सेवा । विमुख ते देवा वाळी चित्ते ॥३॥
दुसऱ्याला पीडा देणारा माणूस आमचा वैरी आहे, कारण या संपूर्ण विश्वात तोच विश्वंभर वसलेला आहे. अशा दुर्जनाला आम्ही दूर ठेवू आणि त्याच्याकडे डोळे उचलूनही पाहणार नाही. माझ्याने कोणताही अनाचार किंवा दुर्गुण सहन होत नाही, त्यामुळे माझे मन व्याकुळ होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी भक्ती एकाग्र आहे, देवापासून विमुख असणाऱ्यांना मी मनातून दूर ठेवतो.
॥ अभंग २७८३ ॥ अभंग रचना
कांहीं न मागे कोणांसी । तो चि आवडे देवासी ॥१॥
देव तयासी म्हणावें । त्याचे चरणीं लीन व्हावें ॥ध्रु.॥
भूतदया ज्याचे मनीं । त्याचे घरीं चक्रपाणी ॥२॥
नाहीं नाहीं त्यासमान । तुका म्हणे मी जमान ॥३॥
जो कोणाकडेही कसलीही याचना करत नाही, तोच देवाला अत्यंत आवडतो. अशा निष्काम भक्तालाच देव मानावे आणि त्याच्या चरणी लीन व्हावे. ज्याच्या मनात सर्व प्राणिमात्रांबद्दल दया आहे, त्याच्या घरी चक्रपाणी हरी सदैव वास करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भक्तासारखा दुसरा कोणीही श्रेष्ठ नाही, याची मी हमी देतो.
॥ अभंग २७८४ ॥ अभंग रचना
नाम उच्चारितां कंटीं । पुढें उभा जगजेठी ॥१॥
ऐसें धरोनियां ध्यान । मनें करावें चिंतन ॥ध्रु.॥
ब्रम्हादिकांच्या ध्याना नये । तो हा कीर्तनाचे सोये ॥२॥
तुका म्हणे सार घ्यावें । मनें हरिरूप पाहावें ॥३॥
कंठातून हरिनामाचा उच्चार करताच हा जगज्जेता पांडुरंग समोर उभा राहतो. असे ध्यान धरून मनात सतत नामस्मरण करावे. जो ब्रह्मादिकांनाही ध्यानात सापडत नाही, तो कीर्तनाच्या सुलभ मार्गाने सहज प्राप्त होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, या भक्तीचे सार घ्यावे आणि मनात हरिरूप पाहावे.
॥ अभंग २७८५ ॥ अभंग रचना
आडलिया जना होसी सहाकारी । अंधळियाकरीं काठी तूं चि ॥१॥
आडिले गांजिले पीडिले संसारीं । त्यांचा तूं कैवारी नारायणा ॥ध्रु.॥
प्रल्हाद महासंकटीं रक्षिला । तुम्ही अपंगिला नानापरी ॥२॥
आपुलें चि अंग तुम्ही वोडविलें । त्याचें निवारलें महा दुःख ॥३॥
तुका म्हणे तुझे कृपे पार नाहीं । माझे विठाबाईं जननीये ॥४॥
संकटात अडकलेल्या लोकांना तू मदत करतोस, अडाणी किंवा आंधळ्या माणसाच्या हातातील काठी तूच आहेस. संसारात त्रासलेल्या आणि गांजलेल्या लोकांचा तूच खरा पाठीराखा आहेस. प्रल्हादाला मोठ्या संकटातून वाचवून तू अनेक प्रकारे सांभाळलेस. भक्ताचे दुःख दूर करण्यासाठी तू स्वतःचे अंग पुढे केलेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माझी आई विठाबाई, तुझ्या कृपेला पार नाही.
॥ अभंग २७८६ ॥ अभंग रचना
तपासी तें मन करूं पाहे घात । धरोनि सांगात इंद्रियांचा ॥१॥
म्हणोनि कीर्तन आवडलें मज । सांडोनियां लाज हें चि करी ॥ध्रु.॥
पाहातां आगमनिगमाचे ठाव । तेथें नाहीं भाव एकविध ॥२॥
तुका म्हणे येथें नाहीं वो विकार । नाम एक सार विठोबाचें ॥३॥
कडक तपाच्या वेळी मन इंद्रियांची साथ घेऊन माणसाचा घात करू पाहते. म्हणूनच मी लोकलाज सोडून देऊन कीर्तनाचा सोपा मार्ग निवडला आहे. शास्त्र आणि वेदांचे ज्ञान पाहत बसले तर तिथे एकाग्र भाव राहत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हरिकीर्तनात कोणताही विकार उरत नाही, विठोबाचे नाम हेच एकमेव सार आहे.
॥ अभंग २७८७ ॥ अभंग रचना
गुरुशिष्यपण । हें तों अधमलक्षण ॥१॥
भूतीं नारायण खरा । आप तैसा चि दुसरा ॥ध्रु.॥
न कळतां दोरी साप । राहूं नेंदावा तो कांप ॥२॥
तुका म्हणे गुणदोषी । ऐसें न पडावें सोसीं ॥३॥
मी गुरू आणि तू शिष्य हा अहंकार धरणे हे हलके लक्षण आहे. सर्व प्राणिमात्रांमध्ये नारायण वसलेला आहे, जसा मी आहे तसेच सर्व इतर जीव आहेत. अंधारात दोरीला साप समजून भयाच्या कंपात राहू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, इतरांचे गुण आणि दोष पाहत बसण्याच्या नादात पडू नये.
॥ अभंग २७८८ ॥ अभंग रचना
अंगीकार ज्याचा केला नारायणें । निंद्य तें हि तेणें वंद्य केलें ॥१॥
अजामेळ भिल्ली तारीली कुंटणी । प्रत्यक्ष पुराणीं वंद्य केली ॥ध्रु.॥
ब्रम्हहत्याराशी पातकें अपार । वाल्मीक किंकर वंद्य केला ॥२॥
तुका म्हणे येथें भजन प्रमाण । काय थोरपण जाळावें तें ॥३॥
ज्याचा स्वीकार नारायणाने केला, त्याचे निंद्य जीवनही जगाला वंदनीय ठरले. अजामीळ, शबरी भिल्लीण आणि कुंटणी यांचा उद्धार करून त्यांना पुराणात पूजनीय केले गेले. वाल्मीकी ऋषींच्या हातून मोठी पापे झाली होती, तरीही त्यांना वंदनीय केले गेले. तुकाराम महाराज म्हणतात, इथे केवळ भक्तीच महत्त्वाची आहे, बाकी कोरडे थोरपण जाळून टाकावे.
॥ अभंग २७८९ ॥ अभंग रचना
करी धन चि चाकरी ॥१॥
होय बैसल्या व्यापार । न लगे सांडावें चि घर ॥ध्रु.॥
रानीं वनीं दीपीं । असतीं तीं होतीं सोपीं ॥२॥
तुका म्हणे मोल । देतां कांहीं नव्हे खोल ॥३॥
हरिनामाची भक्ती केली की धन स्वतः माणसाची चाकरी करू लागते. घर न सोडता बसल्या जागीच हा भक्तीचा मोठा व्यापार होतो. रानावनात किंवा तीर्थक्षेत्री भटकण्याची गरज उरत नाही, सर्व गोष्टी सोप्या होतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, नामस्मरणाचे मोल दिले की कोणतीही गोष्ट कठीण राहत नाही.
॥ अभंग २७९० ॥ अभंग रचना
अनुभव । भक्तिभाव भाग्याचा ॥१॥
केला ॠणी नारायण । नव्हे क्षण वेगळा ॥ध्रु.॥
घालोनियां भार माथा। अवघी चिंता वारली ॥२॥
तुका म्हणे वचन साटीं । नाम कंठीं धरोनि ॥३॥
भक्तीचा खरा अनुभव येणे हे मोठ्या भाग्याचे लक्षण आहे. भक्ताने आपल्या भक्तीने नारायणाला स्वतःचा ऋणी करून ठेवले आहे, तो एका क्षणासाठीही दूर जात नाही. सर्व भार देवाला अर्पण केल्यामुळे माझी सर्व चिंता दूर झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझे वचन पाळून हरिनामाला कंठात धारण केले आहे.
॥ अभंग २७९१ ॥ अभंग रचना
देव आहे सुकाळ देशीं । अभाग्यासी दुर्भिक्षा ॥१॥
नेणती हा करूं सांटा । भरले फांटा आडरानें ॥ध्रु.॥
वसवूनि असे घर । माग दूर घातला ॥२॥
तुका म्हणे मन मुरे । मग जें उरे तें चि तूं ॥३॥
जिथे भक्ती आहे तिथे देवाचा सुकाळ आहे, पण अभागी माणसासाठी मात्र दुष्काळच आहे. लोक या नामधनाचा साठा करायचे सोडून आडरान धरून भरकटत आहेत. स्वतःचे घर सोडून ते लांबच्या मार्गाला लागले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा मन पूर्णपणे लयाला जाते, तेव्हा जे उरते तेच देवस्वरूप असते.
॥ अभंग २७९२ ॥ अभंग रचना
खुंटोनियां दोरी आपणियांपाशीं । वावडी आकाशीं मोकलिली ॥१॥
आपुलिया आहे मालासी जतन । गाहाणाचे ॠण बुडों नेणें ॥ध्रु.॥
बीज नेलें तेथें येईंल अंकुर । जतन तें सार करा याची ॥२॥
तुका म्हणे माझी निश्चिंतीची सेवा । वेगळें नाहीं देवा उरों दिलें ॥३॥
पतंगाची दोरी आपल्या हातात ठेवून पतंग आकाशी उडवला आहे. आपल्या भक्तीच्या धनाचे रक्षण देव स्वतः करतो, तो कोणाचेही ऋण बुडू देत नाही. जिथे बीज पेरले आहे तिथे नक्कीच अंकुर येईल, म्हणून या भक्तीचे जतन करा. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी ही भक्ती निश्चिंत आहे, मी देवापासून स्वतःला वेगळे उरूच दिले नाही.
॥ अभंग २७९३ ॥ अभंग रचना
शाहाणपणें वेद मुका । गोपिका त्या ताकटी ॥१॥
कैसें येथें कैसें तेथें । शहाणे ते जाणती ॥ध्रु.॥
यज्ञमुखें खोडी काढी । कोण गोडी बोरांची ॥२॥
तुका म्हणे भावाविण । अवघा सीण केला होय ॥३॥
स्वतःच्या शहाणपणामुळे वेद मूढ ठरले, पण साध्या ताक विकणाऱ्या गोपींना भगवंत मिळाला. इथे काय आणि तिथे काय, हे ज्ञानी लोक जाणतात. यज्ञ करणारे कर्मकांडी दोषा शोधत राहिले, पण शबरीच्या बोरांची गोडी भगवंतानेच चाखली. तुकाराम महाराज म्हणतात, खऱ्या भावाशिवाय केलेले इतर सर्व प्रयत्न व्यर्थ श्रम ठरतात.
॥ अभंग २७९४ ॥ अभंग रचना
मजुराचें पोट भरे । दाता उरे संचला ॥१॥
या रे या रे हातोहातीं । काय माती सारावी ॥ध्रु.॥
रोजकीर्दी होतां झाडा । रोकडा चि पर्वत ॥२॥
तुका म्हणे खोल पाया । वेचों काया क्लेशेसीं ॥३॥
मजुराला त्याचे काम केल्यावर पोटभर मजुरी मिळते आणि देणारा मालक तसाच समृद्ध राहतो. या, हातोहात हे नामधन घ्या, मातीत वेळ का घालवता? दररोजच्या भक्तीचा हिशोब केला की नामाचा मोठा साठा जमा होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, पाया मजबूत करून देहाचे कष्ट सहन करून भक्तीचा लाभ घ्यावा.
॥ अभंग २७९५ ॥ अभंग रचना
स्मशानीं आम्हां न्याहालीचें सुख । या नांवें कौतुक तुमची कृपा ॥१॥
नाहीं तरीं वांयां अवघें निर्फळ । शब्द ते पोकळ बडबड ॥ध्रु.॥
झाडें झुडें जीव सोइरे पाषाण । होती तई दान तुम्हीं केलें ॥२॥
तुका म्हणे आतां पाहे अनुभव । घेऊनि हातीं जीव पांडुरंगा ॥३॥
स्मशानातही आम्हाला समाधानाचे सुख मिळते, हे केवळ तुझ्या कृपेचे कौतुक आहे. नाहीतर तुझ्या कृपेविना सर्व काही निष्फळ आहे आणि शब्द म्हणजे केवळ पोकळ बडबड आहे. झाडे, झुडुपे, दगड आणि सर्व जीव हे तुमचेच रूप आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, आता मी माझा जीव हातात धरून तुझा प्रत्यक्ष अनुभव पाहत आहे.
॥ अभंग २७९६ ॥ अभंग रचना
आमची जोडी ते देवाचे चरण । करावें चिंतन विठोबाचें ॥१॥
लागेल तरीं कोणी घ्यावें धणीवरी । आमुपचि परी आवडीच्या ॥ध्रु.॥
उभारिला कर प्रसद्धि या जग । करूं केला त्याग मागें पुढें ॥२॥
तुका म्हणे होय दरद्रि विच्छिन्न । ऐसे देऊं दान एकवेळे ॥३॥
देवाचे चरण हीच आमची खरी कमाई आहे, म्हणून विठोबाचे अखंड चिंतन करावे. ज्याला जितके हवे असेल तितके उसने तृप्त होईपर्यंत हे नामधन घ्यावे. आम्ही उघडपणे सांगतो की आम्ही सर्व संसाराचा त्याग केला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही भक्तीचे असे दान देऊ की त्यामुळे जन्मा जन्माचे दारिद्र्य नष्ट होईल.
॥ अभंग २७९७ ॥ अभंग रचना
दधिमाझी लोणी जाणती सकळ । तें काढी निराळें जाणे मथन ॥१॥
अग्नी काष्ठामाजी ऐसें जाणे जन । मथिलियाविण कैसा जाळी ॥ध्रु.॥
तुका म्हणे मुख मळीण दर्पणीं । उजळिल्यावांचूनि कैसें भासे ॥२॥
दुधात लोणी असते हे सर्वांना माहीत असते, पण ते घुसळल्याशिवाय वेगळे निघत नाही. लाकडात अग्नी दडलेला असतो हे लोकांना ठाऊक आहे, पण लाकूड घासल्याशिवाय अग्नी कसा प्रगट होणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, आरसा अस्वच्छ असेल तर त्यात तोंड स्पष्ट कसे दिसणार? त्याला घासून स्वच्छ करावेच लागते, तद्वतच मनाचे मथन केल्याशिवाय देव भेटत नाही.
॥ अभंग २७९८ ॥ अभंग रचना
नको नको मना गुंतूं मायाजाळीं । काळ आला जवळी ग्रासावया ॥१॥
काळाची हे उडी पडेल बा जेव्हां । सोडविना तेव्हां मायबाप ॥ध्रु.॥
सोडवीना राजा देशींचा चौधरी । आणीक सोइरीं भलीं भलीं ॥२॥
तुका म्हणे तुला सोडवीना कोणी । एका चक्रपाणी वांचूनियां ॥३॥
हे मना, तू या मायेच्या जाळ्यात अडकू नकोस, कारण तुला गिळण्यासाठी काळ जवळ आला आहे. जेव्हा काळाचा घाला पडेल, तेव्हा तुझे आई-बापही तुला सोडवू शकणार नाहीत. देशाचा राजा, चौधरी किंवा मोठे नातेवाईक कोणीही तुला काळापासून वाचवू शकणार नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, एका चक्रपाणी हरीशिवाय तुला काळाच्या पंजातून सोडवणारा दुसरा कोणीही नाही.
॥ अभंग २७९९ ॥ अभंग रचना
पुढें जेणें लाभ घडे । तें चि वेडे नाशिती ॥१॥
येवढी कोठें नागवण । अंधारुण विष घ्यावें ॥ध्रु.॥
होणारासी मिळे बुद्धि । नेदी शुद्धी धरूं तें ॥२॥
तुका म्हणे जना सोंग । दावी रंग आणीक ॥३॥
ज्या गोष्टीमुळे पुढे मोठा लाभ होणार असतो, मूर्ख लोक तिचाच नाश करतात. ही केवढी मोठी फसवणूक आहे की लोक अंधारात स्वतःच विष घेतात. जसे होणार असते तशीच माणसाला बुद्धी सुचते, ती माणसाला योग्य विचार करू देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, लोक बाहेरून भक्तीचे सोंग दाखवतात, पण आतून भलताच रंग दाखवतात.
॥ अभंग २८०० ॥ अभंग रचना
ऐका गा ए अवघे जन । शुद्ध मन तें हित ॥१॥
अवघा काळ नव्हे जरी । समयावरी जाणावें ॥ध्रु.॥
नाहीं कोणी सवें याता । संचिता या वेगळा ॥२॥
बरवा अवकाश आहे । करा साहे इंद्रियें ॥३॥
कर्मभूमीऐसा ठाव । वेवसाव जाणावा ॥४॥
तुका म्हणे उत्तम जोडी । जाती घडी नरदेह ॥५॥
हे सर्व लोकांनो ऐका, मन शुद्ध ठेवणे हेच तुमचे खरे हित आहे. नेहमी शक्य नसले तरी मोक्याच्या वेळी तरी हे ओळखावे. तुमच्या पूर्वसंचिताशिवाय तुमच्यासोबत अंती कोणीही येणार नाही. अजूनही चांगला वेळ शिल्लक आहे, आपल्या इंद्रियांना सन्मार्गाला लावा. ही कर्मभूमी भक्तीचा व्यापार करण्यासाठी उत्तम जागा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा मानवी देह आणि त्याच्या क्षणाक्षणाचा काळ निघून जात आहे, म्हणून नामस्मरणाची उत्तम कमाई करून घ्या.
भाग 27 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 29 (पुढे)